विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 1550 2705016 2702419 2026-08-24T02:18:11Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705016 wikitext text/x-wiki {{मार्च दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|मार्च|४|६३|६४}} == ठळक घटना == === चौदावे शतक === * [[इ.स. १३५१|१३५१]] - [[रामातिबोदी पहिला, सयाम|रामातिबोदी पहिला]] सयामच्या राजेपदी.<ref>{{cite web |title=Ramathibodi I |url=https://www.britannica.com/biography/Ramathibodi-I |publisher=इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १३८६|१३८६]] - [[व्लादिस्लॉ दुसरा जोगैला, पोलंड|व्लादिस्लॉ दुसरा जोगैला]] [[पोलंड]]च्या राजेपदी.<ref>{{cite web |title=Wladyslaw II Jagiello |url=https://www.britannica.com/biography/Wladyslaw-II-Jagiello |publisher=इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> === पंधरावे शतक === * [[इ.स. १४६१|१४६१]] - [[वॉर ऑफ द रोझेस]] - [[एडवर्ड चौथा, इंग्लंड|एडवर्ड चौथ्याने]] [[इंग्लंड]]चा राजा [[हेन्री सहावा, इंग्लंड|हेन्री सहाव्याला]] पदच्युत केले.<ref>{{cite web |title=Edward IV deposed Henry VI |url=https://www.history.com/this-day-in-history/edward-iv-assumes-the-english-throne |publisher=हिस्ट्री डॉट कॉम |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> === सोळावे शतक === * [[इ.स. १५१९|१५१९]] - [[कॉॅंकिस्तादोर]] [[हर्नान कोर्तेझ]] [[मेक्सिको]]त येऊन पोहोचला.<ref>{{cite web |title=Hernan Cortes arrives in Mexico |url=https://www.britannica.com/biography/Hernan-Cortes |publisher=इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६६५|१६६५]] - [[दुसरे ॲंग्लो-डच युद्ध|दुसऱ्या ॲंग्लो-डच युद्धाला]] सुरुवात.<ref>{{cite web |title=Second Anglo-Dutch War |url=https://www.britannica.com/event/Second-Anglo-Dutch-War |publisher=इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८९|१७८९]] - [[न्यू यॉर्क]] शहरात [[अमेरिकन काँग्रेस]]ने [[अमेरिकेचे संविधान]] अंमलात आल्याचे जाहीर केले.<ref>{{cite web |title=U.S. Constitution takes effect |url=https://www.senate.gov/artandhistory/history/minute/The_First_Congress_Convenes.htm |publisher=युनायटेड स्टेट्स सेनेट |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १७९१|१७९१]] - [[व्हर्मॉॅंट]] [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] १४ वे राज्य झाले.<ref>{{cite web |title=Vermont enters the Union |url=https://www.history.com/this-day-in-history/vermont-enters-the-union |publisher=हिस्ट्री डॉट कॉम |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८३७|१८३७]] - [[शिकागो]] शहराची स्थापना.<ref>{{cite web |title=Chicago incorporated as a city |url=https://www.chicagohistory.org/ |publisher=शिकागो हिस्ट्री म्युझियम |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १८६१|१८६१]] - [[अब्राहम लिंकन]] [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षपदी]].<ref>{{cite web |title=Abraham Lincoln inaugurated |url=https://www.loc.gov/item/today-in-history/march-04/ |publisher=लायब्ररी ऑफ काँग्रेस |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १८९४|१८९४]] - [[चीन]]च्या [[शांघाय]] शहरात लागलेल्या प्रचंड आगीत १,००० इमारती भस्मसात.<ref>{{cite news |title=Great Fire at Shanghai |url=https://www.nytimes.com/ |work=द न्यू यॉर्क टाइम्स |date=१८९४-०३-०५ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०२|१९०२]] - [[शिकागो]] शहरात [[अमेरिकन ऑटोमोबाइल असोसिएशन]] तथा ''ट्रिपल-ए''ची स्थापना.<ref>{{cite web |title=AAA Founded |url=https://www.aaa.com/ |publisher=अमेरिकन ऑटोमोबाइल असोसिएशन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[नानकाना]] येथील गुरुद्वारामध्ये ब्रिटिश सैनिकांच्या गोळीबारात ७० ठार.<ref>{{cite web |title=Nankana Sahib Massacre |url=https://www.sikhnet.com/ |publisher=सिखनेट |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९३०|१९३०]] - [[दांडीयात्रा|दांडीयात्रेच्या]] सफलतेने प्रभावित भारतातील ब्रिटिश व्हाइसरॉय [[एडवर्ड फ्रेडरिक लिंडली वूड]] व [[महात्मा गांधी|महात्मा गांधींच्यात]] बैठक. भारतात देशी मिठाचा मुक्त वापर करू देण्याचा सरकारचा निर्णय तसेच दांडीयात्रेदरम्यान पकडलेल्या राजकीय कैद्यांची मुक्तता करण्याचे आश्वासन.<ref>{{cite news |title=Gandhi-Irwin Pact discussions |url=https://www.thehindu.com/ |work=द हिंदू |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९३६|१९३६]] - [[हिंडेनबर्ग]]चे प्रथम उड्डाण.<ref>{{cite web |title=Hindenburg first flight |url=https://www.airships.net/hindenburg/ |publisher=एयरशिप्स डॉट नेट |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९४५|१९४५]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[फिनलंड]]ने [[जर्मनी]]विरुद्ध युद्ध पुकारले.<ref>{{cite web |title=Lapland War |url=https://www.britannica.com/event/World-War-II |publisher=इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९५१|१९५१]] - प्रथम [[१९५१ आशियाई खेळ|आशियाई खेळांचे]] उद्घाटन. नवी दिल्ली येथे राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्रप्रसाद यांच्या हस्ते पहिल्या आशियाई खेळांचे उद्घाटन झाले.<ref>{{cite web |title=1951 Asian Games opening |url=https://olympics.com/en/asian-games |publisher=ऑलिंपिक परिषद |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९६०|१९६०]] - [[हवाना]]च्या बंदरात फ्रेंच मालवाहू जहाज [[ला कूबर]]वर स्फोट; १०० ठार.<ref>{{cite news |title=La Coubre explosion |url=https://www.bbc.com/news |work=बीबीसी न्यूझ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९६६|१९६६]] - [[केनेडियन पॅसिफिक एरलाइन्स]]चे विमान [[टोक्यो]] येथे उतरताना कोसळले; ६४ ठार.<ref>{{cite web |title=Canadian Pacific Air Lines Flight 402 crash |url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19660304-0 |publisher=ॲव्हिएशन सेफ्टी नेटवर्क |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००१|२००१]] - [[पोर्तुगाल]]च्या [[कास्तेलो दि पैव्हा]] शहरातील पूल कोसळला; ७० ठार.<ref>{{cite news |title=Castelo de Paiva bridge collapse |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1202271.stm |work=बीबीसी न्यूझ |date=२००१-०३-०५ |access-date=२०२६-०८-१३ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. २००१|२००१]] - [[गुरदासपूर]] येथील [[रणजितसागर धरण]] देशाला अर्पण.<ref>{{cite news |title=Ranjit Sagar Dam dedicated to the nation |url=https://www.tribuneindia.com/ |work=द ट्रिब्यून |date=२००१-०३-०५ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. २०२३|२०२३]] - [[हिमाचल प्रदेश]]मध्ये आलेल्या पुरात व भूस्खलनात २७ ठार.<ref>{{Cite web |date=२०२५-०७-०४ |title=ढगफुटी आणि अचानक आलेल्या पुरामुळे हिमाचल प्रदेशात ४३ जणांचा मृत्यू, ३७ अजूनही लापता |url=https://indianexpress.com/article/india/cloudbursts-flash-floods-deaths-himachal-pradesh-missing-monsoon-10105760/ |url-access=subscription |access-date=२०२६-०२-२० |website=द इंडियन एक्सप्रेस |language=mr}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १६७८|१६७८]] - [[ॲंतोनियो विवाल्डी]], इटालियन संगीतकार.<ref>{{cite web |title=Antonio Vivaldi Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Antonio-Vivaldi |publisher=इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[कार्ल बायर|कार्ल बेयर]], [[ऑस्ट्रिया|ऑस्ट्रियन]] [[:वर्ग:रसायनशास्त्रज्ञ|रसायनशास्त्रज्ञ]].<ref>{{cite web |title=Carl Josef Bayer |url=https://www.britannica.com/biography/Carl-Josef-Bayer |publisher=इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १८७५|१८७५]] - [[मिहालि कॅरोल्यी]], [[हंगेरी]]चा [[:वर्ग:हंगेरीचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]] व [[:वर्ग:हंगेरीचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्ष]].<ref>{{cite web |title=Mihaly Karolyi |url=https://www.britannica.com/biography/Mihaly-Grof-Karolyi |publisher=इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९०१|१९०१]] - [[चार्ल्स गोरेन]], अमेरिकन [[ब्रिज]] खेळाडू व लेखक.<ref>{{cite web |title=Charles Goren |url=https://www.britannica.com/biography/Charles-Goren |publisher=इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९०६|१९०६]] - [[चार्ल्स रुडॉल्फ वॉलग्रीन, जुनियर]], अमेरिकन उद्योगपती.<ref>{{cite news |title=Charles R. Walgreen Jr. Obit |url=https://www.nytimes.com/ |work=द न्यू यॉर्क टाइम्स |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[दीना पाठक]], गुजराती व हिंदी अभिनेत्री.<ref>{{cite news |title=Dina Pathak passes away |url=https://timesofindia.indiatimes.com/ |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=२००२-१०-१२ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९३५|१९३५]] - [[प्रभा राव]], [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] नेत्या.<ref>{{cite news |title=Prabha Rau passes away |url=https://www.thehindu.com/ |work=द हिंदू |date=२०१०-०४-२६ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९३७|१९३७]] - [[ग्रॅहाम डाउलिंग]], [[:वर्ग:न्यू झीलंडचे क्रिकेट खेळाडू|न्यू झीलंडचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |title=Graham Dowling Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/graham-dowling-36940 |publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[रोहन बोपन्ना]], भारतीय [[टेनिस]] खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Rohan Bopanna Profile |url=https://www.atptour.com/en/players/rohan-bopanna/b884/overview |publisher=एटीपी टूर |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. २५१|२५१]] - [[पोप लुशियस पहिला]].<ref>{{cite web |title=Pope Lucius I |url=https://www.vatican.va/ |publisher=व्हॅटिकन अधिकृत संकेतस्थळ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. ५६१|५६१]] - [[पोप पेलाजियस पहिला]].<ref>{{cite web |title=Pope Pelagius I |url=https://www.vatican.va/ |publisher=व्हॅटिकन अधिकृत संकेतस्थळ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. ११७२|११७२]] - [[स्टीवन तिसरा, हंगेरी|स्टीवन तिसरा]], हंगेरीचा राजा.<ref>{{cite web |title=Stephen III of Hungary |url=https://www.britannica.com/biography/Stephen-III-king-of-Hungary |publisher=इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. ११९३|११९३]] - [[सलादिन]], [[तुर्कस्तान]]चा सुलतान.<ref>{{cite web |title=Saladin |url=https://www.britannica.com/biography/Saladin |publisher=इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १४९६|१४९६]] - [[सिगिस्मंड, ऑस्ट्रिया|सिगिस्मंड]], ऑस्ट्रियाचा राजा.<ref>{{cite web |title=Sigismund, Archduke of Austria |url=https://www.britannica.com/biography/Sigismund-archduke-of-Austria |publisher=इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९२५|१९२५]] - [[ज्योतीन्द्रनाथ टागोर]], बंगाली साहित्यिक आणि चित्रकार.<ref>{{cite web |title=Jyotirindranath Tagore |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=मराठी विश्वकोश |access-date=२०२६-०८-१३ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[लाला हरदयाल]], [[गदर पार्टी]]चे संस्थापक.<ref>{{cite news |title=Lala Har Dayal Profile |url=https://www.thehindu.com/ |work=द हिंदू |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[बाळकृष्ण शिवराम मुंजे]], भारतीय-[[:वर्ग:मराठी राजकारणी|मराठी राजकारणी]], [[अखिल भारतीय हिंदू महासभा|हिंदू महासभेचे]] संस्थापक.<ref>{{cite web |title=डॉ. बाळकृष्ण शिवराम मुंजे |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=मराठी विश्वकोश |access-date=२०२६-०८-१३ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९७७|१९७७]] - [[लुट्झ ग्राफ श्वेरिन फोन क्रोसिक]], [[:वर्ग:जर्मनीचे चान्सेलर|जर्मनीचा चान्सेलर]].<ref>{{cite web |title=Lutz Graf Schwerin von Krosigk |url=https://www.britannica.com/biography/Lutz-Graf-Schwerin-von-Krosigk |publisher=इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९८१|१९८१]] - [[टोरिन थॅचर]], भारतीय अभिनेता.<ref>{{cite web |title=Torin Thatcher |url=https://www.imdb.com/name/nm0857179/ |publisher=आयएमडीबी |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९९२|१९९२]] - [[शांताबाई परुळेकर]], [[सकाळ (वृत्तपत्र)|दैनिक सकाळ]]च्या प्रकाशिका.<ref>{{cite news |title=शांताबाई परुळेकर |url=https://www.esakal.com/ |work=दैनिक सकाळ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९९६|१९९६]] - [[आत्माराम सावंत]], मराठी नाटककार आणि पत्रकार.<ref>{{cite news |title=आत्माराम सावंत |url=https://www.loksatta.com/ |work=लोकसत्ता |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९९७|१९९७]] - [[रॉबर्ट एच. डिक]], [[:वर्ग:अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ|अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ]].<ref>{{cite news |title=Robert H. Dicke, 80, Physicist Who Helped Develop Radar |url=https://www.nytimes.com/1997/03/05/us/robert-h-dicke-80-physicist-who-helped-develop-radar.html |work=द न्यू यॉर्क टाइम्स |date=१९९७-०३-०५ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[विठ्ठल गोविंद गाडगीळ]], [[एर इंडिया]]चे पहिले कर्मचारी.<ref>{{cite news |title=Vitthal Govind Gadgil passes away |url=https://www.thehindu.com/ |work=द हिंदू |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[कारेल व्हान हेट रीव्ह]], [[:वर्ग:डच लेखक|डच लेखक]].<ref>{{cite web |title=Karel van het Reve |url=https://www.britannica.com/biography/Karel-van-het-Reve |publisher=इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. २०००|२०००]] - [[गीता मुखर्जी]], स्वातंत्र्यसैनिक, साम्यवादी खासदार.<ref>{{cite news |title=Geeta Mukherjee passes away |url=https://www.thehindu.com/ |work=द हिंदू |date=२०००-०३-०५ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. २००४|२००४]] - [[जॉर्ज पेक]], [[:वर्ग:अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ|अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ]].<ref>{{cite news |title=George Pake, 79, Dies; Led Xerox Research Center |url=https://www.nytimes.com/2004/03/10/us/george-pake-79-dies-led-xerox-research-center.html |work=द न्यू यॉर्क टाइम्स |date=२००४-०३-१० |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. २००७|२००७]] - [[सुनील कुमार महातो]], भारतीय संसदसदस्य.<ref>{{cite news |title=JMM MP Sunil Mahato shot dead |url=https://m.rediff.com/news/2007/mar/04jmm.htm |work=रेडिफ न्यूझ |date=२००७-०३-०४ |access-date=२०२६-०८-१३ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. २०११|२०११]] - [[अर्जुन सिंग]], [[:वर्ग:भारतीय राजकारणी|भारतीय राजकारणी]]. केंद्रीय मानव संसाधन मंत्री, ३ वेळा मध्य प्रदेशचे मुख्यमंत्री आणि पंजाबचे राज्यपाल.<ref>{{cite news |title=Arjun Singh passes away |url=https://www.thehindu.com/news/national/Arjun-Singh-passes-away/article14935272.ece |work=द हिंदू |date=२०११-०३-०४ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. २०१६|२०१६]] - [[पी.ए. संगमा]], भारतीय राजकारणी.<ref>{{cite news |title=P.A. Sangma passes away |url=https://www.thehindu.com/news/national/Former-Lok-Sabha-Speaker-P.A.-Sangma-passes-away/article14137233.ece |work=द हिंदू |date=२०१६-०३-०४ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * [[इ.स. २०२५|२०२५]] - डॉ. [[स्वर्णलता चंद्रशेखर भिशीकर]], मराठी साहित्यिक, ज्ञान प्रबोधिनी शिक्षण संस्थेच्या विश्वस्त.<ref>{{cite news |title=डॉ. स्वर्णलता भिशीकर यांचे निधन |url=https://www.loksatta.com/ |work=लोकसत्ता |date=२०२५-०३-०४ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * राष्ट्रीय सुरक्षा दिवस - भारत == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||march/4}} [[मार्च २]] - [[मार्च ३]] - '''मार्च ४''' - [[मार्च ५]] - [[मार्च ६]] - ([[मार्च महिना]]) == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ----- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] m1aiym88tze2qd8r9ml80uljcga60up 0 1594 2704881 2701160 2026-08-23T20:22:15Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704881 wikitext text/x-wiki {{फेब्रुवारी दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|फेब्रुवारी|२२|५३|५३}} == ठळक घटना == === इ.स.पू. तेरावे शतक === * [[इ.स.पू. १२९०|१२९०]] - [[इजिप्त]]चा [[राम्सेस दुसरा|फेरो राम्सेस दुसऱ्याचा]] राज्याभिषेक.<ref>{{cite web |title=Ramses II Coronation |url=https://www.britannica.com/biography/Ramses-II |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === इसवी सनाचे तेरावे शतक === * [[इ.स. १२८१|१२८१]] - [[पोप मार्टिन चौथा|मार्टिन चौथा]] पोप झाला.<ref>{{cite web |title=Pope Martin IV |url=https://www.britannica.com/biography/Martin-IV |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १२८८|१२८८]] - [[पोप निकोलस चौथा|निकोलस चौथा]] पोप झाला.<ref>{{cite web |title=Pope Nicholas IV |url=https://www.britannica.com/biography/Nicholas-IV |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === पंधरावे शतक === * [[इ.स. १४९५|१४९५]] - [[चार्ल्स आठवा, फ्रान्स|फ्राान्सचा राजा चार्ल्स आठव्याने]] नेपल्समध्ये प्रवेश केला आणि तेथील राज्य बळकावले.<ref>{{cite web |title=Charles VIII enters Naples |url=https://www.britannica.com/biography/Charles-VIII-king-of-France |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७४४|१७४४]] - [[तुलोनची लढाई]]: ब्रिटिश आणि स्पॅनिश-फ्रेंच आरमारा दरम्यान समुद्रावरील युद्ध सुरू झाले.<ref>{{cite web |title=Battle of Toulon |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Toulon-1744 |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८१९|१८१९]] - [[ॲडम्स-ओनिस करार]]: [[स्पेन]]ने [[फ्लोरिडा]]चा प्रदेश [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेला]] ५० लाख [[अमेरिकन डॉलर]]च्या मोबदल्यात विकला.<ref>{{cite web |title=Adams-Onis Treaty |url=https://www.state.gov/ |website=U.S. Department of State |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८४७| १८४७]] - [[मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध|बोयना व्हिस्ताची लढाई]]: जनरल झॅकरी टेलर यांच्या नेतृत्वाखालील अमेरिकन सैन्याने मेक्सिकन सैन्याचा पराभव केला.<ref>{{cite web |title=Battle of Buena Vista |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Buena-Vista |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८६५|१८६५]] - [[टेनेसी]]ने नवीन संविधान अंगिकारले व गुलामगिरी बेकायदा ठरवली.<ref>{{cite web |title=Tennessee Abolishes Slavery |url=https://www.tennessee.gov/ |website=Tennessee State Government |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८८९|१८८९]] - अमेरिकेचे अध्यक्ष ग्रोव्हर क्लीव्हलँड यांनी [[उत्तर डकोटा]], [[दक्षिण डकोटा]], [[माँटाना]] व [[वॉशिंग्टन (राज्य)|वॉशिंग्टन]] या राज्यांना अमेरिकन संघराज्यात समाविष्ट करण्याच्या विधेयकावर स्वाक्षरी केली.<ref>{{cite web |title=Enabling Act of 1889 |url=https://www.archives.gov/ |website=National Archives |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[दुसरे महायुद्ध]]: [[फिलिपिन्स]]मध्ये पराभव अटळ दिसताना अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष [[फ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्ट]] यांनी जनरल [[डग्लस मॅकआर्थर]] यांना माघार घेण्याचा हुकूम दिला.<ref>{{cite web |title=MacArthur Ordered to Leave Philippines |url=https://www.history.com/ |website=History.com |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[चेकोस्लोव्हाकिया]]त कम्युनिस्ट राजवटीची सत्तापालट क्रांती (व्हिक्टोरियस फेब्रुवारी) सुरू झाली.<ref>{{cite web |title=1948 Czechoslovak Coup d'Etat |url=https://www.britannica.com/event/1948-Czechoslovak-coup-detat |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९७९|१९७९]] - [[सेंट लुशिया]] देशाला [[युनायटेड किंग्डम]]पासून स्वातंत्र्य मिळाले.<ref>{{cite web |title=Saint Lucia Independence Day |url=https://www.un.org/ |website=United Nations |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - 'बर्फावरील चमत्कार' (Miracle on Ice): [[तेरावे हिवाळी ऑलिंपिक खेळ|तेराव्या हिवाळी ऑलिंपिकमध्ये]] [[लेक प्लॅसिड]] येथे अमेरिकेच्या [[आईस हॉकी]] संघाने बलाढ्य सोव्हिएत संघाचा ४-३ ने पराभव केला.<ref>{{cite web |title=Miracle on Ice 1980 |url=https://olympics.com/ |website=International Olympic Committee |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००२|२००२]] - अमेरिकन लष्कराचे [[एमएच-४७E चिनुक]] हेलिकॉप्टर [[फिलिपिन्स]] जवळ समुद्रात कोसळून १० सैनिकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |title=MH-47E Chinook Crash Philippines |url=https://www.defense.gov/ |website=U.S. Department of Defense |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. २००५|२००५]] - दक्षिण [[इराण]]मध्ये झालेल्या ६.४ तीव्रतेच्या भूकंपात ६०० हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |title=2005 Zarand Earthquake Iran |url=https://www.usgs.gov/ |website=USGS |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. २०११|२०११]] - [[न्यू झीलंड]]च्या [[क्राइस्टचर्च]] शहरात ६.३ रिश्टर तीव्रतेच्या भूकंपात १८५ लोकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |title=2011 Christchurch Earthquake |url=https://www.canterburyquakememorial.nz/ |website=Canterbury Earthquake Memorial |access-date=11 August 2026 |language=en }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १४०३|१४०३]] - [[चार्ल्स सातवा, फ्रान्स|चार्ल्स सातवा]], फ्रान्सचा राजा.<ref>{{cite web |title=Charles VII of France |url=https://www.britannica.com/biography/Charles-VII-king-of-France |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १७३२|१७३२]] - [[जॉर्ज वॉशिंग्टन]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] पहिले [[अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्ष]].<ref>{{cite web |title=George Washington Biography |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/george-washington/ |website=The White House |access-date=11 August 2026 |language=en |archive-date=2024-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101204223/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/george-washington/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १८५६|१८५६]] - [[स्वामी श्रद्धानंद]], भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक, शिक्षणतज्ज्ञ आणि आर्य समाजाचे नेते.<ref>{{cite web |title=Swami Shraddhanand Profile |url=https://amritmahotsav.nic.in/ |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav, Government of India |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[रॉबर्ट बेडन-पॉवेल]], जागतिक [[बॉय स्काउट्स]] चळवळीचे संस्थापक.<ref>{{cite web |title=Robert Baden-Powell Founder of Scouting |url=https://www.scout.org/ |website=World Organization of the Scout Movement |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[हाइनरिख हर्ट्झ]], विद्युतचुंबकीय लहरींचा शोध लावणारे जर्मन भौतिकशास्त्रज्ञ.<ref>{{cite web |title=Heinrich Hertz Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Heinrich-Hertz |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८५९|१८५९]] - [[जॉर्ज पामर]], [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=George Palmer Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/george-palmer-7067 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८८९|१८८९]] - [[ओलाव बेडन-पॉवेल]], [[गर्ल गाइड्स]] चळवळीच्या पहिल्या चीफ गाईड.<ref>{{cite web |title=Olave Baden-Powell |url=https://www.wagggs.org/ |website=WAGGGS |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १८९२|१८९२]] - [[इंदुलाल याज्ञिक]], स्वातंत्र्यसैनिक, नेते आणि महागुजरात चळवळीचे प्रणेते.<ref>{{cite web |title=Indulal Yagnik Biography |url=https://amritmahotsav.nic.in/ |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९०६|१९०६]] - [[सोहनलाल द्विवेदी]], हिंदी भाषेतील ख्यातनाम कवी आणि स्वातंत्र्यसैनिक.<ref>{{cite web |title=Sohan Lal Dwivedi |url=https://sahitya-akademi.gov.in/ |website=Sahitya Akademi |access-date=11 August 2026 |language=hi}}</ref> * [[इ.स. १९१४|१९१४]] - [[देवकांत बारुआ]], भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे माजी अध्यक्ष आणि राजकारणी.<ref>{{cite web |title=Dev Kant Barooah Profile |url=https://inc.in/ |website=Indian National Congress |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९१७|१९१७]] - [[जॅक रॉबर्टसन]], [[इंग्लंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इंग्लिश]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Jack Robertson Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/jack-robertson-19398 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९१८|१९१८]] - [[रॉबर्ट वाडलो]], इतिहासामधील नोंद झालेले जगातील सर्वात उंच पुरुष (८ फूट ११ इंच).<ref>{{cite web |title=Robert Wadlow Tallest Man Ever |url=https://www.guinnessworldrecords.com/ |website=Guinness World Records |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९२०|१९२०]] - [[इफ्तिकार]], प्रसिद्ध भारतीय चरित्र अभिनेते.<ref>{{cite web |title=Iftekhar Biography |url=https://www.imdb.com/name/nm0406899/ |website=IMDb |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[जीन-बेडेल बोकासा]], [[मध्य आफ्रिकेचे प्रजासत्ताक|मध्य आफ्रिकन प्रजासत्ताकचे]] राष्ट्राध्यक्ष व हुकूमशहा.<ref>{{cite web |title=Jean-Bedel Bokassa |url=https://www.britannica.com/biography/Jean-Bedel-Bokassa |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[एस. एच. रझा]], आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे भारतीय आधुनिक चित्रकार.<ref>{{cite web |title=S. H. Raza Profile |url=https://www.ngma-delhi.gov.in/ |website=National Gallery of Modern Art |access-date=11 August 2026 |language=en }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[व्ही. जी. जोग]], पद्मभूषण पुरस्कारविजेते ख्यातनाम भारतीय व्हायोलिनवादक.<ref>{{cite web |title=V. G. Jog Profile |url=https://sangeetnatak.gov.in/ |website=Sangeet Natak Akademi |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> * [[इ.स. १९४१|१९४१]] - [[हिपोलितो मेजिया]], डॉमिनिकन प्रजासत्ताकचे माजी राष्ट्राध्यक्ष.<ref>{{cite web |title=Hipolito Mejia Biography |url=https://www.britannica.com/biography/Hipolito-Mejia |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[रणजित फर्नान्डो]], [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंकेचे]] माजी क्रिकेट खेळाडू व समालोचक.<ref>{{cite web |title=Ranjit Fernando Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ranjit-fernando-49197 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[नयना आपटे]], पद्मश्री पुरस्कारविजेत्या ज्येष्ठ मराठी नाटक आणि चित्रपट अभिनेत्री.<ref>{{cite web |title=Nayana Apte Padma Shri Award |url=https://www.padmaawards.gov.in/ |website=Padma Awards Gazette |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> * [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[विजय सिंग]], जागतिक क्रमवारीत अव्वल स्थानी राहिलेले फिजीचे गोल्फ खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Vijay Singh PGA Tour Profile |url=https://www.pgatour.com/player/02181/vijay-singh |website=PGA Tour |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[डेव्हन माल्कम]], [[इंग्लंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इंग्लिश]] वेगवान गोलंदाज.<ref>{{cite web |title=Devon Malcolm Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/devon-malcolm-17215 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९६४|१९६४]] - [[सूरज बडजात्या]], भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक आणि राजश्री प्रॉडक्शन्सचे अध्यक्ष.<ref>{{cite web |title=Sooraj Barjatya Profile |url=https://www.imdb.com/name/nm0054707/ |website=IMDb |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९८३|१९८३]] - [[शॉन टेट]], [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन]] क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |title=Shaun Tait Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/shaun-tait-8082 |website=ESPNcricinfo |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९९४|१९९४]] - [[केतकी माटेगावकर]], मराठी चित्रपट अभिनेत्री आणि गायिका.<ref>{{cite web |title=Ketaki Mategaonkar Profile |url=https://www.imdb.com/name/nm4938638/ |website=IMDb |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. १३७१|१३७१]] - [[डेव्हिड दुसरा, स्कॉटलंड|डेव्हिड दुसरा]], स्कॉटलंडचा राजा.<ref>{{cite web |title=David II of Scotland |url=https://www.britannica.com/biography/David-II |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[सलीम अल-मुबारक अल-सबाह]], कुवेतचे नववे अमीर.<ref>{{cite web |title=Salim Al-Mubarak Al-Sabah |url=https://www.da.gov.kw/ |website=Diwan of the Amir of Kuwait |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[कस्तुरबा गांधी]], स्वातंत्र्यसैनिक आणि महात्मा गांधी यांच्या धर्मपत्नी.<ref>{{cite web |title=Kasturba Gandhi Biography |url=https://www.gandhiashramsevagram.org/ |website=Gandhi Ashram Sevagram |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९५८|१९५८]] - मौलाना [[अबुल कलाम आझाद]], स्वतंत्र भारताचे पहिले शिक्षणमंत्री आणि थोर स्वातंत्र्यसैनिक.<ref>{{cite web |title=Maulana Abul Kalam Azad |url=https://www.education.gov.in/ |website=Ministry of Education, Government of India |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९८२|१९८२]] - [[जोश मलिहाबादी]], प्रख्यात उर्दू कवी.<ref>{{cite web |title=Josh Malihabadi Profile |url=https://www.rekhta.org/poets/josh-malihabadi |website=Rekhta |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९९२|१९९२]] - [[बोड्डेपल्ली राजगोपाल राव]], आंध्र प्रदेशातील ज्येष्ठ राजकारणी आणि माजी खासदार.<ref>{{cite web |title=Boddepalli Rajagopala Rao Profile |url=https://sansad.in/ls |website=Lok Sabha Secretariat |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. १९९३|१९९३]] - [[भगवत दयाळ शर्मा]], हरयाणाचे पहिले मुख्यमंत्री.<ref>{{cite web |title=Bhagwat Dayal Sharma Profile |url=https://haryana.gov.in/ |website=Government of Haryana |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * [[इ.स. २०००|२०००]] - [[विनायक सदाशिव वाळिंबे|वि. स. वाळिंबे]], ज्येष्ठ मराठी लेखक आणि पत्रकार.<ref>{{cite web |title=V. S. Walimbe Profile |url=https://marathivishwakosh.org/ |website=मराठी विश्वकोश |access-date=11 August 2026 |language=mr |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. २००९|२००९]] - डॉ. [[लक्ष्मण देशपांडे]], 'वऱ्हाड निघालंय लंडनला' फेम मराठी लेखक, दिग्दर्शक व एकपात्री कलाकार.<ref>{{cite web |title=Dr Laxman Deshpande Passes Away |url=https://www.loksatta.com/ |website=Loksatta |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> * [[इ.स. २०२५|२०२५]] - [[मायाधर राऊत]], पद्मश्री पुरस्कारविजेते ख्यातनाम भारतीय ओडिसी नर्तक आणि गुरू.<ref>{{cite web |title=Mayadhar Raut Profile |url=https://sangeetnatak.gov.in/ |website=Sangeet Natak Akademi |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * स्वातंत्र्य दिन - [[सेंट लुशिया]].<ref>{{cite web |title=Saint Lucia National Day |url=https://www.un.org/ |website=United Nations |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> * विश्व विचार दिन (World Thinking Day) / आंतरराष्ट्रीय स्काउट दिवस.<ref>{{cite web |title=World Thinking Day |url=https://www.wagggs.org/en/what-we-do/world-thinking-day/ |website=WAGGGS |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> == बाह्य दुवे == {{बीBBC आज||february/22}} [[फेब्रुवारी २०]] - [[फेब्रुवारी २१]] - '''फेब्रुवारी २२''' - [[फेब्रुवारी २३]] - [[फेब्रुवारी २४]] - ([[फेब्रुवारी महिना]]) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] l5eklq8a8ey1cfak0oy9helkfxkgfo7 0 1864 2705154 2698405 2026-08-24T08:22:48Z ~2026-46325-92 186633 /* भूगोल */ 2705154 wikitext text/x-wiki {{जिल्हा शहर|ज=जालना जिल्हा|श=जालना}} {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र | स्थानिक_नाव = जालना | प्रकार = शहर | अक्षांश = 19.83 | रेखांश = 75.88 | शोधक_स्थान= right | राज्य_नाव = महाराष्ट्र | जिल्हा = [[जालना जिल्हा|जालना]] | नेता_पद= आमदार | नेता_नाव = [[कैलास गोरंट्याल]] | उंची = | लोकसंख्या_वर्ष = २०२१ | लोकसंख्या_एकूण = ५१९०१८ | लोकसंख्या_घनता =254 | क्षेत्रफळ_आकारमान= 7713 | क्षेत्रफळ_एकूण = | एसटीडी_कोड = | पिन_कोड =431203 | आरटीओ_कोड = | लिंग_गुणोत्तर =937 | unlocode = | संकेतस्थळ = jalna.nic.in/ | तळटिपा = }} '''जालना''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक शहर असून [[जालना जिल्हा|जालना जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय मुख्यालय आहे. जालना शहराचे पूर्वीचे नाव जालनापूर होते. == इतिहास == जालना शहर हे भारताच्या स्वतंत्र्यापूर्वी मुघल सम्राज व त्यानंतर निझामाच्या ताब्यात होते, देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर देखील जालना जिल्हा तसेच औरंगाबाद, उस्मानाबाद, नांदेड, बीड, परभणी हे जिल्हे निझाम साम्राज्याच्या हैदराबाद राज्यामध्ये समाविष्ट होते. शहरात अमृतेश्वर मंदिर, बारव असुन आजही सुस्थितीत आहे. आनंदी स्वामी मंदिर, दत्त मंदिर पहायला मिळतात तसेच मुघल कलिन [[काळी मशिद]], मोती तलाव जे जमशेद खान निझामी अधिकारी याने काली मशिदीला पाणी पोहचिण्यासाठी बांधले होते, तसेच [[मस्तगड किल्ला]], जैनुल्ला शाह (मिया सहाब) दर्गा, वेशी ही जालना शहराचे आकर्षण आहे. मराठीतील [[महनुभाव पंथ|महानुभाव पंथाच्या]] आद्य कवयित्री महदंबा या [[अंबड]] तालुक्यातील रामसगावच्या आहेत, असे सांगितले जाते. मात्र, जालना येथे झाले्ल्या ६व्या [[मराठवाडा लेखिका साहित्य संमेलन]]ात महदंबेच्या जन्मस्थळावरून वाद झाले. मराठवाडा साहित्य परिषदेचे अध्यक्ष कौतिकराव ठाले यांनी महदंबा जालना जिल्ह्यातील नव्हे, तर [[औरंगाबाद]] जिल्ह्यातील [[पैठण]] येथील असल्याचे सांगितले, तर संमेलनानिमित्त काढलेल्या ममानिनीफ या स्मरणिकेतील लेखात प्रा. डॉ. सुधाकर जाधव यांनी महदंबेचा जन्म पुरी (पांढरी, तालुका गेवराई, जिल्हा बीड) गावातील असल्याचा उल्लेख केला. रोहिलागड हे ऐतिहासिक गाव जालना जिल्ह्यात येते. हंबीरराव मोहिते उर्फ चव्हाण घराणे ता. जि. जालना येथील मंहमंदाबाद (पिंपळगाव) येथे राहते. त्यांचे 5 वाडे असुन 3 भव्य वास्तु व मोठी गढी आहे व तसेच बुरूजाजवळच निळकंठराव मोहिते-चव्हाण (हंबीरराव) यांची समाधी आहे. * नोव्हेंबर 1679 ला खास छत्रपती वीरशिवाजी महाराजांनी जालना येथे स्वारी केली‌. रण मस्तखान राजेंवर चालुन आला, त्यांच्यात युद्ध झाले, या युद्धात राजे शिदोजी निंबाळकर पडले. रणमस्तखानाला कैद केले. केशरसिंग व सरदार खान आणि बाजी उमराव हे फौज घेऊन जालन्यातकडे निघाले. तोवर राजे व मावळ्यांनी पट्टा गडाकडे कूच केली. जालन्याचे जुने नाव जालनापुर असे होते. == भूगोल == १. जालना येथे [[मोसंबी|मोसंब्यांची]] मोठी बाजारपेठ आहे. तसेच [[परतूर]] एक महत्त्वाचा तालुका आहे येथे [[प्रल्हाद|भक्त प्रल्हाद]] काही काळ वास्तव्यास होते परतूरचे जुने नाव प्रल्हादपूर असे होते. २. [[रोहिलागड]] हे मोठा बाजारपेठेचे गाव आहे. ३. जालना हे बी-बियाणे उद्योगच्या नावाने ओळखले जाते. ४. जालना जिल्यात एकूण आठ तालुके आहेत. ५. जालना जिल्ह्यातील राजुर हे गाव तिर्थक्षेत्र म्हणून आहे. ते [[भोकरदन तालुका|भोकरदन तालुक्यात]] आहे , तिथे गणपती मंदिर आहे. ६. जालना शहरातुन [[कुंडलिका नदी]] जाते. ७. जालना जिल्ह्यातुन जाणारी [[गोदावरी नदी]] जिल्ह्यातील अनेक गावांची तहान भागविते. ८. जालना जिल्ह्यातील [[जांब (समर्थ)|जांब]] हे गाव [[समर्थ रामदास स्वामी]] यांचे जन्मगाव आहे. येथे श्रीमंत इंदिराबाई होळकर यांनी अन्नछत्र सुरू केलेले असुन त्यांचा शिलालेख तेथे पहायला मिळतो तर [[अहिल्याबाई होळकर]] यांनी गावात बारव निर्माण केलेली आहे. ९. [[आसईची लढाई]], [[इंग्रज-मराठा युद्धे|मराठा इंंग्रज युद्ध]] == वाहतूक व्यवस्था == [[जालना रेल्वे स्थानक]] हे [[दक्षिण मध्य रेल्वे]]च्या मनमाड-सिकंदराबाद मार्गावर आहे. जालन्याहून भारताच्या अनेक प्रमुख शहरांसाठी थेट प्रवासी रेल्वे सेवा उपलब्ध आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://jalna.gov.in/mr/%e0%a4%aa%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%9f%e0%a4%a8/%e0%a4%95%e0%a4%b8%e0%a5%87-%e0%a4%aa%e0%a5%8b%e0%a4%b9%e0%a5%8b%e0%a4%9a%e0%a4%be%e0%a4%b2/|title=कसे पोहोचाल? {{!}} जिल्हा जालना, महाराष्ट्र शासन {{!}} India|language=mr|access-date=2021-04-19}}</ref> [[मुंबई]]हून [[छत्रपती संभाजीनगर रेल्वे स्थानक|छत्रपती संभाजीनगर पर्यंत]] धावणारी [[मुंबई छशिमट–जालना जन शताब्दी एक्सप्रेस|जनशताब्दी एक्सप्रेस]] ऑगस्ट २०१५ मध्ये जालन्यापर्यंत वाढवण्यात आली. ह्याव्यतिरिक्त [[तपोवन एक्सप्रेस]], [[देवगिरी एक्सप्रेस]]. [[नंदीग्राम एक्सप्रेस]], [[अजिंठा एक्सप्रेस]] इत्यादी गाड्या जालन्याहून रोज धावतात. [[महाराष्ट्र शासन]]ाने प्रस्तावित केलेला [[नागपूर]]–[[छत्रपती संभाजीनगर]]–[[मुंबई]] [[नियंत्रित-प्रवेश महामार्ग|द्रुतगती मार्ग]] जालन्यामधूनच जाईल असा अंदाज आहे. शासनाने जालना-[[खामगाव तालुका|खामगाव]] लोहमार्गालाही मंजूरी दिली आहे. [[छत्रपती संभाजीनगर]] ते जालना अंतर जवळपास 75 कि.मी. आहे. ==देवळे== १. जालना शहरापासून ४६ कि.मी. अंतरावर शंभू महादेवाचे एक जागरूक देवस्थान आहे. तेथून जवळच नेर या गावात वटेश्वर महाराज मंदिर आहे; तेथे [[महाशिवरात्री|महाशिवरात्रीनिमित्त]] जत्रा भरते.<br />२. येथून २५ कि.मी. वर राजूर गणपती हे देवस्थान आहे ३. जालना शहरापासून १५ कि.मी. अंतरावर देऊळगाव राजा रोडवर वाघरूळ देवीचे मंदिर आहे. ४. जालना पासून १० कि.मी. अंतरावर सिंदखेड राजा रोड वर माळाचा गणपती तसेच त्याच रस्त्यावर अलीकडे जालना बसस्थानकापासून अंदाजे ५ कि.मी. अंतरावर प्रसिद्ध दत्ताश्रम आहे जेथे वर्षभर काही न काही आध्यात्मिक कार्यक्रम होत असतात. ५.जालन्यापासून ४४ कि.मी. अंतरावर अंबड पासून १७ कि.मी. वर जांबुवंतगड, जामखेड ता. अंबड येथे रामायण काळातले व हनुमानानंतर श्रीरामांचे निस्सीम भक्त श्री जांबुवंत महाराजांचे मंदिर आहे. ६. तसेच त्या शेजारी रोहिलागड ता. अंबड या ऐतिहासिक गावी येथे अनेक प्राचीन मंदिर व अनेक शिलालेख आहेत. ७. जालना जिल्ह्यामध्ये अंबड येथे मत्सोदरी देवीचे मंदिर आहे. प्रती वर्षी नवरात्रीला येथे मोठी यात्रा भरते येथे एक शिलालेख आढळतो तर [[अहिल्याबाई होळकर]] यांनी या मंदिराचा जिर्णोद्धार करीत अडीचशे एकर जमीन इनाम दिलेली आहे अंबड हे होळकरांचे खाजगी वतन होते. यावर अरुणचंद्र पाठक यांनी होळकरकालीन अंबड हे पुस्तक लिहलेले आहे. ८. जालना जिल्ह्यातील अंबड तालुक्यातील वनारशी हे ग्रामीण देवस्थान आहे. तिथे अंबड, घनसावंगी, जालना या तालुक्यातील भक्त येतात. ९. पाथरवाला गावची ऐतिहासिक अशी नोंद पुरातत्त्व खात्याकडे असुन यादवाचा सेनापती खोलेश्वरच्या नावाने खोलेश्वर महादेव मंदिर तसेच पार्थ मंदिर आहे. १०. डोणगाव येथे [[दाऊदी बोहरा]] समाजाचा जागतिक स्तरावरील दर्गा आहे. ११. जामखेड येथे कोरीव मुर्तीकाम असलेले खडकेश्वर महादेव मंदिर आहे. १२. भारतातील एकमेव जांबुवंत मंदिर जामखेड येथे आहे श्रीकृष्ण जांबुवंत यूद्धभूमी म्हणून जामखेडला लौकिक आहे. १३. चिचंखेड येथे खंडोबा तसेच शिवमंदिर असून सातवाहन काळातील व्यापारी मार्ग असलेले हे गाव आहे. गावात मातीची एका ताम्रपटातुन गावातील समाजजीवनाची माहिती मिळते १४.सिद्धेश्वर महादेव मंदिर चितळी पुतळी == शिक्षण == जिल्ह्याच्या ग्रामीण भागात मत्स्योदरी शिक्षण संस्थेमुळे शिक्षणाच्या सोयी उपलब्ध झाल्या आहेत. जिल्ह्यातील सर्व भागात शिक्षणाची सोय उपलब्ध आहे. जालना जिल्ह्यातील विद्यार्थी सर्व सामान्य बी.ए, बी.एस्सी, बी.कॉम हे करताना आढळतात. जिल्ह्यात पॉलिटेक्निकल करणारे विद्यार्थी आहेत. अनेक विद्यार्थी मेडिकल क्षेत्रात आहे. जिल्ह्यातील मत्स्योदरी शिक्षण संस्था, अंबड, घनसावंगी, परतुर, जालना तालुक्यात आहे. ==विशेष शिक्षण== * शासकीय तंत्रनिकेतन, जालना * जे. ई. एस. कॉलेज, जालना. * बद्रीनारायण बारवाले महाविद्यालय, जालना. * राष्ट्रमाता इदिरा गांधी महाविद्यालय, जालना * मत्स्योधरी अभियांत्रिकी महाविद्यालय, जालना * जांबुवंत विद्यालय रोहिलागड * रासायनिक तंत्रज्ञान संस्था मराठवाडा कॅम्पस, जालना === संशोधन संस्था === बारवाले संशोधन संस्था जालना औद्योगिक वसाहत येथे आहे. तसेच जालना जिल्ह्याअंतर्गत येणाऱ्या बदनापूर तालुकयामध्ये मोसंबी संशोधन केंद्र तसेच कडधान्य संशोधन केंद्र आहे. पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर इतिहास, संस्कृती, कला संशोधन, वारसा जतन व ग्रंथ, वस्तू संग्रहालय अंबड या संस्थेच्या माध्यमातून इतिहास संशोधक रामभाऊ लांडे जालना जिल्ह्यातील अज्ञात इतिहासावर संशोधन करीत असुन ते मत्स्योदरी महाविद्यालयाचे विद्यार्थी आहेत तर पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर विद्यापीठ सोलापूर येथील अध्यासन समितीचे सदस्य आहेत. त्यांनी अनेक शोधनिबंध सादर केलेले असुन मराठा कालखंडातील ऐतिहासिक माहिती संदर्भासहीत पुढे आणण्यासाठी प्रयत्नशील आहेत. === लष्कर शिक्षण व संशोधन संस्था === १. जालना येथे राज्य राखीव पोलीस दलाचा गट क्रमांक ३ आहे.<br />२. महाराष्ट्र पोलीस प्रशिक्षण केंद्र आहे. == राजकीय == जालना जिल्ह्याच्या पालकमंत्री: [[पंकजा मुंडे]] * अर्जुन खोतकर आमदार आहेत. * [[बबनराव लोणीकर]] हे जालना जिल्ह्याचे माजी पालक मंत्री आहेत. * संगीता गोरंट्याल जालन्याच्या नगराध्यक्षा आहेत. त्या सर्वाधिक मताधिक्य घेऊन जिंकून आलेल्या नगराध्यक्षा आहेत. * [[नारायण तिलकचंद कुचे]] यांनी बदनापूर विधानसभा मतदार संघाचे प्रतिनिधित्व केलेले आहे. *[[संतोष दानवे]] यांनी भोकरदन जाफ्राबाद विधानसभा मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व केलेले आहे. * माजी आमदार शिवाजीराव चोथे यांनी अंबड तालुक्यात सर्वात मोठे रस्ता काम केलेले आहे. * माजी आमदार विलासराव खरात यांनी सहकारी क्षेत्रातील अनेक संस्था उदयास आणल्या आहेत. * स्व. अण्णासाहेब उढाण लोकप्रिय आमदार म्हणून प्रसिद्ध होते. * धिरजसिंह शिवाजीराव मोहिते-चव्हाण [[हंबीरराव मोहिते]] यांचे वंशज आहेत ते सामाजिक कार्य करतात. *जालना जिल्ह्यातील पिंपळगाव (रेणुकाई) येथे सर्वात मोठी मिरची बाजारपेठ. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == संदर्भ == {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:जालना जिल्हा]] [[वर्ग:मराठवाड्यातील शहरे]] [[वर्ग:जालना]] bweun376jav4aq09ptb7usv15vy6qzf 0 2465 2704917 2592669 2026-08-23T21:14:20Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704917 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १३ ऑक्टोबर |वर्ष = २०१७ }} [[चित्र:Woman_lighting_the_candles_for_the_Festival_of_Lights_in_India_(cropped).jpg|इवलेसे|दिवाळी उत्सवासाठी दिवे लावणारी महिला]] '''दिवाळी''' किंवा '''दीपावली''' हा प्रकाशाचा [[हिंदू सण]] आहे, जो इतर रुपांत इतर [[भारतीय धर्म|भारतीय धर्मांमध्येही]] साजरा केला जातो. "अंधारावर प्रकाशाचा, वाईटावर चांगल्याचा आणि अज्ञानावर ज्ञानाच्या विजयाचे" प्रतीक म्हणून या सणाला ओळखतात.<ref name="Heiligman31">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=rdTJJEQsDHoC&pg=PA31|title=Celebrate Diwali|last=Vasudha Narayanan|last2=Deborah Heiligman|publisher=National Geographic Society|year=2008|isbn=978-1-4263-0291-6|page=31|quote=All the stories associated with Deepavali, however, speak of the joy connected with the victory of light over darkness, knowledge over ignorance, and good over evil.|access-date=14 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102023011/https://books.google.com/books?id=rdTJJEQsDHoC&pg=PA31|archive-date=2 January 2017}}</ref><ref name="htoday">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=yTiPAQAAQBAJ&pg=PA78|title=Musical Performance in the Diaspora|last=Tina K Ramnarine|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-317-96956-3|page=78|quote=Light, in the form of candles and lamps, is a crucial part of Diwali, representing the triumph of light over darkness, goodness over evil and hope for the future.|access-date=14 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102013829/https://books.google.com/books?id=yTiPAQAAQBAJ&pg=PA78|archive-date=2 January 2017}}</ref><ref name="ReferenceA">Jean Mead, ''How and why Do Hindus Celebrate Divali?''</ref> <ref name="melton252">{{Harvard citation no brackets|Constance Jones|2011}}</ref> हिंदू [[चांद्रमास|चंद्रमास]] [[आश्विन]] (अमंता परंपरेनुसार) आणि [[कार्तिक]] या महिन्यांत म्हणजे [[सप्टेंबर]] आणि [[नोव्हेंबर]]च्या मध्यात दिवाळी साजरी केली जाते.<ref name="OED-Diwali">''The New Oxford Dictionary of English'' (1998) {{ISBN|978-0-19-861263-6}} – p. 540 "'''Diwali''' /dɪwɑːli/ (also '''Diwali''') '''noun''' a Hindu festival with lights...".</ref><ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/166786/Diwali Diwali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501153023/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/166786/Diwali}} ''Encyclopædia Britannica'' (2009)</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/diwali-2020-date-in-india-when-is-diwali-in-2020-7013223/|title=Diwali 2020 Date in India: When is Diwali in 2020?|date=11 November 2020|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116074618/https://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/diwali-2020-date-in-india-when-is-diwali-in-2020-7013223/|archive-date=16 November 2020|access-date=2020-11-13}}</ref> हा उत्सव साधारणपणे पाच ते सहा दिवस चालतो.<ref name=":2">{{स्रोत पुस्तक|title=Food, Feasts, and Faith: An Encyclopedia of Food Culture in World Religions [2 volumes]|last=Fieldhouse|first=Paul|date=2017-04-17|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-412-4|pages=150|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Religious Studies: Made Simple|last=Stent|first=David|date=2013-10-22|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8320-6|pages=137|language=en}}</ref> विविध धार्मिक कार्यक्रम, देवता आणि व्यक्तिमत्त्वांशी दिवाळी जोडलेली आहे, जसे की [[राक्षस]] राजा [[रावण|रावणाचा]] पराभव करून [[राम]] आपली पत्नी [[सीता]] आणि भाऊ [[लक्ष्मण]] यांच्यासह अयोध्येत परतले. समृद्धीची देवी [[लक्ष्मी]] आणि बुद्धीची देवता आणि अडथळे दूर करणारा देव [[गणेश]] यांच्याशी देखील व्यापकपणे हा सण संबंधित आहे.<ref name="Suzanne Barchers 2013">Suzanne Barchers (2013).</ref> इतर प्रादेशिक परंपरा या सणाला [[विष्णू]], [[कृष्ण]], [[दुर्गा]], [[शिव]], [[काली]], [[हनुमान]], [[कुबेर]], [[यम]], यमी, [[धन्वंतरी]], किंवा [[विश्वकर्मा]] यांच्याशी जोडतात. प्रामुख्याने हिंदू सण असला तरी दिवाळीचे विविध प्रकार इतर धर्मांचे लोक देखील साजरे करतात.<ref name=":2" /> [[जैन]] लोक त्यांची स्वतःची दिवाळी पाळतात, जी [[वर्धमान महावीर|महावीरांच्या]] अंतिम मुक्तिचे प्रतीक आहे.<ref name="Sharma2006">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=wPPr9HdmnHcC&q=diwali+mahavira+527&pg=PA79|title=Fairs and Festivals of India|last=Sharma|first=S.P.|last2=Gupta|first2=Seema|publisher=Pustak Mahal|year=2006|isbn=978-81-223-0951-5|page=79|access-date=10 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126200725/https://books.google.com/books?id=wPPr9HdmnHcC&q=diwali+mahavira+527&pg=PA79|archive-date=26 January 2021}}</ref><ref name="N. Upadhye, Review 1982 pp. 231–232">{{जर्नल स्रोत|last=Upadhye|first=A.N.|date=Jan–Mar 1982|editor-last=Cohen|editor-first=Richard J.|title=Mahavira and His Teachings|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1982_102_1/page/231|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=102|issue=1|pages=231–232|doi=10.2307/601199|jstor=601199}}</ref> [[मुघल]] तुरुंगातून [[गुरू हरगोबिंद]] यांची सुटका झाल्याबद्दल [[शीख|शीख लोक]] बंदिछोर दिवस साजरा करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=kJO1WIABhPQC&pg=PA23|title=Sikhism|last=Geoff Teece|publisher=Smart Apple Media|year=2005|isbn=978-1-58340-469-0|page=23|access-date=14 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102024403/https://books.google.com/books?id=kJO1WIABhPQC&pg=PA23|archive-date=2 January 2017}}</ref> नेवार [[बौद्ध]] हे इतर बौद्धांच्या विपरीत लक्ष्मीची पूजा करून दिवाळी साजरी करतात, तर [[पूर्व भारत]] आणि [[बांगलादेश|बांगलादेशातील]] हिंदू सामान्यतः देवी [[काली]]ची पूजा करून दिवाळी साजरी करतात.<ref name="MK72">McDermott and Kripal p.72</ref><ref name="diwaliBuddhist">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=whZ5kAPSwl8C&pg=PA118|title=Popular Buddhist Texts from Nepal: Narratives and Rituals of Newar Buddhism|author=Todd T. Lewis|date=7 September 2000|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-9243-7|pages=118–119|access-date=14 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102030235/https://books.google.com/books?id=whZ5kAPSwl8C&pg=PA118|archive-date=2 January 2017|url-status=live}}</ref><ref name="Prem Saran 2012 175">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5-DfCgAAQBAJ&pg=PA175|title=Yoga, Bhoga and Ardhanariswara: Individuality, Wellbeing and Gender in Tantra|author=Prem Saran|publisher=[[Routledge]]|year=2012|isbn=978-1-136-51648-1|page=175|access-date=14 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102021020/https://books.google.com/books?id=5-DfCgAAQBAJ&pg=PA175|archive-date=2 January 2017|url-status=live}}</ref> [[चित्र:Sparkles_phuljhari_fireworks_on_DIWALI,_festival_of_lights.jpg|इवलेसे|फुलबाजी खेळणारी एक मुलगी]] या उत्सवादरम्यान लोक त्यांची घरे, मंदिरे आणि कार्यस्थळे ''दिवे'', मेणबत्त्या आणि कंदीलांनी प्रकाशित करतात.<ref name="melton2522">{{Harvard citation no brackets|Constance Jones|2011}}</ref> हिंदू उत्सवाच्या प्रत्येक दिवशी पहाटे तेलाने स्नान करतात.<ref name="YustJohnson2006">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=_dWh0l-iXHUC&pg=PA223|title=Nurturing Child and Adolescent Spirituality: Perspectives from the World's Religious Traditions|last=Karen-Marie Yust|last2=Aostre N. Johnson|last3=Sandy Eisenberg Sasso|publisher=Rowman & Littlefield|year=2006|isbn=978-0-7425-4463-5|pages=232–233|access-date=29 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110120611/https://books.google.com/books?id=_dWh0l-iXHUC&pg=PA223|archive-date=10 January 2022}}</ref> [[फटाके]] आणि ''[[रांगोळी]]च्या'' सजावटीसाठी देखील दिवाळी ओळखली जाते. मेजवानी आणि ''[[मिठाई]]'' हा या सणाचा मुख्य भाग आहे.<ref name="jgl">{{Harvard citation no brackets|James G. Lochtefeld|2002}}</ref> केवळ कुटुंबांसाठीच नव्हे तर समुदाय आणि<ref name="Suzanne Barchers 20132">Suzanne Barchers (2013).</ref> विशेषतः शहरी भागातील लोकांसाठी दिवाळी म्हणजे वार्षिक एकत्र येण्याचा कालावधी असतो. {{Sfn|Christopher H. Johnson|Simon Teuscher|David Warren Sabean|2011}} {{Sfn|Manju N. Shah|1995}} शहरांतील उद्यानांमध्ये संगीत आणि नृत्य सादरीकरणासह सामुदायिक मेळ्यांचे आयोजन केले जाते. {{Sfn|Paul Fieldhouse|2017}} काही हिंदू, जैन आणि शीख लोक सणासुदीच्या काळात जवळच्या आणि दूरच्या कुटुंबांना दिवाळी ग्रीटिंग कार्ड आणि [[भारतीय मिठाई]] पाठवतात. {{Sfn|Paul Fieldhouse|2017}} सणाचा आणखी एक पैलू म्हणजे पूर्वजांचे स्मरण.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=iczwAAAAQBAJ|title=Everyday Life in South Asia, Second Edition|last=Diane P. Mines|last2=Sarah E. Lamb|publisher=Indiana University Press|year=2010|isbn=978-0-253-01357-6|page=243|access-date=25 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702103809/https://books.google.com/books?id=iczwAAAAQBAJ|archive-date=2 July 2021}}</ref> हिंदू, शीख आणि जैन लोकांसाठी दिवाळी हा एक प्रमुख सांस्कृतिक कार्यक्रम आहे.<ref name="wsj">[https://web.archive.org/web/20130421024513/http://blogs.wsj.com/indiarealtime/2010/08/23/india-journal-tis-the-season-to-be-shopping/ India Journal: ‘Tis the Season to be Shopping] Devita Saraf, The Wall Street Journal (August 2010)</ref> दिवाळीच्या सणाचा मुख्य दिवस ([[लक्ष्मीपूजन|लक्ष्मीपूजनाचा]] दिवस) हा [[फिजी]],<ref>[http://www.fiji.gov.fj/Events/2016-FIJI-PUBLIC-HOLIDAYS.aspx Public Holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180916055429/http://www.fiji.gov.fj/Events/2016-FIJI-PUBLIC-HOLIDAYS.aspx}}, Government of Fiji</ref> [[गयाना]],<ref>[https://publicholidays.gy/ Public Holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019163247/https://publicholidays.gy/}}, Guyana</ref> [[भारत]], [[मलेशिया]],<ref>[http://www.hrdf.com.my/wps/portal/PSMB/MainEN/Resources/Public-Holiday Public Holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190305093432/http://www.hrdf.com.my/wps/portal/PSMB/MainEN/Resources/Public-Holiday}}, Government of Malaysia</ref> [[मॉरिशस]], [[म्यानमार]],<ref>[https://evisa.moip.gov.mm/public_holiday.aspx Public Holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180817060609/https://evisa.moip.gov.mm/public_holiday.aspx}}, Government of Myanmar</ref> [[नेपाळ]],<ref>[http://www.mos.com.np/holidaylist.php Public Holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019163545/http://www.mos.com.np/holidaylist.php}}, Government of Nepal</ref> [[पाकिस्तान]],<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/Pakistan-parliament-adopts-resolution-for-Holi-Diwali-Easter-holidays/articleshow/51423609.cms Pakistan parliament adopts resolution for Holi, Diwali, Easter holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180306175436/https://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/Pakistan-parliament-adopts-resolution-for-Holi-Diwali-Easter-holidays/articleshow/51423609.cms}}, The Times of India (16 March 2016)</ref> [[सिंगापूर]],<ref>[http://www.mom.gov.sg/newsroom/press-releases/2016/0405-singapore-public-holidays-2017 Public Gazetted Holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215719/http://www.mom.gov.sg/newsroom/press-releases/2016/0405-singapore-public-holidays-2017}}, Government of Singapore</ref> [[श्रीलंका]], [[सुरीनाम]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] येथे अधिकृत सुट्टीचा दिवस असतो.<ref>[https://www.ttconnect.gov.tt/gortt/portal/ttconnect/!ut/p/a1/jdDBDoIwDAbgp-FKC8tUvHFARUwMGBV2MWjmwCAjY4KPL3ozKNpbm-9P_hQYxMDKtMlFqnNZpsVzZ6NDENpIfYfgOkQH7ci3PKQBmY9JB5I3EM1nHfCotQh2BBH_y-OXcX_mN7yEPbBBtqQ90K_5AgM9lsBEIY-vnyRueSQTAUzxM1dcmTfVnTOtq3pqoIFt25pCSlFw8ySvBn6KZLLWEL9LqK7b-O5faNGs3AdjOzzp/dl5/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/gortt/wcm/connect/gortt+web+content/ttconnect/non-national/role/anationalabroad/generalinformation/official+public+holidays Official Public Holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210303062241/https://www.ttconnect.gov.tt/gortt/portal/ttconnect/!ut/p/a1/jdDBDoIwDAbgp-FKC8tUvHFARUwMGBV2MWjmwCAjY4KPL3ozKNpbm-9P_hQYxMDKtMlFqnNZpsVzZ6NDENpIfYfgOkQH7ci3PKQBmY9JB5I3EM1nHfCotQh2BBH_y-OXcX_mN7yEPbBBtqQ90K_5AgM9lsBEIY-vnyRueSQTAUzxM1dcmTfVnTOtq3pqoIFt25pCSlFw8ySvBn6KZLLWEL9LqK7b-O5faNGs3AdjOzzp/dl5/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fgortt%2Fwcm%2Fconnect%2Fgortt+web+content%2Fttconnect%2Fnon-national%2Frole%2Fanationalabroad%2Fgeneralinformation%2Fofficial+public+holidays}}, Government of Trinidad & Tobago</ref> ==प्राचीनत्व== उपलब्ध पुराव्यांनुसार दिवाळी हा सण किमान तीन हजार वर्षे जुना आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोष खंड चौथा (१९७३)|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> या सणाचा उगम फार प्राचीन काळी, आर्यांचे वास्तव्य उत्तर ध्रुव प्रदेशात होते, त्या काळातच झाला असा समज आहे. तथापि वैदिक काळात आश्विन महिन्यात शरद ऋतूचे औचित्य साधून आश्वयुजी किंवा आग्रयण यासारखे यज्ञ केले जात असत, ज्यांचा समावेश सात पाकयज्ञांमध्ये होतो. परंतु या धार्मिक आचारात दिवाळीचे प्राचीन संदर्भ सापडतात, असे नेमके म्हणता येतेच असे नाही, असे मत बी.के. गुप्ते यांनी आपल्या फोकलोअर ऑफ दिवाली या पुस्तकात मांडले आहे. काही लोकांची अशी श्रद्धा आहे की चौदा वर्षांचा वनवास संपवून [[राम]]चंद्र सीतेसह [[अयोध्येला]] परत आले. तो याच दिवसात.<ref name=":0" /> पण त्यावेळी त्याचे स्वरूप आजच्यापेक्षा खूपच भिन्न होते. प्राचीन काळी हा यक्षांचा उत्सव मानला जायचा. अंधार दूर करून प्रकाश निर्माण करणारा दीप मांगल्याचे प्रतीक मानला जातो. त्याच्या प्रकाशाने आपल्या जीवनातील अंधकार दूर व्हावा म्हणून हा दीपोत्सव साजरा केला जातो. पावसाळ्यातील समृद्धीच्या, आनंद उत्सवाचा, कृतज्ञतेचा हा सोहळा मानला जातो. या दिवसांत सायंकाळी दारात रांगोळ्या काढून पणत्या लावतात, घरांच्या दारात आकाशदिवे लावले जातात. महाराष्ट्रात व इतर ठिकाणी लहान मुले या काळात मातीचा [[किल्ला]] तयार करतात. त्यावर मातीची खेळणी मांडतात. धान्य पेरतात. यामागची परंपरा कशी व केव्हा सुरू झाली याची नोंद नाही. [[चित्र:दिवाळीतील तयार किल्ले प्रतिकृती विक्री.jpg|दिवाळी किल्ले प्रतिकृती|विनाचौकट]] [[चित्र:Forts for diwali.jpg|दिवाळीसाठी किल्ल्यांची विक्री, पुणे, महाराष्ट्र]] [[चित्र:Forts for diwali.jpg|दिवाळीसाठी किल्ल्यांची आकर्षक मांडणी]] == शब्दउत्पत्ती आणि दीपावलीची विविध नावे == [[चित्र:Decorative_items_1.jpg|अल्ट=दिवाळीसाठी सजावटीच्या वस्तूंची दुकानात मांडणी|उजवे]] दिवाळी या सणाला दीपावली असे देखील म्हणले जाते. '''दीपावली''' या शब्दाची उत्पत्ती संस्कृत मधील दोन शब्दांच्या उच्चाराने झाली. "दीप" म्हणजे "दिवा" आणि "आवली" म्हणजेच "ओळ". याचा संपूर्ण अर्थ पाहिला तर '''दिव्यांची एका ओळीत केलेली रचना''' अर्थात '''दिवाळी'''. काही जण '''दिपवाळी''' असे देखील म्हणतात, पण शुद्ध शब्द हा दीपावली आहे. वेगवेगळ्या शब्द प्रयोगानुसार त्याचा उच्चार बदलतो. पण अर्थ एकच आहे. दीपावलीचे मूळचे नाव ''यक्षरात्री'' असे होते हे हेमचंद्राने नोंदवले आहे, तसेच [[वात्स्यायन|वात्स्यायना]]च्या कामसूत्रातही हेच नाव नोंदलेले आहे. [[नीलमत पुराण]] या ग्रंथात या सणास "दीपमाला" असे म्हणले आहे. कनोजाचा राजा [[हर्षवर्धन]] याने नागानंद नाटकात या सणाला "दीपप्रतिपदुत्सव" असे नाव दिले आहे. ज्योतिषरत्नमाला या ग्रंथात "दिवाळी" हा शब्द वापरला आहे.<ref name=":0" /> भविष्योत्तर पुराणात दिवाळीला "दीपालिका" म्हणले आहे, तसेच काल्विवेक या ग्रंथात तिचा उल्लेख "सुखरात्रि" असा येतो. व्रतप्रकाश नावाच्या ग्रंथात "सुख सुप्तिका" म्हणून दिवाळी ओळखली जाते.<ref name=":0" /> [[चित्र:Rangoli in goa.JPG|thumb|दीपावली रांगोळी]] ==दिवाळी या सणाचे दिवस== दिवाळीच्या प्रत्येक दिवसाचे महत्त्व विशेष आहे ते या प्रमाणे, ===वसुबारस=== {{मुख्य| वसुबारस}} [[चित्र:वसुबारस_पूजा.jpg|अल्ट=वसुबारस पूजा|इवलेसे|वसुबारस पूजा]] [[आश्विन कृष्ण द्वादशी]]स, म्हणजेच गोवत्सद्वादशीस, ''वसुबारस'' हा सण साजरा केला जातो. वसुबारस ह्याचा अर्थ-वसु म्हणजे द्रव्य (धन) त्यासाठी असलेली बारस म्हणजे [[द्वादशी]]. या दिवसाला गोवत्स द्वादशी असेही म्हणतात. भारताची संस्कृती [[कृषी|कृषिप्रधान]] असल्याने या दिवसाचे महत्त्व विशेष आहे. या दिवशी संध्याकाळी [[गाय|गाईची]] पाडसासह पूजा करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ienxrTPHzzwC&pg=PA160&dq=%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%B8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjj9IL6tZneAhXKfH0KHbp5DJ4Q6AEIOzAD#v=onepage&q=%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%B8&f=false|title=South Asian Folklore: An Encyclopedia : Afghanistan, Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka|last=Claus|first=Peter J.|last2=Diamond|first2=Sarah|last3=Mills|first3=Margaret Ann|date=2003|publisher=Taylor & Francis|isbn=9780415939195|language=en}}</ref> घरांत [[लक्ष्मी|लक्ष्मीचे]] आगमन व्हावे या हेतूनेही या दिवशी सवत्स [[गाय|धेनूची]] पूजा करण्याची पद्धत आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=YghGAQAAIAAJ&q=%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%B8&dq=%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%B8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjj9IL6tZneAhXKfH0KHbp5DJ4Q6AEISTAF|title=Amola ṭhevā, Hindū saṇa va sãskāra|last=Vāgha|first=Nirmalā Ha|date=1991|publisher=Morayā Prakāśana|language=mr}}</ref><ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=MAXXPPPEmyMC&pg=PA12&dq=vasubaras+in+diwali&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjL48fGtOnaAhWFnZQKHQjOAPIQ6AEIJjAA#v=onepage&q=vasubaras%20in%20diwali&f=false|title=Festivals of India|publisher=Vedic Quest|language=en}}</ref> ज्यांच्याकडे घरी गुरे, वासरे आहेत त्यांच्याकडे ह्या दिवशी पुरणाचा स्वयंपाक करतात. घरातील [[सवाष्ण]] बायका गाईच्या पायावर पाणी घालतात. नंतर हळद-कुंकू, फुले, अक्षता वाहून फुलांची माळ त्यांच्या गळ्यात घालतात. निरांजनाने ओवाळून [[केळ|केळीच्या]] पानावर [[पुरणपोळी]] वगैरे पदार्थ वाढून गाईला खाऊ घालतात. ह्या दिवसापासून अंगणात [[रांगोळी]] काढण्यास सुरुवात होते. पुष्कळ स्त्रियांचा या दिवशी उपवास असतो. ह्या दिवशी [[गहू]], [[मूग]] खात नाहीत. स्त्रिया [[बाजरी|बाजरीची]] [[भाकरी]] व [[गवार|गवारीच्या शेंगांची]] भाजी खाऊन उपवास सोडतात. आपल्या मुला-बाळांना चांगले आरोग्य मिळावे व सुख लाभावे म्हणून ही [[पूजा]] असते. [[चित्र:Diwali Diya.jpg|thumb|250px|दिवाळीतील पणत्यांची आरास]] === धनत्रयोदशी === {{मुख्य|धनत्रयोदशी }} [[आश्विन कृष्ण त्रयोदशी]]स ''धनत्रयोदशी'' हा सण साजरा केला जातो.<ref name=":1" /> धनत्रयोदशी या सणामागे एक मनोवेधक कथा आहे. कथित भविष्यवाणीप्रमाणे हेमा राजाचा पुत्र आपल्या सोळाव्या वर्षी मृत्युमुखी पडणार असतो. आपल्या पुत्राने जीवनाची सर्व सुखे उपभोगावीत म्हणून राजा व राणी त्याचे लग्न करतात. लग्नानंतर चौथा दिवस हा तो मृत्युमुखी पडण्याचा दिवस असतो. या रात्री त्याची पत्‍नी त्यास झोपू देत नाही. त्याच्या अवतीभवती [[सोने|सोन्या]]-[[चांदी|चांदीच्या]] मोहरा ठेवल्या जातात. महालाचे प्रवेशद्वारही असेच सोन्या-चांदीने भरून रोखले जाते. सर्व महालात मोठमोठ्या दिव्यांनी लखलखीत प्रकाश केला जातो. वेगवेगळी गाणी व गोष्टी सांगून पत्‍नी त्याला जागे ठेवते. जेव्हा [[यम]] राजकुमाराच्या खोलीत सर्परूपात प्रवेश करण्याचा प्रयत्‍न करतो तेव्हा त्याचे डोळे सोन्या-चांदीने दिपतात. या कारणास्तव, यम आपल्या जगात (यमलोकात) परततो. अशा प्रकारे राजकुमाराचे प्राण वाचतात अशी आख्यायिका आहे. म्हणूनच या दिवसास [[यम]]दीपदान असेही म्हणतात. या दिवशी सायंकाळी घराबाहेर दिवा लावून त्याच्या वातीचे टोक [[दक्षिण दिशा|दक्षिण दिशेस]] करतात. त्यानंतर त्या दिव्यास नमस्कार करतात. याने अपमृत्यू टळतो असा समज आहे. धनत्रयोदशीबद्दल अजून एक दंतकथा आहे. ती म्हणजे जेव्हा असुरांबरोबर [[इंद्र]]देव यांनी महर्षि दुर्वास यांच्या शाप निवारणाकरिता समुद्र मंथन केले, तेव्हा त्यातून देवी [[लक्ष्मी]] प्रगट झाली.तसेच समुद्र मंथनातून [[धन्वंतरी]] अमृतकुंभ बाहेर घेऊन आला. म्हणून [[धन्वंतरी]]चीही या दिवशी पूजा केली जाते. धन्वंतरी हा वैद्यराज असून त्याच्या हातातील कमंडलू अमृताने भरलेला असतो असे म्हणले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.japi.org/march_2015/003_lord_dhanvantari.pdf|title=Lord Dhanvantari|last=Pai-Dhuangat|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150314233920/http://japi.org/march_2015/003_lord_dhanvantari.pdf|archive-date=2015-03-14|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref> आयुर्वेदाच्या दृष्टीने हा दिवस धन्वंतरी जयंतीचा आहे. वैद्य मंडळी या दिवशी धन्वंतरीची (देवांचा वैद्य) पूजा करतात. लोकांस प्रसाद म्हणून कडुनिंबाच्या पानांचे बारीक केलेले तुकडे व साखर असे लोकांना देतात. (याला तेलुगूमध्ये गुडोदकम् म्हणतात.) यात मोठा अर्थ आहे. धन्वंतरी हा अमृतत्त्व देणारा आहे, हे त्यातून प्रतीत होते. कडुनिंबाची पाच-सहा पाने जर रोज खाल्ली तर व्याधी होण्याचा संभव नाही, असे काहीजणांची समजूत आहे. कडुनिंबाचे एवढे महत्त्व आहे, म्हणून या दिवशी तोच धन्वंतरीचा प्रसाद म्हणून देण्यात येतो. या दिवशी वस्त्रालंकार खरेदी करणे शुभ मानतात. उपवास करून घरातले द्रव्य व अलंकार पेटीतून काढून ते साफसूफ करतात. कुबेर,विष्णू -लक्ष्मी, योगिनी, गणेश, नाग आणि द्रव्यनिधी यांची पूजा करून पायसाचा नैवेद्य दाखवितात.<ref name=":0"/> हा दिवस भारतात राष्ट्रीय आयुर्वेद दिवस म्हणूनही साजरा होतो. जैनधर्मीय या दिवसाला 'धन्य तेरस' वा 'ध्यान तेरस' म्हणतात. भगवान महावीर या दिवशी ३ऱ्या व ४थ्या ध्यानात जाण्यासाठी योगनिद्रेत गेले होते. तीन दिवसाच्या योगनिद्रेनंतर त्यांना दिवाळीच्या दिवशी निर्वाणप्राप्ती झाली. तेव्हापासून हा दिवस धन्य तेरस या नावाने प्रसिद्ध झाला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=MoGkDAAAQBAJ&pg=PT37&dq=diwali+in+jainism&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjg-LbNtenaAhUGU7wKHQDCAwcQ6AEILTAB#v=onepage&q=diwali%20in%20jainism&f=false|title=Diwali|last=Singh|first=Rina|date=2016-09-27|publisher=Orca Book Publishers|isbn=9781459810099|language=en}}</ref> === नरक चतुर्दशी === {{मुख्य|नरक चतुर्दशी}} [[चित्र:दीपोत्सव पुणे.jpg|thumb|दीपोत्सव पुणे]] आख्यायिका - नरक चतुर्दशी या सणाशी संबंधित नरकासुरवधाची आख्यायिका प्रचलित आहे. या दिवशी [[कृष्ण|कृष्णाने]] [[नरकासुर|नरकासुराचा]] वध करून प्रजेला त्याच्या जुलुमी राजवटीतून सोडवले. [[नरकासुर|नरकासुराने]] तप करून [[ब्रह्मदेव|ब्रह्मदेवाला]] प्रसन्न करून घेतले व अवध्यत्वाचा - म्हणजेच कुणाकडूनही वध होणार नाही - असा वर मागून घेतला. त्या वराच्या योगाने त्याने अनेक राजांना हरवून त्यांच्या कन्या व त्या राज्यांतील स्त्रियांचे अपहरण केले. नरकासुराने अश्या एकूण १६,१०० स्त्रियांना पळवून नेले व मणिपर्वतावर एक नगर वसवून त्यात त्यांना बंदी बनवून ठेवले. त्याने अगणित संपत्ती लुटली व अश्याच हावेपोटी त्याने देवमाता [[अदिती|अदितीची]] कुंडले व [[वरुण|वरुणाचे]] विशाल छ्त्रही बळकावले. त्याला मिळालेल्या वरामुळे तो देव, [[गंधर्व]] व [[मानव|मानवांना]] तापदायक झाला होता. अनेक गिरिदुर्गांनी वेढलेले प्राग्ज्योतिषपूर हे नगर त्याची राजधानी होती. ही राजधानी अनेक वेगवेगळ्या प्रकारच्या खंदकांनी, अग्नी, पाणी इत्यादींनी वेढलेली होती. या दुर्जय राजधानीवर कृष्णाने [[गरुड|गरुडावर]] स्वार होऊन चाल केली. कृष्णाने नरकासुराच्या देहाचे दोन तुकडे करत त्याचा वध केला. नरकासुरवधाने देवादिकांना, तसेच प्रजेला आनंद झाला. नरकासुराच्या बंदिवासातील कुमारिकांना त्यांचे स्वजन स्वीकारणार नाहीत, हे जाणून कृष्णाने या १६,१०० कन्यांसोबत विवाह केला व त्यांना सामाजिक प्रतिष्ठा मिळवून दिली. कृष्णाच्या पराक्रमाचे स्मरण म्हणून [[आश्विन कृष्ण चतुर्दशी]]स ''नरक चतुर्दशी'' हा सण साजरा केला जातो.<ref name=":1" /><ref>डॉ.काणे पांडुरंग वामन,धर्मशास्त्र का इतिहास, चतुर्थ भाग,१९७३</ref> नरकचतुर्दशीच्या दिवशी अलक्ष्मीचे पहाटे मर्दन करून आपल्यातील नरकरूपी पापवासनांचा नायनाट व अहंकाराचे उच्चाटन करायचे आहे. तेव्हाच आत्म्यावरील अहंचा पडदा दूर होऊन आत्मज्योत प्रकाशित होईल असा यामागील संकेत आहे. या दिवशी [[अभ्यंगस्नान|अभ्यंगस्नानाचे]] महत्त्व असते. सकाळी लवकर उठून, संपूर्ण शरीरास तेलाचे मर्दन करून, सुवासिक [[उटणे]] लावून, सूर्योदयापूर्वी केलेले स्नान म्हणजे अभ्यंगस्नान.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/abhayagesanan-diwali-dawn-and-fragal/articleshow/66527522.cms|title=अभ्यंगस्नान, ‘दिवाळी पहाट’अन् फराळाचा आस्वाद|date=७ नोव्हेंबर २०१९|work=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=२३ ऑक्टोबर २०१९|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023071755/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/abhayagesanan-diwali-dawn-and-fragal/articleshow/66527522.cms|url-status=dead}}</ref> या दिवशी पहाटे यमासाठी [[नरक चतुर्दशी|नरका]]त, म्हणजे आधुनिक परिभाषेत घरातील आदल्या दिवशी घासून पुसून स्वच्छ केलेल्या स्वच्छतागृहात पणती लावण्याची प्रथा आहे. वर्षक्रियाकौमुदी, धर्मसिंधु इ. ग्रंथांमध्ये सांगितले आहे की आश्विन कृष्ण चतुर्दशी आणि अमावास्येला संध्याकाळी लोकांनी आपल्या हातात मशाली घेऊन त्या आपल्या दिवंगत पूर्वजांसाठी दाखवाव्यात आणि प्रार्थना करावी.<ref>धर्मशास्त्राचा इतिहास, चौथा भाग, १९७३ (लेखक - डॉ. पां.वा. काणे)</ref> नरक चतुर्दशीच्या पहाटेपासून फटाके उडवायला सुरुवात होते, तिचा शेवट भाऊबीजेच्या रात्री होतो. त्यानंतर घरात उरलेले फटाके [[तुलसी विवाह|तुळशीच्या लग्नादिवशी]] उडवून संपवतात. === लक्ष्मीपूजन === {{मुख्य|लक्ष्मीपूजन}} [[चित्र:Lakshmi_idols_for_Lakshmipoojan_in_Diwali.jpg|अल्ट=लक्ष्मीपूजनासाठी लक्ष्मी मूर्ती विक्री|इवलेसे]] [[चित्र:MarigoldFlowers.jpg|अल्ट=लक्ष्मीपूजनासाठी झेंडूच्या फुलांची विक्री, सातारा, महाराष्ट्र|इवलेसे]] [[चित्र:SaliLahya.jpg|अल्ट=लक्ष्मीपूजनासाठी साळीच्या लाह्यांची विक्री|उजवे|विनाचौकट]] [[चित्र:Bhend_battase.jpg|अल्ट=लक्ष्मीपूजनासाठी भेंड-बत्तासे विक्री|उजवे|विनाचौकट]] आश्विन अमावास्येस ''लक्ष्मीपूजन'' केले जाते. या दिवशी प्रदोषकाळी (संध्याकाळी) लक्ष्मीचे पूजन केले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=xb1xAgAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=lakshmi+pooja+in+diwali&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiPwcTRtunaAhXEppQKHcgdAjwQ6AEIJjAA#v=onepage&q&f=false|title=Diwali|last=Murray|first=Julie|date=2014-01-01|publisher=ABDO Publishing Company|isbn=9781629680675|language=en}}</ref> [[लक्ष्मी]] ही फार चंचल असते असा समज आहे. त्यामुळे, शक्यतोवर हिंदू शास्त्राप्रमाणे लक्ष्मीपूजन हे, लक्ष्मी स्थिर रहावी म्हणून, स्थिर लग्नावर करतात. त्याने [[लक्ष्मी]] स्थिर राहते असा समज आहे. अनेक घरांत श्रीसूक्तपठणही केले जाते. व्यापारी लोकांचे हिशोबाचे नवीन वर्ष (विक्रमसंवत्) लक्ष्मीपूजनानंतर सुरू होते. या दिवशी सर्व अभ्यंग स्नान करतात. पाटावर रांगोळी काढून तांदूळ ठेवतात. त्यावर वाटी किंवा तबक ठेवतात. त्यात सोन्याचे दागिने, चांदीचा रुपया, दागिने ठेवून त्यांची पूजा करतात. महाराष्ट्रात लक्ष्मी पूजनाला भेंड, बत्तासे, साळीच्या लाह्यांचा नेवैद्य दाखवण्याची पद्धत आहे. हा दिवस व्यापारी लोक फार उत्साहात साजरा करतात. या दिवशी लोक स्वच्छता करण्यासाठी लागणारी नवी [[केरसुणी]] विकत घेतात. तिलाच लक्ष्मी मानून तिच्यावर पाणी घालून [[हळद]]-[[कुंकू]] वाहून घरात वापरण्यास सुरुवात करतात.केरसुणीने घर स्वच्छ होवून घरातील अलक्ष्मी म्हणजे दारिद्य्र दूर होते असे मानले जाते. प्राचीन काळी या रात्री कुबेरपूजन करण्याची रीत होती. कुबेर हा देवांचा खजिनदार आणि धनसंपत्तीचा स्वामी मानला जातो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=wliGimM1qsUC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA202&dq=kuber+god+of+treasure&hl=en|title=Remedial Vaastushastra|last=Dwivedi|first=Dr Bhojraj|date=200?|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-7182-016-0|language=en}}</ref> दीपप्रज्वलन करून [[यक्ष]] आणि त्यांचा अधिपती कुबेराला निमंत्रित करून त्याची पूजा करणे हा मूळचा सांस्कृतिक कार्यक्रम होता. परंतु गुप्तकाळात वैष्णव पंथाला राजाश्रय मिळाल्याने आधी कुबेराबरोबरच लक्ष्मीचीही पूजा होऊ लागली. भारतात, विविध ठिकाणी झालेल्या उत्खननात कुशाण काळातील अनेक मूर्ती सापडल्या आहेत. त्यांमध्ये कुबेर आणि लक्ष्मी एकत्र दर्शविले आहेत. काही मूर्तींमध्ये कुबेर त्याची पत्‍नी इरितीसह दाखविला आहे. यावरून असे दिसते की प्राचीन काळी कुबेर आणि त्यांची पत्‍नी इरिती यांची पूजा केली जात असावी. कालांतराने इरितीचे स्थान लक्ष्मीने घेतले आणि पुढे कुबेराच्या जागी गणपतीला प्रतिस्थापित केले गेले. अलक्ष्मी म्हणून ज्या देवतेला मध्यरात्री हाकलून देण्याची प्रथा आहे, तीच खरी या सणाची इष्ट देवता असल्याचेही म्हणले जाते. तिला ज्येष्ठा, षष्टी वा सटवी, निर्ऋती या नावांनीही ओळखतात. निर्ऋती ही सिंधू-संस्कृतीतील मातृदेवता समजली जाते. तिला ब्राह्मणी संस्कृतीने अलक्ष्मी म्हणून तिरस्कारले असले तरी ती राक्षसांची लक्ष्मी आहे असे देव मानत असल्याचे उल्लेख दुर्गासप्तशतीमध्ये आहेत. [[चित्र:Goddess_Lakshmi_inside_a_home_for_Diwali_Puja.jpg|अल्ट=लक्ष्मीपूजन|उजवे|विनाचौकट]] लक्ष्मीपूजनाच्या निमित्ताने 'आर्थिक व्यवहारातील सचोटी व नीती' आणि 'अर्थप्राप्तीच्या साधनांविषयी कृतज्ञता' अशी दोन महत्त्वाची मूल्ये मनात रुजतात, ही या पूजेची विशेषता आहे. भगवान महावीर मोक्षाला गेल्यानंतर त्याच दिवशी संध्याकाळी महावीरांचे प्रमुख शिष्य गौतम गणधर यांना केवल ज्ञान प्राप्त झाले म्हणूनच दिवाळीच्या संध्याकाळी लक्ष्मीपूजन केले जाते ते संपत्तीरूपी लक्ष्मी मिळवण्यासाठी नव्हे, तर मोक्ष-लक्ष्मी किंवा आत्मकल्याणरूपी लक्ष्मी मिळवण्यासाठी. गणधर त्यांचा दिव्य-ध्वनी सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवितात. दिवाळीसाठी पूर्वी जमिनीवर आणि राजस्थानातील प्रथेप्रमाणे तांदळाच्या ओल्या पिठाची रांगोळी काढतात. त्याला 'मांडणे' असे म्हणतात. त्यावर पाट मांडून लक्ष्मीपूजन किंवा ओवाळणे आदी विधी केले जातात. === बलिप्रतिपदा === {{मुख्य|बलिप्रतिपदा }} [[कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा|कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेस]] ''बलिप्रतिपदा'' हा सण साजरा केला जातो. हा दिवस ''दिवाळी पाडवा'' म्हणून ही ओळखतात,<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?hl=en&lr=&id=Z6OYRUEAF7oC&oi=fnd&pg=PA65&dq=ancient+names+of+diwali+festival&ots=ivcfO1eyOJ&sig=V6NB1p621RgbJNNd_skPlnIK_30#v=onepage&q=ancient%20names%20of%20diwali%20festival&f=false|title=Festivals In Indian Society (2 Vols. Set)|last=Sharma|first=Usha|date=2008-01-01|publisher=Mittal Publications|isbn=9788183241137|language=en}}</ref> या दिवशी बळी राजाचे रांगोळीने चित्र काढतात व त्याची पूजा करतात आणि 'इडा पीडा टळो व बळीचे राज्य येवो' असे म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=1drfCgAAQBAJ&pg=PA76&dq=diwali+in+rural+maharashtra&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjl1eKOt-naAhVGa7wKHeU-CMcQ6AEIKTAA#v=onepage&q=diwali%20in%20rural%20maharashtra&f=false|title=History and the Making of a Modern Hindu Self|last=Devare|first=Aparna|date=2013-04-03|publisher=Routledge|isbn=9781136197086|language=en}}</ref> साडेतीन मुहूर्तातील एक मुहूर्त म्हणून या दिवसाला विशेष महत्त्व आहे. शेतकरी पहाटे स्नान करून डोक्यावर घोंगडी घेतात व एका मडक्यात कणकेचा पेटता दिवा घेऊन शेतात जातात व ते मडके शेताच्या बांधावर खड्डा करून पुरतात. काही ठिकाणी बळीची अश्वारूढ प्रतिमा करून तिची पूजा केली जाते.शेणाचा बळीराजा करण्याची प्रथाही अस्तित्वात आहे. या शेणाला "शुभा" असे म्हणतात. असा हा लोककल्याणकारी राजा बळी, त्याच्या पूजनाचा दिवस. या दिवशी [[विक्रम संवत]] सुरू होतो. पाडवा हा [[साडेतीन मुहूर्त|साडेतीन मुहूर्तांपैकी]] हा एक मुहूर्त आहे. आर्थिक हिशोबाच्या दृष्टीने व्यापारी लोक दिवाळीतील पाडवा ही नववर्षाची सुरुवात मानतात. लक्ष्मीप्राप्तीसाठी नव्या वह्यांचे पूजन करून व्यापारी लोक वर्षाचा प्रारंभ करतात. व्यापारी लोकांच्या जमा-खर्चाच्या कीर्द-खतावणीच्या नवीन वह्या ह्या दिवशी सुरू होतोत. नवीन वह्या सुरू करण्यापूर्वी वह्यांना हळद-कुंकू, गंध, फूल, [[अक्षता]] वाहून पूजा करतात. व्यापारी या दिवशी मुहूर्ताने व्यवहार सुद्धा करतात. घरोघरी सायंकाळी पाटाभोवती रांगोळी काढून पत्‍नी पतीला औक्षण करते व पती पत्‍नीला ओवाळणी घालतो. नवविवाहित दांपत्याची पहिली दिवाळी पत्‍नीच्या माहेरी साजरी करतात. ह्यालाच "दिवाळसण" म्हणतात. त्यानिमित्त यादिवशी जावयास आहेर करतात. दक्षिण भारतात या दिवशी बलीची प्रतिमा तयार करून ती गोठ्यात ठेवतात व तिची पूजा करतात. गायी - बैलांना रंग लावून रंग लावून व माळा लावून सजवतात. पाताणे प्रभू (पाठारे प्रभू) लोकांत बळीची अश्वारूढ प्रतिमा उंच जागी उभी करून तिच्या भोवती एकवीस दिवे मांडण्याचीही चाल आहे.<ref>भारतीय संस्कृती कोश, खंड चौथा</ref> [[चित्र:Govardhan -1.JPG|thumb|बलीची पूजा]] * गोवर्धन पूजा मथुरेकडील लोक बलिप्रतिपदेच्या दिवशी सकाळी गोवर्धन पर्वताची पूजा करतात. ते ज्यांना शक्य नसेल ते गोवर्धनाची प्रतिकृती करून त्याची पूजा करतात. अन्नकूट म्हणजे वास्तवात गोवर्धनाची पूजा होय. प्राचीन काळी हा उत्सव इंद्राप्रीत्यर्थ होत असे. पण [[वैष्णव]] संप्रदाय बलवान झाल्यावर इंद्रपूजेचे रूपांतर गोवर्धनपूजेत झाले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=RYUaBgAAQBAJ&pg=PT22&dq=govardhan+pooja+in+diwali&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjgwsOKuOvaAhURUI8KHdIxDHYQ6AEIMTAC#v=onepage&q=govardhan%20pooja%20in%20diwali&f=false|title=Festivals of India|last=Mukundananda|first=Swami|date=2015-01-04|publisher=Jagadguru Kripaluji Yog|language=en}}</ref> विविध प्रकारची पक्वान्ने आणि खाद्य पदार्थ तयार करून ते कृष्णाच्या मूर्तीच्या पुढे मांडणे व कृष्णाला त्याचा नैवेद्य दाखविणे याला अन्नकूट म्हणतात.<ref>भारतीय संस्कृती कोश खंड पहिला</ref> [[चित्र:Daan ghati Goverdhan.png|गोवर्धन पूजा]] === भाऊबीज === {{मुख्य|भाऊबीज}} [[कार्तिक शुद्ध द्वितीया|कार्तिक शुद्ध द्वितीयेस]] ''भाऊबीज'' हा सण साजरा केला जातो.या दिवशी यम आपली बहीण यमी हिच्या घरी जेवायला गेला म्हणून या दिवसाला "यमद्वितीया" असे नाव मिळाले असे मानले जाते. बंधु-भगिनींचा प्रेमसंवर्धनाचा हा दिवस आहे. या दिवशी बहिणीच्या घरी भाऊ गोडधोड भोजन करतो आणि सायंकाळी चंद्राची कोर दिसल्यानंतर बहीण प्रथम चंद्रकोरीस व नंतर भावाला ओवाळते. भाऊ मग ओवाळणीच्या ताटात '[[ओवाळणी]]' देऊन बहिणीचा सत्कार करतो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=0rA3DAAAQBAJ&pg=PT211&dq=bhaiya+dooj+in+diwali&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiPwLbLuOvaAhUCvbwKHcHUBS4Q6AEIODAD#v=onepage&q=bhaiya%20dooj%20in%20diwali&f=false|title=Arc Of The Goddess|last=Patterson|first=Rachel|last2=Roberts|first2=Tracey|date=2016-06-24|publisher=John Hunt Publishing|isbn=9781785353192|language=en}}</ref> भावा-बहिणीच्या नात्याचा एक तरी सण प्रत्येक समाजात असतोच. भाऊबीजेच्या दिवशी [[चित्रगुप्त]]ाची पूजा होते. हा दिवस कायस्थ समाजाचे लोक [[चित्रगुप्त]]ाची जयंती म्हणून साजरा करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=7-7xDAAAQBAJ&pg=PT32&dq=chitrgupta+pooja+in+diwali&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiJ9duxuevaAhXHebwKHb-3AHUQ6AEIJjAA#v=onepage&q=chitrgupta%20pooja%20in%20diwali&f=false|title=Mrs LC's Table: Stories about Kayasth Food and Culture|last=Vishal|first=Anoothi|date=2016-09-25|publisher=Hachette India|isbn=9789350095928|language=en}}</ref> ==भारतातील विविध समाजांची दिवाळी== * जैन समाज : आश्विन अमावास्येला जैनांचे २४वे तीर्थंकर भगवान महावीर मोक्षाला गेले. त्या दिवशी महावीरांना जलाभिषेक करून त्यांची पूजा करतात, दिवे उजळतात आणि त्यांना 'निर्वाण लाडूं'चा भोग चढवतात. आणि नंतर फटाक्यांची आतशबाजी करतात. * आंध्रातील तेलुगू समाज : ही मंडळी नरक चतुर्दशीलाच दिवाळी म्हणतात. त्या दिवशी कागदाचा किंबा बांबूचा नरकासुराचा पुतळा करून त्याचे दहन करतात, मग दिवे लावतात व लक्ष्मीपूजन करतात. * बंगाली समाज : दिवाळीच्या दिवशी बंगाली लोक कालीबाड्यांत जाऊन कालीची पूजा करतात. रात्री जागरण करून भजने म्हणतात. दीपावलीच्या रात्री घरोघर व मंदिरांत दिवे लावतात. त्यांचे लक्ष्मीपूजन पंधरा दिवस आधी, म्हणजे शरद पैर्णिमेलाच झालेले असते. * बौद्ध समाज : गौतम बुद्ध दिवाळीच्या दिवसांतच तप करून परत आले होते. त्याच दिवशी बुद्धांचा प्रिय सहकारी अरहंत मुगलयान हा निर्वाणाला गेला. त्याची आठवण काढून बौद्ध मंडळी गौतम बुद्धाला प्रणाम करून दिवे लावतात. * तमिळ समाज : प्रत्येक घरातून स्त्री-पुरुष एकेक जळती पणती देवळात नेऊन ठेवतात, आणि तेथेच बसून रात्रभर भजन करतात. * महाराष्ट्रातील मराठी समाज : लक्ष्मी पूजन सोडले तर मराठी लोकांच्या दिवाळी कुठलाही धार्मिक विधी नाही. खाणे-पिणे सणांचा आनंद लुटणे, मित्र-मैत्रिणींच्या, आप्तांच्या भेटी घेणे, एकमेकांच्या घरी फराळाला जाणे, त्यांना आपल्या घरी बोलावणे, रात्री फटाक्यांची आतशबाजी करणे ही यांची दिवाळी. ती रमा एकादशीपासून (आश्विन कृष्ण एकादशीपासून) सुरू होते. त्या रात्री फक्त तुळशीपुढे तेल-वात घालून उजळवलेली पणती ठेवतात. दुसरा दिवस वसू बारस. या दिवसापासून रोज भरपूर पणत्या लावून विजेच्या दिव्यांची रोषणाई करतात. घराबाहेर रांगोळी काढतात. आकाशकंदील लावतात. घरात गवारीची भाजी आणि बाजरीच्या भाकरीचा बेत असतो. तिसरा दिवस धन त्रयोदशी. ज्या बायकांनी आधीपासूनच दिवाळीचा फराळ, म्हणजे लाडू, करंज्या, शंकरपाळी, कडबोळी, शेव-चकली-चिवडा करायला सुरुवात केली नसेल तर ती करून काम लवकरात लवकर संपवतात. ज्या घरात फार माणसे असतील त्या घरातील स्त्रिया या दिवशी 'बायकांची न्हाणी' उरकून घेतात. चौथा दिवस - नरक चतुर्दशी. अगदी पहाटे उठून आधल्या दिवशी स्वच्छ केलेल्या संडासात पणती ठेवतात. पहाटेच घराबाहेर पणत्या ठेवतात आणि रोषणाई करतात. घरातील लोकांचे, विशेषतः पुरुषांचे, सूर्योदयापूर्वीच तेल उटणे लावून अभ्यंगस्नान होते. लोक आंघोळ करत असताना फुलबाज्या लावतात आणि फटाके फोडतात. नंतर सर्वजण फोडणीचे किंवा दडपे पोहे खातात. दिवाळीचा फराळ खाणे येता जाता चालूच असते. शेजारा-पाजाऱ्यांना फराळाची ताटे पाठवतात. त्यांच्याकडूनही ताटे येतात. ज्यांच्या घरात काही अशुभ घडल्याने दिवाळी नसते त्यांना आवर्जून फराळाचे जिन्नस आणि मुलांसाठी फटाके पाठवतात. पुढचा दिवस लक्ष्मीपूजनाचा. या दिवशी संध्याकाळी लक्ष्मीची साग्रसंगीत पूजा होते. ही पूजा घरातला कर्ता पुरुष करतो. लक्ष्मीच्या मूर्तीशेजारी, काही दागिने आणि बंदे रुपये ठेवतात. त्यांचीही पूजा होते. प्रसादासाठी लाह्या-बत्तासे-डाळिंबाचे दाणे एकत्र करून एका तबकात ठेवलेले असतात. घरात या दिवसासाठी मुद्दाम केलेले अनरसेही ठेवतात. पूजेनंतर प्रसाद वाटतात व खातात. पुढचा दिवस दिवाळीच्या पाडव्याचा. जेवणाचा बेत श्रीखंडपुरी, उकडलेल्या बटाट्याची सुकी भाजी. या दिवशी स्त्रिया नवरा, दीर, सासरे आदींना ओवाळतात. नंतरचा दिवस भाऊबीजेचा. यासाठी भाऊ बहिणींच्या घरी जाऊन फराळ करतात किंवा जेवतात आणि ओवाळून घेतात. घराबाहेर पणत्या लावायचा आणि फटाके उडवण्याचा हा दिवाळीतला शेवटचा दिवस. कार्तिक शुद्ध एकादशीच्या दिवसापासून पौर्णिमेपर्यंत पुन्हा एकदा छोट्या प्रमाणात रोषणाई करून घरातले उरलेसुरले फटाके फोडून संपवतात. दिवाळीत बनवलेले व न संपलेले फराळाचे जिन्नस पुढच्या दिवसांत खाऊन संपवतात. दिवाळी अंक: महारा़्ष्ट्राचे वाङ्मयीन भूषण म्हणजे मराठी दिवाळी अंक. दरवर्षी सुमारे ८०० दिवाळी अंक प्रसिद्ध होतात. मराठी माणसे किमान एक दिवाळी अंक विकत घेतात आणि इतर अनेक अंक लोकांकडून किंवा वाचनालयातून आणतात व वाचतात. दिवाळीच्या दिवसांत मुले किल्ले करतात. आकाशदिवा बनवतात. किल्ल्यांची तिकीट लावून प्रदर्शने भरतात. रांगोळीची प्रदर्शनेही असतात. शहरातील अजून शिल्लक असलेल्या हौदांच्या पाण्यावर काही कलावंत तरंगती रांगोळी काढतात. लोक हौसेने या रांगोळया पाहण्यासाठी रांगा लावून तिकिटे काढतात. * केरळमधील मल्याळी समाज : दिवाळीच्या दिवशी अय्यप्पा देवाची पूजा करतात. घरांभोवती आणि मंदिरांत रांगोळी काढून दिवे लावतात. दक्षिण भारतीय मिष्टान्ने बनवून लोकांना केळीच्या पानांमधून प्रसाद वाटतात. * पंजाबातील शीख समाज : शीखांच्या ६व्या गुरूंना [[जहांगीर]] बादशहाने कैद करून ठेवले, त्यांची आश्विन अमावास्येला सुटका झाली. म्हणून शीख तो दिवस 'दाता बंदी छोड दिवस' म्हणून साजरा करतात. * सिंधी समाज : पूर्वी सिंधू नदीच्या काठी दिवे लावायची सिंधी परंपरा होती. आता घरात गणेशाची आणि लक्षमीची पूजा करून घराच्या दरवाज्यांत दिवे लावतात. ==स्थानिक उत्सव / सांस्कृतिक कार्यक्रम== दिवाळीच्या सणासाठी स्थानिक पातळीवर विविध ठिकाणी कार्यक्रम आयोजित केले जातात. उदा. वसुबारस या दिवशी सवत्स धेनूच्या पूजेचे आयोजन चौकाचौकांत केले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/pune-news/vasubaras-festival-celebrate-1158487/|title=गोपूजनाने झगमगत्या दीपोत्सवाचा प्रारंभ|date=८ नोव्हेंबर २०१५|work=[[लोकसत्ता]]|access-date=२३ ऑक्टोबर २०१९}}</ref> दिवाळीच्या फटाक्यांची आतषबाजी मोकळ्या मैदानात योजली जाते. फराळ वाटप, कला अभिव्यक्ती असे कार्यक्रमही योजले जातात. दिवाळीचे औचित्य साधून विविध शहरांमध्ये दिवाळी पहाट, पाडवा पहाट यासारखे [[संगीत]], [[नृत्य]], वादन अशा विविध कलांचा आस्वाद घेण्यासाठी कार्यक्रमाचे आयोजन होते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.esakal.com/pune/sakal-diwali-pahat-event-sakal-225512|title=https://www.esakal.com/pune/sakal-diwali-pahat-event-sakal-225512|date=१८ ऑक्टोबर २०१९|work=[[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]]|access-date=२३ ऑक्टोबर २०१९|्}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/diwali-pahat-program-1328537/|title=‘दिवाळी पहाट’चे बदलते सूर|date=३० ऑक्टोबर २०१६|work=[[लोकसत्ता]]|access-date=२३ ऑक्टोबर २०१९}}</ref> तसेच काही ठिकाणी वसुबारस, नरकचतुर्दशी अशा निमित्ताने सामूहिक दीपोत्सव कार्यक्रम केले जातात, ज्यामध्ये नागरिकही सहभागी होतात. ===महाराष्ट्रातील लोकसंस्कृती=== [[मराठवाडा|मराठवाड्या]]तील किंबहुना महाराष्ट्रातील दिवाळी शेतीभातीशी जोडलेली आहे. १. दिन दिन दिवाळी, गायी म्हशी ओवाळी, गायी म्हशी कोणाच्या, लक्ष्मणाच्या ... ||<br> २. दिवाळी दिवाळी आन्घुलीची जल्दी करा<br> आज मारील नरकासुरा, किसन देव <br> ३. गाई म्हशीने भरले वाडे <br> दह्या दुधानं भरले डेरे, बळीचं राज्य येवो.<br> अशा ओव्यातून वा गाण्यातून दिवाळीचे प्रतिबिंब दिसते.<ref>भूमी आणि स्त्री (२००२) (लेखिका -डॉ.लोहिया शैला)</ref> ==किल्ल्याच्या प्रतिकृती== [[चित्र:दिवाळी_किल्ला.jpg|अल्ट=दिवाळीत केलेला किल्ला|इवलेसे]] दिवाळीत मुलांनी किल्ला तयार करणे हे महाराष्ट्राचे वैशिष्ट्य सांगता येते. महाराष्ट्रात दिवाळीच्या सुट्टीत मुले आणि मुली आपल्या घराच्या परिसरात डोंगरी किल्लयांच्या प्रतिकृती तयार करतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/lifestyle-news/diwali-2019-know-detail-information-about-diwali-killa-fort-sas-89-1999983/|title=लहानांच्या विश्वातला व मोठ्यांच्या आठवणीतला दिवाळीचा किल्ला!|date=२३ ऑक्टोबर २०१९|work=[[लोकसत्ता]]|access-date=२३ ऑक्टोबर २०१९}}</ref> दगड, माती, विटा असे साहित्य वापरून ही प्रतिकृती तयार केली जाते. ऐतिहासिक वारसा मुलांपर्यंत पोहोचवावा यासाठी ही पद्धत सुरू झाली असावी असे मानले जाते. महाराष्ट्रातील विविध सामाजिक संस्था किल्ला तयार करण्याच्या स्पर्धाही आयोजित करून मुलांना प्रोत्साहन देतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://prahaar.in/diwali-fort/|title=दिवाळीत किल्ले का बांधतात?|date=३० ऑक्टोबर २०१६|work=प्रहार|access-date=२३ ऑक्टोबर २०१९|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023071241/http://prahaar.in/diwali-fort/|url-status=dead}}</ref> ===संतांची दिवाळी=== मी अविवेकाची काजळी।<br> फेडोनी विवेक दीप उजळी॥<br>ते योगिया पाहे दिवाळी॥<br>निरंतर॥<br>[[संत ज्ञानेश्वर|ज्ञानेश्वर]]<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=-y9MDwAAQBAJ&pg=PT73&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%80+%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80+%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%B3%E0%A5%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiNrd2AuuvaAhVBr48KHVEbDDEQ6AEIKTAA#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%80%20%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%B3%E0%A5%80&f=false|title=Dainandin Dnyaneshwari|last=Kanitkar|first=Madhav|date=2008-07-01|publisher=Diamond Publications|isbn=9788184830989|language=mr}}</ref> # साधू संत येती घरा। तोची दिवाळी दसरा॥ .. [[संत तुकाराम]] # दसरा-दिवाळी तोची आम्हा सण। सखे संतजन भेटतील॥ .. [[संत तुकाराम]] # तुका म्हणे त्यांच्या घरची उष्टावळी। मज ते दिवाळी दसरा सण॥ -- संत [[तुकाराम]] आनंदाची दिवाळी।<br> घरी बोलवा वनमाळी॥<br> घालीते मी रांगोळी।<br> गोविंद गोविंद॥ -- संत [[जनाबाई]]   सण दिवाळीचा आला।<br> नामा राऊळाशी गेला॥<br> हाती धरोनी देवाशी।<br> चला आमुच्या घराशी॥ -- संत [[नामदेव]]   ==अन्य कवींची दिवाळी== * आयी अब की साल दिवाली, मुंह पर अपने खून मले (हिंदी चित्रपटगीत, चित्रपट - हकीकत, गायिका - [[लता मंगेशकर]]. संगीतकार - [[मदन मोहन]], कवी - [[कैफी आझमी]]) * आयी दिवाली, आयी, कैसे उजाले लायी (हिंदी चित्रपट - खजांची-१९५८, गायिका - [[आशा भोसले]], संगीतकार - [[मदनमोहन]], गीतकार राजेंद्रकृष्ण) * आई दिवाली आई दिवाली, आई दिवाली आई दिवाली, दीपक संग नाचे पतंगा, मैं किसके संग नाचू बता जा (हिंदी चित्रपटगीत, चित्रपट - रतन, गीतकार - [[डी.एन. मधोक]], संगीतकार - [[नौशाद]], गायिका - [[जोहराबाई अंबालेवाली]]) * आली दिपवाळी, गड्यांनो आली दिपवाळी, लाडू करंज्या शंकरपाळी खाऊ कडबोळी. नळे चंद्रज्योती, फटाके फुलबाज्या वाती... (चौथ्या इयत्तेच्या जुन्या पाठ्यपुस्तकातली कविता) * आली दिवाळी मंगलदायी, आनंद झाला घरोघरी (चित्रपट ?, गायिका - [[लता मंगेशकर]], गीतकार व कवी - [[दत्ता डावजेकर]]) * आली माझ्या घरी ही दिवाळी (चित्रपट - अष्टविनायक, गायिका [[अनुराधा पौडवाल]], संगीतकार - अनिल-अरुण, कवी - [[शांताराम नांदगावकर]], [[शांता शेळके]]) * ओवाळिते मी लाडक्या भाऊराया, .... दिवाळीची शोभा या उजेडात न्हाली, कळस होऊनी भाऊबीज आली (चित्रपटगीत, चित्रपट - ओवाळिते भाऊराया, कवी - [[जगदीश खेबूडकर]], संगीतकार - [[प्रभाकर जोग]], गायिका - कु. शुभांगी आणि [[आशा भोसले]], [[राग भैरवी|राग - भैरवी]]) * घर घर में दिवाली है मेरे घर मे अंधेरा (हिंदी चित्रपट - किस्मत-१९४३, गायिका - [[अमीरबाई कर्नाटकी]], संगीत - [[अनिल विश्वास]]) * दिवाली की रात पिया घर आनेवाला हैं (हिंदी चित्रपटगीत, चित्रपट - अमर कहानी, गायिका - [[सुरैया]] * दिवाळी दिवाळी आली, हासत नाचत खेळत आली (चित्रपट - माणूस, गायिका - [[शांता हुबळीकर]], संगीतकार - [[मास्टर कृष्णराव]], कवी - [[अनंत काणेकर]]?) * दिवाळी येणार, अंगण सजणार, आनंद फुलणार, घरोघरी (चित्रपट - माझा मुलगा-१९७६, गायिका - [[अनुराधा पौडवाल]], कवी आणि संगीतकार - [[यशवंत देव]]) * दिव्या दिव्यांचा सण हा आला, बहुमौजेचा, गड्यांनो, आनंद लुटू या चला (कवयित्री : मृण्मयी लिमये) * दीप जलाओ, दीप जलाओ, आज दीवाली रे (संगीतकार - खय्याम) * दीप जलेंगे दीप दिवाली आई हो (हिंदी चित्रपटगीत, चित्रपट - पैसा, गायिका [[गीता दत्त]], संगीतकार - राम गांगुली, कवी - लालचंद बिस्मिल) * नवलाख तळपती दीप विजेचे येथ, उतरली तारकादळे जणू नगरात.. ([[कुसुमाग्रज]]ांची स्मृती नावाची कविता. संगीत दिग्दर्शक आणि गायक - [[सी. रामवंद्र]]) * भाऊबीज बघ उद्या सकाळी, तेल लावू मज न्हावू घालू, अंगा माझ्या येइल वास, घम घम घम, ताई घम घम घम (जुन्या पाठ्यपुस्तकातली कविता){{संदर्भ हवा}} * भाऊबीजेला आला माझा भाऊ घरी (भावगीत, गायिका - [[लता मंगेशकर]], कवी आणी संगीतकार - [[दत्ता डावजेकर]]) * लाखों तारे आसमान में, एक मगर ढूंढे न मिला, देख की दुनिया की दीवाली, दिल मेरा चुपचाप जला (हिंदी चित्रपटगीत, चित्रपट - हरियाली और रास्ता, गायक - [[मुकेश]] व [[लता मंगेशकर]], गीतकार [[शैलेंद्र]], संगीतकार - [[शंकर जयकिशन]]) * लाविते मी निरांजन तुळशीच्या पायापाशी, भाग्य घेउनिया आली, आज धनत्रयोदशी (नाट्यगीत, नाटक - वाहतो ही दुर्वांची जुडी; गायिका - [[माणिक वर्मा]], कवी आणि संगीतकार - [[बाळ कोल्हटकर]], [[राग पिलू|राग - पिलू]]) * सोनियाच्या ताटी उजळल्या ज्योती, ओवाळिते भाऊराया, वेड्या बहिणीची ही वेडी माया (मराठी चित्रपट - भाऊबीज, गायिका - आशा भोसले, संगीतकार वसंत मोहिते, कवी संजीव) [[चित्र:दिवाळीसाठी_पणत्या.jpg|अल्ट=दिवाळीसाठी पणत्या|इवलेसे]] ==मेळघाट== मेळघाटातील दिवाळी ही लक्ष्मीपूजनापासून सुरू होते आणि पुढील दहा दिवस हा सण साजरा होतो. लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी गाई व म्हशींना जंगलातील [[नदी]]वर नेऊन आंघोळ घातली जाते. त्यानंतर नदीवरच कुलदैवताची पूजा केली जाते. घरी परतल्यानंतर सायंकाळी गोठ्यात शिरण्याआधी गाईंच्या पायावर पाणी घातले जाते. यथासांग पूजा केली जाते. लक्ष्मीपूजनाच्या दुसऱ्या दिवशी बलिप्रतिपदेला दुभत्या जनावरांची विशेष पूजा केली जाते. त्यांना गोडधोड खाऊ घातले जाते. गवळी समाजाच्या दिवाळीत हा दिवस सर्वांत महत्त्वाचा मानला जातो. यादिवशी घरातील सर्वजण नवीन कपडे परिधान करतात. अंगावर [[घोंगडी]] घेऊन गाई-म्हशींची पूजा करण्याचीही प्रथा आहे. घरातील सर्व सदस्य या दिवशी गुराख्याच्या पाया पडतात. त्यानंतर गाई, म्हशींचेही पाय धरले जातात. घरातील मायलेकी या गुरांची पूजा करतात. सारे सदस्य गोधनाकडून आशीर्वाद घेतात. पुढील प्रत्येक दिवशी गाई-म्हशींना दूध किंवा दुग्धपदार्थांनी आंघोळ घातली जाते. पुढील सात दिवस हा उत्सव सुरू असतो. गुराख्याला या दिवशी मोठा मान असतो. त्याला गाई, म्हशींचा मालक नवे कपडे देतो. यंदाही लक्ष्मीपूजन आणि बलिप्रतिपदेचा हा आनंद मेळघाट परिसरात अनुभवास आला. काळाच्या ओघात गावेही आधुनिक होत आहेत. मात्र गावकऱ्यांनी परंपरा तितक्याच निष्ठेने जपल्या आहेत. परंपरा या जगण्याचा आधार असतात, असा ग्रामस्थांचा ठाम समज. हाच समज गवळीबांधवांनी पारंपरिक उत्सवप्रियतेतून जपला आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/melghat-treditional-diwali/articleshow/55134797.cms|title=महाराष्ट्र टाइम्स, मेळघाट जपतेय वेगळेपण|date=३० ऑक्टोबर २०१६|work=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==अन्य प्रांतांतील दिवाळी== [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]च्या उत्तरेकडील प्रांतांत पौर्णिमेनंतरच्या दिवसापासून पुढचा महिना सुरू होतो, त्यामुळे जेव्हा महाराष्ट्रात, कर्नाटकात आणि आंध्र प्रदेशात आश्विन महिन्याचा कृष्ण पक्ष चालू असतो, तेव्हा या प्रांतांत तो कार्तिक महिन्याचा कृष्ण पक्ष असतो. ===राजस्थान=== [[राजस्थान|राजस्थानी]] लोक दिवाळीचा संबंध राम वनवासातून परत आला, त्या मंगल घटनेशी जोडतात. काही ठिकाणी लंकादहनाचा देखावा उभा करून त्यातून शोभेची दारू उडवतात. मांजरीला लक्ष्मी मानून तिचे कौतुक करतात. तिने कितीही त्रास दिला तरी तिला मारत नाहीत. दिवाळीतल्या चतुर्दशीला रूपचौदस म्हणतात. त्या दिवशी ब्राह्मण व वैश्य स्त्रिया सूर्योदयापूर्वी स्नान करून विशेष शृंगार करतात. संध्याकाळी मुली मस्तकावर 'घुड्ल्या' घेऊन घरोघर फिरतात. घुडल्या म्हणजे सच्छिद्र घडा असतो व त्यात दिवा लावलेला असतो. अमावास्येला लक्ष्मीपूजन फार थाटाने करतात. प्रतिपदेला खेंखरा म्हणतात. त्या दिवशी गोवर्धन पूजा व अन्नकूट करतात. याच्या दुसऱ्या दिवशी राजदरबारी व घरोघरी दौतीची व लेखणीची पूजा होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=gXstAAAAMAAJ&q=diwali+in+rajasthan&dq=diwali+in+rajasthan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiKrtmFvOvaAhUGvY8KHdnWDpAQ6AEIJjAA|title=Rajasthan|last=Chib|first=Sukhdev Singh|date=1979|publisher=Light & Life Publishers|language=en}}</ref> ===पंजाब=== [[चित्र:Diwali_in_Ahmedabad,_India_(4588909061).jpg|अल्ट=गुरुद्वारातील पूजन|इवलेसे]] [[पंजाब|पंजाबा]]तील लोक रामराज्याभिषेकाच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ दिवाळीची दीपोत्सव करतात. तिथले शीख लोक अमृतसरच्या सुवर्ण मंदिराच्या स्थापनेचा स्मृतीदिन म्हणून हा सण पाळतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=Dy-pOAnlQL0C&pg=PT182&dq=diwali+in+Punjab&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjppvyzvOvaAhUDSo8KHTgYBgYQ6AEIJjAA#v=onepage&q=diwali%20in%20Punjab&f=false|title=Discover Punjab: Attractions of Punjab|last=Moga|first=Parminder Singh Grover|last2=Singh|first2=Davinderjit|date=2011-05-20|publisher=Parminder Singh Grover|language=en}}</ref> सहावे गुरू हर गोविंद सिंह जी यांची मुघलांच्या कैदेतून या दिवशी सुटका झाल्याने शीख बांधव दिवाळीचा दिवस उत्साहाने साजरा करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=MhrzDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA306&dq=diwali+in+punjab&hl=en|title=Know Your State Punjab|last=Experts|first=Arihant|date=2019-06-04|publisher=Arihant Publications India limited|isbn=978-93-131-6766-2|language=en}}</ref> ===हरियाणा=== दिव्यांची आरास करतात, मुलांचे दारुकाम असते. लक्ष्मीपूजन हा दिवाळीतील मुख्य कार्यक्रम असतो. ===उत्तर प्रदेश=== [[उत्तर प्रदेश]]मधील डोंगराळ भागातले लोक दिवाळीच्या दिवशी गायींची पूजा करतात व रात्री गावाच्या सीमेवर जाऊन मशालींच्या प्रकाशात नाचतात. काही लोक कुबेराची पूजा करतात, तर काही लोक देवीची पूजा करून तूपभात व साखर खातात. ===नेपाळ=== [[चित्र:28102008.jpg|अल्ट=नेपाळमधील लक्ष्मीपूजन|इवलेसे]] [[नेपाळ]]मध्ये दिवाळीच्या दिवसात द्यूतक्रीडेला विशेष महत्त्व आहे. नेपाळी लोक लक्ष्मीपूजन तर करतातच, पण शिवाय कुत्रे, गायी, बैल यांचीही पूजा करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=K9IYYO09408C&pg=PA71&dq=diwali+in+nepal&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiW57iIvevaAhUCyrwKHatNAJsQ6AEIODAD#v=onepage&q=diwali%20in%20nepal&f=false|title=Notes on Nepal|last=Vansittart|first=Eden|date=1896|publisher=Asian Educational Services|isbn=9788120607743|language=en}}</ref> ===गोवा=== [[गोवा|गोव्या]]तील दिवाळी सामुदायिक आतिथ्याची असते. शेजारी पाजारी एकत्र जमून प्रत्येकाकडे जातात आणि दूधगुळाच्या पोह्यांचा फराळ करतात. गोव्यातील विविध गावांमध्ये आणि शहरी भागात नरकासुर राक्षसाचे पुतळे तयार करून त्यांचे दहन करण्याची स्पर्धा दरवर्षी आयोजित केली जाते. हे दिवाळीचे आकर्षण मानले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=NRT7CAAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA43&dq=diwali+in+Goa&hl=en|title=Goa, Kovalam Pocket Travel Guide|last=Guides|first=Bluworlds|date=2015-05-06|publisher=Bluworlds Guides|language=en}}</ref> ===दक्षिण भारत=== [[चित्र:Diwali_offerings_to_god_in_Tamil_Nadu_JEG2437.jpg|अल्ट=तमिलनाडू मधील दीपावली नैवेद्य|इवलेसे]] [[चित्र:India_-_Chennai_-_Festival_of_Lamps_-_10_(3100833224).jpg|अल्ट=दक्षिण भारतातील सजवलेले मंदिर|इवलेसे]] [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारता]]त या दिवशी सूर्योदयापूर्वी केलेले स्नान गंगास्नानाइतके पवित्र मानले जाते. [[तमिळनाडू]]मध्येही काही लोक नरकचतुर्दशीला सूर्योदयापूर्वी दोनदा स्नान करतात. आंध्र प्रदेशातील लोक घरासमोर एक मचाण बांधून त्यावर पणत्या लावतात व स्त्रिया त्याच्यावर बसून रात्रभर लक्ष्मीच्या स्वागताची गाणी गातात. लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी रेड्यांच्या टकरी लावतात. आश्विनी अमावास्येला केलेले पितृतर्पण विशेष फलप्रद मानतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=b7gOBW8oDFgC&pg=PA53&dq=ancient+names++of+diwali&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi02fSBsunaAhUEE7wKHfkeBbUQ6AEIWTAJ#v=onepage&q=ancient%20names%20%20of%20diwali&f=false|title=History Of Ancient India (a New Version) : From 7300 Bb To 4250 Bc,|last=Mittal|first=J. P.|date=2006|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=9788126906154|language=en}}</ref> ==अन्य धर्मीयांची दिवाळी== ===जैन धर्म=== हिंदूंमधील दिवाळी सणाला जसा पौराणिक कथांचा आधार आहे तसाच [[जैन]] पुराणांतदेखील याचा उल्लेख आहे. इसवी सन पूर्व ५९९ या साली २४वे जैन र्तीथकर वर्धमान [[महावीर]] यांचे आश्विन महिन्यातील अमावास्येच्या पहाटे चार वाजता बिहार राज्यातील पावापुरी येथे निर्वाण झाले, त्यांनी मोक्ष मिळवला त्या आनंदाप्रीत्यर्थ पहाटेच्या अंधारात असंख्य दिवे उजळून दीपावली साजरी करण्याची प्रथा जैन धर्मीयांत सुरू झाली. या दिवाळीला 'निर्वाण महोत्सव' असेही म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=tTAkDwAAQBAJ&pg=PA35&dq=nirvana+laddau+of+jains+in+diwali&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjpmtHnvevaAhXMjLwKHXB_A9IQ6AEIJjAA#v=onepage&q=nirvana%20laddau%20of%20jains%20in%20diwali&f=false|title=Jain Food: Compassionate and Healthy Cooking, - Vegetarian Cook Book: A Guide to Compassionate, Healt|last=MD|first=Laxmi Jain, Tarla Dalal, Manoj Jain|publisher=MJain.net|isbn=9780977317806|language=en}}</ref> ;निर्वाण लाडू या दिवशी सर्व जैन धर्मीय लोक पहाटे चार वाजता जैनमंदिरांत जाऊन 'निर्वाण लाडू' चढवतात. हा लाडू जुन्या काळातील पायलीच्या वजनाचा, मोठ्ठा असतो. त्यावर आणखी एक छोटा लाडू ठेवतात. काही ठिकाणी तो बुंदीचा किंवा तिळाचा बनवतात. एका ताटात हा लाडू, साळीच्या लाह्या, आवळे, विड्याची पाने, तांदूळ, झेंडूची फुले आदी ठेवतात. या वेळेस महावीरांंपूर्वी झालेल्या आणि मोक्षाला गेलेल्या तेवीस तीर्थंकरांचा आणि कोट्यवधी जैन साधूंपकी काही प्रमुख साधूंचा उल्लेख असलेले 'निर्वाणकांड' हे स्तुति-स्तोत्र म्हणून, जयजयकार करत हा लाडू चढवला जातो. समाजाच्या वतीने मुख्य लाडू चढवला जात असताना प्रत्येक जण आपल्या हातातील एका ताटलीत एक छोटा लाडू घेऊन चढवत असतो. जैन धर्मातील सर्वच पुरुष आणि बहुतेक स्त्रियाही याच पद्धतीने पहाटे 'निर्वाणलाडू' चढवतात. अशा प्रकारे जैन समाज सणा-उत्सवाच्या वेळीही आपलीच परंपरा जपण्याचा आणि खाद्यसंस्कृती टिकवण्याचा प्रयत्‍न करतात. मात्र, सुशिक्षित जैन मंडळी जीवितहिंसा टाळून [[पर्यावरण]] रक्षणालाही हातभार लागावा म्हणून सार्वजनिक ठिकाणी नाहीच, पण घरीही फटाके वाजवत नाहीत. ===सिंधी=== सिंधी लोक दिवाळीच्या रात्री गावाबाहेर मशाली लावून नृत्य करतात. नंतर तलावाच्या काठी माती आणून ते एक चबुतरा करतात व त्यावर कात्री वृक्षाची फांदी लावून तिची पूजा करतात.<ref name=":0"/> ===अन्य समाजांतील प्रथा=== पण काही विशिष्ट समाजातील (उदा. बघेरवाल) स्त्रियांसाठी ''दिवा देणे'' ही वेगळी प्रथा असते. (हा मारवाडी भाषेतील ''दिवो दिखानो''चा अपभ्रंश असावा). देवासमोरील वेदीवर ओल्या कुंकवाचे [[स्वस्तिक]] आणि पद्म काढून त्यावर रव्याच्या आठ पातळसर पुऱ्या (साळ्या) ठेवतात. त्यांतील चार पुऱ्यांवर प्रथम गूळ घालून केलेली जाडसर लहान दशमी (गुण्या) ठेवतात. त्यावर सुत्तरफेणी (सूत्रफेणी), मग फेनला आणि त्यावर तिळाचा लाडू ठेवतात. उरलेल्या चार पुऱ्यांवर एखादे मोठे फळ, बहुतेक [[सीताफळ]] ठेवतात. याच्या चारही बाजूंना पाच विड्याची पाने ठेवून त्यावर आवळे, [[तांदूळ]], साळीच्या लाह्या, झेंडूची फुले इत्यादी ठेवतात. नंतर या सर्वांवर प्रत्येकी एक-एक कणकेचा दिवा लावतात. यांतील आठ पुऱ्या हे अष्टकर्माचे प्रतीक, सुत्तरफेणीमध्ये बारीक बारीक अशी अनेक सूत्रे असतात म्हणून ते ८४ लक्ष योनींचे प्रतीक, [[तीळ]] हे एक दलीय अखंड धान्य शिवाय स्निग्धतेचें भांडार. फळ हे मोक्षरूपी फळाचे प्रतीक, असे हे सर्व पदार्थ प्रतीकरूपी आहेत. पूर्वी आणि आताही काही ठिकाणी रोजचा स्वयंपाक करताना किंवा सणावाराला तसेच नवीन फळ खाण्यापूर्वी प्रथम देवाला वाहण्याची पद्धत आहे. त्यानुसार दिवाळीच्या फराळातील करंजी धनत्रयोदशीला, चतुर्दशीला लाडू, अमावास्या आणि पाडवा हे मुख्य दिवस म्हणून फेणी-फेनल्याचा मान आणि भाऊबीजेला सांजोरी असे पदार्थ प्रथम देवाला आणि मग स्वतः खायला घेतात शिवाय या दिवसांतच सीताफळ, आवळे, [[झेंडू]]ची फुले इत्यादी येत असतात, म्हणून तीही देवाला अर्पण करण्याचा प्रघात पडला असेल. ==फटाके== [[चित्र:Diwali_P1030145_(4019225815).jpg|अल्ट=फटाके|इवलेसे]] दिवाळीच्या आनंदाप्रीत्यर्थ शोभेचे दारूकाम केले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=fQB3Fkc3Tl4C&pg=PA24&dq=crackers+in+diwali&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj4i8qZvuvaAhVEYo8KHWOgDrkQ6AEIODAD#v=onepage&q=crackers%20in%20diwali&f=false|title=Encyclopaedia of India|last=Bansal|first=Sunita Pant|date=2005-06|publisher=Smriti Books|isbn=9788187967712|language=en}}</ref> लहान थोर सर्वजण फटाके उडविण्याचा आनंद घेतात. तथापि फटाके उडविल्यामुळे होणारे अपघात लक्षात घेऊन संभाव्य सूचना दिल्या जातात तसेच हवेचे प्रदूषण टाळण्यासाठी आवाहन ही केले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/blowing-fireworks-careful/articleshow/71727056.cms|title=फटाके उडवताय? सावधान!|date=२४ ऑक्टोबर २०१९|work=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=२४ ऑक्टोबर २०१९|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024093018/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/blowing-fireworks-careful/articleshow/71727056.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.saamana.com/delhi-diwali-fircrackers-ban/|title=सावधान! फटाके उडवाल तर जेलमधे जाल|date=२३ ऑक्टोबर २०१९|work=<nowiki>]]सामना (वृत्तपत्र)</nowiki>|<nowiki>सामना]]</nowiki>|access-date=२४ ऑक्टोबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024110711/https://www.saamana.com/delhi-diwali-fircrackers-ban/|archive-date=2019-10-24|dead-url=|url-status=dead}}</ref> ==जागतिक स्वरूप== या सणाला आता जागतिक स्वरूप येत चालले आहे. जगभरातले भारतीय आपापल्या शहरात दिवाळी साजरी करतात. [[अमेरिका]] येथे [[न्यू जर्सी]] भागात भारतासारखी दुकाने सजवलेली आढळतात. [[लंडन]] शहरातही दिवाळी साजरी केली जाते. दिवाळी हा प्रामुख्याने [[हिंदू धर्म|हिंदू]], तसेच [[दक्षिण आशिया]] व [[आग्नेय आशिया]]तील अन्य धर्मीय समाजांत काही प्रमाणात साजरा केला जाणारा उत्सव आहे. [[भारत]],<ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://india.gov.in/calendar/calendar.php | title = भारतीय केंद्रशासनाची सार्वजनिक सुट्ट्यांची वार्षिक दिनदर्शिका | भाषा = इंग्लिश | अ‍ॅक्सेसदिनांक = २५ ऑक्टोबर, इ.स. २०११ }}</ref> [[गयाना]], [[त्रिनिदाद व टोबॅगो]], [[फिजी]], [[मलेशिया]], [[म्यानमार]], [[मॉरिशस]], [[श्रीलंका]], [[सिंगापूर]]<ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.yoursingapore.com/content/traveller/en/browse/whats-on/festivals-and-events/deepavali.html | title = दीपावली | प्रकाशक = युअरसिंगापूर.कॉम | भाषा = इंग्लिश | अ‍ॅक्सेसदिनांक = २५ ऑक्टोबर, इ.स. २०११ }}</ref> व [[सुरिनाम]] या देशांमध्ये दिवाळीनिमित्त सार्वजनिक सुट्टी असते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=fFwi7qRRgosC&q=diwali+in+different+parts+of+the+world&dq=diwali+in+different+parts+of+the+world&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjWs6jmvuvaAhXLjLwKHRlEBKgQ6AEIVjAI|title=World Encyclopaedia of Interfaith Studies: World religions|date=2009|publisher=Jnanada Prakashan|isbn=9788171392803|language=en}}</ref> [[चित्र:Diwali Celebrations indian flag Melbourne.jpg|इवलेसे|भारतीय ध्वज मेलबर्न येथे दिवाळी निमित्त लावला जातो.]] [[ऑस्ट्रेलिया]]मध्ये [[मेलबर्न]] येथे सरकारी खर्चाने दिवाळीचा कार्यक्रम साजरा केला जातो. इ.स.२०१० मध्ये भारत सरकारने या कार्यक्रमाला एक लाख [[ऑस्ट्रेलियन डॉलर|डॉलर]] दिले होते. यामध्ये शहराच्या प्रमुख फेडरेशन चौकात [[भारतीय संस्कृती]]वर आधारीत अनेक कार्यक्रम सादर होतात. त्या नंतर फटाक्यांच्या आतषबाजीचा कार्यक्रम होतो. ==दिवाळी अंक== {{मुख्यलेख|दिवाळी अंक}} दिवाळीनिमित्त प्रतिवर्षी [[मराठी]] तसेच अन्य भाषिक साहित्य क्षेत्रात दिवाळी अंक प्रकाशित केले जातात. यातील विशेष औचित्यपूर्ण अंकांना पारितोषिकही दिले जाते. ==हे सुद्धा पहा== *[[वसुबारस]] *[[धनत्रयोदशी]] *[[नरक चतुर्दशी]] *[[लक्ष्मीपूजन]] *[[बलिप्रतिपदा]] *[[भाऊबीज]] *[[आकाशकंदील]] * == चित्रदालन == <gallery> File:Deepavali Firework fountain.jpg|भुईनळे File:Deepavali Firework Circle in swing.jpg|भुईचक्र File:रांगोळीचे रंग.jpg|रांगोळीचे रंग File:Dipavali Rangoli.jpg|दिवाळीनिमित्त रेखलेली रांगोळी File:Stalls selling Fireworks.jpg|फटाक्यांची दुकाने File:दिवाळीसाठी साहित्य विक्री.jpg|दिवाळीसाठी साहित्य विक्री File:दिवाळिनिमित्त फुलबाजार.jpg|दिवाळीसाठी झेंडूची फुले आणि तोरणे File:दिवाळी खरेदीसाठी बाजारपेठेतील दुकान.jpg|दिवाळी खरेदीसाठी बाजारपेठेतील दुकान File:Flower Garlands for Dipavali garnishing.jpg|सजावट करण्यासाठी वापरण्यात येणाऱ्या झेंडूच्या फुलांच्या माळा File:Abhyangsnaan Ovalanichetaat Diwali.jpg|उटणे असलेले अभ्यंगस्नाना नंतरचे ओवाळणीचे ताट File:दीपोत्सव.jpg|दीपोत्सव File:Diwali Farsan.jpg|दिवाळी फराळ File:Diwali Lanterns in Pun Maharashtra.jpg|आकाशकंदील विक्री File:Hyderabad bull.jpg|दिवाळी पूजनासाठी सजविलेला बैल File:Bhaitika krital.jpg|नेपाळमधील दिवाळी चित्र:Multicultural program diwali celebration2014.jpg|[[मेलबर्न]] शहरात चाललेला दिवाळीचा कार्यक्रम वर्ष २०१४ File:दिवाळी फराळ पदार्थ विक्री.jpg|दिवाळी फराळ पदार्थ विक्री File:Jain Diwali 3.jpg|जैन मंदिरातील दिवाळी File:Diwali Festival street shop.jpg|दिवाळी साहित्य विक्री दुकान File:दिवाळी रोषणाई.jpg|दिवाळी रोषणाई </gallery> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{भारतीय सण आणि उत्सव}} {{हिंदू सण}} [[वर्ग:दिवाळी|*]] [[वर्ग:हिंदू पंचांग]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:भारतीय सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सार्वजनिक सुट्ट्या]] [[वर्ग:भारतातील सार्वजनिक सुट्ट्या]] [[वर्ग:भारतातील हिंदू सण]] 3j36hjvb2v7u6yr38rxaxqagli58n1o 0 2556 2704939 2702217 2026-08-23T21:58:03Z InternetArchiveBot 130355 Add 4 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704939 wikitext text/x-wiki [[File:FBE CTU lecture.jpg|thumb|जैववैद्यकीय अभियांत्रिकी विभाग, झेक तंत्रज्ञान विद्यापीठ, प्रॅग, झेक गणराज्य येथील व्याख्यान]] [[File:Schoolgirls in Bamozai.JPG|thumb|बमोजोई, गर्देजजवळ, पक्त्या राज्य, अफगाणिस्तान येथे फलोद्यानाच्या छायेत बसलेले विद्यार्थी]] [[File:US Navy 100305-N-7676W-182 Cmdr. Jim Grove, from the Office of Naval Research Navy Reserve Program 38, left, helps tudents from McKinley Technology High School make adjustments to their robot.jpg|thumb|right|पहिली यंत्रमानव स्पर्धा, वाॅशिंग्टन डी.सी. येथे सहभागी विद्यार्थी]] '''शिक्षण''' ही [[अध्ययन]] सुकर करणे, किंवा [[ज्ञान]], [[कौशल्य]], [[मूल्ये]], [[विश्वास]] व [[सवयींच्या]] प्राप्तीची प्रक्रिया आहे. [[अध्यापन]], [[प्रशिक्षण]], [[कथा]] सांगणे व संचलीत [[संशोधन]] यांचा शैक्षणिक पद्धतीत समावेश होतो. शिक्षण हे वारंवार शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली होत असते, तथापि विद्यार्थी स्वतःलासुद्धा शिकवू शकतात.<ref>{{cite book | last = Dewey | first = John | title = Democracy and Education | publisher = The Free Press | date = 1944 | orig-year = 1916 | pages = [https://archive.org/details/democracyeducati00dewe/page/1 1–4] | isbn = 978-0-684-83631-7 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/democracyeducati00dewe/page/1 }}</ref> शिक्षण हे औपचारिक किंवा अनौपचारिक वातावरणात होऊ शकते व प्रत्येक अनुभव ज्याचा व्यक्तीच्या विचार करणे, अनुभवणे किंवा कृतींवर प्रगत परिणाम असतो त्यास शैक्षणिक गृहीत धरता येते. अध्यापनाच्या पद्धतीला [[अध्यापनशास्त्र]] म्हणतात. औपचारिक शिक्षण हे औपचारिकपणे [[पूर्व प्राथमिक विद्यालय]] किंवा [[बालवाडी]], [[प्राथमिक विद्यालय]], [[माध्यमिक विद्यालय]] व नंतर [[महाविद्यालय]], [[विद्यापीठ]] किंवा [[प्रशिक्षण]] या टप्प्यांमध्ये विभागले आहे. काही सरकारांनी, तसेच [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र संघटनेने]] शिक्षणाचा मुलभूत अधिकार मान्य केलेला आहे.<ref name="ICESCR-art13.1">Article 13 of the [[United Nations]]' 1966 [[International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights]] recognizes a universal right to education. ''ICESCR'', Article 13.1</ref> बहुतांश भागात विशिष्ट वयापर्यंत शिक्षण अनिवार्य आहे. शैैैैैैक्षणिक सुुधारणेसाठी व विशेषतः प्रमाण आधारीत शिक्षणासाठी एक चळवळ आहे. == उत्पत्ती == "शिक्षण" हा शब्द संस्कृतमधील आहे, ज्याचा अर्थ प्रशिक्षण देणे असा होतो. == इतिहास == {{Main|शिक्षणाचा इतिहास}} [[File:Medrese(school-mosque)-Old City Baku Azerbaijan 1646.jpg|thumb|[[बाकू]], [[अझरबैजान]] येथील ऐतिहासिक [[मदरसा]]Historical [[Madrasah]] in [[Baku]], [[Azerbaijan]]]] [[File:Nalanda.jpg|thumb| [[नालंदा विद्यापीठ|नालंदा]], उच्च शिक्षणासाठी प्राचीन केंद्र]] [[File:Plato's Academy mosaic from Pompeii.jpg|thumb|left|[[प्लॅटो]]<nowiki/>चे विद्यालय, [[पॉंपेईआ (ज्यूलिअस सीझरची पत्नी)|पोंपेई]]<nowiki/>ने काढलेले चित्र]] प्रागैतिहासात शिक्षणाचा प्रारंभ झाला, कारण प्रौढांनी बालकांना त्यांच्या समाजात आवश्यक मानलेले ज्ञान व कौशल्यामध्ये प्रशिक्षित केले. पुर्व साक्षर समाजात हे मौखिक व अनुकरणाच्या माध्यमातून साध्य व्हायचे. कथा सांगण्याने एकापासुन पुढच्या पिढीपर्यंत ज्ञान, मुल्ये व कौशल्ये दिली. जसे संस्कृतींनी त्यांच्या ज्ञानाचा सहज अनुसरणातून शिकल्या जाऊ शकणाऱ्या कौशल्यांच्या पलीकडे विस्तार केला, तेव्हा औपचारिक शिक्षण निर्माण झाले. मध्य साम्राज्याच्या काळात इजिप्तमध्ये विद्यालये होते.<ref>{{cite book | title=The Mind of Egypt: History and Meaning in the Time of the Pharaohs | url=https://archive.org/details/mindofegypthisto0000assm | author=Assmann, Jan | year=2002 | page=[https://archive.org/details/mindofegypthisto0000assm/page/127 127]}}</ref>[[File:Ricci Guangqi 2.jpg|thumb|upright|युक्लीडचे घटकच्या १६०७ला प्रकाशित चिनी आवृत्तीमध्ये माटेव रिकी (डावीकडील) व शु गुआंगकी (उजवीकडील)]] [[प्लॅटो]]<nowiki/>ने [[अथेंस]] येथे युरोपमधील पहिल्या उच्च अध्ययन प्रशिक्षण संस्थेची स्थापना केली.<ref name="Br">{{cite encyclopedia|title=Plato|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|year=2002}}</ref> इ.स.पु. ३३० मध्ये स्थापन झालेले, इजिप्तमधील [[अलेक्झांड्रीया]] नगर हे प्राचीन ग्रीसच्या बुद्धीजिवीतेचा आधार म्हणुन अथेंसचे उत्तराधिकारी बनले. तिथे, इ.स.पु. ३ र्या शतकात अलेक्झांड्रीयाचे महान ग्रंथालय बांधले गेले. इ.स. ४७६ मध्ये युरोपीय समाजास रोमच्या पतनामुळे साक्षरता व संघटना कमतरतेचा सामना करावा लागला.<ref name=autogenerated2>Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> [[चीन]]<nowiki/>मध्ये, लु राज्यातील, कंफुसिअस (५५१-४७९ इ.स.पु.) हा देशातील सर्वात प्रभावी प्राचीन विचारवंत होता, ज्याचा शैक्षणिक दृष्टिकोन चीन व शेजारील कोरिया, जपान व व्हिएतनामसारख्या समाजाला सतत प्रभावित करतो. कंफुसिअसने शिष्य गोळा केले व उत्तम शासनाच्या त्याच्या आदर्शांना स्विकारणाऱ्या शासकाचा व्यर्थ शोध केला, पण त्याचे तत्त्वज्ञान शिष्यांनी लिहिलेले होते व आधुनिक काळात पुर्व आशियात सतत प्रभावित करते.<ref>{{Cite news|url=https://news.nationalgeographic.com/2015/03/150325-confucius-china-asia-philosophy-communist-party-ngbooktalk/|title=Why Is Confucius Still Relevant Today? His Sound Bites Hold Up|date=2015-03-25|access-date=2018-10-06}}</ref> अझटेक समाजातसुद्धा चांगले विकसित शैक्षणिक सिद्धांत होते, ज्याला नहुआत्ल भाषेत ''त्लाकाहुआपाहुआलिझटली'' असे म्हणतात. त्याचा अर्थ "व्यक्तीचे संगोपन करणे किंवा शिकवण्याची कला" <ref>{{Cite book|title=Indigenous Education through Dance and Ceremony: A Mexica Palimpsest|last=Colin|first=Ernesto|publisher=Palgrave Macmillan|year=2014|isbn=978-1-349-47094-5|location=New York|pages=65}}</ref> किंवा "व्यक्तीला सशक्त करणे किंवा उत्थान करणे" असा होतो.<ref name=":0">{{Cite book|title=Aztec Thought and Culture: A Study of the Ancient Nahuatl Mind|last=León-Portilla|first=Miguel|publisher=University of Oklahoma Press|year=2012|isbn=978-0-8061-0569-7|location=Norman|pages=134–35}}</ref> औपचारिक शिक्षा र आधारलेली व समाज जीवनाद्वारे सशक्त झालेली ही शिक्षणाची व्यापक संकल्पना होती, जिने सांगितले की ते घरी सुरू ह. इतिहासतज्ञ दाखला देतात की औपचारिक शिक्षण सामाजिक वर्ग व लिंगभेद दुर्लक्षित करून सर्वांसाठी अनिवार्य होते.<ref>{{Cite book|title=Non-Western Educational Traditions: Alternative Approaches to Educational Thought and Practice|last=Reagan|first=Timothy|publisher=Lawrence Erlbaum Associates, Publishers|year=2005|isbn=978-0-8058-4857-1|location=Mahwah, NJ|pages=108}}</ref> तेथे ''नेक्स्ट्लामॅचिलीझ्टली'' हा शब्द देखील होता, जो " ''चेह to्यावर'' शहाणपणा देण्याचे कार्य आहे."  या संकल्पनांमध्ये शैक्षणिक पद्धतींच्या जटिल संचाचे अधोरेखित होते, जे वैयक्तिक विकासाच्या उद्देशाने आणि समाजात त्याचे एकीकरण करण्याच्या उद्देशाने पुढील पिढीला भूतकाळातील अनुभव आणि बौद्धिक वारसा संप्रेषण करण्याच्या दिशेने होते. . There was also the word ''neixtlamachiliztli'', which is "the act of giving wisdom to the face."<ref name=":0" /> These concepts underscore a complex set of educational practices, which was oriented towards communicating to the next generation the experience and intellectual heritage of the past for the purpose of individual development and his integration into the community.<ref name=":0" /> After the [[Fall of Rome]], the [[Catholic Church]] became the sole preserver of literate scholarship in Western Europe.<ref>{{Cite web|url=http://blogs.nature.com/soapboxscience/2011/05/18/science-owes-much-to-both-christianity-and-the-middle-ages|title=Science owes much to both Christianity and the Middle Ages : Soapbox Science|website=blogs.nature.com|language=en-US|access-date=2018-10-06|archive-date=2018-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021013557/http://blogs.nature.com/soapboxscience/2011/05/18/science-owes-much-to-both-christianity-and-the-middle-ages|url-status=dead}}</ref> The church established [[cathedral schools]] in the Early Middle Ages as centres of advanced education. Some of these establishments ultimately evolved into [[medieval universities]] and forebears of many of Europe's modern universities.<ref name="autogenerated2" /> During the High Middle Ages, [[Chartres Cathedral]] operated the famous and influential [[School of Chartres|Chartres Cathedral School]]. The medieval universities of Western Christendom were well-integrated across all of Western Europe, encouraged freedom of inquiry, and produced a great variety of fine scholars and natural philosophers, including [[Thomas Aquinas]] of the [[University of Naples]], [[Robert Grosseteste]] of the [[University of Oxford]], an early expositor of a systematic method of scientific experimentation,<ref>{{cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/07037a.htm |encyclopedia=Catholic Encyclopedia|title=Robert Grosseteste |publisher=Newadvent.org |date=1 June 1910 |accessdate=2011-07-16}}</ref> and Saint [[Albertus Magnus|Albert the Great]], a pioneer of biological field research.<ref>{{cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/01264a.htm |encyclopedia=Catholic Encyclopedia|title=St. Albertus Magnus |publisher=Newadvent.org |date=1 March 1907 |accessdate=2011-07-16}}</ref> Founded in 1088, the [[University of Bologne]] is considered the first, and the oldest continually operating university.<ref>Nuria Sanz, Sjur Bergan: "The heritage of European universities", 2nd edition, Higher Education Series No. 7, Council of Europe, 2006, ISBN, p. 136</ref> मध्ययुगात इतरत्र, इस्लामिक विज्ञान आणि गणिताची पूर्वोत्तर इबेरियन द्वीपकल्प पासून पूर्वेस सिंधू आणि दक्षिणेकडील अल्मोराविड राजवटी व माली साम्राज्य पर्यंतच्या मध्य-पूर्वेस स्थापना केली गेलेली इस्लामिक खलिफाच्या अंतर्गत प्रगती झाली.Elsewhere during the Middle Ages, [[Islamic science]] and [[Mathematics in medieval Islam|mathematics]] flourished under the Islamic [[caliphate]] which was established across the Middle East, extending from the [[Iberian Peninsula]] in the west to the [[Indus]] in the east and to the [[Almoravid Dynasty]] and [[Mali Empire]] in the south. युरोपमधील नवनिर्मितीचा काळ नवीन ग्रीक आणि प्राचीन ग्रीक व रोमन सभ्यतांची वैज्ञानिक आणि बौद्धिक चौकशी आणि कौतुक करण्याच्या युगात सुरू झाला. १ 1450० च्या सुमारास, जोहान्स गुटेनबर्ग यांनी एक मुद्रण प्रेस विकसित केले, ज्यामुळे साहित्याची कामे अधिक वेगाने पसरली गेली. युरोपियन युग साम्राज्याने तत्त्वज्ञान, धर्म, कला आणि विज्ञान या विषयांतील शिक्षणाची युरोपियन कल्पना जगभर पसरली. मिशनरी आणि विद्वानांनी इतर संस्कृतींकडील नवीन कल्पनाही परत आणल्या - जसे चीन आणि युरोप यांच्यातील ज्ञान, विज्ञान आणि संस्कृती प्रसारित करण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावणा Jes्या जेसुइट चीन मिशनमुळे , युरोपमधील कृत्यांचे युक्लिडच्या घटकांचे भाषांतर चिनी विद्वानांसाठी आणि युरोपियन प्रेक्षकांसाठी कन्फ्यूशियसचे विचार. युरोपमध्ये अधिक धर्मनिरपेक्ष शैक्षणिक दृष्टीकोन उदयास आला.The Renaissance in Europe ushered in a [[Scientific revolution|new age of scientific and intellectual inquiry]] and appreciation of ancient Greek and Roman civilizations. Around 1450, [[Johannes Gutenberg]] developed a printing press, which allowed works of literature to spread more quickly. The European Age of Empires saw European ideas of education in philosophy, religion, arts and sciences spread out across the globe. Missionaries and scholars also brought back new ideas from other civilizations&nbsp;– as with the [[Jesuit China missions]] who played a significant role in the transmission of knowledge, science, and culture between China and Europe, translating works from Europe like [[Euclid's Elements]] for Chinese scholars and the thoughts of [[Confucius]] for European audiences. [[The Enlightenment]] saw the emergence of a more secular educational outlook in Europe. आज बहुतेक देशांमध्ये, शालेय किंवा अन्यथा पूर्णवेळ शिक्षण हे एका विशिष्ट वयापर्यंतच्या मुलांसाठी अनिवार्य आहे. यामुळे लोकसंख्या वाढीसह अनिवार्य शिक्षणाचा प्रसार, युनेस्कोने केले आहे की पुढील .० वर्षांत आतापर्यंतच्या मानवी इतिहासापेक्षा जास्त लोकांना औपचारिक शिक्षण मिळेलIn most countries today, full-time education, whether at school or [[homeschooling|otherwise]], is compulsory for all children up to a certain age. Due to this the proliferation of compulsory education, combined with population growth, [[UNESCO]] has calculated that in the next 30&nbsp;years more people will receive formal education than in all of human history thus far.<ref>Robinson, K.: [http://www.ted.com/talks/ken_robinson_says_schools_kill_creativity.html ''Schools Kill Creativity'']. TED Talks, 2006, Monterey, CA, US.</ref> ==औपचारिक शिक्षण== शाळा, महाविद्यालये आणि विद्यापीठांत दिल्या जाणाऱ्या शिक्षणास 'औपचारिक शिक्षण' असे म्हणले जाते. या शिक्षणाचा उद्देश, अभ्यासक्रम आणि शिकवण्याची पद्धत, सगळे निश्चित असते. अशा प्रकारचे शिक्षण नियोजनबद्ध असते. तसेच याचे उपयोजन काटेकोर व नियमबद्ध असते. यात शिकणाऱ्याला विद्यालय, महाविद्यालय अथवा विद्यापीठाच्या वेळापत्रकानुसार काम करावे लागते. यात परीक्षा घेणे आणि प्रमाण-पत्र प्रदान करण्याची व्यवस्था असते. या शिक्षणातील सर्वात मोठे वैशिष्ट्य हे की शिक्षण हे व्यक्ती, समाज आणि देशाच्या आवश्यकता पूर्ण करते. शिक्षण एका व्यक्तीत ज्ञान व कौशल्याचा विकास करते. तसेच त्याला काही व्यवसाय अथवा उद्योग साठी योग्य बनवते. पण हे शिक्षण खूप व्यय-साध्य असते, यामुळे पैसे, वेळ व ऊर्जा या सगळ्यांचा जास्त खर्च करावा लागतो. The [[International Standard Classification of Education]] (ISCED) was created by [[UNESCO]] as a statistical base to compare education systems.<ref name=ISCED2011>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://uis.unesco.org/sites/default/files/documents/international-standard-classification-of-education-isced-2011-en.pdf |title=ISCED 2011 classification |access-date=2020-05-02 |archive-date=2017-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170106011231/https://uis.unesco.org/sites/default/files/documents/international-standard-classification-of-education-isced-2011-en.pdf |url-status=dead }}</ref> In 1997, it defined 7 levels of education and 25 fields, though the fields were later separated out to form a different project. The current version [[ISCED|ISCED 2011]] has 9 rather than 7 levels, created by dividing the tertiary pre-doctorate level into three levels. It also extended the lowest level (ISCED 0) to cover a new sub-category of early childhood educational development programmes, which target children below the age of 3 years.<ref>[http://www.uis.unesco.org/Education/Documents/isced-2011-en.pdf Revision of the International Standard Classification of Education (ISCED)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130124032233/http://www.uis.unesco.org/Education/Documents/isced-2011-en.pdf |date=2013-01-24 }}, retrieved 05-04-2012.</ref> ===Early childhood education=== {{Main|Early childhood education}} [[File:Parent's day at Eirfan's Kindergarten.jpg|thumb|Young children in a [[kindergarten]] in Japan]] Education designed to support early development in preparation for participation in school and society. The programmes are designed for children below the age of 3. This is ISCED level 01.<ref name=ISCED2011/> Preschools provide education from ages approximately three to seven, depending on the country when children enter [[primary education]]. The children now readily interact with their peers and the educator.<ref name=ISCED2011/> These are also known as [[nursery schools]] and as [[kindergarten]], except in the US, where the term ''kindergarten'' refers to the earliest levels of primary education.<ref>{{Cite web|url=https://www.ecs.org/kindergarten-policies/|title=50-State Comparison: State Kindergarten-Through-Third-Grade Policies|website=www.ecs.org|language=en-US|access-date=2018-10-06}}</ref> Kindergarten "provide[s] a child-centred, preschool curriculum for three- to seven-year-old children that aim[s] at unfolding the child's physical, intellectual, and moral nature with balanced emphasis on each of them."<ref>{{Cite book|last=Ross|first=Elizabeth Dale|title=The Kindergarten Crusade: The Establishment of Preschool in the United States|url=https://archive.org/details/kindergartencrus0000ross|year=1976|publisher=Athens: Ohio University Press|page=[https://archive.org/details/kindergartencrus0000ross/page/1 1]}}</ref> This is ISCED level 02.<ref name=ISCED2011/> ===माध्यमिक === {{Unreferenced|section|date=December 2019}} {{Main|Secondary education}} यामध्ये दोन ISCED स्तर समाविष्ट आहेत, ISCED 2: निम्न माध्यमिक शिक्षण आणि ISCED 3: उच्च माध्यमिक शिक्षण.<ref name=ISCED2011/> जगातील बहुतेक समकालीन शैक्षणिक प्रणालींमध्ये, माध्यमिक शिक्षणामध्ये पौगंडावस्थेतील औपचारिक शिक्षणाचा समावेश अमेरिका, कॅनडा आणि ऑस्ट्रेलिया मध्ये, प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षणाला कधी कधी K-12 शिक्षण म्हणून संबोधले जाते आणि न्यू झीलंडमध्ये वर्ष 1-13 वापरले जाते. माध्यमिक शिक्षणाचा उद्देश सामान्य ज्ञान देणे, उच्च शिक्षणाची तयारी करणे किंवा एखाद्या व्यवसायात थेट प्रशिक्षण देणे असू शकते.{{cn|date=December 2019}} अमेरिकेत माध्यमिक शिक्षण 1910 पर्यंत उदयास आले नाही, मोठ्या कॉर्पोरेशनचा उदय आणि कारखान्यांमध्ये प्रगत तंत्रज्ञान, ज्यासाठी कुशल कामगारांची आवश्यकता होती. नोकरीच्या या नवीन मागणीची पूर्तता करण्यासाठी, उच्च माध्यमिक शाळा तयार करण्यात आल्या, ज्यामध्ये व्यावहारिक नोकरीच्या कौशल्यांवर लक्ष केंद्रित केले गेले जे विद्यार्थ्यांना व्हाईट कॉलर किंवा कुशल ब्लू कॉलर कामासाठी चांगले तयार करतील. हे नियोक्ते आणि कर्मचाऱ्यांसाठी फायदेशीर ठरले, कारण सुधारित मानवी भांडवलामुळे नियोक्त्यासाठी खर्च कमी झाला, तर कुशल कर्मचाऱ्यांना जास्त वेतन मिळाले..{{cn|date=December 2019}} माध्यमिक शिक्षणाचा युरोपमध्ये मोठा इतिहास आहे, जेथे व्याकरण शाळा किंवा अकादमी 6 व्या शतकापासून, सार्वजनिक शाळा, फी भरणाऱ्या शाळा किंवा धर्मादाय शैक्षणिक संस्थांच्या रूपात आहेत, ज्या स्वतःहूनही पुढे आहेत.{{cn|date=December 2019}} हे सामान्यत: सार्वत्रिक अनिवार्य, प्राथमिक शिक्षण ते ऐच्छिक, निवडक तृतीय, "पोस्टसेकंडरी" किंवा ISCED 5 आणि 6 चे "उच्च" शिक्षण (उदा. विद्यापीठ) आणि ISCED 4 पुढील शिक्षण किंवा व्यावसायिक शाळा यांच्या दरम्यानचा कालावधी व्यापतो.<ref name=ISCED2011/> प्रणालीवर अवलंबून, या कालावधीसाठीच्या शाळा, किंवा त्याचा काही भाग, कदाचित माध्यमिक किंवा उच्च माध्यमिक शाळा, व्यायामशाळा, लिसेम्स, मध्यम शाळा, महाविद्यालये किंवा व्यावसायिक शाळा. यापैकी कोणत्याही शब्दाचा अचूक अर्थ एका प्रणालीनुसार बदलतो. प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षणामधील अचूक सीमा देशानुसार आणि त्यांच्यामध्ये देखील बदलते परंतु सामान्यतः शालेय शिक्षणाच्या सातव्या ते दहाव्या वर्षाच्या आसपास असते.{{cn|date=December 2019}} ====निम्न माध्यमिक शिक्षण==== ISCED स्तर 2, निम्न माध्यमिक शिक्षणावरील कार्यक्रम सहसा अधिक विषयाभिमुख अभ्यासक्रमाभोवती आयोजित केले जातात; प्राथमिक शिक्षणापेक्षा वेगळे. शिक्षकांना सामान्यत: विशिष्ट विषयांचे अध्यापनशास्त्रीय प्रशिक्षण असते आणि ISCED स्तर 1 पेक्षा अधिक वेळा, विद्यार्थ्यांच्या वर्गात अनेक शिक्षक असतात, प्रत्येकाला ते शिकवत असलेल्या विषयांचे विशेष ज्ञान असते. ISCED स्तर 2 मधील कार्यक्रम, भविष्यातील टप्प्यात विकसित होऊ शकणाऱ्या विषयांच्या विस्तृत श्रेणीमध्ये सैद्धांतिक संकल्पनांचा परिचय करून आजीवन शिक्षण आणि मानवी विकासाचा पाया घालणे हे आहे. काही शिक्षण प्रणाली ISCED स्तर 2 दरम्यान व्यावसायिक शिक्षण कार्यक्रम देऊ शकतात जे रोजगाराशी संबंधित कौशल्ये प्रदान करतात.<ref name=ISCED2011/> ====उच्च माध्यमिक शिक्षण==== ISCED स्तर 3 किंवा उच्च माध्यमिक शिक्षणावरील कार्यक्रम सामान्यत: माध्यमिक शिक्षण प्रक्रिया पूर्ण करण्यासाठी डिझाइन केलेले असतात. ते रोजगाराशी संबंधित कौशल्ये आणि तृतीय अभ्यासक्रमांमध्ये गुंतण्यासाठी आवश्यक कौशल्ये मिळवून देतात. ते विद्यार्थ्यांना अधिक वैविध्यपूर्ण, विशेष आणि सखोल सूचना देतात. पर्यायांच्या श्रेणी आणि शिक्षण प्रवाहांसह ते अधिक भिन्न आहेत.<ref name=ISCED2011/> शिक्षणाच्या या संक्रमणकालीन टप्प्यावर समुदाय महाविद्यालये दुसरा पर्याय देतात. ते एका विशिष्ट भागात राहणाऱ्या लोकांना अनिवासी कनिष्ठ महाविद्यालयीन अभ्यासक्रम उपलब्ध करून देतात. ===Tertiary (higher)=== {{Unreferenced|section|date=December 2019}} [[File:Distributed Intelligent Systems Department laboratory.jpg|thumb|Students in a laboratory, [[Saint Petersburg State Polytechnical University]]]] {{Main|Tertiary education|Higher education}} {{see also|Adult education}} [[File:Michelle Obama speaking at Peking university.jpg|thumb|Universities often host prominent guest speakers for student audiences, e.g. [[First Lady of the United States]] [[Michelle Obama]] delivering remarks at [[Peking University]], [[Beijing]], [[China]]]] Higher education, also called tertiary, third stage, or postsecondary education, is the non-compulsory educational level that follows the completion of a school such as a high school or [[secondary school]]. Tertiary education is normally taken to include [[undergraduate]] and [[postgraduate education]], as well as [[vocational education|vocational education and training]]. Colleges and universities mainly provide tertiary education. Collectively, these are sometimes known as tertiary institutions. Individuals who complete tertiary education generally receive [[Academic certificate|certificates]], [[diploma]]s, or [[academic degree]]s. The ISCED distinguishes 4 levels of tertiary education. ISCED 6 is equivalent to a first degree, ISCED 7 is equivalent to a masters or an advanced professional qualification and ISCED 8 is an advanced research qualification, usually concluding with the submission and defence of a substantive dissertation of publishable quality based on original research.<ref name=ISCED>{{cite web|title=International Standard Classification of EducationI S C E D 1997|url=http://www.unesco.org/education/information/nfsunesco/doc/isced_1997.htm|website=www.unesco.org|access-date=2017-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319192113/http://www.unesco.org/education/information/nfsunesco/doc/isced_1997.htm|archive-date=2017-03-19|url-status=live}}</ref> The category ISCED 5 is reserved for short-cycle courses of requiring degree level study.<ref name=ISCED /> Higher education typically involves work towards a degree-level or [[foundation degree]] qualification. In most developed countries, a high proportion of the population (up to 50%) now enter higher education at some time in their lives. Higher education is therefore very important to national [[economies]], both as a significant industry in its own right and as a source of trained and educated personnel for the rest of the economy. University education includes teaching, research, and social services activities, and it includes both the undergraduate level (sometimes referred to as [[tertiary education]]) and the [[graduate student|graduate]] (or postgraduate) level (sometimes referred to as [[graduate school]]). Some universities are composed of several colleges. One type of university education is a [[liberal arts]] education, which can be defined as a "[[college]] or [[university]] [[curriculum]] aimed at imparting broad general knowledge and developing general intellectual capacities, in contrast to a professional, [[vocational education|vocational]], or technical curriculum."<ref>{{cite web| title = Liberal Arts: ''Britannica Concise Encyclopædia''| encyclopedia = [[Encyclopædia Britannica]]| url = http://concise.britannica.com/ebc/article-9370154/liberal-arts| access-date = 2020-05-02| archive-date = 2007-09-06| archive-url = https://web.archive.org/web/20070906163257/http://concise.britannica.com/ebc/article-9370154/liberal-arts| url-status = dead}}</ref> Although what is known today as liberal arts education began in [[Europe]],<ref>{{cite journal | first =Philip | last =Harriman | title = Antecedents of the Liberal Arts College| url =https://archive.org/details/sim_journal-of-higher-education_1935-02_6_2/page/63 | year =1935|jstor=1975506 | pages =63–71 | volume =6 | issue =2 | journal =The Journal of Higher Education | ref =harv | doi =10.2307/1975506}}</ref> the term "[[liberal arts college]]" is more commonly associated with institutions in the [[United States]] such as [[Williams College]] or [[Barnard College]].<ref>{{Cite news|work=Inside Higher Ed|url=https://www.insidehighered.com/news/2009/04/06/liberalarts|accessdate=2015-01-08|date=2009-04-06|first=Elizabeth|last=Redden|title=A Global Liberal Arts Alliance|archive-date=2009-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409044600/https://www.insidehighered.com/news/2009/04/06/liberalarts|url-status=dead}}</ref> ===Vocational=== [[File:Fotothek df n-10 0000828.jpg|thumb|Carpentry is normally learned through [[apprenticeship]] with an experienced carpenter]] {{Main|Vocational education}} [[Vocational education]] is a form of education focused on direct and practical training for a specific trade or craft. Vocational education may come in the form of an [[apprenticeship]] or [[internship]] as well as institutions teaching courses such as [[carpentry]], [[agriculture]], [[engineering]], [[medicine]], [[architecture]] and [[the arts]]. {{citation needed|date=October 2019}} Post 16 education, [[adult education]] and [[further education]] involve continued study, but a level no different from that found at upper secondary, and are grouped together as ISCED 4, post-secondary non-tertiary education.<ref name=ISCED/> == इतर शैक्षणिक रुपे == === वैकल्पिक === {| class="wikitable" |या विभागातील उदाहरणे आणि दृष्टीकोन प्रामुख्याने अमेरिकेशी संबंधित आहेत आणि या विषयाबद्दल जगभरातील दृष्टिकोन दर्शवित नाहीत. |} ''मुख्य लेख'': [[वैकल्पिक शिक्षण]] आज "पर्यायी" मानले जात असताना, बहुतेक वैकल्पिक प्रणाली प्राचीन काळापासून अस्तित्वात आहेत. १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीस सार्वजनिक शाळा प्रणाली व्यापकपणे विकसित झाल्यानंतर, काही पालकांना नवीन प्रणालीमुळे असंतुष्ट होण्याचे कारण आढळले. पारंपारिक शिक्षणाच्या कथित मर्यादा आणि अपयशाच्या प्रतिक्रियेच्या रूपात काही प्रमाणात वैकल्पिक शिक्षण विकसित केले. पर्यायी शाळा , स्वतःची शिक्षण , गृहशिक्षण आणि कृती आधारित अनौपचारिक शिक्षण(अनस्कूलिंग) यासह शैक्षणिक दृष्टिकोनाची विस्तृत श्रृंखला उदयास आली. उदाहरणार्थ पर्यायी शाळांमध्ये मॉन्टेसरी शाळा , वॉलडॉर्फ शाळा (किंवा स्टीनर शाळा), फ्रेंड्स शाळा , सँड्स शाळा , समरहिल शाळा , वाल्डनचा पथ , पीपल उपवन शाळा , सुडबरी खिंड शाळा , कृष्णमूर्ती शाळा आणि खुल्या वर्गातल्या शाळा समाविष्ट आहेत. सनदी शाळा ही पर्यायी शिक्षणाचे आणखी एक उदाहरण आहे, ज्यात अलिकडच्या काळात अमेरिकेत मोठ्या संख्येने वाढ झाली आहे आणि सार्वजनिक शिक्षण प्रणालीत त्यांना अधिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref>{{Cite web|url = http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED535992.pdf|title = Federal Investment in Charter Schools|date = October 2011|accessdate = 2 October 2015|website = Institute of Education Sciences|publisher = Center for American Progress|last = Lazarin|first = Melissa}}</ref><ref>{{Cite news|url = http://www.huffingtonpost.com/2013/12/10/charter-schools_n_4419341.html|title = Charter Schools Continue Dramatic Growth Despite Controversies|date = 10 December 2013|accessdate = 2 October 2015|newspaper = The Huffington Post|last = Resmovits|first = Joy}}</ref> १९ व्या शतकातील जर्मनीतील बालवाडीच्या शिक्षणाबद्दल फ्रेडरिक फ्रॅबेल यांनी जसे बालवाडीच्या वर्गात एकत्र केले होते त्याप्रमाणे या प्रयोगांमधून आणि नमुनेदार आव्हानांमधून काही कल्पना शिक्षणाच्या रुढी म्हणून स्वीकारल्या जाऊ शकतात. इतर प्रभावी लेखक आणि विचारवंतांमध्ये स्विस मानवतावादी जोहान हेनरिक पेस्तलोझी ; अमोस ब्रॉन्सन अल्कोट , रॅल्फ वाल्डो इमर्सन आणि हेन्री डेव्हिड थोरॉ हे अमेरिकन तत्त्ववेत्ते ; पुरोगामी शिक्षणाचे संस्थापक, जॉन डेवी आणि फ्रान्सिस पार्कर ; आणि मारिया माँटेसरी आणि रुडॉल्फ स्टीनर आणि शैक्षणिक प्रणेते आणि अलीकडे जॉन कॅल्डवेल हॉल्ट , पॉल गुडमॅन , फ्रेडरिक मेयर , जॉर्ज डेनिसन आणि इव्हान इलिच यांचा समावेश आहे'''.''' === स्वदेशी === [[File:Schoolyard essay2.JPG|thumb|alt=Na Schoolyard.|चीनमधील ,सिचुआन येथील यानयुआन प्रदेशात स्वदेशी ज्ञान , नमुने आणि पद्धती शिकवत आहेत]] {{Main|स्वदेशी शिक्षण}} [[स्वदेशी शिक्षण]] म्हणजे औपचारिक आणि अनौपचारिक शैक्षणिक प्रणालींमध्ये स्वदेशी ज्ञान, नमुने, पद्धती आणि सामग्री समाविष्ट करणे होय. वसाहतीनंतरच्या संदर्भात, स्थानिक शिक्षणाच्या पद्धतींची वाढती ओळख आणि उपयोग ही वसाहतवादाच्या प्रक्रियेतून स्थानिक ज्ञान व भाषेची धूप आणि तोटा याला प्रतिसाद ठरू शकते. याव्यतिरिक्त, हे स्वदेशी समुदायांना "त्यांच्या भाषा आणि संस्कृतींचा पुन्हा अधिकार सांगण्यास आणि त्यांचे मूल्यमापन करण्यास आणि त्याद्वारे स्वदेशी विद्यार्थ्यांचे शैक्षणिक यश सुधारण्यास सक्षम करू शकते."<ref>{{Cite journal|jstor=3099875|author1=May, S. |author2=Aikman, S. |title=Indigenous Education: Addressing Current Issues and Developments|journal=Comparative Education|volume= 39|issue=2 |year=2003|pages= 139–45|doi=10.1080/03050060302549}}</ref> === अनौपचारिक शिक्षण === {{main|अनौपचारिक शिक्षण}} आर्थिक सहकार आणि विकास संस्था (ओईसीडी) द्वारा परिभाषित शिक्षणाच्या तीन प्रकारांपैकी '''अनौपचारिक शिक्षण''' ही एक आहे. अनौपचारिक शिक्षण वेगवेगळ्या ठिकाणी जसे की घरी , कामावर आणि दैनंदिन संवादातून आणि समाजातील सदस्यांमधील सामायिक संबंधांद्वारे होते. बऱ्याच शिकणाऱ्यांसाठी, यात भाषा संपादन , [[सांस्कृतिक नियम]] आणि [[शिष्टाचार]] समाविष्ट आहेत. अनौपचारिक शिक्षणामध्ये, बऱ्याचदा संदर्भ व्यक्ती, एक समवयस्क किंवा तज्ञ असतो, जे शिकणाऱ्याला मार्गदर्शन करतात. जर विद्यार्थ्यांना अनौपचारिकपणे शिकवल्या जाणाऱ्या गोष्टींमध्ये वैयक्तिक रस असेल तर त्यांचे विद्यमान ज्ञान वाढविण्याकडे आणि शिकलेल्या विषयाबद्दल नवीन कल्पना गृहीत धरायला शिकणाऱ्यांचा कल असतो.<ref name="Rogoff">{{cite journal | doi = 10.3102/0091732X16680994 | volume=40 | title=The Organization of Informal Learning | year=2016 | journal=Review of Research in Education | pages=356–401 | last1 = Rogoff | first1 = Barbara | last2 = Callanan | first2 = Maureen | last3 = Gutiérrez | first3 = Kris D. | last4 = Erickson | first4 = Frederick}}</ref> उदाहरणार्थ, संग्रहालयाला पारंपारिकपणे एक अनौपचारिक शिकण्याचे वातावरण मानले जाते, कारण तेथे विनामूल्य निवड, विविधता आणि संभाव्य-अ-प्रमाणित विषयांची श्रेणी, लवचिक संरचना, सामाजिक समृद्ध संवाद आणि बाह्यरित्या लागू केलेले मूल्यांकन नाही.<ref>{{cite book|doi=10.1017/cbo9781139519526.028 | title=Informal Learning in Museums | journal=The Cambridge Handbook of the Learning Sciences | pages=461–478 | last1 = Crowley | first1 = Kevin | last2 = Pierroux | first2 = Palmyre | last3 = Knutson | first3 = Karen| year=2014 | isbn=978-1-139-51952-6 }}</ref> अनौपचारिक शिक्षण बहुतेक वेळा शैक्षणिक आस्थापनांच्या बाहेरील ठिकाणी होते आणि विशिष्ट अभ्यासक्रमाचे पालन करत नाही, हे शैक्षणिक वातावरणात आणि अगदी औपचारिक शिक्षण परिस्थितीत देखील उद्भवू शकते. शिक्षक त्यांच्या शैक्षणिक वातावरणात विद्यार्थ्यांमध्ये अनौपचारिक शैक्षणिक कौशल्यांचा थेट वापर करण्यासाठी त्यांचे धडे रचू शकतात.<ref name="Rogoff" />   १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, मुलांच्या विकासात महत्त्वपूर्ण योगदान म्हणून नाटकातून शिक्षण ओळखले जाऊ लागले.<ref>{{cite journal | first =GH | last =Mead | title = The Relation of Play to Education| journal = University Record| year =1896| pages =141–45 | volume =1 | url=http://www.brocku.ca/MeadProject/Mead/pubs/Mead_1896.html}}</ref> २० व्या शतकाच्या सुरुवातीस, तरुण प्रौढांना समाविष्ट करण्यासाठी ही संकल्पना विस्तृत केली गेली परंतु शारीरिक कार्यांवर जोर देण्यात आला.<ref>{{cite journal | first =GE | last =Johnson | title = Education through recreation| publisher = Cleveland Foundation, Ohio| year =1916| url=https://archive.org/stream/educationthrough00johnuoft#page/n5/mode/2up}}</ref> आयुष्यभराच्या शिक्षणाचे सुरुवातीचे समर्थक एल.पी. जॅक्स यांनी करमणुकीच्या माध्यमातून शिक्षणाचे वर्णन केले:"जीवन जगण्याची कला असलेले मास्टर आपले कार्य आणि नाटक, त्यांचे श्रम आणि विश्रांती, आपले मन आणि शरीर यांच्यात कोणताही फरक दर्शवित नाहीत. त्याचे शिक्षण आणि त्याचे मनोरंजन. काय आहे हे त्याला क्वचितच ठाऊक आहे. तो जे काही करत आहे त्याद्वारे तो उत्कृष्टतेच्या दृष्टीकोनातून जातो आणि इतरांना तो काम करत आहे की खेळत आहे हे निर्धारित करण्यासाठी सोडतो. स्वतः साठी तो नेहमीच दोन्ही करत असल्याचे दिसते. त्याला तो चांगले करतो. "<ref>{{cite book | first =LP | last =Jacks | title = Education through recreation| url =https://archive.org/details/educationthrough0000lawr_u5w3 | publisher = New York: Harper and Brothers| year =1932| pages =[https://archive.org/details/educationthrough0000lawr_u5w3/page/1 1]–2 }}</ref> करमणुकीच्या माध्यमातून शिक्षण ही जीवनाच्या सर्व क्रियाकलापांमध्ये अखंडपणे शिकण्याची संधी आहे.<ref name="Ullah 2012 165–170">{{cite journal | first =Sha | last =Ullah | title =Learning surgically oriented anatomy in a student-run extracurricular club: an education through recreation initiative | journal =Anat Sci Educ | year =2012 | pages =165–70 | volume =5 | pmid =22434649 | doi =10.1002/ase.1273 | url =http://works.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?filename=1&article=1175&context=vivianmcalister&type=additional | last2 =Bodrogi | first2 =Andrew | last3 =Cristea | first3 =Octav | last4 =Johnson | first4 =Marjorie | last5 =McAlister | first5 =Vivian C. | issue =3 | access-date =3 January 2013 | archive-url =https://web.archive.org/web/20130402202832/http://works.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?filename=1&article=1175&context=vivianmcalister&type=additional | archive-date =2 April 2013 | url-status =dead }}</ref> वैद्यकीय विद्यार्थ्यांना शरीरशास्त्र शिकविण्यासाठी पाश्चिमात्य ओंटारियो विद्यापीठाने ही संकल्पना पुनरुज्जीवित केली आहे.<ref name="Ullah 2012 165–170" /> ===स्वयं-निर्देशित शिक्षण=== {{Main|स्वशिक्षण}} स्वशिक्षण हे स्वयं-निर्देशित शिक्षण आहे. एखाद्याच्या आयुष्यातील जवळजवळ कोणत्याही क्षणी एखादा स्वयंंशिक्षित होऊ शकतो. उल्लेखनीय स्वयंशिक्षितांमध्ये अब्राहम लिंकन (अमेरिकन अध्यक्ष), श्रीनिवास रामानुजन (गणितज्ञ), मायकेल फॅराडे (रसायनशास्त्रज्ञ आणि भौतिकशास्त्रज्ञ), चार्ल्स डार्विन (निसर्गशास्त्रज्ञ), थॉमस अल्वा एडिसन (शोधक), टाडो अंडो (वास्तुविशारद), जॉर्ज बर्नार्ड शॉ (नाटककार), फ्रँक झप्पा (संगीतकार, ध्वनिमुद्रण अभियंता, चित्रपट दिग्दर्शक) आणि लिओनार्डो दा विंसी (अभियंता, वैज्ञानिक, गणितज्ञ) यांचा समावेश होतो. ===पुरावा-आधारित शिक्षण=== {{Main|पुरावा-आधारित शिक्षण}} पुरावा-आधारित शिक्षण म्हणजे कोणत्या शैक्षणिक पद्धती उत्तम कार्य करतात हे निर्धारित करण्यासाठी सुयोग्य योजना केलेल्या वैज्ञानिक अभ्यासाचा वापर होय. यात पुरावा-आधारित अध्यापन आणि पुरावा-आधारित अध्ययन असते. अंतरावरील पुनरावृत्तीसारख्या पुरावा-आधारित शिक्षण पद्धती शिकण्याचे प्रमाण वाढवू शकतात.<ref>{{cite journal |last1=Smolen |first1=Paul |last2=Zhang |first2=Yili |last3=Byrne |first3=John H. |title=The right time to learn: mechanisms and optimization of spaced learning |journal=Nature Reviews Neuroscience |date=25 January 2016 |volume=17 |issue=2 |pages=77–88 |doi=10.1038/nrn.2015.18 |pmid=26806627 |pmc=5126970 }}</ref> पुरावा-आधारित शिक्षण चळवळीचे मूळ पुरावा-आधारित-पद्धतींबद्दलच्या मोठ्या चळवळीत आहे. ===मुक्त शिक्षण आणि इलेक्ट्राॅनिक तंत्रज्ञान=== {{main|मुक्त शिक्षण|शैक्षणिक तंत्रज्ञान}} बऱ्याच मोठ्या विद्यापीठ संस्था आता हार्वर्ड , एमआयटी आणि बर्कलेसारखे ईडीएक्स तयार करण्यासाठी विनामूल्य किंवा जवळजवळ विनामूल्य अभ्यासक्रम देण्यास प्रारंभ करीत आहेत. मुक्त शिक्षण देणारी अन्य विद्यापीठे अशी प्रतिष्ठित खासगी विद्यापीठे आहेत जसे की स्टॅनफोर्ड , प्रिन्सटन , ड्यूक , जॉन्स हॉपकिन्स , पेनिलव्हानिया विद्यापीठ आणि कॅलटेक , तसेच सिंघुआ , पेकिंग , एडिनबर्ग , मिशिगन विद्यापीठ आणि व्हर्जिनिया विद्यापीठ यासारख्या नामांकित सार्वजनिक विद्यापीठे. मुद्रण यंत्रापासुन लोकांना शिकण्याच्या पद्धतीतील सर्वात मोठे बदल मुक्त शिक्षणास म्हणतात.<ref>{{cite web |url=http://neurobonkers.com/2012/08/02/the-single-biggest-change-in-the-way-we-learn-since-the-printing-press/ |title=Free courses provided by Harvard, MIT, Berkeley, Stanford, Princeton, Duke, Johns Hopkins, Edinburgh, U.Penn, U. Michigan, U. Virginia, U. Washington |publisher=Neurobonkers.com |date=2 August 2012 |accessdate=2012-10-24 |archive-date=2012-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010060344/http://neurobonkers.com/2012/08/02/the-single-biggest-change-in-the-way-we-learn-since-the-printing-press/ |url-status=dead }}</ref> परिणामकारकतेवर अनुकूल अभ्यास करूनही, बरेच लोक सामाजिक आणि सांस्कृतिक कारणांसाठी पारंपारिक संकुुल शिक्षण निवडण्याची इच्छा बाळगू शकतात.<ref>{{cite news|author=Harriet Swain |url=https://www.theguardian.com/education/2012/oct/01/university-campuses-decline-elearning-students? |title=Will university campuses soon be 'over'? |work=The Guardian |accessdate=2012-10-24 |location=London |date=1 October 2012}}</ref> बऱ्याच मुक्त विद्यापीठे विद्यार्थ्यांना प्रमाणित चाचणी आणि पारंपारिक पदव्या आणि प्रमाणपत्रे प्रदान करण्याची क्षमता ठेवण्याचे कार्य करत आहेत.<ref>Cloete, ElsabeÂ. "Electronic Education System Model." Department of Computer Science and Information Systems in South Africa, 17 Oct. 2000. Web. 3 June 2015.</ref> पारंपारिक गुणवत्ता-प्रणाली पदवी सध्या संकुल विद्यापीठांप्रमाणेच मुक्त शिक्षणाइतकी प्रचलित नाही, जरी आधीच संयुक्त राजतंत्रमधील मुक्त विद्यापीठ सारखे काही मुक्त विद्यापीठ पारंपारिक पदव्या प्रदान करतात. सध्या, बरेच मोठे मुक्त शिक्षण स्रोत त्यांचे स्वतःचे प्रमाणपत्र देतात. मुक्त शिक्षणाच्या लोकप्रियतेमुळे, ही नवीन प्रकारची शैक्षणिक प्रमाणपत्रे पारंपारिक पदव्यांपेक्षा अधिक आदर आणि समान " शैक्षणिक मूल्य " मिळवित आहेत.<ref>{{cite web |url=http://www.good.is/posts/is-the-certificate-the-new-college-degree |title=Is the Certificate the New College Degree? |publisher=Good.is |date=8 June 2012 |accessdate=2012-10-24 |archive-date=2012-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102220510/http://www.good.is/posts/is-the-certificate-the-new-college-degree |url-status=dead }}</ref> २००९ मध्ये सर्वेक्षण झालेल्या १८२ महाविद्यालयांपैकी जवळपास अर्ध्यांनी सांगितले की, संगणकांतर्गत अभ्यासक्रमांसाठीचे अध्यापन संकुल-आधारित अध्यापनापेक्षा जास्त आहे.<ref>{{cite journal |last=Parry |first=M. |date=2010 |title=Such a Deal? Maybe Not. Online learning can cost more than traditional education. |journal=The Chronicle of Higher Education |volume=57 |issue=11 |url=http://www.chronicle.com/article/Such-a-Deal-Maybe-Not/125103/ |url-access=subscription }}</ref> नुकत्याच झालेल्या विश्लेषणामध्ये असे आढळले आहे की संगणकांतर्गत आणि मिश्रित शैक्षणिक पद्धतींचा संपूर्णपणे समोरासमोर ठेवणाऱ्या पद्धतींपेक्षा चांगला परिणाम होता.<ref>U.S. Department of Education, [https://www2.ed.gov/rschstat/eval/tech/evidence-based-practices/finalreport.pdf Evaluation of Evidence-Based Practices in Online Learning A Meta-Analysis and Review of Online Learning Studies], 2010</ref> == शिक्षण क्षेत्र == [[File:北师大西门.jpg|thumb|चिनी शिक्षण मंत्रालयाद्वारे संचालीत, बिजिंग सामान्य विद्यापीठ, हे शिक्षण क्षेत्रातील विविध संस्थांच्या सहयोगाचे उदाहरण आहे.]] शिक्षण क्षेत्र किंवा शिक्षण प्रणाली हे संस्थांचा (शिक्षण मंत्रालये, स्थानिक शैक्षणिक विभाग, शिक्षक प्रशिक्षण संस्था, विद्यालये, विद्यापीठ, इ.) गट आहे, ज्यांचा प्राथमिक उद्देश्य शैक्षणिक वातावरणामधील बालक व तरुण व्यक्तींना शिक्षण पुरवणे हा आहे. यात अनेक व्यक्तींचा (अभ्यासक्रम निर्माते, निरीक्षक, मुख्याध्यापक, शिक्षक, रुग्णसेवक इ.) समावेश होतो. या संस्था विविध अनुषंगाने वेगळ्या असू शकतात.<ref name=":02">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002447/244756e.pdf|title=Out in the Open: Education sector responses to violence based on sexual orientation and gender identity/expression|last=UNESCO|publisher=Paris, UNESCO|year=2016|isbn=978-92-3-100150-5|location=|pages=54}}</ref> शिक्षण प्रणालीचे इतर विविध घटक जसे की शिक्षण धोरणे व मार्गदर्शक तत्त्वे- ज्यांचा विद्यालय धोरणे संदर्भ घेऊ शकतात- अभ्यासक्रम व अध्ययन साहित्य, तसेच पुर्व व सेवेअंतर्गत शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रम यांच्या साहाय्याने, विद्यालये शिक्षण देतात. विद्यालय वातावरणसुद्धा- भौतिक (स्थापत्य) व मानसिक (विद्यालय वातावरण) हे दोन्ही- विद्यालय धोरणांद्वारे मार्गदर्शीत आहे, ज्याने विद्यार्थ्यांचे हित जोपासले पाहिजे, जेव्हा ते विद्यालयात असतात.<ref name=":02" /> आर्थिक सहकार्य व विकास संस्थेला असे आढळले की, जेव्हा मुख्याध्यापकांना संपूर्ण अधिकार व पदवीवर मुलभुत विषयांत प्रविण असण्याची जबाबदारी असते, तेव्हा विद्यालयांचा सर्वोत्तम सादरीकरणाकडे कल असतो. दर्जाची हमी व सुधारणेसाठी ते विद्यार्थ्यांकडून प्रतिक्रिया घेतात. शासनांनी विद्यार्थी निपुणतेची परिक्षा घेण्यापासुन स्वतःस मर्यादित केले पाहिजे. ncy.<ref>{{cite web | url =https://www.oecd.org/pisa/keyfindings/Vol4Ch4.pdf | title =School Governance, Assessments and Accountability | last = | first = | date =2013 | website =Programme for International Student Assessment | publisher =OECD | access-date =25 June 2017 | quote = }}</ref> शिक्षण क्षेत्र हे काही भागधारक व इतर क्षेत्रासोबत परस्पर संबंधांच्या माध्यमातून समाजाशी पुर्णपणे एकरूप झाले आहे. यात पालक, धार्मिक नेते, अशासकीय संघटना, आरोग्य, बालक सुरक्षा, न्याय व अंमलबजावणी, माध्यमे व राजकीय नेतृत्व यांचा समावेश होतो.<ref name=":02" /> == विकास लक्ष्ये == {{भाषांतर}} [[File:Education index UN HDR 2007 2008.PNG|thumb|World map indicating [[Education Index]] (according to 2007/2008 [[Human Development Report]])]] [[Chimombo]]{{who|date=December 2019}} pointed out education's role as a policy instrument, capable of instilling social change and economic advancement in developing countries by giving communities the opportunity to take control of their destinies.<ref>{{cite journal |last1=Chimombo |first1=Joseph |title=Issues in Basic Education in Developing Countries: An Exploration of Policy Options for Improved Delivery |journal=Journal of International Cooperation in Education |date=2005 |volume=8 |issue=1 |pages=129–152 |url=https://home.hiroshima-u.ac.jp/cice/wp-content/uploads/2014/03/8-1-11.pdf |accessdate=2020-05-02 |archive-date=2019-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411230916/https://home.hiroshima-u.ac.jp/cice/wp-content/uploads/2014/03/8-1-11.pdf |url-status=dead }}</ref> The 2030 Agenda for Sustainable Development, adopted by the United Nations (UN) General Assembly in September 2015, calls for a new vision to address the environmental, social and economic concerns facing the world today. The Agenda includes 17 [[Sustainable Development Goals]] (SDGs), including SDG 4 on education.<ref>{{Cite book|title=Transforming our World: the 2030 Agenda for Sustainable Development Goals|last=|first=|publisher=UN|year=2016|isbn=|location=New York|pages=}}</ref><ref>{{Cite book|title=Cracking the code: girls' and women's education in science, technology, engineering and mathematics (STEM)|last=|first=|publisher=UNESCO|year=2017|isbn=978-92-3-100233-5|location=Paris|pages=14}}</ref> Since 1909, the percentage of children in the developing world attending school has increased. Before then, a small minority of boys attended school. By the start of the twenty-first century, the majority of children in most regions of the world attended school.{{Citation needed|date=February 2020}} [[Universal Primary Education]] is one of the eight international [[Millennium Development Goals]], towards which progress has been made in the past decade, though barriers still remain.<ref name="autogenerated1">Liesbet Steer and Geraldine Baudienville 2010. [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=4755&title=funding-basic-education What drives donor financing of basic education?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120902041318/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=4755&title=funding-basic-education|date=2012-09-02}} London: [[Overseas Development Institute]].</ref> Securing charitable funding from prospective donors is one particularly persistent problem. Researchers at the [[Overseas Development Institute]] have indicated that the main obstacles to funding for education include conflicting donor priorities, an immature aid architecture, and a lack of evidence and advocacy for the issue.<ref name="autogenerated1"/> Additionally, [[Transparency International]] has identified [[political corruption|corruption]] in the education sector as a major stumbling block to achieving Universal Primary Education in Africa.<ref>{{cite web |author=Addis Ababa |url=http://www.transparency.org/news_room/latest_news/press_releases/2010/2010_02_23_aew_launch_en |title=Poor governance jeopardises primary education in Africa |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100627021316/http://www.transparency.org/news_room/latest_news/press_releases/2010/2010_02_23_aew_launch_en |archive-date=27 June 2010 |website=Transparency International |date=23 February 2010 |access-date=2011-10-21}}</ref> Furthermore, demand in the developing world for improved educational access is not as high as foreigners have expected. Indigenous governments are reluctant to take on the ongoing costs involved. There is also economic pressure from some parents, who prefer their children to earn money in the short term rather than work towards the long-term benefits of education.{{Citation needed|date=December 2013}} A study conducted by the [[UNESCO International Institute for Educational Planning]] indicates that stronger capacities in educational planning and management may have an important spill-over effect on the system as a whole.<ref name=":1">{{cite report |last=de Grauwe |first=A. |date=2009 |location=Paris |publisher=UNESCO-IIPE |url=http://www.iiep.unesco.org/en/capacity-development/capacity-development-strategies/synthesis.html |title=Capacity development strategies |accessdate=2010-10-01 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100505082915/http://www.iiep.unesco.org/en/capacity-development/capacity-development-strategies/synthesis.html |archivedate=5 May 2010 |df=dmy-all }}.</ref> Sustainable capacity development requires complex interventions at the institutional, organizational and individual levels that could be based on some foundational principles:<ref name=":1" /> * national leadership and ownership should be the touchstone of any intervention; * strategies must be context relevant and context specific; * plans should employ an integrated set of complementary interventions, though implementation may need to proceed in steps; * partners should commit to a long-term investment in capacity development while working towards some short-term achievements; * outside intervention should be conditional on an impact assessment of national capacities at various levels; * a certain percentage of students should be removed for improvisation of academics (usually practiced in schools, after 10th grade). ===Internationalization=== Nearly every country now has [[universal primary education]]. Similarities – in systems or even in ideas – that schools share internationally have led to an increase in international student exchanges. The European [[Erasmus Programme|Socrates-Erasmus Programme]]<ref>{{cite web |url=http://www.erasmus.ac.uk/ |title=Socrates-Erasmus Program |publisher=Erasmus.ac.uk |accessdate=2010-06-19 |archive-date=2008-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080713112018/http://www.erasmus.ac.uk/ |url-status=dead }}</ref> facilitates exchanges across European universities. The [[Soros Foundation]]<ref>{{cite web|url=http://www.soros.org/ |title=Soros Foundation |publisher=Soros.org |accessdate=2010-06-19}}</ref> provides many opportunities for students from central Asia and eastern Europe. Programs such as the [[International Baccalaureate]] have contributed to the internationalization of education. The global campus online, led by American universities, allows free access to class materials and lecture files recorded during the actual classes. The [[Programme for International Student Assessment]] and the [[International Association for the Evaluation of Educational Achievement]] objectively monitor and compare the proficiency of students from a wide range of different nations. The internationalization of education is sometimes equated by critics with the westernization of education. These critics say that the internationalization of education leads to the erosion of local education systems and indigenous values and norms, which are replaced with Western systems and cultural and ideological values and orientation.<ref>{{cite journal|last1=Sperduti|first1=Vanessa|date= 2017 |title=Internationalization as Westernization in Higher Education |url=https://static1.squarespace.com/static/59de47487131a5734282c4b7/t/5b86e96788251bfd43570fba/1535568231967/VSperduti+Spring+2017.pdf|journal= Comparative & International Education 9 (2017)|volume= 9 |pages= 9–12|accessdate=2018-12-06}}</ref> ===Education and technology in developing countries=== [[File:OLPC Haiti.jpg|thumb|right|The OLPC laptop being introduced to children in [[Haiti]]]] {{Main|Education and technology}} Technology plays an increasingly significant role in improving access to education for people living in impoverished areas and [[developing countries]]. However, lack of technological advancement is still causing barriers with regards to quality and access to education in developing countries.<ref>{{cite journal |last1=Aleed |first1=Yasser |title=Effects of Education in Developing Countries |journal=Journal of Construction in Developing Countries |date=2016 |volume=December 2106}}</ref> Charities like [[One Laptop per Child]] are dedicated to providing infrastructures through which the disadvantaged may access educational materials. The [[One Laptop per Child|OLPC foundation]], a group out of [[MIT Media Lab]] and supported by several major corporations, has a stated mission to develop a [[$100 laptop]] for delivering [[educational software]]. The laptops were widely available as of 2008. They are sold at cost or given away based on donations.{{citation needed|date=October 2019}} In Africa, the [[New Partnership for Africa's Development]] (NEPAD) has launched an "[[New Partnership for Africa's Development E-School Program|e-school program]]" to provide all 600,000 primary and high schools with computer equipment, learning materials and [[internet access]] within 10 years.<ref>{{cite web|url=http://www.pcadvisor.co.uk/news/network-wifi/3361705/african-nations-embrace-e-learning-says-new-report/ |title=African nations embrace e-learning, says new report |publisher=PC Advisor |date=16 October 2012 |accessdate=2012-10-24}}</ref> An International Development Agency project called nabuur.com,<ref>{{cite web |url=http://www.nabuur.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20021011082942/http://www.nabuur.com/ |url-status=dead |archive-date=2002-10-11 |title=nabuur.com |publisher=nabuur.com |date= |accessdate=2013-10-03 }}</ref> started with the support of former American President [[Bill Clinton]], uses the [[महाजाल]] to allow co-operation by individuals on issues of social development. [[India]] is developing technologies that will bypass land-based [[telephone]] and Internet infrastructure to deliver [[distance learning]] directly to its students. In 2004, the [[Indian Space Research Organisation]] launched [[GSAT-3|EDUSAT]], a communications satellite providing access to educational materials that can reach more of the country's population at a greatly reduced cost.<ref>{{cite web |url=http://www.isro.org/satellites/edusat.aspx |title=EDUSAT |publisher=[[ISRO]] |accessdate=2013-01-01 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121227162328/http://isro.org/satellites/edusat.aspx |archivedate=27 December 2012 |df=dmy-all }}</ref> ===Funding in developing countries=== A survey of literature of the research into low-cost private schools (LCPS) found that over 5-year period to July 2013, debate around LCPSs to achieving [[Education for All]] (EFA) objectives was polarized and finding growing coverage in international policy.<ref name=eldis>{{cite web|url=http://www.eldis.org/go/display%26type%3DDocument%26id%3D65993|title=Low-cost private schools: evidence, approaches and emerging issues|publisher=Eldis|accessdate=10 January 2014|archive-date=2017-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170503054842/http://www.eldis.org/go/display|url-status=dead}}</ref> The polarization was due to disputes around whether the schools are affordable for the poor, reach disadvantaged groups, provide quality education, support or undermine equality, and are financially sustainable. The report examined the main challenges encountered by development organizations which support LCPSs.<ref name=eldis/> Surveys suggest these types of schools are expanding across Africa and Asia. This success is attributed to excess demand. These surveys found concern for: * Equity: This concern is widely found in the literature, suggesting the growth in low-cost private schooling may be exacerbating or perpetuating already existing inequalities in developing countries, between urban and rural populations, lower- and higher-income families, and between girls and boys. The report findings suggest that girls may be under represented and that LCPS are reaching low-income families in smaller numbers than higher-income families.<ref name=eldis/> * Quality and educational outcomes: It is difficult to generalize about the quality of private schools. While most achieve better results than government counterparts, even after their social background is taken into account, some studies find the opposite. Quality in terms of levels of teacher absence, teaching activity, and pupil to teacher ratios in some countries are better in LCPSs than in government schools.<ref name=eldis/> * Choice and affordability for the poor: Parents can choose private schools because of perceptions of better-quality teaching and facilities, and an English language instruction preference. Nevertheless, the concept of 'choice' does not apply in all contexts, or to all groups in society, partly because of limited affordability (which excludes most of the poorest) and other forms of exclusion, related to caste or social status.<ref name=eldis/> * Cost-effectiveness and financial sustainability: There is evidence that private schools operate at low cost by keeping teacher salaries low, and their financial situation may be precarious where they are reliant on fees from low-income households.<ref name=eldis/> The report showed some cases of successful voucher where there was an oversupply of quality private places and an efficient administrative authority and of subsidy programs. Evaluations of the effectiveness of international support to the sector are rare.<ref name=eldis/> Addressing regulatory ineffectiveness is a key challenge. Emerging approaches stress the importance of understanding the political economy of the market for LCPS, specifically how relationships of power and accountability between users, government, and private providers can produce better education outcomes for the poor.<ref name=eldis/> == शैक्षणिक सिद्धांत == {{भाषांतर}} [[File:FinnGerberBoydZaharias2005.png|right|thumb|A class size experiment in the United States found that attending small classes for 3 or more years in the early grades increased [[high school]] [[graduation]] rates of students from [[low income]] families.<ref name=finn>{{Cite journal|author1=Finn, J. D. |author2=Gerber, S. B. |author3=Boyd-Zaharias, J. |year=2005|title=Small classes in the early grades, academic achievement, and graduating from high school|url=http://www.apa.org/pubs/journals/releases/edu-972214.pdf|doi=10.1037/0022-0663.97.2.214|journal=Journal of Educational Psychology|volume= 97|pages=214–33|issue=2|citeseerx=10.1.1.477.3560 }}</ref>]] {{main|Educational theory}} ===Educational psychology=== {{unreferenced section|date=October 2019}} {{Main|Educational psychology}} [[Educational psychology]] is the study of how humans learn in educational settings, the effectiveness of educational interventions, the psychology of teaching, and the [[social psychology]] of [[school]]s as [[organization]]s. The terms "educational psychology" and "school psychology" are often used interchangeably. Educational psychology is concerned with the processes of educational attainment in the general population and in sub-populations such as [[gifted]] children and those with specific [[disabilities]]. [[File:2013. Донецк 336.jpg|thumb|Knowledge Day in [[Donetsk]], [[Ukraine]], 2013]] Educational psychology can in part be understood through its relationship with other disciplines. It is informed primarily by [[psychology]], bearing a relationship to that discipline analogous to the relationship between [[medicine]] and [[biology]]. Educational psychology, in turn, informs a wide range of specialties within educational studies, including [[instructional design]], [[educational technology]], curriculum development, [[organizational learning]], [[special education]] and [[classroom management]]. Educational psychology both draws from and contributes to [[cognitive science]] and the [[learning sciences]]. In universities, departments of educational psychology are usually housed within faculties of education, possibly accounting for the lack of representation of educational psychology content in introductory psychology textbooks (Lucas, Blazek, & Raley, 2006). ===The intelligence–education relationship=== {{Main|Psychology of education}} [[Intelligence]] is an important factor in how the individual responds to education. Those who have higher intelligence tend to perform better at school and go on to higher levels of education.<ref>{{cite journal | last1 = Butler | first1 = S. | last2 = Marsh | first2 = H. | last3 = Sheppard | first3 = J. | year = 1985 | title = Seven year longitudinal study of the early prediction of reading achievement | url =https://archive.org/details/sim_journal-of-educational-psychology_1985-06_77_3/page/349| journal = Journal of Educational Psychology | volume = 77 | issue = 3| pages = 349–61 | doi=10.1037/0022-0663.77.3.349}}</ref> This effect is also observable in the opposite direction, in that education increases measurable intelligence.<ref>{{cite journal | last1 = Baltes | first1 = P. | last2 = Reinert | first2 = G. | year = 1969 | title = Cohort effects in cognitive development in children as revealed by cross sectional sequences | url =https://archive.org/details/sim_developmental-psychology_1969-03_1_2/page/169| journal = Developmental Psychology | volume = 1 | issue = 2| pages = 169–77 | doi=10.1037/h0026997}}</ref> Studies have shown that while educational attainment is important in predicting intelligence in later life, intelligence at 53 is more closely correlated to intelligence at 8 years old than to educational attainment.<ref>{{cite journal | last1 = Richards | first1 = M. | last2 = Sacker | first2 = A. | year = 2003 | title = Lifetime Antecedents of Cognitive Reserve | url = | journal = Journal of Clinical and Experimental Neuropsychology | volume = 25 | issue = 5| pages = 614–24 | doi=10.1076/jcen.25.5.614.14581| pmid = 12815499 }}</ref> ===Learning modalities=== There has been much interest in learning modalities and styles over the last two decades. The most commonly employed learning modalities are:<ref>Swassing, R. H., Barbe, W. B., & Milone, M. N. (1979). ''The Swassing-Barbe Modality Index: Zaner-Bloser Modality Kit''. Columbus, OH: Zaner-Bloser.</ref> * [[Visual]]: learning based on observation and seeing what is being learned. * [[Hearing (sense)|Auditory]]: learning based on listening to instructions/information. * [[Kinesthetic]]: learning based on movement, e.g. hands-on work and engaging in activities. Other commonly employed modalities include [[music]]al, [[interpersonal]], [[Verbal reasoning|verbal]], [[logical]], and [[intrapersonal]]. Dunn and Dunn<ref>{{cite web |url=http://www.learningstyles.net/ |title=Dunn and Dunn |publisher=Learningstyles.net |accessdate=2009-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090203210212/http://www.learningstyles.net/ |archive-date=3 February 2009 |url-status=dead }}</ref> focused on identifying relevant stimuli that may influence learning and manipulating the school environment, at about the same time as [[Joseph Renzulli]]<ref>{{cite web|url=http://www.indiana.edu/~intell/renzulli.shtml |title=Biographer of Renzulli |publisher=Indiana.edu | accessdate=2009-04-20}}</ref> recommended varying teaching strategies. [[Howard Gardner]]<ref>[http://www.thomasarmstrong.com/multiple_intelligences.htm Thomas Armstrong's website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321191627/http://www.thomasarmstrong.com/multiple_intelligences.htm |date=21 March 2009 }} detailing Multiple Intelligences</ref> identified a wide range of modalities in his [[Multiple Intelligences]] theories. The [[Myers-Briggs Type Indicator]] and [[Keirsey Temperament Sorter]], based on the works of [[Jung]],<ref>{{cite web|url=http://www.keirsey.com/ |title=Keirsey web-site |publisher=Keirsey.com | accessdate=2009-04-20}}</ref> focus on understanding how people's personality affects the way they interact personally, and how this affects the way individuals respond to each other within the learning environment. The work of [[David Kolb]] and [[Anthony Gregorc]]'s Type Delineator<ref>{{cite web |url=http://www.algonquincollege.com/edtech/gened/styles.html |title=Type Delineator description |publisher=Algonquincollege.com |accessdate=2009-04-20 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090301064219/http://algonquincollege.com/edtech/gened/styles.html |archivedate=1 March 2009 |df=dmy-all }}</ref> follows a similar but more simplified approach. Some theories propose that all individuals benefit from a variety of learning modalities, while others suggest that individuals may have preferred learning styles, learning more easily through visual or kinesthetic experiences.<ref>Barbe, W. B., & Swassing, R. H., with M. N. Milone. (1979). ''Teaching through modality strengths: Concepts and practices''. Columbus, OH: Zaner-Bloser</ref> A consequence of the latter theory is that effective teaching should present a variety of teaching methods which cover all three learning modalities so that different students have equal opportunities to learn in a way that is effective for them.<ref>{{cite web |url=http://library.thinkquest.org/C005704/content_hwl_learningmodalities.php3 |title=Learning modality description from the Learning Curve website |publisher=Library.thinkquest.org |accessdate=2010-06-19 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080404234142/http://library.thinkquest.org/C005704/content_hwl_learningmodalities.php3 |archivedate=4 April 2008 |df=dmy-all }}</ref> Guy Claxton has questioned the extent that [[learning styles]] such as Visual, Auditory and Kinesthetic(VAK) are helpful, particularly as they can have a tendency to label children and therefore restrict learning.<ref name="titleGuy Claxton speaking on What's The Point of School">{{cite web |url=http://www.dystalk.com/talks/49-whats-the-point-of-school |title=Guy Claxton speaking on What's The Point of School?|publisher=dystalk.com |accessdate=2009-04-23 }}</ref><ref>{{Cite journal | url = http://marketing.wharton.upenn.edu/documents/research/Learner%20Responsibility.pdf | title = Learner Responsibility in Management Education, or Ventures into Forbidden Research (with Comments) | author = J. Scott Armstrong | journal = Interfaces | volume = 13 | year = 1983 | url-status=dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100620230019/http://marketing.wharton.upenn.edu/documents/research/Learner%20Responsibility.pdf | archivedate = 20 June 2010 | df = dmy-all }}</ref> Recent research has argued, "there is no adequate evidence base to justify incorporating learning styles assessments into general educational practice."<ref>{{cite journal | last = Pashler | first = Harold | last2 = McDonald | first2 = Mark | last3 = Rohrer | first3 = Doug | last4 = Bjork | first4 = Robert | title = Learning Styles: Concepts and Evidence | journal = Psychological Science in the Public Interest | volume = 9 | url = http://www.psychologicalscience.org/journals/pspi/PSPI_9_3.pdf | issue = 3 | doi = 10.1111/j.1539-6053.2009.01038.x | pmid = 26162104 | pages = 105–19 | year = 2009 | ref = harv | accessdate = 2020-05-02 | archive-date = 2011-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111113223454/http://www.psychologicalscience.org/journals/pspi/PSPI_9_3.pdf | url-status = dead }}</ref> ===Mind, brain, and education=== [[Educational neuroscience]] is an emerging [[science|scientific]] field that brings together researchers in [[cognitive neuroscience]], [[developmental cognitive neuroscience]], [[educational psychology]], [[educational technology]], [[education theory]] and other related disciplines to explore the interactions between biological processes and education.<ref name = AnsariCoch>{{cite journal | last1 = Ansari | first1 = D | authorlink1 = | last2 = Coch | first2 = D | year = 2006 | title = Bridges over troubled waters: Education and cognitive neuroscience | journal = Trends in Cognitive Sciences | volume = 10 | issue = 4 | pages = 146–51 | doi = 10.1016/j.tics.2006.02.007 | pmid = 16530462}}</ref><ref name = CochAnsari>{{cite journal | last1 = Coch | first1 = D | authorlink1 = | last2 = Ansari | first2 = D | year = 2008 | title = Thinking about mechanisms is crucial to connecting neuroscience and education | journal = Cortex | volume = 45 | issue = 4 | pages = 546–47 | doi = 10.1016/j.cortex.2008.06.001 | pmid = 18649878}}</ref><ref name = Goswami2006>{{cite journal | last1 = Goswami | first1 = U | year = 2006 | authorlink1 = | title = Neuroscience and education: from research to practice? | journal = Nature Reviews Neuroscience | volume = 7 | issue = 5 | pages = 406–11 | doi = 10.1038/nrn1907 | pmid = 16607400}}</ref><ref name = MeltzoffScience09>{{cite journal | last1 = Meltzoff | first1 = AN | authorlink1 = | last2 = Kuhl | first2 = PK |last3 = Movellan | first3 = J | last4 = Sejnowski |first4 = TJ | year = 2009 | title = Foundations for a New Science of Learning | journal = Science | volume = 325 | issue = 5938 | pages = 284–88 | doi = 10.1126/science.1175626 | pmc = 2776823 | pmid = 19608908| bibcode = 2009Sci...325..284M | citeseerx = 10.1.1.165.1628 }}</ref> Researchers in educational neuroscience investigate the [[neural]] mechanisms of [[Reading (process)|reading]],<ref name = Goswami2006 /> [[numerical cognition]],<ref name = AnsariNRN08>{{cite journal | last1 = Ansari | first1 = D | authorlink1 = | year = 2008 | title = Effects of development and enculturation on number representation in the brain | journal = Nature Reviews Neuroscience| volume = 9 | issue = 4 | pages = 278–91 | doi = 10.1038/nrn2334 | pmid = 18334999}}</ref> [[attention]], and their attendant difficulties including [[dyslexia]],<ref name=McCandlissNoble>{{cite journal | last1 = McCandliss | first1 = BD | authorlink1 = | last2 = Noble | first2 = KG | year = 2003 | title = The development of reading impairment: a cognitive neuroscience model | journal = Mental Retardation and Developmental Disability Research Review | volume = 9 | issue = 3 | pages = 196–204 | doi = 10.1002/mrdd.10080 | pmid = 12953299 | url = https://sacklerinstitute.org/cornell/people/bruce.mccandliss/publications/publications/McCandliss.Noble.2003.pdf | access-date = 24 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080827201638/http://www.sacklerinstitute.org/cornell/people/bruce.mccandliss/publications/publications/McCandliss.Noble.2003.pdf | archive-date = 27 August 2008 | url-status=dead | df = dmy-all | citeseerx = 10.1.1.587.4158 }}</ref><ref name = GabrieliScience09>{{cite journal | last1 = Gabrieli | first1 = JD | year = 2009 | authorlink1 = | title = Dyslexia: a new synergy between education and cognitive neuroscience | journal = Science | volume = 325 | issue = 5938 | pages = 280–83 | doi = 10.1126/science.1171999 | pmid = 19608907 | bibcode = 2009Sci...325..280G | url = http://www2.cs.uidaho.edu/~tsoule/neuro508/Gabrieli_2009_Dyslexia.pdf | citeseerx = 10.1.1.472.3997 | accessdate = 2020-05-02 | archive-date = 2022-07-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220730081141/http://www2.cs.uidaho.edu/~tsoule/neuro508/Gabrieli_2009_Dyslexia.pdf | url-status = dead }}</ref> [[dyscalculia]],<ref name = Price2007>{{cite journal | last1 = Price | first1 = GR | last2 = Holloway | first2 = I | last3 = Räsänen | first3 = P | last4 = Vesterinen | first4 = M | last5 = Ansari | first5 = D | year = 2007 | title = Impaired parietal magnitude processing in developmental dyscalculia | journal = Current Biology | volume = 17 | issue = 24 | pages = R1042–43 | doi = 10.1016/j.cub.2007.10.013 | pmid = 18088583| bibcode = 1996CBio....6.1213A }}</ref> and [[ADHD]] as they relate to education. Several academic institutions around the world are beginning to devote resources to the establishment of educational neuroscience research. ===Philosophy=== [[File:LockeEducation1693.jpg|right|thumb|upright|[[John Locke]]'s work ''[[Some Thoughts Concerning Education]]'' was written in 1693 and still reflects traditional education priorities in the Western world.]] {{Main|Philosophy of education}} As an academic field, philosophy of education is "the philosophical study of education and its problems&nbsp;(...) its central subject matter is education, and its methods are those of [[philosophy]]".<ref name=NoddingsPOE>{{Cite book| last = Noddings| first = Nel| title = Philosophy of Education| publisher = Westview Press| year = 1995| location = Boulder, CO| isbn = 978-0-8133-8429-0| page = [https://archive.org/details/philosophyofeduc00nodd/page/1 1]| ref = harv| url = https://archive.org/details/philosophyofeduc00nodd/page/1}}</ref> "The philosophy of education may be either the philosophy of the process of education or the philosophy of the discipline of education. That is, it may be part of the discipline in the sense of being concerned with the aims, forms, methods, or results of the process of educating or being educated; or it may be metadisciplinary in the sense of being concerned with the concepts, aims, and methods of the discipline."<ref name=POEE>{{Cite book | last1 = Frankena | first1 = William K. | last2 = Raybeck | first2 = Nathan | last3 = Burbules | first3 = Nicholas | contribution = Philosophy of Education | year = 2002 | title = Encyclopedia of Education, 2nd edition | editor-last = Guthrie | editor-first = James W. | place = New York, NY | publisher = Macmillan Reference | isbn= 978-0-02-865594-9}}</ref> As such, it is both part of the field of education and a field of [[applied philosophy]], drawing from fields of [[metaphysics]], [[epistemology]], [[axiology]] and the philosophical approaches (speculative, prescriptive or [[Analytic philosophy|analytic]]) to address questions in and about [[pedagogy]], [[education policy]], and [[curriculum]], as well as the process of [[learning theory (education)|learning]], to name a few.<ref>{{Harvnb|Noddings|1995|pages=1–6}}</ref> For example, it might study what constitutes upbringing and education, the values and norms revealed through upbringing and educational practices, the limits and legitimization of education as an academic discipline, and the relation between [[education theory]] and practice. ===Purpose of education=== There is no broad consensus as to what education's chief aim or aims are or should be. Different places, and at different times, have used educational systems for different purposes. The [[Prussian education system]] in the 19th century, for example, wanted to turn boys and girls into adults who would serve the state's political goals.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eEOLV_TtNfQC|title=Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600-1947|last=Clark|first=Christopher|date=2007-09-06|publisher=Penguin UK|isbn=978-0-14-190402-3|location=|pages=|language=en|quote=The emancipated citizens who emerged from every level of Humboldt's educational system were expected to take an active part in the political life of the Prussian state.}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mommsen|first=Peter|date=Winter 2019|title=The Community of Education|url=https://www.plough.com/en/topics/community/education/editors-letter-issue-19|journal=Plough Quarterly|volume=|pages=|via=}}</ref> Some authors stress its value to the individual, emphasizing its potential for positively influencing students' personal development, promoting autonomy, forming a cultural identity or establishing a career or occupation. Other authors emphasize education's contributions to societal purposes, including good citizenship, shaping students into productive members of society, thereby promoting society's general economic development, and preserving cultural values.<ref>Christopher Winch and John Gingell, ''Philosophy of Education: The Key Concepts'' (2nd edition). London:Routledge, 2008. pp. 10–11.</ref> The purpose of education in a given time and place affects who is taught, what is taught, and how the education system behaves. For example, in the 21st century, many countries treat education as a [[positional good]].<ref name=":2">{{Cite journal|last=|first=|date=March 2016|editor-last=Park|editor-first=Hyunjoon|editor2-last=Shavit|editor2-first=Yossi|title=Special Issue: Education as a Positional Good|url=https://www.sciencedirect.com/journal/research-in-social-stratification-and-mobility/vol/43/suppl/C|journal=Research in Social Stratification and Mobility|volume=43 (supplement)|pages=1–70|issn=0276-5624|via=}}</ref> In this competitive approach, people want their own students to get a better education than other students.<ref name=":2" /> This approach can lead to unfair treatment of some students, especially those from disadvantaged or marginalized groups.<ref name=":2" /> For example, in this system, a city's school system may draw school district boundaries so that nearly all the students in one school are from low-income families, and that nearly all the students in the neighboring schools come from more affluent families, even though concentrating low-income students in one school results in worse educational achievement for the entire school system.{{citation needed|date=October 2019}} ===Curriculum=== {{Main|Curriculum|Curriculum theory|List of academic disciplines}} In formal education, a [[curriculum]] is the set of courses and their content offered at a [[school]] or [[university]]. As an idea, '''curriculum''' stems from the [[Latin]] word for ''[[race course]]'', referring to the course of [[wikt:deed|deeds]] and experiences through which [[child]]ren grow to become mature [[adult]]s. A curriculum is prescriptive and is based on a more general [[syllabus]] which merely specifies what topics must be understood and to what level to achieve a particular grade or standard. An [[List of academic disciplines|academic discipline]] is a branch of knowledge which is formally taught, either at the university – or via some other such method. Each discipline usually has several sub-disciplines or branches, and distinguishing lines are often both arbitrary and ambiguous. Examples of broad areas of academic disciplines include the [[natural science]]s, [[mathematics]], [[computer science]], [[social science]]s, [[humanities]] and [[applied science]]s.<ref>{{cite web |url=http://www.curriculumonline.gov.uk/Default.htm |title=Examples of subjects |publisher=Curriculumonline.gov.uk |accessdate=2009-04-20 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080821105825/http://www.curriculumonline.gov.uk/default.htm |archivedate=21 August 2008 |df=dmy-all }}</ref> ===Instruction=== Instruction is the facilitation of another's learning. Instructors in primary and secondary institutions are often called [[teacher]]s, and they direct the education of [[student]]s and might draw on many [[course (education)|subjects]] like [[Reading (process)|reading]], [[writing]], [[mathematics]], [[science]] and [[history]]. Instructors in post-secondary institutions might be called [[teacher]]s, instructors, or [[professor]]s, depending on the type of institution; and they primarily teach only their specific discipline. Studies {{which|date=October 2019}}from the United States suggest that the quality of teachers is the single most important factor affecting student performance, and that countries which score highly on international tests have multiple policies in place to ensure that the teachers they employ are as effective as possible.<ref>{{cite book |last=Winters |first=Marcus |title=Teachers Matter: Rethinking How Public Schools Identify, Reward, and Retain Great Educators |url=https://archive.org/details/teachersmatterre0000wint_v6c2 |publisher=Rowman & Littlefield |page=160 |isbn=978-1-4422-1077-6|year=2012 }}</ref><ref name="WRS">{{cite web |url=http://www.mckinsey.com/App_Media/Reports/SSO/Worlds_School_Systems_Final.pdf |title=How the world's best-performing school systems come out on top |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927092821/http://www.mckinsey.com/App_Media/Reports/SSO/Worlds_School_Systems_Final.pdf |archive-date=27 September 2011 |website=mckinsey.com |date=September 2007}}</ref> With the passing of NCLB in the United States (No Child Left Behind), teachers must be highly qualified.<!-- A popular way to gauge teaching performance is to use student evaluations of teachers (SETS), but these evaluations have been criticized for being counterproductive to learning and inaccurate due to student bias.<ref name="autogenerated3">{{cite journal |url=https://marketing.wharton.upenn.edu/files/?whdmsaction=public:main.file&fileID=8113 |title=Natural Learning in Higher Education |author=J. Scott Armstrong |journal=Encyclopedia of the Sciences of Learning |year=2012}}</ref> College basketball coach [[John Wooden]] the Wizard of Westwood would teach through quick "This not That" technique. He would show (a) the correct way to perform an action, (b) the incorrect way the player performed it, and again (c) the correct way to perform an action. This helped him to be a responsive teacher and fix errors on the fly. Also, less communication from him meant more time that the player could practice.<ref>{{cite book |last1=Coyle |first1=Daniel |title=The Talent Code |url=https://archive.org/details/talentcodegreatn0000coyl |url-access=registration |publisher=Bantam Books |isbn=978-0-553-80684-7 |page=[https://archive.org/details/talentcodegreatn0000coyl/page/159 159]|year=2009 }}</ref> US specific- and appears to promote someone--> == शिक्षणाची अर्थव्यवस्था == {{भाषांतर}} It has been argued that high rates of education are essential for countries to be able to achieve high levels of [[economic growth]].<ref>{{Cite book|author=Eric A. Hanushek|title=Economic outcomes and school quality|url=https://books.google.com/books?id=na7rAAAACAAJ|accessdate=21 October 2011|year=2005|publisher=International Institute for Educational Planning|isbn=978-92-803-1279-9}}</ref> Empirical analyses tend to support the theoretical prediction that poor countries should grow faster than rich countries because they can adopt cutting edge technologies already tried and tested by rich countries. However, [[technology transfer]] requires knowledgeable managers and engineers who are able to operate new machines or production practices borrowed from the leader in order to close the gap through imitation. Therefore, a country's ability to learn from the leader is a function of its stock of "[[human capital]]". Recent study of the determinants of aggregate economic growth have stressed the importance of fundamental economic institutions<ref>{{Cite journal |author1=Daron Acemoglu |author2=Simon Johnson |author3=James A. Robinson |title=The Colonial Origins of Comparative Development: An Empirical Investigation |url=http://economics.mit.edu/files/4123 |jstor=2677930 |doi=10.2139/ssrn.244582 |journal=American Economic Review |volume=91 |issue=5 |year=2001 |pages=1369–401 |citeseerx=10.1.1.475.6366 |accessdate=2020-05-02 |archive-date=2012-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514114751/http://economics.mit.edu/files/4123 |url-status=dead }}</ref> and the role of cognitive skills.<ref>{{Cite journal|author1=Eric A. Hanushek|author2=Ludger Woessmann|title=The role of cognitive skills in economic development|url=http://edpro.stanford.edu/Hanushek/admin/pages/files/uploads/Hanushek_Woessmann_2008_JEL_46.pdf|doi=10.1257/jel.46.3.607|journal=Journal of Economic Literature|volume=46|issue=3|year=2008|pages=607–08|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110105125552/http://edpro.stanford.edu/hanushek/admin/pages/files/uploads/Hanushek_Woessmann_2008_JEL_46.pdf|archivedate=5 January 2011|df=dmy-all|citeseerx=10.1.1.507.5325}}</ref> At the level of the individual, there is a large literature, generally related to the work of [[Jacob Mincer]],<ref>{{Cite journal|author=Jacob Mincer|title=The distribution of labor incomes: a survey with special reference to the human capital approach|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-literature_1970-03_8_1/page/1|jstor=2720384|journal=Journal of Economic Literature|volume= 8|issue=1|year=1970|pages=1–26}}</ref> on how earnings are related to the schooling and other human capital. This work has motivated many studies, but is also controversial. The chief controversies revolve around how to interpret the impact of schooling.<ref>David Card, "Causal effect of education on earnings," in ''Handbook of labor economics'', Orley Ashenfelter and David Card (Eds). Amsterdam: North-Holland, 1999: pp. 1801–63</ref><ref>James J. Heckman, Lance J. Lochner, and [[Petra Todd|Petra E. Todd]], "Earnings functions, rates of return and treatment effects: The Mincer equation and beyond," in ''Handbook of the Economics of Education'', Eric A. Hanushek and Finis Welch (Eds). Amsterdam: North Holland, 2006: pp. 307–458.</ref> Some students who have indicated a high potential for learning, by testing with a high [[intelligence quotient]], may not achieve their full academic potential, due to financial difficulties.<ref>{{Cite news|url=https://som.yale.edu/news/2009/11/why-high-iq-doesnt-mean-youre-smart|title=Why a high IQ doesn't mean you're smart|date=2009-11-01|work=Yale School of Management|access-date=2018-10-06|language=en}}</ref> Economists [[Samuel Bowles (economist)|Samuel Bowles]] and Herbert Gintis argued in 1976 that there was a fundamental conflict in American schooling between the [[Egalitarianism|egalitarian]] goal of democratic participation and the inequalities implied by the continued profitability of capitalist production.<ref>{{Cite book|author1=Samuel Bowles|author2=Herbert Gintis|title=Schooling In Capitalist America: Educational Reform and the Contradictions of Economic Life|url=https://books.google.com/books?id=LcpLPKOL6XYC|accessdate=21 October 2011|date=18 October 2011|publisher=Haymarket Books|isbn=978-1-60846-131-8}}</ref> == शिक्षणाचे भविष्य == आता अनेक देश त्यांच्या नागरिकांना शिकवण्याच्या पद्धती कठोरपणे बदलत आहेत. जग हे आतापर्यंतच्या सर्वात गतिमान दराने बदलत आहे, त्यामुळे बरेच ज्ञान फार लवकर अप्रचलित व अयोग्य ठरते. त्यामुळे नवीन ज्ञान लवकर व जलद मार्गाने ग्रहण करण्याची: अध्ययन कौशल्ये शिकवण्यावर भर पडत आहे. फिनलँडच्या विद्यालयांनी संज्ञा आधारित अध्ययनासारखी नवीन गोष्ट प्रस्तुत करून, सामान्य विषय-आधारित अभ्यासक्रमे सोडण्यास सुरुवात केली आहे, जिथे विद्यार्थी हवामान बदलासारख्या संकल्पना शिकतात.<ref>{{cite web|url=http://www.oph.fi/english/curricula_and_qualifications/basic_education/curricula_2014|title=Finnish National Agency for Education - Curricula 2014|website=www.oph.fi|access-date=1 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901112205/http://www.oph.fi/english/curricula_and_qualifications/basic_education/curricula_2014|archive-date=1 September 2017|url-status=dead}}</ref> अपारंपारिक विद्यार्थी, जसेे प्रथम पिढी विद्यार्थ्यांसाठी मार्ग व कार्यक्रम राबवणाऱ्या सक्रिय शैक्षणिक संस्थासुद्धा आहेत.prog शिक्षण लवकरच बालकांसाठी आरक्षित गोष्ट राहणार नाही. प्रौढांनासुद्धा त्याची गरज आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.sitra.fi/en/articles/for-many-people-flexibility-at-work-can-be-a-liberation-matthew-taylor-chief-executive-royal-society-of-arts/|title=For many people, flexibility at work can be a liberation|access-date=2020-05-02|archive-date=2020-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200106122227/https://www.sitra.fi/en/articles/for-many-people-flexibility-at-work-can-be-a-liberation-matthew-taylor-chief-executive-royal-society-of-arts/|url-status=dead}}</ref> काही शासकीय यंत्रणा, जसे की फिनलँडमधील फिनिश नाविण्य निधी (सित्र), यांची तर अनिवार्य आजिवन शिक्षणाची योजना आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.sitra.fi/en/articles/compulsory-education-last-lifetime/|title=Could compulsory education last a lifetime? - Sitra|access-date=2020-05-02|archive-date=2021-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814215955/https://www.sitra.fi/en/articles/compulsory-education-last-lifetime/|url-status=dead}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[शिक्षक दिन]] == टिपा == King's School Canterbury has been in continuous existence from 597 AD ==स्रोत== * {{Free-content attribution | title = Out in the Open: Education sector responses to violence based on sexual orientation and gender identity/expression | author = | publisher = UNESCO | page numbers = 54 | source = | documentURL = http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002447/244756e.pdf | license statement URL = http://www.unesco.org/ulis/cgi-bin/ulis.pl?catno=244756&set=0058EDE0FB_3_252&gp=1&lin=1&ll=1 | license = CC BY-SA IGO 3.0 }} * {{Free-content attribution | title = Cracking the code: girls' and women's education in science, technology, engineering and mathematics (STEM) | author = | publisher = UNESCO | page numbers = | source = | documentURL = http://unesdoc.unesco.org/images/0025/002534/253479e.pdf | license statement URL = http://www.unesco.org/ulis/cgi-bin/ulis.pl?catno=253479&set=0059F0B7A6_3_454&gp=1&lin=1&ll=1 | license = }} == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्य दुवे == {{Sister project links|Education}} {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=Education}} * {{Curlie|Reference/Education/|Education}} * [http://stats.uis.unesco.org/ReportFolders/ReportFolders.aspx?CS_referer=&CS_ChosenLang=en UNESCO Institute for Statistics: International comparable statistics on education systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070515133052/http://stats.uis.unesco.org/ReportFolders/ReportFolders.aspx?CS_referer=&CS_ChosenLang=en |date=2007-05-15 }} * [http://www.worldbank.org/en/topic/education World Bank Education] * [http://saber.worldbank.org/index.cfm Systems Approach for Better Education Results (SABER)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200509105547/http://saber.worldbank.org/index.cfm |date=2020-05-09 }} * [http://datatopics.worldbank.org/education/ Education Statistics (EdStats)] * [http://gpseducation.oecd.org/ OECD Education GPS: Statistics and policy analysis, interactive portal] * [http://stats.oecd.org/Index.aspx?DatasetCode=RGRADSTY OECD Statistics] * [http://www.iiep.unesco.org/information-services/publications/search-iiep-publications.html IIEP Publications on Education Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020024303/http://www.iiep.unesco.org/information-services/publications/search-iiep-publications.html |date=2014-10-20 }} {{Education|state=expanded}} {{World topic|prefix = Higher education in|noredlinks =y|title= [[Higher education]] by country}} {{Intellectualism}} {{Social sciences}} {{Industries}} {{Authority control}} [[वर्ग:शिक्षण|*]] [[वर्ग:९ जानेवारी २०१८ कार्यशाळा]] mal4qaoehfyels6o738ffmchbp027f2 0 2764 2704789 2701973 2026-08-23T18:17:56Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704789 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शास्त्रज्ञ | नाव = श्रीनिवास रामानुजन | चित्र =Srinivasa Ramanujan - OPC - 1.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = श्रीनिवास रामानुज (Srinivasa Ramanujan) | पूर्ण_नाव = श्रीनिवास रामानुजन अय्यंगार | जन्म_दिनांक = {{birth date|1887|12|22|df=y}} | जन्म_स्थान = [[एरोड]], [[मद्रास प्रांत]], [[ब्रिटिश भारत]] | मृत्यू_दिनांक = {{death date and age|1920|04|26|1887|12|22|df=y}} | मृत्यू_स्थान = [[मद्रास]], [[ब्रिटिश भारत]] | निवास_स्थान = [[कुंभकोणम]] | नागरिकत्व = भारतीय | राष्ट्रीयत्व = | वांशिकत्व = | धर्म = [[हिंदू]] | कार्यक्षेत्र = [[गणित]] | कार्यसंस्था = | प्रशिक्षण_संस्था = ट्रिनिटी कॉलेज, केंब्रिज, [[युनायटेड किंग्डम]] | डॉक्टरेट_मार्गदर्शक = जी.एच. हार्डी | डॉक्टोरल_विद्यार्थी = | ख्याती = [[लांडाउ-रामानुजन स्थिरांक]], [[रामानुजन मूळ संख्या]], [[रामानुजन थीटा फंक्शन]] | संशोधक_लघुरूप_वनस्पतिशास्त्र = | संशोधक_लघुरूप_प्राणिशास्त्र = | पुरस्कार = | वडील_नाव = के. श्रीनिवास | आई_नाव = कोमलताम्मा | पती_नाव = | पत्नी_नाव = {{लग्न|[[जानकी अम्मल रामानुजन]]|1909|1920|end=विधवा}} | अपत्ये = | तळटिपा = }} '''श्रीनिवास रामानुजन'''<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Oxford BBC Guide to Pronunciation|url=https://archive.org/details/oxfordbbcguideto0000olau|last=Olausson|first=Lena|last2=Sangster|first2=Catherine|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=978-0-19-280710-6|page=[https://archive.org/details/oxfordbbcguideto0000olau/page/322 322]}}</ref> (जन्मनाव : '''श्रीनिवास रामानुजन अयंगार;''' २२ डिसेंबर १८८७ - २६ एप्रिल १९२०) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://trove.nla.gov.au/people/895585?c=people|title=Ramanujan Aiyangar, Srinivasa (1887-1920)|website=trove.nla.gov.au}}</ref> हे एक भारतीय [[गणितज्ञ]] होते. त्यांना शुद्ध गणिताचे जवळजवळ कोणतेही औपचारिक प्रशिक्षण मिळालेले नसतानाही त्यांनी गणितीय विश्लेषण, [[अंकशास्त्र|संख्या सिद्धांत]], अनंत मालिका आणि सतत अपूर्णांक यामध्ये भरीव योगदान दिले. तसेच त्यांच्या काळातील न सुटलेल्या गणितांच्या समस्यांवर देखील त्यांनी उत्तरे शोधली. रामानुजन यांनी सुरुवातीला स्वतःचे गणितीय संशोधन एकाकीपणे विकसित केले : हंस आयसेंकच्या मते, "त्यांनी आपल्या कामात अग्रगण्य व्यावसायिक गणितज्ञांना रस घेण्याचा प्रयत्न केला, परंतु बहुतांश भाग अयशस्वी ठरला. त्यांना जे दाखवायचे होते ते खूप वैशिष्ट्यपूर्ण, खूप अपरिचित होते आणि असामान्य मार्गांनी सादर केले होते." आपले गणितीय कार्य अधिक चांगल्या प्रकारे समजू शकतील अशा गणितज्ञांच्या शोधात त्यांनी १९१३ मध्ये इंग्लंडमधील [[केंब्रिज विद्यापीठ|केंब्रिज विद्यापीठात]] इंग्लिश गणितज्ञ [[गॉडफ्रे हॅरोल्ड हार्डी|जी.एच. हार्डी]] यांच्याशी [[टपालसेवा|पोस्टल]] पत्रव्यवहार सुरू केला. त्यांचे असाधारण कार्य ओळखून हार्डी यांनी रामानुजन यांना केंब्रिजला जाण्याची व्यवस्था केली. त्यांच्या नोट्समध्ये, हार्डी यांनी टिप्पणी केली की रामानुजन यांनी नवीन [[प्रमेय]] निर्माण केले होते, ज्यामधील काहींनी "माझा पूर्ण पराभव केला; मी त्यांच्यासारखे काही पूर्वी कधीही पाहिले नव्हते", <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Ramanujan: Twelve Lectures on Subjects Suggested by His Life and Work|last=Hardy|first=Godfrey Harold|publisher=Cambridge University Press|year=1940|isbn=0-8218-2023-0|page=9}}</ref> आणि काही अलीकडे सिद्ध झालेले पण अत्यंत प्रगत परिणाम देखील होते. रामानुजन यांनी आपल्या लहान आयुष्यामध्ये स्वतंत्रपणे सुमारे ३,९०० निकाल संकलित केले; ज्यामध्ये बहुतेक अविकारक (आयडेंटिटी) आणि [[समीकरण|समीकरणे]] आहेत. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Ramanujan's Notebooks|last=Berndt|first=Bruce C.|date=12 December 1997|publisher=Springer Science & Business|isbn=978-0-38794941-3|volume=Part 5|page=4}}</ref> यापैकी अनेक पूर्णतः नाविन्यपूर्ण होते; रामानुजन प्राइम, रामानुजन थीटा फंक्शन, विभाजन फॉर्म्युले आणि मॉक थीटा फंक्शन्स सारख्या त्यांच्या मूळ आणि अत्यंत अपारंपरिक परिणामांनी गणितामध्ये संपूर्ण नवीन क्षेत्रे उघडली आणि पुढील संशोधनासाठी मोठ्या प्रमाणावर प्रेरणा दिली. <ref name="ono">{{जर्नल स्रोत|last=Ono|first=Ken|author-link=Ken Ono|date=June–July 2006|title=Honoring a Gift from Kumbakonam|url=https://www.ams.org/notices/200606/fea-ono.pdf|journal=[[Notices of the American Mathematical Society]]|volume=53|issue=6|pages=640–51 [649–50]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621074858/https://www.ams.org/notices/200606/fea-ono.pdf|archive-date=21 June 2007|access-date=23 June 2007}}</ref> त्यांच्या हजारो निकालांपैकी, एक डझन किंवा दोन सोडून सर्व आता बरोबर सिद्ध झाले आहेत. <ref name="frontline">{{जर्नल स्रोत|date=August 1999|title=Rediscovering Ramanujan|url=https://www.frontline.in/static/html/fl1617/16170810.htm|journal=[[Frontline (magazine)|Frontline]]|volume=16|issue=17|page=650|archive-url=https://web.archive.org/web/20130925201456/http://www.frontline.in/static/html/fl1617/16170810.htm|archive-date=25 September 2013|access-date=20 December 2012}}</ref> ''रामानुजन जर्नल'', एक वैज्ञानिक नियतकालिक हे रामानुजन यांच्यावर प्रभाव असलेल्या गणिताच्या सर्व क्षेत्रांतील कार्य, <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Analytic and Elementary Number Theory: A Tribute to Mathematical Legend Paul Erdos|last=Alladi|first=Krishnaswami|last2=Elliott|first2=P. D. T. A.|last3=Granville|first3=A.|date=30 September 1998|publisher=Springer Science & Business|isbn=978-0-79238273-7|page=6}}</ref> आणि प्रकाशित व अप्रकाशित परिणामांचा सारांश असलेल्या प्रकाशित करण्यासाठी स्थापन करण्यात आले होते. या सर्वांचे विश्लेषण आणि अभ्यास नवीन गणितीय कल्पनांचा स्रोत म्हणून त्यांच्या मृत्यूपासून अनेक दशकांपासून केला गेला आहे. २०१२ च्या उत्तरार्धात, संशोधकांनी काही निष्कर्षांसाठी "साधे गुणधर्म" आणि "समान आउटपुट" बद्दल त्यांच्या लिखाणातील केवळ टिप्पण्या शोधणे चालू ठेवले, ज्या स्वतःच गहन आणि सूक्ष्म संख्या सिद्धांत परिणाम होत्या आणि त्यांच्या मृत्यूनंतर जवळजवळ एक शतकापर्यंत संशयास्पद राहिल्या. <ref name="ono_simpleproperties">[https://www.newscientist.com/article/dn20039-deep-meaning-in-ramanujans-simple-pattern/ Deep meaning in Ramanujan's 'simple' pattern] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803140127/https://www.newscientist.com/article/dn20039-deep-meaning-in-ramanujans-simple-pattern/}}</ref> <ref name="ono_mock">[https://www.newscientist.com/article/mg21628904-200-mathematical-proof-reveals-magic-of-ramanujans-genius/ "Mathematical proof reveals magic of Ramanujan's genius"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709084351/https://www.newscientist.com/article/mg21628904-200-mathematical-proof-reveals-magic-of-ramanujans-genius/}}. ''[[नवीन शास्त्रज्ञ|New Scientist]]''.</ref> रामानुजन हे [[रॉयल सोसायटीचे फेलो|रॉयल सोसायटीचे सर्वात तरुण फेलो]] बनले, जे फक्त दुसरे भारतीय सदस्य होते आणि [[ट्रिनिटी कॉलेज, केंब्रिज|ट्रिनिटी कॉलेज, केंब्रिजचे]] फेलो म्हणून निवडले जाणारे पहिले भारतीय बनले. रामानुजनची तुलना [[लिओनार्ड ऑयलर|यूलर]] आणि जेकोबी सारख्या गणिती प्रतिभांशी करून हार्डी म्हणतात की, रामानुजन यांची मूळ पत्रे ही केवळ उच्च क्षमतेच्या गणितज्ञांनेच लिहिलेले असू शकतात हे दाखवण्यासाठी एकच नजर पुरेशी आहे. १९१९ मध्ये, अस्वास्थ्यामुळे रामानुजन यांना भारतात परतण्यास भाग पाडले. हा आजार आता हिपॅटिक अमिबियासिस (अनेक वर्षांपूर्वी आमांशाच्या गुंतागुंतीमुळे) असल्याचे मानले जाते. भारतात आल्यावर वयाच्या ३२ व्या वर्षी त्यांचे १९२० मध्ये निधन झाले. जानेवारी १९२० मध्ये लिहिलेल्या हार्डी यांना लिहिलेल्या शेवटच्या पत्रांवरून असे दिसून येते की तेव्हादेखील ते नवीन गणिती कल्पना आणि प्रमेय तयार करत होते. त्यांच्या आयुष्याच्या शेवटच्या वर्षातील शोध असलेली त्यांची "[[रामानुजन यांची हरवलेली नोंदवही|हरवलेली नोंदवही]]" १९७६ मध्ये पुन्हा सापडली तेव्हा गणितज्ञांमध्ये मोठी खळबळ उडाली. एक गाढ धार्मिक [[हिंदू]] असलेल्या <ref>{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991}}</ref> रामानुजन यांनी आपल्या भरीव गणिती क्षमतेचे श्रेय देवत्वाला दिले. ते म्हणायचे की त्यांची कुळदेवी नामगिरी थायर यांनी त्यांचे गणितीय ज्ञान प्रकट केले. ते एकदा म्हणाले होते, " देवाचा विचार व्यक्त केल्याशिवाय माझ्यासाठी समीकरणाला काही अर्थ नाही." <ref>{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991|page=Prologue page 7}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == [[File:Erode,_18_Alahiri_Str_-_Ramanujan_birth_place.jpg|इवलेसे|रामानुजन यांचे जन्मस्थान १८ अलाहिरी स्ट्रीट, [[इरोड]], आता [[तमिळनाडू|तामिळनाडूमध्ये आहे]] .]] [[File:Ramanujanhome.jpg|इवलेसे|[[कुंभकोणम]] येथील सारंगपाणी सन्निधी रस्त्यावर रामानुजन यांचे घर]] रामानुजन (शब्दशः अर्थ : [[राम|रामाचा]] धाकटा भाऊ) <ref name="Kanigel-1991-12">{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991|page=12}}</ref> यांचा जन्म २२ डिसेंबर १८८७ रोजी सध्याच्या [[तमिळनाडू|तामिळनाडूमधील]] [[इरोड]] येथील तमिळ ब्राह्मण अय्यंगार कुटुंबात झाला. <ref>{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991|page=11}}</ref> त्यांचे वडील कुप्पुस्वामी श्रीनिवास अय्यंगार हे मूळचे [[तंजावूर जिल्हा|तंजावर जिल्ह्यातील]] होते आणि ते एका [[साडी|साडीच्या]] दुकानात कारकून म्हणून काम करायचे. <ref>{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991|pages=17–18}}</ref> त्यांच्या आई कोमलताम्मल या एक गृहिणी होत्या ज्या तेथील स्थानिक मंदिरात गाणे गायच्या. <ref>{{Harvard citation no brackets|Berndt|Rankin|2001a}}</ref> हे कुटुंब [[कुंभकोणम]] शहरातील सारंगपानी सन्निधी रस्त्यावर एका छोट्याशा पारंपरिक घरात राहत होते. <ref name="hindu">{{स्रोत बातमी|last=Srinivasan|first=Pankaja|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/the-nostalgia-formula/article4013282.ece|title=The Nostalgia Formula|date=19 October 2012|work=द हिंदू|access-date=7 September 2016}}</ref> हे कौटुंबिक घर आता एक संग्रहालय आहे. रामानुजन दीड वर्षांचे असताना त्यांच्या आईने सदागोपन नावाच्या एका मुलाला जन्म दिला, जो तीन महिन्यांपेक्षा कमी कालावधीनंतर मरण पावला. डिसेंबर १८८९ मध्ये, रामानुजन यांना [[देवी (रोग)|चेचक]] झाला, परंतु ते पुढे बरे झाले. तंजावर जिल्ह्यात या काळामध्ये ४,००० लोक मरण पावले होते. ते त्यांच्या आईसोबत मद्रास (आताचे [[चेन्नई]] ) जवळील [[कांचीपुरम]] येथे त्यांच्या पालकांच्या घरी गेले. त्यांच्या आईने १८९१ आणि १८९४ मध्ये आणखी दोन मुलांना जन्म दिला, दोघेही त्यांच्या पहिल्या वाढदिवसापूर्वी मरण पावले. <ref name="Kanigel-1991-12" /> १ ऑक्टोबर १८९२ रोजी रामानुजन यांनी स्थानिक शाळेत प्रवेश घेतला. <ref>{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991|p=13}}</ref> त्यांच्या आजोबांनी कांचीपुरममधील न्यायालयीन अधिकारी म्हणून नोकरी गमावल्यानंतर, <ref>{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991|page=19}}</ref> रामानुजन आणि त्यांची आई [[कुंभकोणम]] येथे परत आले आणि त्यांनी कांगायन प्राथमिक शाळेत प्रवेश घेतला. <ref name="Kanigel-1991-14">{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991|page=14}}</ref> जेव्हा त्यांचे आजोबा मरण पावले, तेव्हा त्यांना त्यांच्या आजी-आजोबांकडे परत पाठवण्यात आले, ते मद्रासमध्ये राहत होते. त्यांना मद्रासमधील शाळा आवडली नाही, आणि त्यांने शाळा टाळण्याचा प्रयत्न केला. ते शाळेत जात असल्याची खात्री करण्यासाठी त्यांच्या कुटुंबाने स्थानिक हवालदाराची भरती केली. सहा महिन्यांतच रामानुजन कुंभकोणमला परतले. <ref name="Kanigel-1991-14" /> रामानुजन यांचे वडील बहुतेक दिवस कामावर असल्याने, त्यांच्या आईने मुलाची काळजी घेतली आणि त्यांच्यात घनिष्ठ संबंध होते. आईकडून ते परंपरा आणि [[पुराणे|पुराण]], धार्मिक गाणी गाणे, मंदिरातील [[पूजा|पूजेला]] उपस्थित राहणे आणि विशिष्ट खाण्याच्या सवयी - हे सर्व [[ब्राह्मण (वर्ण)|ब्राह्मण]] संस्कृतीचे भाग शिकले. <ref>{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991}}</ref> कांगायन प्राथमिक शाळेत रामानुजनने चांगली कामगिरी केली. १० वर्षांचे होण्यापूर्वी, नोव्हेंबर १८९७ मध्ये, त्यांनी इंग्रजी, [[तमिळ भाषा|तमिळ]], भूगोल आणि अंकगणित या विषयांच्या प्राथमिक परीक्षा जिल्ह्यातील सर्वोत्तम गुणांसह उत्तीर्ण केल्या. <ref name="Kanigel-1991-25">{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991|page=25}}</ref> त्या वर्षी, रामानुजन यांनी टाऊन हायर सेकेंडरी स्कूलमध्ये प्रवेश केला, जिथे त्यांना प्रथमच औपचारिक गणिताचा सामना करावा लागला. <ref name="Kanigel-1991-25" /> वयाच्या ११ व्या वर्षी लहान वयातच त्यांनी त्यांच्या घरी राहणाऱ्या दोन महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांएवढे गणिताचे ज्ञान मिळवले होते. नंतर एसएल लोनी यांनी त्यांना प्रगत त्रिकोणमितीवर लिहिलेले पुस्तक दिले. <ref name="berndt9">{{Harvard citation no brackets|Berndt|Rankin|2001b|p=9}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Ramanujan: Twelve Lectures on Subjects Suggested by His Life and Work|last=Hardy|first=G. H.|publisher=[[American Mathematical Society]]|year=1999|isbn=978-0-8218-2023-0|location=Providence, Rhode Island|page=2}}</ref> वयाच्या १३ व्या वर्षी त्यांनी स्वतःहून अत्याधुनिक प्रमेये शोधून काढली. १४ वय होईपर्यंत, त्यांना गुणवत्ता प्रमाणपत्रे आणि शैक्षणिक पुरस्कार प्राप्त झाले जे त्यांच्या संपूर्ण शालेय कारकिर्दीत चालू राहिले. त्यांच्या शाळेला १२०० विद्यार्थ्यांसाठी (वेगवेगळ्या गरजा असलेल्या) अंदाजे ३५ शिक्षकांना नियुक्त करण्यात मदत केली. <ref name="Kanigel-1991-27">{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991}}</ref> त्यांनी उपलब्ध वेळेच्या निम्म्या कालावधीत गणिताच्या परीक्षा पूर्ण केल्या आणि [[भूमिती]] आणि अनंत मालिकांमध्ये रस दाखवला. रामानुजन यांना १९०२ मध्ये घन समीकरणे कशी सोडवायची हे दाखवण्यात आले. नंतर क्वार्टिक सोडवण्यासाठी त्यांनी स्वतःची पद्धत विकसित केली. १९०३ मध्ये, त्यांनी क्विंटिक सोडवण्याचा प्रयत्न केला, पण त्यांना हे माहित नव्हते की मूलगामी सह ते सोडवणे अशक्य आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Ramanujan/|title=Srinivasa Ramanujan - Biography|website=Maths History|language=en|access-date=2022-10-29}}</ref> १९०३ मध्ये, जेव्हा ते १६ वर्षांचे होते, तेव्हा रामानुजन यांनी एका मित्राकडून ''शुद्ध आणि उपयोजित गणितातील प्राथमिक निकालांच्या सारांशाची'' ग्रंथालय प्रत मिळवली. हे पुस्तक जीएस कार यांच्या ५,००० प्रमेयांचा संग्रह होते. <ref>{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991|page=39}}</ref> <ref>McElroy, Tucker (2005). ''A to Z of mathematicians''. Facts on File. p. 221. {{ISBN|0-8160-5338-3-}}</ref> रामानुजन यांनी पुस्तकातील मजकुराचा तपशीलवार अभ्यास केला. <ref name="papers">{{Citation|title=Collected papers of Srinivasa Ramanujan|year=2000}}</ref> पुढच्या वर्षी, रामानुजन यांनी स्वतंत्रपणे बर्नौली संख्या विकसित करून तपासल्या आणि १५ दशांश स्थानांपर्यंत यूलर-माशेरोनी स्थिरांक काढला . <ref>{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991|p=90}}</ref> त्यावेळी त्यांच्या समवयस्कांनी सांगितले की ते त्यांना "फार कमी ओळखतात समजतात" आणि "त्यांचा आदरपूर्वक विस्मय करतात". <ref name="Kanigel-1991-27">{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991|page=27}}</ref> जेव्हा ते १९०४ मध्ये टाऊन हायर सेकेंडरी स्कूलमधून पदवीधर झाले तेव्हा शाळेचे मुख्याध्यापक कृष्णस्वामी अय्यर यांनी रामानुजन यांना गणितासाठी के. रंगनाथ राव पुरस्काराने सन्मानित केले. अय्यर यांनी रामानुजन यांची ओळख करून देताना म्हणाले, रामानुजन हे कमाल गुणांपेक्षादेखील जास्त गुण मिळवण्यास पात्र असलेले एक उत्कृष्ट विद्यार्थी आहेत. <ref name="Kanigel-1991-unknown-page">{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991}}</ref> कुंभकोणम येथील शासकीय कला महाविद्यालयात शिकण्यासाठी त्यांना शिष्यवृत्ती मिळाली, <ref name="Kanigel-1991-28">{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991|page=28}}</ref> <ref name="Kanigel-1991-45">{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991|page=45}}</ref> पण गणितावर त्यांचा इतका ध्यास होता की ते इतर कोणत्याही विषयांवर लक्ष केंद्रित करू शकले नाहीत आणि त्यातील बहुतांश विषयांमध्ये ते नापास झाले. यामुळे त्यांची शिष्यवृत्ती गमावली गेली. <ref name="Kanigel-1991-47-48">{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991}}</ref> ऑगस्ट १९०५ मध्ये, रामानुजन घरातून पळून गेले. ते [[विशाखापट्टणम|विशाखापट्टणमकडे]] निघाले आणि सुमारे एक महिना [[राजमहेंद्री|राजमुंद्री]] येथे राहिले. <ref name="Kanigel-1991-47-48" /> नंतर त्यांनी मद्रास येथील पचयप्पा कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला. तेथे ते गणितात उत्तीर्ण झाले. त्यांनी केवळ त्यांना आकर्षित करणारेच प्रश्न निवडण्याचा प्रयत्न केला आणि बाकीचे प्रश्न अनुत्तरीत सोडले. इंग्रजी, शरीरशास्त्र आणि संस्कृत यांसारख्या इतर विषयांमध्ये त्यांनी खराब कामगिरी केली. <ref name="hindu2">{{स्रोत बातमी|last=Krishnamachari|first=Suganthi|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/travails-of-a-genius/article4857108.ece#comments|title=Travails of a Genius|date=27 June 2013|work=द हिंदू|access-date=7 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826080524/https://www.thehindu.com/features/friday-review/travails-of-a-genius/article4857108.ece#comments|archive-date=26 August 2017|url-status=live}}</ref> एक वर्षानंतर पुन्हा ते डिसेंबर १९०६ मध्ये फेलो ऑफ आर्ट्स परीक्षेत रामानुजन नापास झाले. एफ.ए.ची पदवी न घेता त्यांनी महाविद्यालय सोडले. त्यानंतर त्यांनी अत्यंत गरिबीत आणि अनेकदा उपासमारीच्या उंबरठ्यावर राहून गणितात स्वतंत्र संशोधन चालू ठेवले. <ref name="Kanigel-1991-55-56">{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991|page=55–56}}</ref> १९१० मध्ये, २३ वर्षीय रामानुजन आणि [[इंडियन मॅथेमॅटिकल सोसायटी]]<nowiki/>चे संस्थापक व्ही. रामास्वामी अय्यर यांच्या भेटीनंतर, रामानुजन यांना मद्रासच्या गणितीय वर्तुळात मान्यता मिळू लागली, ज्यामुळे त्यांचा [[मद्रास विद्यापीठ|मद्रास विद्यापीठात]] संशोधक म्हणून समावेश झाला. <ref name="krish">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.krishnamurthys.com/profvk/VK2/Srinivasa_Ramanujan.html|title=Srinivasa Ramanujan – His life and his genius|last=Krishnamurthy|first=V.|website=www.krishnamurthys.com|publisher=(Expository address delivered on Sep.16, 1987 at Visvesvarayya Auditorium as part of the celebrations of Ramanujan Centenary by the IISC, Bangalore)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921182431/https://www.krishnamurthys.com/profvk/VK2/Srinivasa_Ramanujan.html|archive-date=21 September 2016|access-date=7 September 2016}}</ref> == इंग्लंडमधील जीवन == [[File:RamanujanCambridge.jpg|इवलेसे|रामानुजन (मध्यभागी) आणि त्यांचे सहकारी [[गॉडफ्रे हॅरोल्ड हार्डी|जीएच हार्डी]] (उजवीकडे) इतर शास्त्रज्ञांसह सेनेट हाऊसच्या बाहेर, केंब्रिज (तारीख : अंदाजे १९१४-१९) ]] [[File:Whewell's_Court,_Trinity_College,_Cambridge.jpg|इवलेसे|व्हेवेल कोर्ट, [[ट्रिनिटी कॉलेज, केंब्रिज]]]] रामानुजन हे १७ मार्च १९१४ रोजी ''एसएस'' ''नेवासा'' या जहाजावर मद्रासहून निघाले. <ref>{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991|page=196}}</ref> १४ एप्रिल रोजी जेव्हा ते लंडनमध्ये उतरले तेव्हा नेव्हिल कार घेऊन त्यांची वाट पाहत होता. चार दिवसांनी नेव्हिलने त्यांना केंब्रिजमधील चेस्टरटन रोडवरील त्यांच्या घरी नेले. रामानुजन यांनी ताबडतोब लिटलवुड आणि हार्डी यांच्यासोबत कामाला सुरुवात केली. सहा आठवड्यांनंतर, रामानुजन नेव्हिलच्या घरातून बाहेर पडले आणि हार्डीच्या खोलीपासून पाच मिनिटांच्या अंतरावर असलेल्या व्हीवेल कोर्टवर निवासस्थान स्वीकारले. <ref>{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991|page=202}}</ref> [[गॉडफ्रे हॅरोल्ड हार्डी|हार्डी]] आणि लिटलवुड रामानुजनच्या नोंदवह्यांकडे पाहू लागले. हार्डी यांना रामानुजनकडून पहिल्या दोन पत्रांद्वारे १२० प्रमेये आधीच मिळाली होती, परंतु वह्यांमध्ये आणखी बरेच परिणाम आणि प्रमेये होती. हार्डी यांनी पाहिले की यापैकी काही चुकीचे होते, इतर आधीच शोधले गेले होते आणि बाकीचे नवीन यश होते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Ramanujan|url=https://archive.org/details/dli.csl.3438|last=Hardy|first=G. H.|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1940|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/dli.csl.3438/page/n15 10]}}</ref> रामानुजन यांनी हार्डी आणि लिटलवुडवर खोल प्रभाव पाडला. लिटलवुडने टिप्पणी केली, "मला विश्वास आहे की तो किमान एक जेकोबी आहे", <ref>Letter, Littlewood to Hardy, early March 1913.</ref> तर हार्डी म्हणाले की ते "त्यांची तुलना फक्त [[लिओनार्ड ऑयलर|यूलर]] किंवा जेकोबीशी करू शकतात." <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Collected Papers of G. H. Hardy|last=Hardy|first=G. H.|publisher=[[Oxford University Press|Clarendon Press]]|year=1979|volume=7|location=Oxford, England|page=720|nopp=true}}</ref> [[केंब्रिज|केंब्रिजमध्ये]] रामानुजन यांनी हार्डी आणि लिटलवूड यांच्या सहकार्याने जवळपास पाच वर्षे घालवली आणि त्यांच्या निष्कर्षांचा काही भाग तेथे प्रकाशित केला. हार्डी आणि रामानुजन यांचे व्यक्तिमत्त्व अत्यंत विरोधाभासी होते. त्यांचे एकत्रित कार्य म्हणजे विविध संस्कृती, श्रद्धा आणि कार्यशैली यांचा संघर्ष होता. मागील काही दशकांमध्ये, गणिताच्या पायावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले होते आणि गणिताच्या कठोर पुराव्यांची गरज निर्माण झाली होती. हार्डी हे एक नास्तिक होते, ते पुरावा आणि गणिताच्या कठोरतेचे प्रेषित होते तर रामानुजन हे एक गाढ धार्मिक माणूस होते जे त्यांच्या अंतर्ज्ञान आणि अंतर्दृष्टीवर खूप विसंबून होते. हार्डी यांनी रामानुजन यांच्या शिक्षणातील पोकळी भरून काढण्याचा आणि त्यांच्या प्रेरणेला अडथळा न आणता, त्यांच्या निकालांना समर्थन देण्यासाठी औपचारिक पुराव्याच्या गरजेसाठी त्यांना मार्गदर्शन करण्याचा सर्वतोपरी प्रयत्न केला - हा एक संघर्ष होता, जो सोपा नव्हता. रामानुजन यांना मार्च १९१६ मध्ये ''उच्च संमिश्र संख्यांवरील संशोधनासाठी'' कला शाखेची ''संशोधन पदवी'' <ref>The Cambridge University Reporter, of 18 March 1916, reports: ''Bachelors designate in Arts,'' Srinivasa Ramanujan ''(Research Student),'' Trin''.'' A clear photographic image of said document can be viewed on the following YouTube video at the specified timestamp: https://www.youtube.com/watch?v=uhNGCn_3hmc&t=1636</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.economics.soton.ac.uk/staff/aldrich/Doc1.htm|title=The Maths PhD in the UK: Notes on its History|website=www.economics.soton.ac.uk|access-date=2020-08-09}}</ref> (पीएचडी पदवीची पूर्ववर्ती) प्रदान करण्यात आली. या कामाच्या पहिल्या भागाचे विभाग आधीच्या वर्षी ''लंडन मॅथेमॅटिकल सोसायटीच्या कार्यवाहीमध्ये'' प्रकाशित झाले होते''.'' हा पेपर ५० पेक्षा जास्त पानांचा होता आणि त्याने अशा संख्यांचे विविध गुणधर्म सिद्ध केले. हार्डी यांना या विषयाचे क्षेत्र आवडले नाही परंतु त्यांनी टिप्पणी केली की ते ज्याला 'गणिताचे बॅकवॉटर' म्हणतात त्यामध्ये गुंतले असले तरी त्यात रामानुजनने 'असमानतेच्या बीजगणितावर विलक्षण प्रभुत्व' दाखवले. <ref>Jean-Louis Nicolas, Guy Robin (eds.), [http://math.univ-lyon1.fr/~nicolas/ramanujanNR.pdf ''Highly Composite Numbers by Srinivasa Ramanujan,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160327122103/http://math.univ-lyon1.fr/~nicolas/ramanujanNR.pdf |date=2016-03-27 }} The Ramanujan Journal 1997 1, 119–153, p.121</ref> ६ डिसेंबर १९१७ रोजी रामानुजन यांची लंडन मॅथेमॅटिकल सोसायटीवर निवड झाली. २ मे १९१८ रोजी, ते [[रॉयल सोसायटीचे फेलो]] म्हणून निवडले गेले, <ref name="FRS-Repository">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://blogs.royalsociety.org/history-of-science/2018/10/02/revisiting-ramanujan/|title=Revisiting Ramanujan|last=Embleton|first=Ellen|date=2 October 2018|website=The Royal Society|publisher=The Royal Society|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216230325/https://blogs.royalsociety.org/history-of-science/2018/10/02/revisiting-ramanujan/|archive-date=16 February 2020|access-date=16 February 2020}}</ref> १८४१ मध्ये [[अर्दासीर करसेटजी]] नंतर ते दुसरे भारतीय म्हणून सोसायटीमध्ये दाखल झाले. वयाच्या ३१ व्या वर्षी रामानुजन हे रॉयल सोसायटीच्या इतिहासातील सर्वात तरुण फेलोपैकी एक होते. त्यांची " लंबवर्तुळाकार कार्ये आणि संख्यांच्या सिद्धांतामधील तपासणीसाठी" निवड झाली. १३ ऑक्टोबर १९१८ रोजी [[ट्रिनिटी कॉलेज, केंब्रिज|ट्रिनिटी कॉलेज, केंब्रिजचे फेलो म्हणून]] निवडून आलेले ते पहिले भारतीय होते. <ref>{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991}}</ref> == मृत्यू == १९१९ साली रामानुजन हे [[इंग्लंड]]<nowiki/>मधून मायदेशी परत आले. त्यांच्या आयुष्याचे शेवटचे वर्ष हे अंथरुणालाच खिळून गेले. त्यांना [[क्षयरोग]] झाला होता. वयाच्या तेहेतिसाव्या वर्षी – [[एप्रिल २७]], [[इ.स. १९२०|१९२०]] रोजी त्यांचे निधन झाले. == व्यक्तिमत्व आणि आध्यात्मिक जीवन == रामानुजन यांचे वर्णन काहीसे लाजाळू आणि शांत स्वभावाचे, आनंददायी शिष्टाचार असलेले प्रतिष्ठित व्यक्ती असे केले गेले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imsc.res.in/~rao/ramanujan/newnow/pcm5.htm|title=Ramanujan's Personality|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927045011/https://www.imsc.res.in/~rao/ramanujan/newnow/pcm5.htm|archive-date=27 September 2007|access-date=23 June 2018}}</ref> केंब्रिजमध्ये ते साधे जीवन जगले. <ref>{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991}}</ref> रामानुजन यांचे पहिले भारतीय चरित्रकार त्यांचे वर्णन कठोर सनातनी हिंदू म्हणून करतात. रामानुजन यांनी आपल्या कुशाग्रतेचे श्रेय [[नामक्कल|नमक्कलची]] [[कुलदैवत|देवी]] नमागिरी थायर (देवी महालक्ष्मी) यांना दिले. आपल्या कामासाठी त्यांनी देवीकडून प्रेरणा घेतली <ref>{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991|page=36}}</ref> आणि सांगितले की देवीचे पती [[नृसिंह|नरसिंहाचे]] प्रतीक असलेल्या रक्ताच्या थेंबांचे स्वप्न पाहिले. नंतर त्यांच्या डोळ्यांसमोर गुंतागुंतीच्या गणिती सामग्रीच्या स्क्रोलचे दर्शन घडले. <ref name="Kanigel-1991-281">{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991|page=281}}</ref> ते अनेकदा म्हणायचे की, "माझ्यासाठी समीकरणाला अर्थ नाही जोपर्यंत ते देवाचा विचार व्यक्त करत नाही." <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Chaitin|first=Gregory|date=28 July 2007|title=Less Proof, More Truth|url=https://philpapers.org/rec/CHALPM|journal=New Scientist|issue=2614|page=49|doi=10.1016/S0262-4079(07)61908-3}}</ref> हार्डींनी रामानुजन यांना सर्व धर्म तितकेच खरे वाटल्याचे भाष्य करताना नमूद केले. <ref name="Kanigel-1991-283">{{Harvard citation no brackets|Kanigel|1991|page=283}}</ref> हार्डींनी पुढे असा युक्तिवाद केला की रामानुजन यांच्या धार्मिक श्रद्धेला पाश्चिमात्य लोकांनी रोमँटिक केले होते आणि भारतीय चरित्रकारांनी - त्यांच्या विश्वासाच्या संदर्भात, सरावाच्या संदर्भात - अतिरंजित केले होते. त्याच वेळी, त्यांनी रामानुजन यांच्या कठोर [[शाकाहार|शाकाहारावर]] टिप्पणी केली. <ref name="berndt">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=TT1T8A94xNcC&pg=PA47|title=Ramanujan: Essays and Surveys|last=Berndt|first=Bruce C.|last2=Rankin|first2=Robert Alexander|date=2001|publisher=[[American Mathematical Society]]|isbn=978-0-82182624-9|page=47|access-date=8 June 2015}}</ref> त्याचप्रमाणे, फ्रंटलाइनला दिलेल्या मुलाखतीत, बर्नडट म्हणाले, "अनेक लोक रामानुजनच्या गणितीय विचारांना गूढ शक्तींचा खोटा प्रचार करतात. हे खरे नाही. त्यांनी प्रत्येक निकालाची त्यांच्या तीन नोंदवहीमध्ये बारकाईने नोंद केली आहे," पुढे असा कयास लावला की रामानुजन यांनी स्लेटवर इंटरमीडिएट निकाल काढले की त्यांना पेपर कायमस्वरूपी रेकॉर्ड करणे परवडणारे नव्हते. <ref name="frontline"/> == हार्डी-रामानुजन संख्या १७२९ == {{मुख्य लेख|१७२९ (संख्या)}} १७२९ ही संख्या हार्डी-रामानुजन संख्या म्हणून ओळखली जाते, ज्याला हार्डी यांनी रामानुजन यांना रुग्णालयात भेटण्यासाठी प्रसिद्ध भेट दिली होती. हार्डी यांच्या शब्दात : <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Quotations/Hardy.html|title=Quotations by Hardy|publisher=Gap.dcs.st-and.ac.uk|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120716185939/https://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Quotations/Hardy.html|archive-date=16 July 2012|access-date=20 November 2012}}</ref> <blockquote>पुटनी येथे आजारी असताना एकदा त्याला भेटायला गेलो होतो हे मला आठवते. मी टॅक्सी कॅब नंबर 1729 मध्ये स्वार झालो होतो आणि टिप्पणी केली की मला तो नंबर ऐवजी कंटाळवाणा वाटला आणि मला आशा आहे की तो प्रतिकूल शगुन नव्हता. "नाही", त्याने उत्तर दिले, "ही एक अतिशय मनोरंजक संख्या आहे; दोन वेगवेगळ्या प्रकारे दोन घनांची बेरीज म्हणून व्यक्त करता येणारी सर्वात लहान संख्या आहे."</blockquote> हा किस्सा सांगण्याआधी, हार्डी यांनी लिटलवूडला उद्धृत केले की, "प्रत्येक सकारात्मक पूर्णांक हा [रामानुजनच्या] मित्रांपैकी एक होता." <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hardy|first=G. H.|title=Obituary Notices: Srinivasa Ramanujan|url=https://www.numbertheory.org/obituaries/LMS/ramanujan/page18.html|journal=Proceedings of the London Mathematical Society|volume=19|page=lvii|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305005434/https://www.numbertheory.org/obituaries/LMS/ramanujan/page18.html|archive-date=5 March 2016}}</ref> ते दोन भिन्न मार्ग आहेत : : <math>1729=1^3+12^3=9^3+10^3.</math> या कल्पनेच्या सामान्यीकरणामुळे " टॅक्सीकॅब क्रमांक " ची कल्पना निर्माण झाली आहे. == मरणोत्तर ओळख आणि सन्मान == [[File:Srinivasa_Ramanujam_bust_BITM.JPG|इवलेसे|[[कोलकाता]], भारतातील {{w|Birla Industrial & Technological Museum}} बागेत रामानुजन यांचा अर्धाकृती]] रामानुजन यांच्या मृत्यूनंतर वर्षभरात, ''[[नेचर (जर्नल)|नेचर]]'' या नियतकालिकाने त्यांना प्रतिष्ठित वैज्ञानिक आणि गणितज्ञांमध्ये समावेश करून "वैज्ञानिक पायनियर्सच्या कॅलेंडर" मध्ये त्यांना सूचीबद्ध केले. <ref>{{जर्नल स्रोत|date=21 April 1921|title=Calendar of Scientific Pioneers|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1921-04-21_107_2686/page/252|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=107|issue=2686|pages=252–254|bibcode=1921Natur.107..252.|doi=10.1038/107252b0|doi-access=free}}</ref> रामानुजन यांचे गृहराज्य [[तमिळनाडू|तामिळनाडू]] हे २२ डिसेंबर (रामानुजन यांचा वाढदिवस) 'राज्य आयटी दिवस' म्हणून साजरा करते. रामानुजन यांचे चित्र असलेली टपाल तिकिटे [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] १९६२, २०११, २०१२ आणि २०१६ मध्ये जारी केली आहेत. <ref>[[c:Category:Srinivasa_Ramanujan_on_stamps|Srinivasa Ramanujan on stamps]]. commons.wikimedia.org</ref> रामानुजन यांच्या शताब्दी वर्षापासून २२ डिसेंबर हा त्यांचा जन्मदिवस सरकारी कला महाविद्यालय, कुंभकोणम, जिथे त्यांनी शिक्षण घेतले आणि [[चेन्नई]] येथील [[भारतीय तंत्रज्ञान संस्था मद्रास|IIT मद्रास]] येथे दरवर्षी ''रामानुजन दिवस'' म्हणून साजरा केला जातो. इंटरनॅशनल सेंटर फॉर थिओरेटिकल फिजिक्स (ICTP) ने इंटरनॅशनल मॅथेमॅटिकल युनियनच्या सहकार्याने विकसनशील देशांतील तरुण गणितज्ञांसाठी रामानुजन यांच्या नावाने बक्षीस तयार केले आहे. [[तमिळनाडू|तामिळनाडूमधील]] SASTRA या एका खाजगी विद्यापीठाने, रामानुजनच्या प्रभावाखाली असलेल्या गणिताच्या क्षेत्रात उत्कृष्ट योगदानासाठी ३२ वर्षांपेक्षा कमी वय असलेल्या गणितज्ञांना दरवर्षी [[अमेरिकन डॉलर|US$]] १०,००० च्या SASTRA रामानुजन पुरस्काराची स्थापना केली आहे. <ref name="src">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://src.sastra.edu/index.php?option=com_content&view=article&id=234&Itemid=345|title=Sastra University – Srinivasa Ramanujan Center – About Us|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615164913/https://src.sastra.edu/index.php?option=com_content&view=article&id=234&Itemid=345|archive-date=15 June 2017|access-date=23 June 2018}}</ref> भारत सरकारच्या विद्यापीठ अनुदान आयोगाने (UGC) नियुक्त केलेल्या समितीच्या शिफारशींच्या आधारे, SASTRA ने स्थापन केलेले श्रीनिवास रामानुजन केंद्र, SASTRA विद्यापीठाच्या कक्षेतील ऑफ-कॅम्पस केंद्र म्हणून घोषित करण्यात आले आहे. हाऊस ऑफ रामानुजन मॅथेमॅटिक्स हे रामानुजन यांच्या जीवनाचे आणि कार्याचे संग्रहालय देखील याच कॅम्पसमध्ये आहे. कुंभकोणम येथे रामानुजन राहत होते ते घर या विद्यापीठाने विकत घेऊन त्याचे नूतनीकरण केले आहे. <ref name="src"/> २०११ मध्ये, त्यांच्या जन्माच्या १२५ व्या वर्धापनदिनानिमित्त, भारत सरकारने घोषित केले की दरवर्षी २२ डिसेंबर हा दिवस''राष्ट्रीय गणित दिवस'' म्हणून साजरा केला जाईल. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/singhs-visit-first-to-the-state-after-the-congressdmk/942941.html|title=Singh's first visit to the state|date=26 December 2011|website=CNN IBN|location=India|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120715010820/http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/singhs-visit-first-to-the-state-after-the-congressdmk/942941.html|archive-date=15 July 2012|access-date=12 April 2016}}</ref> त्यानंतर भारताचे पंतप्रधान [[मनमोहन सिंग]] यांनीही २०१२ हे राष्ट्रीय गणित वर्ष म्हणून आणि २२ डिसेंबर हा भारताचा [[गणित दिन (भारत)|राष्ट्रीय गणित दिवस]] म्हणून साजरा केला जाईल असे जाहीर केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gauravtiwari.org/2011/12/28/2012/|title=Welcome 2012 – The National Mathematical Year in India|date=28 December 2011|location=India|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206214920/https://gauravtiwari.org/2011/12/28/2012/|archive-date=6 December 2017|access-date=6 December 2017}}</ref> रामानुजन आयटी सिटी हे [[चेन्नई|चेन्नईमधील]] माहिती तंत्रज्ञान (IT) [[विशेष आर्थिक क्षेत्र]] (SEZ) आहे, जे २०११ मध्ये बांधले गेले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://property.jll.co.in/office-lease/chennai/perungudi/ramanujan-it-city-hardy-tower-ind-p-000f4f|title=Ramanujan IT City - Hardy Tower|website=JLL Property India}}</ref> == स्मरणार्थ टपाल तिकिटे == [[भारतीय टपाल सेवा|भारतीय टपाल विभागाने]] रामानुजन यांच्या स्मरणार्थ प्रसिद्ध केलेली तिकिटे (वर्षानुसार) : {{multiple image|align=center|direction=horizontal|image_gap=75|header=|image1=Srinivasa Ramanujan 1962 stamp of India.jpg|width1=200|alt1=|caption1=1962|image2=Srinivasa Ramanujan 2011 stamp of India.jpg|width2=220|alt2=|caption2=2011|image3=Srinivasa Ramanujan 2012 stamp of India.jpg|width3=270|alt3=|caption3=2012|image4=Srinivasa Ramanujan 2016 stamp of India.jpg|width4=150|alt4=|caption4=2016}} == लोकप्रिय संस्कृतीमध्ये{{Multiple image}} == * ''रामानुजन (द मॅन हू रिशेप्ड ट्वेन्टीएथ सेंचुरी मॅथेमॅटिक्स)'', आकाशदीप दिग्दर्शित एक भारतीय डॉक्युड्रामा चित्रपट २०१८ मध्ये प्रदर्शित झाला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indiancine.ma/CGOD/info|title=Ramanujan (The Man who reshaped 20th Century Mathematics) (2018)|website=Indiancine.ma}}</ref> * एम.एन. कृशची थ्रिलर कादंबरी ''द स्टेरॅडियन ट्रेल'' रामानुजन आणि त्यांचा अपघाती शोध धर्म, गणित, वित्त आणि अर्थशास्त्र यांना जोडणाऱ्या कथानकात विणते. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Basu|first=Kankana|url=https://www.thehindu.com/books/literary-review/racy-read/article6667634.ece|title=Racy read|date=7 December 2014|work=द हिंदू|access-date=30 April 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/Crime-in-a-World-of-High-Science/2014/09/16/article2432584.ece|title=Crime in a World of High Science|date=16 September 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415210040/https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/Crime-in-a-World-of-High-Science/2014/09/16/article2432584.ece|archive-date=15 April 2016|access-date=30 April 2016}}</ref> * ''फाळणी'', हार्डी आणि रामानुजन यांच्याबद्दल इरा हौप्टमनचे नाटक, २०१३ मध्ये प्रथम सादर केले गेले. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Ribet, Kenneth A.|date=December 2003|title=Theater Review. Partition|url=https://www.ams.org/notices/200311/rev-ribet.pdf|journal=Notices of the AMS|volume=50|issue=1|pages=1407–1408|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006222734/https://www.ams.org/notices/200311/rev-ribet.pdf|archive-date=6 October 2016|access-date=27 September 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://variety.com/2003/legit/reviews/partition-1200541626/|title=Review: 'Partition'|last=Harvey|first=Dennis|date=18 May 2003|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006224120/https://variety.com/2003/legit/reviews/partition-1200541626/|archive-date=6 October 2016|access-date=23 March 2017}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/2003/05/26/stories/2003052604331200.htm|title=Partitions – a play on Ramanujan|date=26 May 2003|website=[[द हिंदू]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720071318/https://www.thehindu.com/2003/05/26/stories/2003052604331200.htm|archive-date=20 July 2008}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=DATTA|first=SRAVASTI|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/an-ode-to-a-genius/article6708231.ece|title=An ode to a genius|date=19 December 2014|work=द हिंदू|access-date=23 March 2017}}</ref> * अल्टर इगो प्रॉडक्शन <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.alteregoproductions.org/blog/2006/06/alteregos_new_theater_season_b.htm|title=First Class Man|publisher=Alteregoproductions.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629012019/https://www.alteregoproductions.org/blog/2006/06/alteregos_new_theater_season_b.htm|archive-date=29 June 2007|access-date=20 November 2012}}</ref> चे फर्स्ट ''क्लास मॅन'' हे नाटक डेव्हिड फ्रीमनच्या ''फर्स्ट क्लास मॅनवर'' आधारित होते. हे नाटक रामानुजन आणि हार्डीसोबतच्या त्याच्या गुंतागुंतीच्या आणि बिघडलेल्या संबंधांभोवती केंद्रित आहे. १६ ऑक्टोबर २०११ रोजी अशी घोषणा करण्यात आली की रॉजर स्पॉटिसवूड, जेम्स बाँड चित्रपटासाठी प्रसिद्ध आहे तो ''टूमॉरो नेव्हर डायज'', सिद्धार्थ अभिनीत चित्रपट आवृत्तीवर काम करत आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/article2541084.ece|title=News / National: James Bond director to make film on Ramanujan|date=16 October 2011|work=[[द हिंदू]]|location=India|access-date=18 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017180258/https://www.thehindu.com/news/national/article2541084.ece|archive-date=17 October 2011|url-status=live}}</ref> * ''डिसपिअरिंग नंबर'' हे कॉंप्लिसिट कंपनीचे ब्रिटिश स्टेज प्रोडक्शन आहे जे हार्डी आणि रामानुजन यांच्यातील संबंध शोधते. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Lunden|first=Jeff|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128513493|title='Disappearing Number': A Vivid Theatrical Equation|date=15 July 2010|work=Morning Edition|publisher=[[National Public Radio]]|access-date=24 April 2018}}</ref> * डेव्हिड लेविटची कादंबरी ''द इंडियन क्लर्क'' रामानुजनने हार्डीला लिहिलेल्या पत्रानंतरच्या घटनांचा शोध लावते. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Freudenberger, Nell|url=https://www.nytimes.com/2007/09/16/books/review/Freudenberger-t.html|title=Lust for Numbers|date=16 September 2007|work=The New York Times|access-date=4 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110114721/https://www.nytimes.com/2007/09/16/books/review/Freudenberger-t.html|archive-date=10 January 2012|url-status=live}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Taylor, D. J.|url=https://www.theguardian.com/books/2008/jan/26/fiction|title=Adding up to a life|date=26 January 2008|work=The Guardian|location=UK|access-date=4 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006140353/https://www.theguardian.com/books/2008/jan/26/fiction1|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}</ref> * गूगलने रामानुजन यांच्या १२५ व्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या होम पेजवर डूडलसह लोगो बदलून त्यांचा सन्मान केला. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tech/tech-news/internet/Google-doodles-for-Ramanujans-125th-birthday/articleshow/17716898.cms|title=Google doodles for Ramanujan's 125th birthday|date=22 December 2012|work=Times of India|access-date=22 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121222073142/http://timesofindia.indiatimes.com/tech/tech-news/internet/Google-doodles-for-Ramanujans-125th-birthday/articleshow/17716898.cms|archive-date=22 December 2012|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.com/doodles/srinivasa-ramanujans-125th-birthday|title=Srinivasa Ramanujan's 125th Birthday|website=www.google.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510194306/https://www.google.com/doodles/srinivasa-ramanujans-125th-birthday|archive-date=10 May 2016|access-date=30 April 2016}}</ref> * रामानुजन यांचा उल्लेख १९९७ च्या ''गुड विल हंटिंग'' या चित्रपटात करण्यात आला होता, ज्यात प्रोफेसर गेराल्ड लॅम्बेउ ( स्टेलन स्कार्सगार्ड ) शॉन मॅग्वायर ( रॉबिन विल्यम्स ) यांना विल हंटिंग (मॅट डॅमन) ची प्रतिभा रामानुजनशी तुलना करून स्पष्ट करतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/psychology-masala/201802/legendary-creative-math-genius-srinivasa-ramanujan|title=A Legendary Creative Math Genius: Srinivasa Ramanujan|last=Kumar|first=V. Krishna|date=2 February 2018|website=Psychology Today|access-date=24 April 2018}}</ref> ==संदर्भ== {{DEFAULTSORT:रामानुजन,श्रीनिवास}} [[वर्ग:तमिळ व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतीय गणितज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:श्रीनिवास रामानुजन]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतीय संशोधक]] [[वर्ग:इ.स. १८८७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९२० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] jp1f3qvw44e302v6qx08a3r22umb0ut 0 2824 2704799 2702241 2026-08-23T18:34:40Z InternetArchiveBot 130355 Add 4 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704799 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट हिंदू दैवत|नाव=श्री कृष्ण|चित्र=Sri Mariamman Temple Singapore 2 amk.jpg|चित्र_रुंदी=250px|चित्र_शीर्षक=[[सिंगापूर]]च्या श्री मंदिरामधील कृष्णाची प्रतिमा|नाव_मराठी_लेखन=श्रीकृष्ण|नाव_संस्कृत_लेखन=कृष्णः|नाव_कन्नड_लेखन=ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ.|नाव_तेलुगु_लेखन=శ్రీ కృష్ణ.|जन्म=बुधवार १३ जुन इ.पू. ३२२६, श्रावण कृष्ण अष्टमी, द्वापारयुग युगाब्द ८,६३,८७५.|अवतार_समाप्ती=सोमवार १५ जुलै इ.पू. ३१०१,भाद्रपद कृष्ण द्वादशी, द्वापारयुग युगाब्द ८,६४,०००.|निवासस्थान=[[द्वारिका]] [[गुजरात]],गोलोक, वृंदावन, गोकुळ ,मथुरा, [[वैकुंठ]].|शस्त्र=सुदर्शन चक्र|वडील_नाव=[[वसुदेव]]|आई_नाव=[[देवकी]] (जन्मदात्री), [[यशोदा]] (पालन पोषण)|पत्नी_नाव=[[राधा]] [[रुक्मिणी]], [[सत्यभामा]], [[जांबवंती]], सत्या, लक्ष्मणा, कालिन्दी, भद्रा, मित्रविन्दा. ..(एकूण १६१०८)|अपत्ये=[[प्रद्युम्न]],[[सांब]] ८०.|अन्य_नावे=वासुदेव, वासुदेवनंदन, गोपाल, नंदलाल, माखनचोर, शाम, मुरारी, पार्थसारथी, मोहन, किशन, गोविंदा, हरी,अच्युत, दामोदर, गोपीनाथ, केशव, माधव, राधा रमण.|या_देवतेचे_अन्य_अवतार=[[विठ्ठल]]|या_अवताराची_मुख्य_देवता=[[विष्णू]]|मंत्र=ॐ नमो भगवते वासुदेवाय नमः|नामोल्लेख_धार्मिक_साहित्य=महाभारत, भगवद्गीता,भागवत पुराण,ब्रह्मवैवर्त पुराण,विष्णु पुराण,गरुड पुराण,पद्मपुराण,गर्ग संहिता ,ब्रह्मसंहिता,हरिवंश.|मुख्य_तीर्थक्षेत्रे=[[मथुरा]], [[वृंदावन]], [[द्वारिका]]}} [[चित्र:Raja_Ravi_Varma,_Birth_of_Krishna_(1890).jpg|इवलेसे|कृष्णजन्म. चित्रकार: [[राजा रविवर्मा]], १८९०. चित्राचे ठिकाण: महाराजा फतेह सिंह संग्रहालय, [[वडोदरा]]]] '''कृष्ण'''<ref>[http://www.dictionary.com/browse/krishna "Krishna"]. </ref> (/ˈkrɪʃnə/; संस्कृत : कृष्ण , IAST: Kṛṣṇa [ˈkr̩ʂɳɐ]) हा [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मातील]] एक देव आहे. [[विष्णु|विष्णूचा]] आठवा [[अवतार]] आणि [[वैष्णव पंथ|वैष्णव पंथा]]<nowiki/>मधील सर्वोच्च देवता म्हणून त्याची पूजा केली जाते. कृष्ण हा संरक्षण, करुणा, माया आणि प्रेमाचा देव असून<ref name="Scharfstein1993p166">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/ineffabilityfail0000scha|title=Ineffability: The Failure of Words in Philosophy and Religion|last=Ben-Ami Scharfstein|publisher=State University of New York Press|year=1993|isbn=978-0-7914-1347-0|page=[https://archive.org/details/ineffabilityfail0000scha/page/166 166]|url-access=registration}}</ref> {{Sfn|Bryant|Ekstrand|2004}} तो भारतीय देवतांमध्ये सर्वात लोकप्रिय मानला जातो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Krishna, Lord Or Avatara?|url=https://archive.org/details/krsnalordoravata0000matc|last=Freda Matchett|date=2001|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7007-1281-6|page=[https://archive.org/details/krsnalordoravata0000matc/page/199 199]}}</ref> [[हिंदू|हिंदू लोक]] कृष्णाचा जन्मदिवस दरवर्षी [[कृष्ण जन्माष्टमी|कृष्ण जन्माष्टमीला]] चंद्रसौर [[हिंदू दिनदर्शिका|हिंदू दिनदर्शिकेनुसार]] साजरा करतात, जो ऑगस्टच्या उत्तरार्धात किंवा सप्टेंबरच्या सुरुवातीला येतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.worldhistory.org/Krishna/#:~:text=One%20day%20Vishnu%2C%20the%20great,his%20earthly%20father%20being%20Vasudeva.|title=Krishna|website=World History Encyclopedia}}</ref> <ref name="Lochtefeld2002p314">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M|last=James G. Lochtefeld|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2002|isbn=978-0-8239-3179-8|pages=[https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch/page/n436 314]–315|url-access=registration}}</ref> कृष्णाच्या अवतारसमाप्तीनंतर [[द्वापरयुग]] संपून [[कलियुग|कलियुगाची]] सुरुवात झाल्याचे सांगितले जाते. त्याच्या जीवनाचा प्रत्येक पैलू जीवनातील कर्तव्याशी जोडलेला आहे. कृष्ण या शब्दाचा अर्थ "काळ्या मुखवर्णाचा" आणि "सर्वाना आकर्षित करणारा" असा होतो. कृष्णाच्या जीवनातील किस्से आणि कथांना सामान्यतः ''कृष्णलीला'' असे शीर्षक दिले जाते. तो ''[[महाभारत]]'', ''[[भागवत पुराण]]'', ''[[ब्रह्मवैवर्त पुराण]]'' आणि ''[[भगवद्गीता]]'' यांमधील एक मध्यवर्ती पात्र आहे आणि अनेक हिंदू तात्विक, धर्मशास्त्रीय आणि पौराणिक ग्रंथांमध्ये त्याचा उल्लेख आहे. <ref name="Thompson2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://content.iskcon.com/icj/1_2/12thompson.html|title=Reflections on the Relation Between Religion and Modern Rationalism|last=Richard Thompson, Ph.D.|date=December 1994|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110104040530/http://content.iskcon.com/icj/1_2/12thompson.html|archive-date=4 January 2011|access-date=12 April 2008}}</ref> विविध दृष्टीकोनातून त्याला चित्रित करतात: एक दैवी मूल, एक खोडकर, एक आदर्श प्रेमी, एक दैवी नायक आणि सर्वोच्च वैश्विक अस्तित्त्व म्हणून. <ref name="Mahony19872">{{जर्नल स्रोत|last=Mahony, W. K.|year=1987|title=Perspectives on Krsna's Various Personalities|url=https://archive.org/details/sim_history-of-religions_1987-02_26_3/page/333|journal=History of Religions|volume=26|issue=3|pages=333–335|doi=10.1086/463085|jstor=1062381}}</ref> त्याची प्रतिमा अनेक दंतकथा प्रतिबिंबित करते आणि त्याला त्याच्या आयुष्याच्या वेगवेगळ्या टप्प्यात दाखवते, जसे की लोणी खाणारे तान्हे बाळ, [[बासरी]] वाजवणारा तरुण मुलगा, [[राधा]]<nowiki/>सोबतचा किंवा स्त्री भक्तांनी वेढलेला तरुण; किंवा [[अर्जुन|अर्जुना]]<nowiki/>ला सल्ला देणारा सारथी. <ref name="Knott20002">{{Harvard citation no brackets|Knott|2000|pages=15, 36, 56}}</ref> [[चित्र:Raja_Ravi_Varma,_Yasodha_and_Krishna_(1901).jpg|इवलेसे|यशोदा आणि बाळकृष्ण. चित्रकार: [[राजा रविवर्मा]], १९०१. चित्राचे ठिकाण: नॅशनल आर्ट गॅलरी, [[चेन्नई]]]] कृष्णाचे नाव आणि समानार्थी शब्द इ.स.पूर्व १ ल्या शतकातील साहित्य आणि पंथात सापडतात.<ref name="Cultofgopal2">{{जर्नल स्रोत|last=Hein|first=Norvin|year=1986|title=A Revolution in {{IAST|Kṛṣṇaism}}: The Cult of Gopāla|url=https://archive.org/details/sim_history-of-religions_1986-05_25_4/page/296|journal=History of Religions|volume=25|issue=4|pages=296–317|doi=10.1086/463051|jstor=1062622}}</ref> कृष्णधर्मासारख्या काही उप-परंपरेत, कृष्णाची ''स्वयं भगवान'' (सर्वोच्च देव) म्हणून पूजा केली जाते. या उप-परंपरा मध्ययुगीन काळातील भक्ती चळवळीच्या संदर्भात उद्भवल्या. {{Sfn|Hardy|1987}}<ref name="Kenneth Valpey 20132">Ravi Gupta and Kenneth Valpey (2013), ''The Bhagavata Purana'', Columbia University Press, {{ISBN|978-0231149990}}, pp. 185–200</ref> कृष्ण-संबंधित साहित्याने [[भरतनाट्यम]], [[कथकली]], [[कुचिपुडी|कुचीपुडी]], [[ओडिसी नृत्य|ओडिसी]] आणि [[मणिपुरी नृत्य]] यांसारख्या असंख्य कलाकृतींना प्रेरणा दिली आहे. {{Sfn|Bryant|2007}} <ref name="ML Varadpande 19872">ML Varadpande (1987), ''History of Indian Theatre'', Vol 1, Abhinav, {{ISBN|978-8170172215}}, pp. 98–99</ref> तो संपूर्ण हिंदू धर्मात पूजला जाणारा देव आहे, परंतु तो विशेषतः उत्तर प्रदेशातील [[वृंदावन]], {{Sfn|Hawley|2020}} [[द्वारका]] आणि गुजरातमधील [[जुनागढ]]; ओडिशातील [[जगन्नाथ मंदिर|जगन्नाथ]], पश्चिम बंगालमधील मायापूर; {{Sfn|Hardy|1987}} {{Sfn|Miśra|2005}} <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=KDU30Ae4S4cC&pg=PA330|title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations|last=[[J. Gordon Melton]]|publisher=ABC-Clio|year=2011|isbn=978-1-59884-205-0|pages=330–331}}</ref> [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[पंढरपूर]] येथील [[विठ्ठल|विठ्ठलाच्या]] रूपात, राजस्थानमधील नाथद्वारा येथील श्रीनाथजी म्हणून, {{Sfn|Hardy|1987}} <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=SyTgMt4AQl4C&pg=PA181|title=The Art of Loving Krishna: Ornamentation and Devotion|last=Cynthia Packert|publisher=Indiana University Press|year=2010|isbn=978-0-253-22198-8|pages=5, 70–71, 181–187}}</ref> कर्नाटकातील [[उडुपी]] कृष्णा, {{Sfn|Bryant|2007}} तमिळनाडूमध्ये पार्थसारथी आणि केरळमधील अरनमुला येथील गुरुवायूरमध्ये गुरुवायूरप्पन म्हणून प्रसिद्ध आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=4fw2DAAAQBAJ&pg=PA112|title=Krishna in History, Thought, and Culture|last=Lavanya Vemsani|publisher=ABC-CLIO|year=2016|isbn=978-1-61069-211-3|pages=112–113}}</ref> १९६० पासून मुख्यत्वे [[आंतरराष्ट्रीय कृष्णभावनामृत संघ|आंतरराष्ट्रीय कृष्णभावनामृत संघाच्या]] (ISKCON) च्या कार्यामुळे कृष्णाची उपासना पाश्चात्य जग आणि [[आफ्रिका|आफ्रिकेतही]] पसरली आहे.<ref name="bare_url">{{जर्नल स्रोत|last=Selengut|first=Charles|year=1996|title=Charisma and Religious Innovation: Prabhupada and the Founding of ISKCON|url=http://content.iskcon.com/icj/4_2/4_2charisma.html|journal=[[ISKCON Communications Journal]]|volume=4|issue=2|archive-url=https://archive.today/2012.07.10-005633/http://content.iskcon.com/icj/4_2/4_2charisma.html|archive-date=10 July 2012}}</ref> == श्रीकृष्ण जन्म == 'श्रावण महिन्याच्या कृष्ण<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://jaihinduism.com/krishna-bhajan-lyrics/|title=श्री कृष्ण भजन|date=2024-02-05|language=hi-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231210133059/https://jaihinduism.com/|archive-date=2023-12-10|access-date=2024-02-15}}</ref> पक्षातील अष्टमी तिथीला मध्यरात्री रोहिणी नक्षत्रावर श्रीकृष्णाचा जन्म झाला. त्यामुळे त्या अष्टमीला हा जन्मदिवस उत्साहाने साजरा होतो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=scJmDwAAQBAJ&pg=PT73&dq=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%AE%E0%A5%80&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9laCm9tH5AhXReN4KHW2OBN4Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3%20%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%AE%E0%A5%80&f=false|title=Bharatiya Parva Evam Tyohar|last=Shandilya|first=Rajeshwari|date=2009-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-81-7315-617-5|language=hi}}</ref> महाराष्ट्रात त्या दिवशी श्रावण वद्य अष्टमी असते, उत्तरेकडे तो दिवस भाद्रपद वद्य अष्टमीचा असतो. कृष्णाची आई देवकी आणि वडील वसुदेव हे देवकीचा भाऊ आणि मथुरेचा राजा कंस याच्या कैदेत होते. देवकीचा पुत्र तुझा वध करेल अशी आकाशवाणी ऐकून कंसाने देवकी आणि वसुदेवाला कैदेत ठेवले आणि तिची पहिली सात अपत्ये जन्मताक्षणी ठार केली. आठवे अपत्य जन्माला येताक्षणी वसुदेवाने त्याला आपला गोकुळातील मित्र नंद याच्या स्वाधीन केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.patrika.com/religion-news/janmashtami-2022-read-this-janmashtami-vrat-katha-during-puja-7717381/|title=Janmashtami 2022: जन्माष्टमी आज, श्रीकृष्ण पूजन के बाद जरूर पढ़ें ये व्रत कथा {{!}} janmashtami 2022: Read this Janmashtami Vrat Katha during Puja|date=2022-08-18|website=Patrika News|language=hi-IN|access-date=2022-08-19}}</ref> [[चित्र:Raja_Ravi_Varma,_Yasoda_Adorning_Krishna.jpg|इवलेसे|बाळकृष्णाला दागिने घालताना यशोदा, चित्रकार: राजा रविवर्मा. चित्राचे ठिकाण: हुजूर महाडी पॅलेस, तंजावर, तमिळनाडू]] ==इतिहास== [[चित्र:WLA_haa_Krishna_Playing_the_Flute_Chola.jpg|उजवे|इवलेसे|395x395अंश|मुरलीधर कृष्णाचे [[चोल राजांची मंदिरे|चोळकालीन]] शिल्प (इ.स.चे ११-१२ वे शतक)]] कृष्णाचा "देवकीपुत्र कृष्ण' असा उल्लेख [[छांदोग्य उपनिषद्|छांदोग्य उपनिषदात]] (३.७.६) आला आहे. कृष्ण हे नाव "विष्णू सहस्रनामात" येते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=EAjre2OxyvIC&printsec=frontcover&dq=vishnu+sahasranamam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=vishnu%20sahasranamam&f=false|title=Vishnu Sahasranama|publisher=SRG Publishers|isbn=978-81-902827-2-7|language=en}}</ref> कृष्ण हे नाव "केशवनामांत" २४वे आहे. पूजेच्या वेळीस या नामावलीचे पठण केले जाते. कृष्ण हा द्वापरयुगाच्या अखेरीस म्हणजे [[द्वापरयुग]] आणि कलियुग यांच्या संधिकालात इ.स.पू. -३२२८ ला झाला. कृष्णाच्या जीवनातील किस्से आणि कथांना सामान्यतः ''कृष्ण लीला'' असे म्हणले जाते. तो [[महाभारत]], [[भागवत पुराण]], [[ब्रह्मवैवर्त पुराण]] आणि [[भगवद्‌गीता|भगवद्गीता]] यांमधील एक मध्यवर्ती पात्र आहे. अनेक हिंदू तात्विक, धर्मशास्त्रीय आणि पौराणिक ग्रंथांमध्ये त्याचा प्रामुख्याने उल्लेख आहे.<ref name="Thompson">{{cite web|url=http://content.iskcon.com/icj/1_2/12thompson.html|title=Reflections on the Relation Between Religion and Modern Rationalism|author=Richard Thompson, Ph.D.|date=December 1994|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110104040530/http://content.iskcon.com/icj/1_2/12thompson.html|archive-date=4 January 2011|access-date=12 April 2008|df=dmy-all}}</ref> यामध्ये त्याला विविध दृष्टीकोनांतून चित्रित केले गेले आहे: एक दैवी मूल, एक खोडकर, एक आदर्श प्रेमी, एक दैवी नायक आणि वैश्विक सर्वोच्च अस्तित्त्व. <ref name="Mahony1987">{{जर्नल स्रोत|last=Mahony, W. K.|year=1987|title=Perspectives on Krsna's Various Personalities|url=https://archive.org/details/sim_history-of-religions_1987-02_26_3/page/333|journal=History of Religions|volume=26|issue=3|pages=333–335|doi=10.1086/463085|jstor=1062381}}</ref> कृष्णाची विविध रूपे अनेक दंतकथांमधून प्रतिबिंबित होतात आणि त्याला त्याच्या आयुष्याच्या वेगवेगळ्या टप्प्यात दाखवतात, जसे की [[लोणी]] खाणारे तान्हे बाळ, [[बासरी]] वाजवणारा तरुण मुलगा, [[राधा|राधासोबतचा]] किंवा स्त्री भक्तांनी वेढलेला तरुण मुलगा किंवा [[अर्जुन|अर्जुनाला]] सल्ले देणारा मित्र आणि सारथी. <ref name="Knott2000">{{Harvard citation no brackets|Knott|2000}}</ref> कालिया नागाला कृष्णाने धडा शिकवला. भारतीय युद्धात कृष्ण [[पांडव|पांडवांच्या]] बाजूने लढला. [[महाभारत|महाभारतात]] म्हणले आहे की, कृष्णाच्या तेजाने जिंकला गेला नाही असा एकही राजा किंवा [[क्षत्रिय]] नाही. ( म. भा. ३८.८.) हिंदू धर्मात कृष्णाला पूर्ण पुरुष मानले जाते. भारतीय जनमानसावर कृष्णाचा मोठा प्रभाव आहे. कृष्णलीला व कृष्णनीती असे शब्द त्याच्यामुळे रूढ झाले. कृष्ण चरित्रानुसार कृष्णाचे मृत्युसमयी वय एकशेसत्तवीस वर्षे होते. महाभारत युद्ध संपल्यानंतर [[राजसूय यज्ञ|राजसूय यज्ञात]] पहिला मानकरी म्हणून कृष्णाची निवड झाली. ==कुटुंब== कृष्ण [[यदु वंश|यादव कुळात]] जन्माला आला. तो वसुदेव व देवकी यांचा पुत्र. कंस हा त्याचा मामा.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=0XAlIdRY9WwC&pg=PP2&dq=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3+%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjOlv6Qxtn5AhXKArcAHQU8BvIQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3%20%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&f=false|title=Yugandhar|last=Sāvanta|first=Śivājī|date=2009|publisher=Bharatiya Gyanpith|isbn=978-81-263-1718-9|language=hi}}</ref> [[सुभद्रा]] आणि [[द्रौपदी]] या दोन्ही भगवान श्रीकृष्णाच्या बहिणी. पैकी सुभद्रा ही सख्खी, तर द्रौपदी ही मानलेली [[बहीण]] होती. [[बलराम]] त्याचा भाऊ आहे. कालिन्दी, जाम्बवती, भद्रा, मित्रविन्दा, रुक्मिणी, लक्ष्मणा, सत्यभामा, सत्या अशा श्रीकृष्णाला आठ बायका होत्या. शिवाय त्याने नरकासुराच्या (भौमासुराच्या) कैदेतील १६,१०० स्त्रियांना सोडवले आणि त्यांच्यापैकी प्रत्येकीला पत्नीचा दर्जा दिला. * शिक्षण श्रीकृष्ण आणि [[बलराम]] यांनी [[सांदीपनी]] ऋषींकडे गुरुगृही राहून शिक्षण घेतले होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ltVFAQAAIAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%80+%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A5%80&q=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%80+%E0%A4%8B%E0%A4%B7%E0%A5%80&hl=en|title=Om̐kāra Gaṇeśa, Purāṇokta 21 Gaṇapatī, pūjā-utsava, upāsanā, ārādhanā|last=Khole|first=Gajānana Śã|date=1992|publisher=Indrāyaṇī Sāhitya|language=mr}}</ref> ==राधा== [[ब्रह्मवैवर्तपुराण]] या ग्रंथात [[राधा]] ही कृष्णाची परमप्रिया आहे असा उल्लेख आहे. [[राधा]] ही कृष्णाची प्रेयसी किंवा भक्त होती. राधा व कृष्ण हे मूळचे [[सांख्यशास्त्र|सांख्यशास्त्रातील]] [[प्रकृती]] व [[पुरुष]] होत, असे काहींचे मत आहे. राधा हे कृष्णाचेच स्त्रीरूप आहे व कृष्णच राधेचे पुरुषरूप आहे', असेही म्हणले जाते. कृष्ण अगदी लहान असताना ज्या गोपिकांबरोबर खेळत असे त्यांपैकी एक राधा होती. राधेचे कृष्णावर मनापासून प्रेम होते. ब्रह्मा वैवर्त पुराण आणि गर्ग संहिता नमूद करतात की कृष्णाने वृंदावनाजवळील भांडिरवन जंगलात भगवान ब्रह्माच्या उपस्थितीत गुप्तपणे राधाशी लग्न केले होते. ==कृष्णाची संबंधित विविध संकल्पना/प्रतीके== कृष्णाला फुलामध्ये पारिजातकाचे फूल जास्त आवडते. राधेने दिलेली [[वैजयंतीमाला]] ही त्याच्या आवडीची आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=h72u1p4emJsC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA86&dq=%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3&hl=en|title=Meera Kakavya|publisher=Vani Prakashan|language=hi}}</ref> प्राण्यांमध्ये कृष्णाचा आवडता प्राणी म्हणजे घोडा. कृष्णाकडे चार पांढरेशुभ्र घोडे होते. कृष्णाने त्यांची नावे त्यांच्या वैशिष्ट्यानुसार शैव्य, [[सुग्रीव]], बलाहक आणि मेघपुष्प अशी ठेवली होती. कृष्ण हा उत्तम (रथाचा) सारथी होता. शंखासुर नावाच्या दैत्याला [[यादव]] सेनेने मारले तेव्हा त्याच्या शवाजवळ पडलेला [[शंख]] कृष्णाने उचलला आणि मथुरेला येऊन आचार्य सांदीपनी ऋषींना दिला. आचार्यांनी त्याचे नाव पांचजन्य ठेवून तो शंख कृष्णाला परत केला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6uy_8MlD3JMC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA303&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF+%E0%A4%B6%E0%A4%82%E0%A4%96&hl=en|title=Shri Vishnu Aur Unke Avtar|publisher=Vani Prakashan|isbn=978-81-7055-823-1|language=hi}}</ref> त्याचबरोबर सांदीपनींनी त्याला अतितंजय नावाचे धनुष्य दिले. शिवाय श्रीकृष्णाकडे सुदर्शन चक्र होते. हे चक्र [[विष्णू]]ने [[उत्तराखंड]]मधील गढवाल जिल्ह्यातील [[श्रीनगर]] गावात असलेल्या कमलेश्वर [[शिव]]मंदिरात तपश्चर्या करून मिळवले होते. ते विष्णूने त्याच्या कृष्णावतारात धारण केले व वापरले. कृष्णाकडे मुरली होती. पहिली मुरली त्याला त्याचा पिता [[नंद]] याने दिली होती. == श्रीकृष्णाची मुले (एकूण ८०) == * श्रीकृष्ण आणि रुक्मिणीची मुले (एकूण १०) : प्रद्युम्न (थोरला), चारुदेष्ण, सुदेष्ण, चारुदेह, सुचारु, चारुगुप्त, भद्रचारु, चारुचंद्र, विचारु, आणि चारु. * श्रीकृष्ण आणि सत्यभामाची मुले (एकूण १०) : भानु, सुभानु, स्वभानु, प्रभानु, भानुमान, चंद्रभानु, बृुहद् भानु, अतिभानु, श्रीभानु आणि प्रतिभानु * श्रीकृष्ण आणि [[जांबवंती|जांबवतीची]] मुले (एकूण १०) : सांब, सुमित्र, पुरुजित, शतजित, सहस्रजित, विजय, चित्रकेतु, वसुमान, द्रविन् आणि कृतु * श्रीकृष्ण आणि नग्नजिती ऊर्फ सत्याची मुले (एकूण १०) : वीर, चंद्र, अश्वसेन, चित्रगु, वेगवान, वृ़ष, आम, शंकु, वसु आणि कुंती * श्रीकृष्ण आणि कालिंदीची मुले (एकूण १०) : श्रुत, कवि, वृ़ष-२, वीर-२, सुबाहु, भद्र, शांती, दर्श, पूर्णमास आणि सोमक * श्रीकृष्ण आणि लक्ष्मणाची मुले (एकूण १०) : प्रबोध, गात्रवान, सिंह, बल, प्रबल, ऊर्ध्वग, महाशक्ती, सह, ओज आणि अपराजित * श्रीकृष्ण आणि मित्रविंदाची मुले (एकूण १०) : वृक, हर्ष, अनिल, गृध्र, वर्द्धन, अन्नद, महश, पावन, वन्हि आणि क्षुधि * श्रीकृष्ण आणि भद्रा ऊर्फ शैब्याची मुले (एकूण १०) : संग्रामजित, बृहत् सेन, शूर, प्रहरन्, अर्जित, जय, सुभद्र, वाम, आयु आणि सत्यक. == श्रीकृष्ण आणि त्यांच्या वंशजांची कारकीर्द == * कृष्ण (इ.स.पू. २५८२ ते इ.स.पू. २४५७) * प्रद्युम्न - रुक्मिणीचा मुलगा, (इ.स.पू. २४५७ ते इ.स.पू. २४४२) * अनिरुद्ध - बाणासुराचा जावई, (इ.स.पू. २४४२ ते इ.स.पू. २४१४) * वज्रनाभ (इ.स.पू. २४१४ ते इ.स.पू. २३३९) * प्रतिबाहू (इ.स.पू. २३३९ ते इ.स.पू. २२६८) * सुबाहू (इ.स.पू. २२६८ ते इ.स.पू. २२२१) * शांतसेन (इ.स.पू. २२२१ ते इ.स.पू. २१६९) * सत्यसेन (इ.स.पू. २१६९ ते इ.स.पू. २०९२) * श्रुतसेन (इ.स.पू. २०९२ ते इ.स.पू. २०७१) * गोविंदभद्र (इ.स.पू. २०७१ ते इ.स.पू. २००९) * सूर्यभद्र (इ.स.पू. २००९ ते इ.स.पू. १९५१) * शांतिवाहन (इ.स.पू. १९५१ ते इ.स.पू. १८८२) * सद्विजय (इ.स.पू. १८८२ ते इ.स.पू. १८३७) * विश्वराह (इ.स.पू. १८३७ ते इ.स.पू. १७७७) * क्षेमराह/खेंगार (इ.स.पू. १७७७ ते इ.स.पू. १७३२) * हरिराज (इ.स.पू. १७३२ ते इ.स.पू. १६७२) * सोम (इ.स.पू. १६७२ ते इ.स.पू. १६२८) [[File:देवताम्हन.jpg|thumb|पूजेचे ताम्हन]] == भगवद्गीता == {{मुख्य|भगवद्गीता}} महाभारत युद्धाच्या सुरुवातीला अर्जुनास युद्धास प्रोत्साहित करण्यासाठी कृष्णाने त्याला भगवद्‌गीता सांगितली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=QbAue3-KXAoC&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%AD%E0%A4%97%E0%A4%B5%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BE&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%AD%E0%A4%97%E0%A4%B5%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BE&hl=en|title=Marāṭhī viśvakośa|date=1973|publisher=Mahārāshṭra Rājya Sāhitya Sāskr̥ti Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> यात [[आत्मा|आत्म्याचे]] अविनाशी असण्याचे [[तत्त्वज्ञान]] सांगितले आहे. मार्गशीर्ष शुक्ल एकादशी ([[मोक्षदा एकादशी]]) हा दिवस [[गीता जयंती]] म्हणून साजरा होतो. निष्काम बुद्धीने प्रयत्‍न, कष्ट, काम केले पाहिजे. मनुष्याला कर्मे सुटत नाही. ज्ञानी माणसालाही ती सुटत नाहीत. म्हणून प्रत्येकाने आपले कर्म केले पाहिजे. मात्र फळाची आशा न करता सतत चांगले कर्म म्हणजेच काम केले पाहिजे. समाजात राहताना लोकांच्या कल्याणासाठी काम केले पाहिजे. कामासाठी कोणतीही लाचलुचपत, भ्रष्टाचार न करता जीवनभर काम करा हाच संदेश गीतेने दिला आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=uCcDEAAAQBAJ&pg=PT566&dq=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%80&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjij-zX8tH5AhUcw4sBHZGrAkgQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3%20%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%80&f=false|title=भगवद्गीतेचा सार्वजनीन संदेश/Bhagawadgitecha Sarvajanin Sandesh - 1|last=Ranganathananda|first=Swami|date=2020-10-16|publisher=Ramakrishna Math, Nagpur|isbn=978-93-5318-113-0|language=en}}</ref> त्यासाठी [[लोकमान्य टिळक|लोकमान्य टिळकांनी]] मंडालेच्या तुरुंगात असताना गीतेचा अभ्यास करून, [[गीतारहस्य]] हा कर्मयोगाची महती सांगणारा ग्रंथ लिहिला. गीतेवर अनेक ग्रंथ लिहिले गेले आणि प्रत्येक लेखकाने गीतेवर वेगवेगळ्या अंगांनी भाष्ये लिहिली आहेत. टिळकांनी गीतेचा कर्मयोग असा अर्थ लावला आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=0lZvBQAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA119&dq=%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BE+%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF&hl=en|title=Lokmanya Bal Gangadhar Tilak|last=Yamini|first=Rachna Bhola|date=2021-01-19|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5048-416-6|language=hi}}</ref> == श्रीकृष्णांच्या जीवनातून शिकण्यासारखी काही वाक्य == # स्वतःला विसरून साधलेला कोणताही कर्मयोग ही ईश्वराची पूजाच असते! # '''कुठल्याही फलाची अपेक्षा न धरता निष्काम कर्म करणं हेच जीवन.''' # '''भक्ती''' म्हणजे निस्वार्थ विश्वास, सेवा आणि पूजन. # '''प्रेम''' म्हणजे कसलीही अपेक्षा न ठेवणारं - निरपेक्ष आदरयुक्त आकर्षण. # स्वतःतील तेजशक्तीचा शोध म्हणजे जीवन. तो शोध लावून घेण्याचा मार्ग म्हणजे समर्पित भक्तिभाव व निर्लोप प्रेम. # ज्याला अंतरंग कळलं-त्याच्यातील सुष्ट-दुष्ट शक्ती कळल्या त्याला जीवन कळलं. # प्रसंगी आपल्या प्राणप्रिय जन्मभूमीचाही त्याग करावा लागतो - कर्तव्याच्या पालनासाठी. # '''वाढ आणि विकास हीच जीवनाची लक्षणं आहेत.''' # वाढ म्हणजे आकाराची-बाहेरची-शरीराची वृद्धी. विकास म्हणजे संस्कारांनी घडवलेली मनाची वृद्धी. # "कर्म कधीच हलकं किंवा मोठं नसतं. ते तसं बघणाऱ्याच्या हलक्या मोठ्या दृष्टीमुळं दिसतं." # "मानवाची खरी संपत्ती आहे बुद्धिमत्ता. सुसंस्कारांनी पैलू पाडलेली निकोप बुद्धिमत्ता हेच खरं रत्न, तीच खरी संपत्ती आहे. तीच कणभर का होईना जीवन पुढे नेते. त्याचा विकास करते." # गरिबी हा दोष नाही पण मनाची गरिबी मात्र अवश्य दोष आहे. # "अहंकार, मग तो सत्ता संपत्ती, सौन्दर्य, सामर्थ्य, ज्ञान कशाचाही असो मानवी जीवाची तो प्रचंड हानी करतो. कणभरही तो जीवाला काही पुढं जाऊ देत नाही." # सर्वांहून ज्ञानाचा-अद्यात्मिक ज्ञानाचा अहंकार अधिक वाईट. ==निर्वाण== महाभारतात कृष्णाच्या मृत्यूचे वर्णन आहे. त्यात ग्रहणांचे खगोलीय निरीक्षण आहे. त्यानुसार कृष्णाचा मृत्यू इ.स.पू. ५५२५ या वर्षी झाला. ==उपास्य कृष्ण== कृष्णाचे नाव आणि समानार्थी शब्द हे इ.स.पूर्व १ ल्या शतकातील साहित्य आणि पंथापासून सापडते.<ref name="Cultofgopal">{{जर्नल स्रोत|last=Hein|first=Norvin|year=1986|title=A Revolution in {{IAST|Kṛṣṇaism}}: The Cult of Gopāla|url=https://archive.org/details/sim_history-of-religions_1986-05_25_4/page/296|journal=History of Religions|volume=25|issue=4|pages=296–317|doi=10.1086/463051|jstor=1062622}}</ref> काही उप-परंपरांमध्ये कृष्णाची ''स्वयं भगवान'' (सर्वोच्च देव) म्हणून उपासना केली जाते आणि काहीवेळा याला कृष्णवाद म्हणले जाते. या उप-परंपरा मध्ययुगीन काळातील [[भक्ती चळवळ|भक्ती चळवळी]]<nowiki/>पासून सुरू झाल्या. {{Sfn|Hardy|1987}} <ref name="Kenneth Valpey 2013">Ravi Gupta and Kenneth Valpey (2013), ''The Bhagavata Purana'', Columbia University Press, {{ISBN|978-0231149990}}, pp. 185–200</ref> कृष्णाशी संबंधित साहित्याने [[भरतनाट्यम्|भरतनाट्यम]], [[कथकली]], [[कुचिपुडी|कुचीपुडी]], [[ओडिसी नृत्य|ओडिसी]] आणि [[मणिपुरी नृत्य]] यासारख्या असंख्य कलाकृतींना प्रेरणा दिली आहे. {{Sfn|Bryant|2007}} <ref name="ML Varadpande 1987">ML Varadpande (1987), ''History of Indian Theatre'', Vol 1, Abhinav, {{ISBN|978-8170172215}}, pp. 98–99</ref> कृष्ण हा सर्व [[हिंदू]] लोकांद्वारे मानला जाणारा देव आहे, परंतु तो काही ठिकाणी विशेषतः पूज्य आहे; यामध्ये पुढील स्थळांचा समावेश होतो: [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशातील]] [[वृंदावन]] आणि [[द्वारका|द्वारका;]]{{Sfn|Hawley|2020}} [[गुजरात|गुजरातमधील]] [[जुनागढ]] ; [[ओडिशा|ओडिशातील]] [[पुरी, ओडिशा|पुरी]] येथील [[जगन्नाथ मंदिर|जगन्नाथ]], [[पश्चिम बंगाल|पश्चिम बंगालमधील]] मायापूर ; {{Sfn|Hardy|1987}} {{Sfn|Miśra|2005}}<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=KDU30Ae4S4cC&pg=PA330|title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations|last=[[J. Gordon Melton]]|publisher=ABC-Clio|year=2011|isbn=978-1-59884-205-0|pages=330–331}}</ref> [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[विठ्ठल|विठोबाच्या]] रूपात [[पंढरपूर]] येथे, [[राजस्थान|राजस्थानमधील]] नाथद्वारा येथील श्रीनाथजी, {{Sfn|Hardy|1987}} <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=SyTgMt4AQl4C&pg=PA181|title=The Art of Loving Krishna: Ornamentation and Devotion|last=Cynthia Packert|publisher=Indiana University Press|year=2010|isbn=978-0-253-22198-8|pages=5, 70–71, 181–187}}</ref> [[कर्नाटक|कर्नाटकातील]] [[उडुपी]] कृष्णा, {{Sfn|Bryant|2007}} [[तमिळनाडू|तमिळनाडूमधील]] पार्थसारथी, [[केरळ|केरळमधील]] अरनमुला आणि पार्थसारथी, केरळच्याच गुरुवायूरमध्ये [[गुरुवायूर|गुरुवायूरप्पन]] म्हणून.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=4fw2DAAAQBAJ&pg=PA112|title=Krishna in History, Thought, and Culture|last=Lavanya Vemsani|publisher=ABC-CLIO|year=2016|isbn=978-1-61069-211-3|pages=112–113}}</ref> भागवत पुराणाने कृष्णाला विष्णूस्वरूप मानले आहे. महाभारत काळात जो कृष्ण यादवांचा नेता आणि पांडवांचा हितकर्ता अशा मानवी रूपगुणांत दिसला, तोच पुढे मानवांचा उपास्यदेव बनला. कृष्ण हा यादवांच्या सात्वत कुळात जन्मला होता, त्यांनीच त्याला उपास्य दैवत मानले. ==इतर कृष्ण== कृष्ण हे [[ऋग्वेद|ऋग्वेदाच्या]] आठव्या मंडलातील ७४ व्या सूक्ताचा कर्ता असलेल्या एका ऋषीचे नावही होते. त्यानुसार इतिहास काळात अनेक कृष्ण झाले असावेत असा कयास आहे. अध्यात्मात कृष्णाची २४ नावे आहेत. ==पुस्तके== कृष्णाला साधारणपणे श्रीकृष्ण म्हणतात. श्रीकृष्णाचे चरित्र आणि व्यक्तिमत्त्व सांगणारी भरपूर मराठी पुस्तके आहेत. त्यांपैकी ही काही : * कृष्णमाता देवकी ([[जनार्दन ओक]]) * कृष्ण सखा माझा भाग १, २, ३ (परमानंदस्वामी) * महामानव योगेश्वर (डॉ. श,शि. परचुरे) * युगंधर ([[शिवाजी सावंत]]) * योगेश्वर श्रीकृष्ण (डॉ. [[सुमती क्षेत्रमाडे]]) * श्रीकृष्ण चरित्र ([[चिंतामण विनायक वैद्य|चिं.वि. वैद्य]]) * श्रीकृष्णदर्शन ([[मंगला कुलकर्णी]]) * श्रीकृष्णलीला ([[मंगला कुलकर्णी]]) * श्रीकृष्ण स्थलयात्रा (सौ. [[गीता आदिनाथ हरवंदे]]) ==साहित्यात, चित्रपटांत, नाटकांत, दूरचित्रवाणीवरील मालिकांत श्रीकृष्ण== श्रीकृष्ण हा उत्तर-दक्षिण-पूर्व-पश्चिम भारतातील तमाम नागरिकांचा आवडता 'देव' असल्याने त्याच्यावर अनेक कथा-कादंबऱ्या चित्रपट-नाटके लिहिली गेली. त्यांपैकी काही :- * कृष्ण (कानडी चित्रपट) (इसवी सन २००७) (दिग्दर्शक : एम.डी. श्रीधर) * कृष्ण (मराठी दूरचित्रवाणी मालिका १९९३-९६; कृष्णाच्या भूमिकेत [[स्वप्नील जोशी]], वय १५ वर्षे) * कृष्ण (रामानंद सागर यांची हिंदी दूरचित्रवाणी मालिका, १९९०) * गोपाळ कृष्ण (मराठी चित्रपट) (१९२९) भूमिका : कमलादेवी, अनंत आपटे, साखरीबाई, जी.आर. माने, वगैरे; दिग्दर्शक : [[व्ही. शांताराम]]) * गोपाळकृष्ण/गोपाल कृष्ण (मराठी/हिंदी चित्रपट) (इसवी सन १९३८) प्रमुख भूमिका : [[शांता आपटे]], [[परशुराम]] आणि कृष्णाच्या भूमिकेत [[राम मराठे]]; दिग्दर्शक : [[विष्णूपंत दामले|विष्णूपंत गोविंद दामले]], [[शेख फत्तेलाल]]; संगीत : [[मास्टर कृष्णराव]]) * गोपाल कृष्ण (हिंदी चित्रपट) (१९६५) भूमिका : प्रकाश, [[जयश्री गडकर]], डी.के सप्रू, वगैरे...दिग्दर्शक : डी. रामन) * गोपाल कृष्ण (हिंदी चित्रपट) (१९७९). प्रमुख भूमिका : झरीना वहाब, मनहर देसाई....मास्टर संदीप (छोटा कृष्ण), आणि मोठ्या कृष्णाच्या भूमिकेत सचिन. दिग्दर्शक : विजय शर्मा) * द्वारकाधीश भगवान श्रीकृष्ण (हिंदी दूरचित्रवाणी मालिका, २०११; कृष्णाच्या भूमिकेत - विशाल कडवाई) (विशाल कडवाईची ही पाचवी कृष्णाची भूमिका) हा कृष्णही अगदी अस्सल वाटतो. * परमावतार श्रीकृष्ण (हिंदी दूरचित्रवाणी मालिका २०१७पासून पुढे; कृष्णाच्या भूमिकेत संदीप साहिर) * महाभारत (बी.आर. चोपरानिर्मित हिंदी दूरचित्रवाणी मालिका इसवी सन १९८८-९०; कृष्णाच्या भूमिकेत - [[नितीश भारद्वाज]]). आजपर्यंतच्या सर्व कृष्णांत सर्वश्रेष्ठ अभिनेता!) * महाभारत (२०१३-१४; कृष्णाच्या भूमिकेत सौरभराज जैन) * राधाकृष्ण (हिंदी-इंग्रजी दूरचित्रवाणी मालिका) (२०१८ पासून पुढे ३० भाग) प्रमुख भूमिका : सुमेध मुद्गलकर, मलिका सिंग; दिग्दर्शक : सिद्धनाथकुमार तिवारी) * श्रीमद्भागवत्महापुराण (हिंदी दूरचित्रवाणी मालिका, जून २०१९ पासून पुढे), कृष्णाच्या भूमिकेत रजनीश दुग्गल) * संगीत सौभद्र (मराठी नाटक, सन १८८२, कृष्णाच्या भूमिकेत [[छोटा गंधर्व]]) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:दशावतार]] [[वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा]] [[वर्ग:यादव कुळ]] [[वर्ग:हिंदू दैवते]] [[वर्ग:कृष्ण]] [[वर्ग:विष्णूचे अवतार]] [[वर्ग:हिंदू धर्मातील देवाची नावे]] rn3chzt2qoon90804588jjokasttnv0 0 3101 2704923 2702017 2026-08-23T21:24:00Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704923 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = २ मार्च |वर्ष = २००९ }} {{माहितीचौकट ग्रह | पार्श्वभूमी रंग = #c0c0ff | रुंदी = | अप प्रत्यय = सूर्य बिंदू | नाव = प्लूटो (बटु ग्रह) | चिन्ह = Pluto symbol (large orb, fixed width).svg | चित्र१ =Pluto in True Color - High-Res.jpg | चित्र१ रुंदी = | चित्र१ title = प्लूटो | चित्र२ = | चित्र२ रुंदी = | चित्र२ title = | शोध = | शोध संदर्भ = | शोधक = [[क्लाईड टॉमबॉघ]] | शोध स्थळ = | शोध दिनांक = [[फेब्रुवारी १८]], [[इ.स. १९३०|१९३०]] | शोधपद्धत = | नामाभिधाने = १३४३४० प्लूटो | लघुग्रह नाव = | पर्यायी नावे = | लघुग्रह वर्ग = [[बटुग्रह|बटु ग्रह]] (dwarf planet),<br />[[नेपच्यूनपलीकडील खगोलीय वस्तू|टी.एन.ओ.]],<br />[[प्लूटॉईड]],<br /> and [[कायपर पट्ट्यातील खगोलीय वस्तू|के.बी.ओ.]] | कक्षीय गुणधर्म = | इपॉक = [[J2000]] | अपसूर्य बिंदू = ७,३७,५९,२७,९३१ कि.मी. <br />४९.३०५०३२८७ [[खगोलीय एकक]] | उपसूर्य बिंदू = ४,४३,६८,२४,६१३ कि.मी. <br />२९.६५८३४०६७ [[खगोलीय एकक]] | उपनाभी बिंदू = | अपनाभी बिंदू = | अर्धदीर्घ अक्ष = ५,९०,६३,७६,२७२ कि.मी. <br />३९.४८१६८६७७ [[खगोलीय एकक]] | सरासरी कक्षीय त्रिज्या = | वक्रता निर्देशांक = ०.२४८८०७६६ | परिभ्रमण काळ = ९०,६१३.३०५ दिवस <br />२४८.०९ [[सौरवर्ष|वर्ष]] | सिनॉडिक परिभ्रमण काळ = ३६६.७३ दिवस | सरासरी वेग = ४.६६६ कि.मी./से. | सरासरी विसंगती = | कक्षेचा कल = १७.१४१७५°<br />११.८८° [[सूर्य|सूर्याच्या]] विषुववृत्ताशी | कोनीय अंतर = | असेंडिंग नोडचे रेखावृत्त = | उपख बिंदूचे रेखावृत्त = | उपख बिंदूचा काळ = | उपनाभी बिंदूचे अर्ग्युमेंट = | अर्ध-ॲंप्लिट्यूड = | कोणाचा उपग्रह = [[सूर्य]] | उपग्रह = [[प्लूटोचे नैसर्गिक उपग्रह|३]] | भौतिक गुणधर्म = हो | लघुग्रह = | मिती = | फ्लॅटनिंग = | विषुववृत्तीय त्रिज्या = | धृवीय त्रिज्या = | सरासरी त्रिज्या = १,१९५ कि.मी. <br />पृथ्वीच्या ०.१९ पट | परीघ = | पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ = १.७९५ × १०^७ कि.मी.² <br />पृथ्वीच्या ०.०३३ पट | घनफळ = ७.१५ × १०^९ कि.मी.³ <br />पॄथ्वीच्या ०.००६६ पट | वस्तुमान = (१.३०५ ± ०.००७) × १०^२३ किलोग्रॅम <br /> पृथ्वीच्या ०.००२१ पट | घनता = २.०३ ± ०.०६ ग्रॅ./सें.मी.³ | पृष्ठभागावरील गुरुत्वाकर्षण = ०.५८ मी./से.²<br />०.०५९ g | मुक्तिवेग = १.२ कि.मी./से. | सिडेरियल दिनमान = | परिवलनवेग = ४७.१८ कि.मी./तास | आसाचा कल = | उत्तर धृवाचे रेखावृत्त = | उत्तर धृवाचे अक्षवृत्त = | धृवाचे अयनिक अक्षवृत्त = | धृवाचे अयनिक रेखावृत्त = | परावर्तनीयता = ०.११९ | एकल तापमान = | तापमान = हो | तापमान१ नाव = [[केल्व्हिन]] | तापमान१ किमान = ३३ के | तापमान१ सरासरी = ४४ के | तापमान१ कमाल = ५५ के | वर्णपट प्रकार = | अभिव्यक्त प्रत = | निरपेक्ष प्रत = | कोनीय आकारमान = | विशेषणे = | वातावरण = हो | वातावरण संदर्भ = | पृष्ठभागावरील दाब = ०.३० पास्कल | स्केल उंची = | वातावरण संरचना = [[नायट्रोजन]]<br />[[मिथेन]] }} '''प्लूटो''' ([[खगोलशास्त्रीय चिन्हे|चिन्ह]]: [[File:Pluto symbol (large orb, fixed width).svg|16px|⯓]]<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> आणि [[File:Pluto monogram (fixed width).svg|16px|♇]]<ref>{{cite book |editor=John Lewis |date=2004 |title=Physics and chemistry of the solar system |edition= 2 |page=64 |publisher=Elsevier}}</ref>) हा [[सूर्यमाला|सूर्यमालेतील]] वस्तुमानाने दुसरा आणि आकाराने सर्वात मोठा [[बटुग्रह|बटु ग्रह]] आहे. तसेच प्लूटो सूर्याला प्रदक्षीणा मारणारी आकाराने नववी सर्वात मोठी आणि वस्तुमानाने ([[एरिस (बटु ग्रह)|एरिस]] नंतर) दहावी सर्वात मोठी वस्तू आहे. सुरुवातीला प्लूटोला ग्रह मानण्यात येत असे पण आता तो [[कायपरचा पट्टा|कायपरच्या पट्ट्यातील]] सर्वांत मोठी खगोलीय वस्तू म्हणून वर्गीकृत होतो.<ref name=wiki-kbo>जरी एरिस प्लूटोपेक्षा वस्तुमानाने मोठा असला तरी तो [[विखुरलेल्या चकती]] ह्या प्रदेशात धरला जातो. हा भाग विकिसंकेतानुसार कायपर पट्ट्यापेक्षा वेगळा आहे. म्हणून प्लूटो आकाराने आणि वस्तुमानाने सुद्धा [[कायपरचा पट्टा|कायपरच्या पट्ट्यातील]] सर्वात मोठी खगोलीय वस्तू बनतो</ref> प्लूटोचे अधिकृत नाव ''१३४३४० प्लूटो'' असे आहे. कायपरच्या पट्ट्यातील इतर सदस्यांप्रमाणे प्लूटो हा मुख्यत्वे दगड व बर्फ यांच्यापासून बनला आहे तसेच तुलनेने छोटा आहे (वस्तुमानात [[पृथ्वी|पृथ्वीच्या]] [[चंद्र|चंद्राच्या]] अंदाजे एक पंचमांश व आकारमानात त्याच्या अंदाजे एक तृतीयांश). याची भ्रमणकक्षा अती-लंबवर्तुळाकार असून त्यामुळे काही वेळा हा ग्रह सूर्यापासून [[नेपच्यून ग्रह|नेपच्यून]]पेक्षा जवळ येतो. प्लूटो व त्याचा सर्वांत मोठा उपग्रह खारॉन यांना अनेकदा जुळे ग्रह मानण्यात येते २०१५ सालच्या जुलै महिन्यात प्लूटोजवळून गेलेल्या NASAच्या न्यू होरायझन्स् (New Horizons) संशोधन यानाच्या निरीक्षणांवरून प्लूटोला पुन्हा एकदा ग्रहाच्या यादीत स्थान मिळण्याची शक्यता आहे. .<ref> {{संकेतस्थळ स्रोत |title = The mass ratio of Charon to Pluto from Hubble Space Telescope astrometry with the fine guidance sensors- | journal = Icarus | volume = 164 | पृष्ठे = 254–259 | लेखक = C.B. Olkin, L.H. Wasserman, O.G. Franz | कृती = Lowell Observatory | दुवा = http://www.as.utexas.edu/~fritz/astrometry/Papers_in_pdf/%7BOlk03%7DPlutoCharon.pdf | वर्ष = 2003 | doi = 10.1016/S0019-1035(03)00136-2 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-13 |फॉरमॅट=PDF}}</ref> प्लूटोला अजून दोन छोटे उपग्रह आहेत - [[निक्स (उपग्रह)|निक्स]] व [[हायड्रा (उपग्रह)|हायड्रा]] - ज्यांचा शोध [[इ.स. २००५|२००५]] मध्ये लागला.<ref> {{संकेतस्थळ स्रोत | title = Observing Two Pluto Stellar Approaches In 2006: Results On Pluto's Atmosphere And Detection Of Hydra | लेखक = B. Sicardy, W. Beisker et al. | दुवा = http://adsabs.harvard.edu/abs/2006DPS....38.3106S | वर्ष = 2006 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-13}}</ref> प्लूटोचा शोध [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली लागला व तेव्हापासून [[इ.स. २००६|२००६]] पर्यंत प्लूटोला सूर्यमालेतील नववा ग्रह समजण्यात येत असे. पण २०व्या शतकाच्या शेवटीशेवटी तसेच २१व्या शतकाच्या सुरुवातीला प्लूटोसारख्या अनेक खगोलीय वस्तूंचा शोध लागला. यातील नोंद घेण्याप्रत वस्तू म्हणजे [[विखुरलेल्या चकती|विखुरलेल्या चकतीमधील]] [[एरिस (बटु ग्रह)|एरिस]], ज्याचे वस्तुमान प्लूटोपेक्षा २७% जास्त आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Astronomers Measure Mass of Largest Dwarf Planet|कृती=hubblesite|वर्ष=2007|दुवा=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2007/24/full/|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-11-03}}</ref> [[ऑगस्ट २४]], [[इ.स. २००६|२००६]] मध्ये [[आंतरराष्ट्रीय खगोलीय संघटना]] (आय.ए.यू.)ने सर्वप्रथम ग्रहाची व्याख्या केली. या व्याख्येनुसार प्लूटोला ग्रहांच्या यादीतून वगळण्यात आले व त्याचे वर्गीकरण [[एरिस (बटु ग्रह)|एरिस]] व [[सेरेस (बटु ग्रह)|सेरेस]]सोबत [[बटुग्रह|बटु ग्रह]] या नवीन वर्गात करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/4737647.stm | title = Farewell Pluto? | लेखक = A. Akwagyiram | प्रकाशक = BBC News | दिनांक = [[2005-08-02]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-05 }}</ref> या वर्गीकरणानंतर प्लूटोला लघुग्रहांच्या यादीत टाकण्यात आले व त्याला १३४३४० हा क्रमांक देण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://cfa-www.harvard.edu/mpec/K06/K06R19.html | title = MPEC 2006-R19 : EDITORIAL NOTICE | लेखक = T. B. Spahr | प्रकाशक = Minor Planet Center | दिनांक = [[2006-09-07]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-09-07}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.newscientistspace.com/article/dn10028-pluto-added-to-official-minor-planet-list.html | title = Pluto added to official "minor planet" list | लेखक = D. Shiga | प्रकाशक=[[NewScientist]] | दिनांक = [[2006-09-07]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-09-08}}</ref> मात्र अनेक शास्त्रज्ञांच्या मते प्लूटोला परत ग्रहांच्या वर्गात टाकण्यात यावे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.telegraph.co.uk/earth/main.jhtml?xml=/earth/2008/08/10/scipluto110.xml | title = Pluto should get back planet status, say astronomers | लेखक = Richard Gray | प्रकाशक = The Telegraph | दिनांक = [[2008-08-10]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2008-08-09 }}</ref> == शोध == १८४० च्या दशकामध्ये [[उर्बैन ली व्हेरिये]]ने न्यूटोनियन गतिशास्त्राच्या (Newtonian mechanics) सहाय्याने [[युरेनस]]च्या कक्षेतील उतारचढावांचा अभ्यास करून [[नेपच्यून]]च्या जागेचे भाकित केले होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक | title = Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems | year = 1997 | url = https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros_e7r2 | लेखक = K. Croswell | प्रकाशक = The Free Press | वर्ष = 1997 | पृष्ठे = [https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros_e7r2/page/43 43] | आयडी = ISBN 978-0-684-83252-4}}</ref> नेपच्यूनच्या नंतरच्या निरिक्षणानंतर शास्त्रज्ञांनी असा तर्क केला की युरेनसची कक्षा नेपच्यूनशिवाय अजून एका ग्रहामुळे बदलत आहे. १९०६ मध्ये [[पर्सिव्हाल लॉवेल]]ने [[फ्लॅगस्टाफ, अ‍ॅरिझोना]] येथे [[लॉवेल वेधशाळा]] स्थापन केली व संभाव्य नववा ग्रह हुडकण्यासाठी मोठा प्रकल्प सुरू केला. या ग्रहाला त्याने [[प्लॅनेट एक्स]] असे नाव दिले होते.<ref name="pluto guide">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.space.com/spacewatch/050311_pluto_guide.html | title = Finding Pluto: Tough Task, Even 75 Years Later | लेखक = J. Rao | प्रकाशक = SPACE.com | दिनांक=March 11, 2005 | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-09-08 }}</ref> १९०९ पर्यंत लॉवेल व [[विल्यम हेन्री पिकरींग]] यांनी या ग्रहासाठी अनेक संभाव्य जागा सूचित केल्या.<ref name="Hoyt"/> लॉवेलच्या १९१६मधील मृत्यूपर्यंत हा शोध चालू होता पण हाती काही यश आले नव्हते. पण लॉवेलला माहित नव्हते की त्याच्या नकळत [[मार्च १९]] [[इ.स. १९१५|१९१५]]ला वेधशाळेने प्लूटोचे दोन अंधुक छायाचित्र घेतले होते.<ref name="Hoyt"/><ref>{{स्रोत पुस्तक | title=Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System | year=1990 | url=https://archive.org/details/planetsbeyonddis0000litt | लेखक=Mark Littman | वर्ष=1990 | पृष्ठे=p. 70 | आयएसबीएन=047151053X | प्रकाशक=Wiley }}</ref> यानंतर १० वर्ष हा शोध थांबला होता. याला कारण होते पर्सिव्हाल लॉवेलची बायको, कॉन्स्टंस लॉवेलने, लॉवेलचा वेधशाळेतील हिस्सा हस्तगत करण्यासाठी दाखल केलेला खटला.<ref name=slipher>Croswell, p. 50</ref> १९२९ मध्ये वेधशाळेचे संचालक [[व्हेस्टो मेलव्हिन स्लिफर]] यांनी [[प्लॅनेट एक्स]]ला हुडकण्याची जबाबदारी २३ वर्षाच्या [[कॅन्सास]] येथून आलेल्या [[क्लाईड टॉमबॉघ]]कडे सुपूर्द केली.<ref name=slipher /> टॉमबॉघचे काम होते, दोन आठवड्यांच्या अंतराने काढल्या गेलेल्या दोन छायाचित्रांचे निरीक्षण करणे व त्यामध्ये कोणत्या वस्तूने जागा बदलली आहे का ते पाहणे. [[ब्लिंक सेपरेटर]] नावाचे यंत्र वापरून तो दोन चित्रांमध्ये जलदगत्या मागे-पुढे जाऊ शकत असे. यामुळे जर एखादी वस्तू जागा बदलत असेल तर त्याच्या हालचालीचा आभास (illusion) निर्माण होत असे. जवळपास एका वर्षाच्या अथक शोधानंतर [[फेब्रुवारी १८]], [[इ.स. १९३०|१९३०]] रोजी टॉमबॉघला [[जानेवारी २३]] व [[जानेवारी २९]]च्या चित्रांमध्ये संभाव्य हाललेली वस्तू सापडली. [[जानेवारी २१]]ला काढलेल्या कमी दर्जाच्या अजून एका छायाचित्राने ही हालचाल सिद्ध केली.<ref>Croswell p. 52</ref> हे पडताळण्यासाठी वेधशाळेने अजून काही छायाचित्र काढली व त्यानंतर शोधाची बातमी [[हार्वर्ड कॉलेज वेधशाळा|हार्वर्ड कॉलेज वेधशाळेला]] [[मार्च १३]], [[इ.स. १९३०|१९३०]] तारखेला पाठविली.<ref name="Hoyt">{{जर्नल स्रोत | title = W. H. Pickering's Planetary Predictions and the Discovery of Pluto | author = W. G. Hoyt | journal = Isis | volume = 67 | issue = 4 | year = 1976 | pages = 551–564. | दुवा = http://links.jstor.org/sici?sici=0021-1753(197612)67%3A4%3C551%3AWHPPPA%3E2.0.CO%3B2-I | accessdate = 2007-06-27 | doi = 10.1086/351668 <!--Retrieved from CrossRef by DOI bot--> }}</ref> === नामकरण === या नवीन वस्तूला नाव देण्याचे अधिकार लॉवेल वेधशाळेकडे होते. टॉमबॉघने स्लिफरला इतर कोणी करण्याच्या आधी लवकरात लवकर हे नामकरण करावे अशी विनंती केली.<ref name="pluto guide"/> सर्व जगातून नावासाठी प्रस्ताव आले. कॉन्स्टंस लॉवेलने आधी ''[[झ्यूस]],'' नंतर ''लॉवेल'', आणि शेवटी स्वतःचे नाव मांडले. हे प्रस्ताव नामंजूर करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = The Search Continues | लेखक = B. Mager | कृती = Pluto: The Discovery of Planet X | दुवा = http://www.discoveryofpluto.com/pluto05.html | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-27 }}</ref> प्लूटो हे नाव प्रथम [[व्हेनेशिया फेअर|व्हेनेशिया बर्ने]] (नंतरची व्हेनेशिया फेअर) या ११ वर्षाच्या [[ऑक्सफर्ड, इंग्लंड|ऑक्सफर्ड,इंग्लंड]] येथील शाळकरी मुलीने सुचविले.<ref name="Venetia">{{संकेतस्थळ स्रोत | title = The girl who named a planet | प्रकाशक = BBC News | लेखक = P. Rincon | कृती = Pluto: The Discovery of Planet X | दुवा = http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4596246.stm | दिनांक = [[2006-01-13]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-04-12 }}</ref> व्हेनेशियाला [[रोमन दंतकथा]] तसेच खगोलशास्त्रामध्ये रूची होती. प्लूटो हे, हेडेस या ग्रीक पाताळभूमीच्या (Underworld) देवाचे दुसरे नाव आहे. तिला हे नाव या संभाव्य काळ्या व थंड ग्रहासाठी योग्य वाटले. तिने तिचे आजोबा [[फाल्कोनर मॅडन]] (जे ऑक्सफर्ड विद्यापीठाच्या बोडलेईयन वाचनालयाचे ग्रंथपाल होते) यांच्याशी बोलतांना सुचविले. मॅडन यांनी ते नाव प्राध्यापक [[हर्बर्ट हॉल टर्नर]] यांना सांगितले व त्यांनी ते आपल्या अमेरिकेतील सहकाऱ्यांना तारेने पाठवून दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://fredpratt.tripod.com/PR/pluto.html | title = The Planet 'Pluto' | लेखक = K. M. Claxton | प्रकाशक = Parents' Union School Diamond Jubilee Magazine, 1891–1951 (Ambleside: PUS, 1951), p. 30–32 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-10-15 | archive-date = 2012-07-11 | archive-url = https://archive.is/20120711005316/fredpratt.tripod.com/PR/pluto.html | url-status = dead }}</ref> या नवीन वस्तूला [[मार्च २४]], [[इ.स. १९३०]] रोजी औपचारिकरित्या नाव देण्यात आले.<ref>{{जर्नल स्रोत |title = The Trans-Neptunian Body: Decision to call it Pluto |url = https://archive.org/details/sim_los-angeles-times_1930-05-27_49/page/n36 |journal= The ''Times'' |date = May 27, 1930 |pages = 15 }}</ref> लॉवेल वेधशाळेचा प्रत्येक सदस्यांचे तीन प्रस्तावित नावांवर मत घेण्यात आले. ही तीन नावे होती - "[[मिनर्वा]]" (जे आधीच एका लघुग्रहाला देण्यात आले होते), "[[क्रोनस]]" (हे नाव त्याकाळातील काहीशा अलोकप्रिय असलेल्या [[थॉमस जेफरसन जॅक्सन सी]] या खगोलशास्त्रज्ञाने सुचविले असल्यामुळे त्याबद्दल लोकमत थोडे वाईट होते) व प्लूटो. प्लूटोला सर्व मते मिळाली.<ref>Croswell pp. 54–55</ref> नावाची घोषणा [[मे १]], [[इ.स. १९३०|१९३०]] रोजी करण्यात आली.<ref name="Venetia"/> या घोषणेनंतर मॅडन यांनी व्हेनेशियाला पाच पाऊंड बक्षिस म्हनून दिले.<ref name="Venetia"/> प्लूटो (Pluto) हे नाव पार्सिवाल लॉवेल यांच्या नावाच्या अद्याक्षराने सुरू होते. तसेच त्याची अद्याक्षराची आकृती (monogram) '''P-L''' हे प्लूटोच्या खगोलशास्त्रीय चिन्हात आहे. ([[चित्र:Pluto monogram (fixed width).svg|20px|{{Unicode|♇}}]]).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = NASA's Solar System Exploration: Multimedia: Gallery: Pluto's Symbol | दुवा = http://sse.jpl.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=263 | प्रकाशक = NASA | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-25 | archive-date = 2011-08-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110806112705/http://sse.jpl.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=263 | url-status = dead }}*{{वेबॅक आर्किव्ह|दुवा=http://sse.jpl.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=263|date=20080303225440}}</ref> प्लूटोचे फलज्योतिष चिन्ह([[चित्र:Pluto symbol (large orb, fixed width).svg|20px|⯓]]) हे नेपच्यूनच्या चिन्हा ([[चित्र:Neptune symbol (fixed width).svg|20px|♆]])सारखेच आहे, फक्त त्यात मध्यभागी वर्तूळ आहे तर नेपच्यूनच्या चिन्हात मध्यभागी त्रिशूळ आहे. [[होउई नोजिरी]] यांच्या [[इ.स. १९३०|१९३०]]मधील सूचनेनुसार [[चायनीज भाषा|चायनीज]], [[जापनीज भाषा|जापनीज]] व [[कोरियन भाषा|कोरियन]] भाषांमध्ये या नावाचे भाषांतर ''पाताळभूमीचा राजा तारा'' (冥王星),<ref name=nineplan>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=Planetary Linguistics |दुवा=http://seds.lpl.arizona.edu/nineplanets/nineplanets/days.html |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-06-12 |archive-date=2007-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071217070734/http://seds.lpl.arizona.edu/nineplanets/nineplanets/days.html |url-status=dead }}*{{वेबॅक आर्किव्ह|दुवा=http://seds.lpl.arizona.edu/nineplanets/nineplanets/days.html|date=20070623060929}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Uranus, Neptune, and Pluto in Chinese, Japanese, and Vietnamese|कृती=cjvlang.com|दुवा=http://www.cjvlang.com/Dow/UrNepPl.html|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-05-24}}</ref> असे केले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=A Tribute to Houei Nojiri |लेखक=Steve Renshaw and Saori Ihara |दुवा=http://www2.gol.com/users/stever/nojiri.htm |वर्ष=2000 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-06-12 |archive-date=2015-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710121737/http://www2.gol.com/users/stever/nojiri.htm |url-status=dead }}</ref> अनेक अयुरोपियन भाषा प्लूटो हेच नाव त्यांच्या लिपितून लिहितात (transliteration).परंतु काही [[भारतीय भाषा]] पाताळदेव ''[[यम]]'' हे नाव वापरतात. [[व्हिएतनामीज भाषा|व्हिएतनामीज भाषेमध्येपण]] यमाचे नाव (Diêm Vương) प्लूटोचे नाव म्हणून वापरतात.<ref name=nineplan /> == भौतिक गुणधर्म == [[चित्र:Pluto's surface (Hubble).jpg|thumb|हबल दूर्बिणिने जमवलेल्या माहितीवरून बनविलेली प्लूटोची चित्रे.]] [[चित्र:Surface Map of Pluto.jpg|thumb|प्लूटोच्या पृष्ठभागाचा हबलने बनविलेला नकाशा. यात प्लूटोच्या अल्बेडोमधील चढ-उतार दिसत आहेत.]] <!-- [[Image:Pluto-cutaway.svg|thumb|प्लूटोची संभाव्य संरचना. <br /> '''१.''' गोठलेला नायट्रोजन<br /> '''२.''' बर्फ <br /> '''३.''' सिलिकेट आणि बर्फ]] --> प्लूटोचे पृथ्वीपासून असलेले दीर्घ अंतर त्याचा तपशीलवार अभ्यास करणे कठीण बनविते.प्लूटोची अनेक गुपिते [[इ.स. २०१५|२०१५]] पर्यंत अज्ञातच राहतील, जेव्हा [[न्यू होरायझन्स]] प्लूटोजवळ पोहोचेल.<ref name="newhorizons">{{संकेतस्थळ स्रोत | लेखक = | title = Space Probe Heads To Pluto - Finally | प्रकाशक = CBS News | दिनांक = 2006-01-19 | दुवा = http://www.cbsnews.com/stories/2006/01/19/tech/main1219891.shtml | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-04-14 }}</ref> === स्वरूप व संरचना === <!-- Pluto's [[apparent magnitude]] averages 15.1, brightening to 13.65 at perihelion.<ref name="Pluto Fact Sheet">{{संकेतस्थळ स्रोत | लेखक = D. R. Williams | title = Pluto Fact Sheet | प्रकाशक = NASA | दिनांक = September 7, 2006 | दुवा =http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html | अ‍ॅक्सेसदिनांक =2007-03-24 }}</ref> To see it, a telescope is required; around 30&nbsp;cm (12&nbsp;in) aperture being desirable.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.science.edu.sg/ssc/detailed.jsp?artid=1950&type=6&root=6&parent=6&cat=66 | title = This month Pluto's apparent magnitude is m=14.1. Could we see it with an 11" reflector of focal length 3400 mm? | प्रकाशक = Singapore Science Centre | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-25 }}</ref> It looks indistinct and star-like even in very large telescopes because its [[angular diameter]] is only 0.11". It is light brown with a very slight tint of yellow.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=236 | title=What color is each planet? | कृती=Curious about Astronomy? | प्रकाशक=Cornell University | लेखक=M. Cuk | month=September | वर्ष=2002 | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-25}}</ref> --> प्लूटोच्या वर्णपटीय पृथक्करणातून असे आढळून आले आहे की प्लूटो हा ९८% [[नायट्रोजन]] बर्फ व थोड्या प्रमाणात मिथेन व कार्बन मोनॉक्साईड यांच्यापासून बनला आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|title = Surface Ices and the Atmospheric Composition of Pluto |author = Tobias C. Owen, Ted L. Roush et al.| journal = Science |year=1993 | month = August 6 | volume = 261 | issue = 5122 | pages = 745–748 |doi = 10.1126/science.261.5122.745 |दुवा=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/261/5122/745 |accessdate=2007-03-29|pmid = 17757212}}</ref><ref name=Solstation>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Pluto|कृती=SolStation|दुवा=http://www.solstation.com/stars/pluto.htm|वर्ष=2006|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-28|archive-date=2016-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410204446/http://www.solstation.com/stars/pluto.htm|url-status=dead}}</ref> दीर्घ अंतर व सद्ध्याच्या दूर्बीण तंत्रज्ञानाच्या मर्यादा यामुळे प्लूटोच्या पृष्ठभागाच्या तपशीलांचे छायाचित्र घेणे अशक्य आहे. तसेच हबल दूर्बिणितून मिळालेली चित्रे पूर्ण तपशील दाखवत नाहीत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = Hubble Reveals Surface of Pluto for First Time | कृती = Hubblesite | दुवा = http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1996/09 | वर्ष = 1996 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-26 }}</ref> === आकारमान व वस्तुमान === [[चित्र:Pluto Charon Moon Earth Comparison.png|thumb|200 px|left|पृथ्वी-चंद्र व प्लूटो-खारॉन यांच्या आकारमानाची तुलना. प्लूटोचे घनफळ पृथ्वीच्या ०.६६% आहे]] सुरुवातीला प्लूटोला [[पर्सिव्हाल लॉवेल|लॉवेलचा]] "[[प्लॅनेट एक्स]]" समजून शास्त्रज्ञांनी त्याच्या नेपच्यून व युरेनसवरील प्रभावावरून त्याचे वस्तुमान काढले. [[इ.स. १९५५|१९५५]] मध्ये प्लूटोचे वस्तुमान जवळपास पृथ्वीच्या वस्तुमानाइतके आहे असा हिशेब करण्यात आला होता. अधिक काळजीपूर्वक गणनेनंतर ते मंगळाच्या वस्तुमानाइतके आहे असे मांडण्यात आले.<ref name="Croswellp57">Croswell p. 57</ref> पण [[इ.स. १९७६|१९७६]] मध्ये [[हवाई विद्यापीठ|हवाई विद्यापीठाचे]] डेल कृशॅंक, कार्ल पिल्चर व डेव्हिड मॉरिसन यांनी प्लूटोच्या अल्बेडोचे (albedo){{मराठी शब्द सुचवा}} (वस्तूचे सूर्याचा प्रकाश परावर्तित करण्याचे प्रमाण) पहिल्यांदाच मोजमाप केले. व हे त्यांना मिथेनच्या बर्फाइतके आढळले. यावरून असे स्पष्ट झाले की प्लूटो त्याच्या आकाराच्या मानाने खूप प्रकाशमान आहे व त्याचे वस्तुमान पृथ्वीच्या १% पेक्षा जास्त असणे शक्य नाही.<ref name="Croswellp57"/><ref>प्लूटोचा अल्बेडो पृथ्वीच्या १.३-२.० पट जास्त आहे.{{संकेतस्थळ स्रोत | Author =D. R. Williams | title =Pluto Fact Sheet | प्रकाशक =NASA | दिनांक =September 7, 2006 | दुवा =http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html | अ‍ॅक्सेसदिनांक =2007-03-24 | archive-date =2015-11-19 | archive-url =https://archive.today/20151119095810/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html | url-status =dead }}</ref> [[खारॉन]] शोध लागल्यावर [[केपलरचा तिसरा नियम|केपलरचा तिसऱ्या नियमाचे न्यूटननी केलेल्या सूत्रीकरणाचा]] उपयोग करून प्लूटो-खारॉन जोडीचे वस्तुमान काढण्यात आले. जेव्हा खारॉनच्या गुरुत्वाकर्षणाचा प्लूटोवरील परिणाम मोजण्यात आला तेव्हा प्लूटोचे वस्तुमान १.३१×१०^२२ किलोग्रामवर आले, जे पृथ्वीच्या ०.२४% आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = Beyond Pluto (extract) | लेखक = J. Davies | कृती = Royal Observatory, Edinburgh | दुवा = http://assets.cambridge.org/052180/0196/excerpt/0521800196_excerpt.pdf | वर्ष=2001 | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26|फॉरमॅट=PDF}}</ref> खारॉन-प्लूटोच्या [[ग्रहण]] व [[संक्रमण|संक्रमणांदरम्यान]] केलेल्या निरिक्षणांवरून प्लूटोचा व्यास २३९० कि.मी. असावा असा निकष मांडण्यात आला आहे.<ref> {{जर्नल स्रोत | title = Improved Orbital and Physical Parameters for the Pluto-Charon System | author = D. J. Tholen, M. W. Buie, R. P. Binzel, M. L. Frueh | journal = Science | volume = 237 | issue = 4814 | pages = 512–514 | दुवा = http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/237/4814/512 | work = Institute for Astronomy, University of Hawaii, Astronomy Department and McDonald Observatory, University of Texas | year = 1987 | doi = 10.1126/science.237.4814.512 | accessdate=2007-03-26 | pmid = 17730324 }}</ref> अडाप्टिव प्रकाशशास्त्राच्या(adaptive optics){{मराठी शब्द सुचवा}} शोधानंतर खगोलशास्त्रज्ञांना प्लूटोचा आकार अचूकपणे मोजणे शक्य झाले आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत | title = Adaptive optics imaging of Pluto-Charon and the discovery of a moon around the Asteroid 45 Eugenia: the potential of adaptive optics in planetary astronomy | author = L. M. Close, W. J. Merline, D. J. Tholen, T. C. Owen, F. J. Roddier, C. Dumas, | journal = Proceedings of the International Society for Optical Engineering | volume = 4007 | pages = 787–795, | work = European Southern Observatory | दुवा = http://www.spie.org/scripts/abstract.pl?bibcode=2000SPIE.4007..787C | year = 2000 | accessdate = 2007-03-26 }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> प्लूटो हा सूर्यमालेतील इतर ग्रहांपेक्षा तर लहान व हलका आहेच पण यासोबत तो ७ नैसर्गिक उपग्रहांपेक्षाही छोटा आहे. हे सात उपग्रह म्हणजे [[गनिमिड (उपग्रह)|गनिमिड]], [[टायटन (उपग्रह)|टायटन]], [[कॅलिस्टो (उपग्रह)|कॅलिस्टो]], [[आयो (उपग्रह)|आयो]], [[चंद्र|पृथ्वीचा चंद्र]], [[युरोपा (उपग्रह)|युरोपा]], आणि [[ट्रायटन (उपग्रह)|ट्रायटन]]. प्लूटोचे वस्तुमान चंद्राच्या ०.२ पट आहे. लघुग्रहांच्या पट्ट्यातील सर्वांत मोठ्या [[सेरेस (बटु ग्रह)|सेरेसपेक्षा]] प्लूटोचा व्यास दुप्पट तर वस्तुमान १२ पट आहे. पण प्लूटो [[एरिस (बटु ग्रह)|एरिसपेक्षा]] लहान आहे, ज्याचा शोध [[इ.स. २००५|२००५]] मध्ये लागला. === वातावरण === प्लूटोचे वातावरण [[नायट्रोजन]], [[मिथेन]] व [[कार्बन मोनॉक्साईड]] यांच्या पातळ आवरणाने बनले आहे. हे आवरण त्याच्या पृष्ठभागावरील बर्फापासून बनले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title= Nitrogen in Pluto's Atmosphere|लेखक= Ken Croswell|दुवा=http://www.kencroswell.com/NitrogenInPlutosAtmosphere.html|वर्ष=1992|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-04-27}}</ref> जसा प्लूटो सूर्यापासून दूर जातो, तसे त्याचे वातावरण गोठत जाते व त्याच्या पृष्ठभागवर पडते. आणि जसा प्लूटो सूर्याजवळ येत जातो तसे प्लूटोच्या पृष्ठभागाचे तापमान वाढते व बर्फाचे वायूंमध्ये रूपांतरण होते. हे रूपांतरण [[प्रति-हरितगृह परिणाम|प्रति-हरितगृह परिणामासारखे]] (anti-greenhouse effect){{मराठी शब्द सुचवा}} काम करते व प्लूटोचा पृष्ठभाग थंड करते. ज्याप्रमाणे घामामुळे शरिराचे तापमान कमी होते. [[सब्लिमिटर ऍरे]] (Submillimeter Array) वापरून अलिकडेच शास्त्रज्ञांनी प्लूटोचे तापमान ४३ केल्व्हिन आहे असा शोध लावला आहे, जे अपेक्षेपेक्षा १० केल्व्हिन ने कमी आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.cnn.com/2006/TECH/space/01/03/pluto.temp/index.html | title = Astronomers: Pluto colder than expected | लेखक = T. Ker | प्रकाशक = Space.com (via CNN.com) | वर्ष = 2006 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-05 }}</ref> जेव्हा एखादा वातावरण नसलेला ग्रह एखाद्या दूरवरच्या ताऱ्याला झाकतो (याला ऑकल्टेशन (occultation){{मराठी शब्द सुचवा}} म्हणतात), तेव्हा तो तारा एकाएकी दृष्टिआड होतो. याविरूद्ध जेव्हा वातावरण असलेला ग्रह एखाद्या ताऱ्याला झाकतो तेव्हा तो तारा हळुह्ळू अंधुक होत जात नजरेआड जातो. त्याच्या अंधुक होण्याच्या वेगावरून त्या ग्रहाच्या वातावरणाबाबत माहिती मिळू शकते. [[इ.स. १९८५|१९८५]]च्या प्लूटोच्या एका ऑकल्टेशन (occultation)च्या अभ्यासातून प्लूटोला वातावरण आहे हे सिद्ध झाले होते. हा शोध [[इ.स. १९८८|१९८८]] मधील अजून एका ऑकल्टेशनवरून अधिक दृढ झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = IAUC 4097 | दुवा = http://cfa-www.harvard.edu/iauc/04000/04097.html#Item0 | वर्ष = 1985 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-26}}</ref> ताऱ्याच्या अंधुक होण्याच्या वेगावरून प्लूटोचा वातवरणीय दाब ०.१५ [[पास्कल (एकक)|पास्कल]] इतका निश्चित करण्यात आला होता, जो पृथ्वीच्या जवळपास १/७,००,००० पट आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = The atmospheres of Pluto and other trans-Neptunian objects | लेखक = R. Johnston | दुवा = http://www.johnstonsarchive.net/astro/pluto.html | वर्ष = 2006 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-26 }}</ref> [[इ.स. २००२|२००२]] मध्ये अजून एक ऑकल्टेशन [[पॅरिस वेधशाळा|पॅरिस वेधशाळेच्या]] ब्रुनो सिकार्डी यांच्या नेतृत्वाखालील गटाने,<ref>{{जर्नल स्रोत | दुवा = http://calys.obspm.fr/~sicardy/pluton/pr_obs_en.html | title = Large changes in Pluto's atmosphere as revealed by recent stellar occultations | journal = Nature | volume = 424 | doi = 10.1038/nature01766 | author = B. Sicardy | coauthors = T. Widemann, et al. | publisher = Nature | date = 2003-07-10 | accessdate = 2006-03-05 | pages = 168 | archive-date = 2007-12-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071221034241/http://calys.obspm.fr/~sicardy/pluton/pr_obs_en.html | url-status = dead }} * {{वेबॅक आर्किव्ह|दुवा=http://calys.obspm.fr/~sicardy/pluton/pr_obs_en.html|date=20060823000740}}</ref> तसेच [[एम.आय.टी.]]च्या [[जेम्स एल. इलियट]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://web.mit.edu/newsoffice/2002/pluto.html | title = Pluto is undergoing global warming, researchers find | प्रकाशक = Massachusetts Institute of Technology | दिनांक = 2002-10-09 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-20 }}</ref> व [[विल्यम कॉलेज]]च्या [[जे पासाचॉफ]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.williams.edu/admin/news/releases.php?id=162 | title = Williams Scientists Contribute to New Finding About Pluto | प्रकाशक = Williams College | दिनांक = 2003-07-09 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-20 | archive-date = 2007-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071011063547/http://williams.edu/admin/news/releases.php?id=162 | url-status = dead }}</ref> यांनी बघितले व अभ्यासले. यावरून वातावरणीय दाब ०.३ पास्कल असावा असा अंदाज करण्यात आला. हे थोडे अनपेक्षित होते कारण प्लूटो सूर्यापासून १९८८ पेक्षा आता जास्त दूर होता व यामुळे वातावरणातील वायू थंड होऊन ते अधिक विरळ होणे अपेक्षित होते. याचे एक स्पष्टीकरण असे देण्यात येते की, [[इ.स. १९८७|१९८७]] मध्ये प्लूटोचा दक्षिण ध्रूव १२० वर्षांनंतर सावलीतून बाहेर आला होता. यामुळे बराच नायट्रोजन वातावरणात उत्सर्जित झाला असावा, जो थंड होण्यास बरीच दशके लागतील.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = Puzzling Seasons and Signs of Wind Found on Pluto | लेखक = R. R. Britt | कृती = Space.com | दुवा = http://www.space.com/scienceastronomy/pluto_seasons_030709.html | वर्ष = 2003 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-26 }}</ref> अजून एक ऑकल्टेशन एम.आय.टी.-विल्यम कॉलेजचा संयुक्त गट (ज्यामध्ये जेम्स एलिएट व जे पासाचॉफ होते) व [[साउथवेस्ट रिसर्च इंस्टिट्यूट]]च्या लेसली यंग यांच्या नेतृत्वाखालील गटाने [[जून १२]], [[इ.स. २००६|२००६]] मध्ये ऑस्ट्रेलियामधून बघितले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | लेखक = J. L. Elliot, M. J. Person, A. A. S. Gulbis, E. R. Adams, E. A. Kramer, C. A. Zuluaga, R. E. Pike, J. M. Pasachoff, S. P. Souza, B. A. Babcock, J. W. Gangestad, A. E. Jaskot, P. J. Francis, R. Lucas, A. S. Bosh | वर्ष=2006 | title = The Size of Pluto's Atmosphere As Revealed by the 2006 June 12 Occultation | दुवा = http://adsabs.harvard.edu/abs/2006DPS....38.3102 | journal = American Astronomical Society | कृती = E Pasadena Division of Planetary Sciences |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-04-12}}</ref> == कक्षा == [[चित्र:TheKuiperBelt Orbits Pluto Ecliptic.svg|right|thumb|प्लूटोची कक्षा (लाल), नेपच्यूनची कक्षा (निळी), प्रमाण प्रतल (इलिप्टिक) क्षितिजसमांतर दाखविले आहे.]] प्लूटोची कक्षा इतर ग्रहांपेक्षा बरीच वेगळी आहे. इतर ग्रहांच्या क़क्षा जवळपास वर्तुळाकार असून त्या एकाच [[इलिप्टिक]] प्रतलामध्ये आहेत. मात्र प्लूटोची कक्षा लंबवर्तुळाकार असून ती या प्रमाण प्रतलापासून बरीच कललेली आहे (१७° पेक्षा जास्त) . ही [[उत्केंद्रता]] (eccentricity) प्लूटोला काही काळ सूर्यापासून नेपच्यूनपेक्षाही जास्त जवळ आणते.प्लूटो [[फेब्रुवारी ७]], [[इ.स. १९७९|१९७९]] पासून [[फेब्रुवारी ११]], [[इ.स. १९९९|१९९९]] पर्यंत सूर्यापासून नेपच्यूनपेक्षा जास्त जवळ होता. याआधी अशी स्थिती केवळ चौदा दिवसांसाठी [[जुलै ११]], [[इ.स. १७३५|१७३५]] ते [[सप्टेंबर १५]], [[इ.स. १७४९|१७४९]] पर्यंत होती. त्याही आधी अशी स्थिती [[एप्रिल ३०]], [[इ.स. १४८३|१४८३]] पासून [[जुलै २३]], [[इ.स. १५०३|१५०३]] (जवळपास २० वर्षे) टिकली होती. {{clear}} == कायपरचा पट्टा == {{main|कायपरचा पट्टा}} [[चित्र:Outersolarsystem objectpositions labels comp.png|thumb|350px|कायपरच्या पट्ट्यातील ज्ञात खगोलीय वस्तू, सोबत ४ बाह्य राक्षसी वायू ग्रह दाखविले आहेत.]] प्लूटोचा जन्म व मूळ यांनी खगोलशास्त्रज्ञांना नेहमीच बुचकळ्यात टाकले आहे. [[इ.स. १९५०|१९५०]]च्या दशकात असा सुचविण्यात आले होते की प्लूटो हा आधी [[नेपच्यून ग्रह|नेपच्यूनचा]] उपग्रह होता पण त्याला नेपच्यूनच्या आत्ताचा सर्वांत मोठा उपग्रह [[ट्रायटन (उपग्रह)|ट्रायटनने]] त्याच्या कक्षेतून उडवून लावले. ही . हे मत आता पूर्णपणे अमान्य आहे कारण, प्लूटो कधीच नेपच्यूनच्या जवळ येत नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Pluto's Orbit|कृती=NASA New Horizons|दुवा=http://pluto.jhuapl.edu/science/everything_pluto/16_plutoOrbit.html|वर्ष=2007|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26|archive-date=2008-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516205736/http://pluto.jhuapl.edu/science/everything_pluto/16_plutoOrbit.html|url-status=dead}}</ref> [[इ.स. १९९२|१९९२]]च्या सुरुवातीपासून खगोलशास्त्रज्ञांना नेपच्यूनच्या पुढे अनेक छोट्या बर्फाळ वस्तू सापडू लागल्या. यांची केवळ कक्षाच नव्हे तर आकार व संरचना पण प्लूटोसारखी होती. या पट्ट्याला [[जेरार्ड कायपर]] यांच्या नावावरून [[कायपरचा पट्टा]] असे नाव देण्यात आले. कायपर हे नेपच्यूनपलीकडील वस्तूंच्या गुणधर्माबद्दल भाकित करण्याच्या पहिल्या काही खगोलशास्त्रज्ञांपैकी एक होते. हा पट्टा अनेक (short-period){{मराठी शब्द सुचवा}} [[धूमकेतू|धूमकेतूंचे]] उगमस्थान मानला जातो. खगोलशास्त्रज्ञ आता प्लूटोला कायपरच्या पट्ट्यातील सर्वांत मोठी [[कायपरच्या पट्ट्यातील वस्तू|वस्तू]] म्हणून वर्गीकृत करतात.<ref name=wiki-kbo/> कायपरच्या पट्ट्यातील इतर वस्तूंप्रमाणे प्लूटो व धूमकेतूंमध्ये अनेक समानता आहेत. उदाहरणार्थ, [[सौरवारा|सौरवाऱ्यामुळे]] धूमकेतूंप्रमाणे प्लूटोचाही पृष्ठभाग अंतराळात भिरकावला जात आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| title=Colossal Cousin to a Comet?| कृती=New Horizons| दुवा=http://pluto.jhuapl.edu/science/everything_pluto/8_cousin.html| अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-06-23| archive-date=2008-05-16| archive-url=https://web.archive.org/web/20080516205903/http://pluto.jhuapl.edu/science/everything_pluto/8_cousin.html| url-status=dead}}</ref> जर प्लूटोला सूर्यापासून पृथ्वीइतक्या अंतरावर ठेवले तर त्याचीसुद्धा शेवटी तयार होईल.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| वर्ष=1999| लेखक=Neil deGrasse Tyson| title=Space Topics: Pluto Top Ten: Pluto Is Not a Planet| कृती=The Planetary Society| दुवा=http://www.planetary.org/explore/topics/topten/tyson_pluto_is_not.html| अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-06-23| archive-date=2011-09-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20110927042714/http://www.planetary.org/explore/topics/topten/tyson_pluto_is_not.html| url-status=dead}} * {{वेबॅक आर्किव्ह|दुवा=http://www.planetary.org/explore/topics/topten/tyson_pluto_is_not.html|date=20060927042928}}</ref> जरी प्लूटोला कायपरच्या पट्ट्यातील सर्वांत मोठी वस्तू मानण्यात येत असले तरी [[ट्रायटन (उपग्रह)|ट्रायटनचे]], जो प्लूटोपेक्षा थोडा मोठा आहे, अनेक गुणधर्म (वातावरण तसेच भूरचना याबाबतीतील) प्लूटोसारखेच आहेत. यामुळे अनेक शास्त्रज्ञांची अशी समजूत आहे की ट्रायटन आधी कायपरच्या पट्ट्यात होता व नंतर तो नेपच्यूनच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे त्याच्याभोवतीच्या कक्षेत अडकला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Neptune's Moon Triton|कृती=The Planetary Society|दुवा=http://www.planetary.org/explore/topics/neptune/triton.html|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26|archive-date=2012-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120329101359/http://planetary.org/explore/topics/neptune/triton.html|url-status=dead}} * {{वेबॅक आर्किव्ह|दुवा=http://www.planetary.org/explore/topics/neptune/triton.html|date=20070709014004}}</ref> [[एरिस (बटु ग्रह)|एरिस]] हासुद्धा प्लूटोपेक्षा मोठा आहे, पण तो [[विखुरलेली चकती]] या वर्गात गणला जातो. ([[#वाद|खाली पहा]]) <!-- A large number of Kuiper belt objects, like Pluto, possess a 3:2 orbital resonance with Neptune. KBOs with this orbital resonance are called "[[plutino]]s", after Pluto.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=The Plutinos|लेखक=David Jewitt|कृती=University of Hawaii|दुवा=http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/plutino.html|वर्ष=2004|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26}}</ref> --> == नैसर्गिक उपग्रह == {{main|प्लूटोचे नैसर्गिक उपग्रह}} [[चित्र:Pluto system 2006.jpg|thumb|right|प्लूटो व त्याचे तीन ज्ञात उपग्रह. खारॉन, निक्स व हायड्रा]] प्लूटोला तीन ज्ञात नैसर्गिक उपग्रह आहेत : [[खारॉन]], ज्याचा शोध खगोलशास्त्रज्ञ [[जेम्स डब्ल्यू. क्रिस्ती]] यांनी [[इ.स. १९७८|१९७८]] मध्ये लावला; व दोन छोटे उपग्रह, [[निक्स (उपग्रह)|निक्स]] व [[हायड्रा (उपग्रह)|हायड्रा]], ज्यांचा शोध [[इ.स. २००५|२००५]] मध्ये लागला.<ref>Guy Gugliotta. "[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/31/AR2005103101426.html Possible New Moons for Pluto]." ''[[Washington Post]].'' November 1, 2005. Retrieved on October 10, 2006.</ref> [[चित्र:Pluto system.svg|thumb|left|प्लूटो व त्याचे उपग्रह, 'पी १' हा निक्स आहे तर 'पी २' हा हायड्रा]] प्लूटो-खारॉनची जोडी नोंद घेण्यासारखी आहे. याचे कारण म्हणजे सूर्यमालेतील ज्या थोड्याफार द्विमान प्रणाली (binary systems){{मराठी शब्द सुचवा}} आहेत त्यामध्ये हे सर्वांत मोठे आहेत. द्विमान प्रणाली म्हणजे अशा दोन वस्तूंची जोडी ज्यांचे [[गुरुत्त्वमध्य]] त्यांच्या पृष्ठभागाच्या वर असते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title = Binary Minor Planets |लेखक = Derek C. Richardson and ­ Kevin J. Walsh |कृती = Department of Astronomy, University of Maryland |दुवा = http://arjournals.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.earth.32.101802.120208?journalCode=earth |वर्ष = 2005 |अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-26 }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यामुळे तसेच प्लूटोसापेक्ष खारॉनच्या मोठ्या आकारामुळे काही शास्त्रज्ञ त्यांना बटु [[जुळे ग्रह]] (double planet){{मराठी शब्द सुचवा}} म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = Charon's size and an upper limit on its atmosphere from a stellar occultation | लेखक = B. Sicardy et al. | दुवा = http://www.nature.com/nature/journal/v439/n7072/abs/nature04351.html | वर्ष = 2006 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-26 }}</ref> या जोडीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे प्लूटो व खारॉन हे एकमेकांना नेहमी स्वतःची एकच बाजू दाखवतात. याचा अर्थ असा की प्लूटोवर खारॉनकडील बाजूवर उभ्या असलेल्या व्यक्तीला खारॉनची एकच बाजू दिसेल आणि जर ती व्यक्ती दुसऱ्या बाजूला गेली तर तिला खारॉन कधीच दिसणार नाही. हेच खारॉनवरच्या व्यक्तीलाही लागू होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=The Once and Future Pluto|लेखक=Leslie Young|कृती=Southwest Research Institute, Boulder, कॉलोराडो|दुवा=http://www.boulder.swri.edu/~layoung/projects/talks03/IfA-jan03v1.ppt|वर्ष=1997|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26}}</ref> [[हबल दुर्बीण|हबल दुर्बिणीवर]] काम करणाऱ्या शास्त्रज्ञांना [[मे १५]], [[इ.स. २००५]] रोजी प्लूटोच्या आणखी दोन उपग्रहांचा शोध लागला. त्यांना अनुक्रमे "एस/२००५ पी १" व "एस/२००५ पी २" ही तात्पुरती नावे देण्यात आली. आय.ए.यू. ने [[जून २१]], [[इ.स. २००६|२००६]] रोजी त्यांना [[निक्स (उपग्रह)|निक्स]] (तुलनेने जवळचा, पी १) आणि [[हायड्रा (उपग्रह)|हायड्रा]] (तुलनेने दूरचा, पी २) ही नावे दिली.<ref>{{cite press release | publisher=International Astronomical Union | date=2006-06-21 | title=IAU Circular No. 8723 - Satellites of Pluto | दुवा=http://www-int.stsci.edu/~mutchler/documents/IAU_Circular_8723.pdf | accessdate=2007-02-12|format=PDF}}</ref> हे दोन छोटे उपग्रह खारॉनच्या जवळपास दोन आणि तीन पट अंतरावरून वर्तुळाकार कक्षेत खारॉनच्याच कक्षीय प्रतलावरून (Orbital plane) प्लूटोभोवती फिरतात.<ref>{{जर्नल स्रोत | author= F. R. Ward | coauthors = RM Canup| year = 2006 | month = August 25 | title = Forced Resonant Migration of Pluto's Outer Satellites by Charon | journal = Science | volume = 313 | issue = 5790 | pages = 1107–1109 | doi = 10.1126/science.1127293 | दुवा = http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/sci;313/5790/1107 | accessdate = 2007-02-12 | pmid = 16825533}}</ref> {{clear}} == अवकाशयानांनी केलेले निरिक्षण == [[चित्र:New Horizons launch.jpg|thumb|right|''[[न्यू होरायझन्स]]'' (नवी क्षितिजे), यानाचे प्रक्षेपण [[जानेवारी १९]], [[इ.स. २००६|२००६]]]] प्लूटोचा लहान आकार व पृथ्वीपासूनचे दीर्घ अंतर यामुळे प्लूटो हे अंतरिक्षयानांसाठी एक आव्हान ठरले आहे. [[व्हॉयेजर १]] प्लूटोपर्यंत पोहोचू शकले असते पण शेवटी [[शनी ग्रह|शनी]]चा उपग्रह [[टायटन (उपग्रह)|टायटन]] याच्याजवळून त्याला नेण्याचे ठरविण्यात आले व यामुळे ते यान प्लूटोजवळून जाऊ शकले नाही. [[व्हॉयेजर २]]च्या मार्गाला तर प्लूटोजवळून जाणे शक्यच नव्हते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://voyager.jpl.nasa.gov/faq.html| title=Voyager Frequently Asked Questions| अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-09-08| प्रकाशक=Jet Propulsion Laboratory| दिनांक=January 14, 2003}} * {{वेबॅक आर्किव्ह|दुवा=http://voyager.jpl.nasa.gov/faq.html|date=20060928213422}}</ref> प्लूटोजवळून जाण्याचा एकही गंभीर प्रयत्न २० व्या शतकाच्या शेवटच्या दशकापर्यंत केला गेला नव्हता. ऑगस्ट [[इ.स. १९९२|१९९२]] मध्ये [[जे.पी.एल.]]मधले शास्त्रज्ञ [[रॉबर्ट स्टाएहल]] यांनी [[क्लाईड टॉमबॉघ]]ला दूरध्वनी करून प्लूटोला भेटण्यासाठी त्यांची परवानगी मागितली. या घटनेचे स्मरण करतांना टॉमबॉघ म्हणाले होते, ''मी त्यांना सांगितले, तुम्ही खुशाल जाऊ शकता, पण एका लांब व थंड प्रवासासाठी तयार रहा.''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=The last world|लेखक=Dava Sobel|कृती=Discover magazine|दुवा=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1511/is_n5_v14/ai_13794133|वर्ष=1993|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-04-13|archive-date=2013-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512213705/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1511/is_n5_v14/ai_13794133|url-status=dead}}</ref> या शुभारंभानंतरपण [[नासा]]ने [[इ.स. २०००|२०००]] मध्ये खर्च व प्रक्षेपकातील विलंबाचे कारण देऊन [[प्लूटो कायपर एक्सप्रेस]] हे यान रद्द केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Pluto Kuiper Express|लेखक=Dr. David R. Williams|कृती=NASA Goddard Space Flight Center|दुवा=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/database/MasterCatalog?sc=PLUTOKE|वर्ष=2005|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26|archive-date=2011-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20111024200241/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=PLUTOKE|url-status=dead}}</ref> तीव्र राजनैतिक भांडणानंतर अम्रेरिकेच्या सरकारने [[न्यू होरायझन्स]] या प्लूटोला जाणाऱ्या नवीन अंतरिक्ष मोहिमेला निधी देण्याचे मंजूर केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Pluto Mission a Go! Initial Funding Secured|लेखक=Robert Roy Britt |कृती=space.com |दुवा=http://www.space.com/scienceastronomy/pluto_horizons_030225.html|वर्ष=2003|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-04-13}}</ref> [[न्यू होरायझन्स]] [[जानेवारी १९]], [[इ.स. २००६|२००६]] रोजी यशस्वीरित्या प्रक्षेपित करण्यात आले. दिवंगत [[क्लाईड टॉमबॉघ]] (जे [[इ.स. १९९७|१९९७]] मध्ये मरण पावले) यांच्या काही अस्थी या यानावर ठेवल्या गेल्या आहेत, याची पुष्टी मोहिमेचे प्रमुख असलेले [[एस. ॲलन स्टर्न]] यांनी केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Happy 100th Birthday, Clyde Tombaugh|लेखक=Dr. Alan Stern|कृती=Southwest Research Institute|दुवा=http://www.jhuapl.edu/newscenter/pressreleases/2006/060203.asp|वर्ष=2006|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-04-13|archive-date=2007-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20070415145738/http://www.jhuapl.edu/newscenter/pressreleases/2006/060203.asp|url-status=dead}}</ref> [[चित्र:First Pluto sighting from New Horizons.gif|thumb|left|[[न्यू होरायझन्स]] ने घेतलेले प्लूटोचे पहिले छायाचित्र]] [[इ.स. २००७|२००७]]च्या सुरुवातीला या यानाने आपल्या मार्गक्रमणासाठी [[गुरू ग्रह|गुरूच्या]] गुरुवत्वाकर्षणाचा उपयोग करून घेतला. [[जुलै १४]], [[इ.स. २०१५|२०१५]] रोजी हे यान प्लूटोच्या सर्वाधिक जवळ असेल. प्लूटोची शास्त्रोक्त निरिक्षणे याच्या पाच महिने आधीपासून चालू होतील व पुढे कमीत कमी एक महिना चालू राहतील. [[न्यू होरायझन्स]] ने सप्टेंबर [[इ.स. २००६|२००६]] मध्ये प्लूटोची [[लॉंग रेंज रिकनायसन्स इमेजर]] (Long Range Reconnaissance Imager (LORRI)) वापरून पहिली छायाचित्रे घेतली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pluto.jhuapl.edu/news_center/news/112806.htm | title=New Horizons, Not Quite to Jupiter, Makes First Pluto Sighting | प्रकाशक=The Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory | दिनांक=2006-11-28 | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-20 | archive-date=2007-02-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070220030041/http://pluto.jhuapl.edu/news_center/news/112806.htm | url-status=dead }}</ref> ही चित्रे जवळपास ४२० कोटी किलोमीटर अंतरावरून काढली गेली आहेत व यामुळे यानाची दूरवरच्या वस्तूंचा वेध घेण्याची क्षमता सिद्ध झाली आहे. याचा उपयोग यानाला प्लूटो व कायपरच्या पट्ट्यातील इतर खगोलीय वस्तूंजवळ जाण्यासाठी होईल. [[रिमोट सेंन्सिंग]]{{मराठी शब्द सुचवा}} तंत्रज्ञानाचा उपयोग करून [[न्यू होरायझन्स]] प्लूटो व त्याचा उपग्रह खारॉन यांची भूरचना (geology) व स्वरूप अभ्यासण्याचा, त्यांच्या पृष्ठभागाची संरचना मानचित्रित करण्याचा तसेच प्लूटोचे उदासीन (neutral){{मराठी शब्द सुचवा}} वातावरण व [[मुक्तिवेग]] अभ्यासण्याचा प्रयत्न करेल. [[न्यू होरायझन्स]] प्लूटो व खारॉनच्या पृष्ठभागाची छायाचित्रेपण घेईल. [[निक्स (उपग्रह)|निक्स]] व [[हायड्रा (उपग्रह)|हायड्रा]] यांच्या शोधामुळे यानासमोर अशी अनेक आव्हाने उभी ठाकण्याची शक्यता आहे ज्यांचा आधी विचार करण्यात आला नव्हता. कायपर पट्ट्यातील वस्तूंमध्ये होणाऱ्या टकरी तसेच त्यांचा कमी असलेला मुक्तिवेग यामुळे निर्माण झालेला अंतराळातील कचरा एकप्रकारचे धुळीचे कडे बनवू शकतो. जर यानाला अशा कड्यातून जावे लागले तर त्याला हानी होण्याची शक्यता वाढते व यामुळे ते यान निकामीपण होऊ शकते.<ref name="Steffl 2006">{{जर्नल स्रोत| first=Andrew J.| last=Steffl| coauthors=S. Alan Stern| title=First Constraints on Rings in the Pluto System| दुवा=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0608036| id=astro-ph/0608036| format=subscription required}}</ref> {{clear}} == त्याच्या ग्रह असण्यावरून असलेला विवाद == {{main|आय.ए.यू.ची ग्रहाची व्याख्या}} प्लूटोचा ग्रह म्हणून असलेला दर्जा १९९२ पासून विवादात आला जेव्हा कायपर पट्ट्यातील पहिली खगोलीय वस्तू '''(१५७६०) १९९२ QB_१''' शोधली गेली. तेव्हापासून अनेक शोधांनी हा वाद वाढवतच नेला आहे. === प्लूटोची ग्रह म्हणून असलेली स्मारके === [[चित्र:Pioneer plaque.svg|left|thumb|पायोनियर पाटी]] प्लूटो हा [[पायोनियर पाटी]]वर ग्रह म्हणून दाखवण्यात आला आहे. ही कोरलेली पाटी [[पायोनियर १०]] व [[पायोनियर ११]] या [[इ.स. १९७१|१९७१]] साली अवकाशात सोडलेल्या अंतराळ यानांना जोडली गेली होती. परग्रहावरील एखाद्या जीवसृष्टीला जर ही याने भविष्यात कधी भेटली तर त्यांना पृथ्वीबद्दल माहिती देण्यासाठी ही पाटी या यानांना जोडण्यात आली होती. या पाटीवर सूर्यमालेचे नऊ ग्रह दाखवणारे चित्र आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Spacecraft Artifacts as Physics Teaching Resources|लेखक=R.W. Robinett|कृती=Department of Physics, The Pennsylvania State University|दुवा=http://www.waiferx.com/Physics/2006/Fall/Ast10/Goals/FinalExam/TPT2001-RWRobinett.pdf|वर्ष=2001|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26|फॉरमॅट=PDF|archive-date=2007-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20070604204635/http://www.waiferx.com/Physics/2006/Fall/Ast10/Goals/FinalExam/TPT2001-RWRobinett.pdf|url-status=dead}}</ref> तसेच १९७० च्या दशकातच अंतराळात सोडलेल्या [[व्हॉयेजर १]] व [[व्हॉयेजर २]] या अंतराळयानांवर असलेल्या [[व्हॉयेजर सुवर्ण तबकडी]] या [[फोनोग्राफ]] तबकडीवरपण प्लूटोचे चित्र होते व ते चित्र प्लूटो हा नववा ग्रह आहे असे दर्शवित होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Space Topics: Voyager- The Golden Record|कृती=Planetary Society|दुवा=http://www.planetary.org/explore/topics/space_missions/voyager/golden_record.html|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26|archive-date=2006-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20060208140648/http://www.planetary.org/explore/topics/space_missions/voyager/golden_record.html|url-status=dead}}*{{वेबॅक आर्किव्ह|दुवा=http://www.planetary.org/explore/topics/space_missions/voyager/golden_record.html|date=20070415163815}}</ref> [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी|डिस्नी]]च्या ऍनिमेशनपटांमधील [[प्लूटो (डिस्नी)|प्लूटो]] या पात्राला प्लूटोच्या गौरवार्थच ते नाव देण्यात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Dwarfed by comparison|लेखक=Allison M. Heinrichs|कृती=Pittsburgh Tribune-Review|दुवा=http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/cityregion/s_467650.html|वर्ष=2006|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26|archive-date=2007-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20071114081539/http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/cityregion/s_467650.html|url-status=dead}}</ref> तसेच [[इ.स. १९४१|१९४१]]मध्ये नवीन बनविलेल्या एका रासायनिक मूलतत्त्वाला [[ग्लेन टी. सीबॉर्ग]] यांनी [[प्लुटोनियम|प्लूटोनियम]] हे नाव दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Reflections on the Legacy of a Legend|लेखक=David L. Clark and David E. Hobart|वर्ष=2000|दुवा=http://www.fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/pubs/00818011.pdf|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-09|फॉरमॅट=PDF|archive-date=2011-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604104539/http://www.fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/pubs/00818011.pdf|url-status=dead}}</ref> === वाद === कायपर पट्ट्याचा शोध व प्लूटोचा त्याच्याशी असलेला संबंध यामुळे अनेकजण प्लूटोला कायपर पट्ट्यातील इतरांपेक्षा वेगळे गणले जावे वा नाही असा प्रश्न मांडू लागले. २००२ मध्ये कायपर पट्ट्यातील [[क्वावार|५०००० क्वावार]]चा शोध लागला. याचा व्यास सुमारे १२८० कि.मी. आहे जो प्लूटोच्या जवळपास अर्धा आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Direct Measurement of the Size of the Large Kuiper Belt Object (50000) Quaoar|लेखक=Michael E. Brown and Chadwick A. Trujillo|कृती=The American Astronomical Society|दुवा=http://www.journals.uchicago.edu/cgi-bin/resolve?doi=10.1086/382513|वर्ष=2006|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> २००४ मध्ये १८०० कि.मी व्यास असलेला [[सेडना|९०३७७ सेडना]]चा शोध लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Diverse Albedos of Small Trans-Neptunian Objects|लेखक=W. M. Grundy, K. S. Noll, D. C. Stephens|कृती=Lowell Observatory, Space Telescope Science Institute|दुवा=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0502229|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26}}</ref> [[सेरेस (बटु ग्रह)|सेरेस]]च्या शोधानंतर त्याला ग्रहाचा दर्जा द्यावा असे काहींचे मत होते, पण वर नमूद केलेल्या तसेच इतर लघुग्रहांचा शोध लागल्यामुळे त्याला ग्रह दर्जा देण्याचे रद्द करण्यात आले होते. याच पार्श्वभूमीवर प्लूटोलासुद्धा [[क्युपर पट्ट्यातील वस्तू]] म्हणून वर्गिकृत करण्यात यावे अशी मागणी करण्यात आली. [[जुलै २९]], [[इ.स. २००५|२००५]] रोजी [[एरिस (बटु ग्रह)|एरिस]] या [[नेपच्यून पलीकडील खगोलीय वस्तू]]चा शोध लागला. हा प्लूटोपेक्षा थोडा मोठा आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Hubble Finds 'Tenth Planet' Slightly Larger Than Pluto| कृती=Hubblesite|दुवा=http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2006/16/|वर्ष=2006|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26}}</ref> [[ट्रायटन (उपग्रह)|ट्रायटन]]च्या १८४६ मधल्या शोधानंतर एरिस हा सूर्यमालेत सापडलेली सर्वांत मोठी खगोलीय वस्तू होती. त्याच्या शोधकांनी व वार्ताहारानी त्याला ''दहावा ग्रह'' असे संबोधले पण यावर औपचारिक एकमत नव्हते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=NASA-Funded Scientists Discover Tenth Planet|कृती=Jet Propulsion Laboratory|दुवा=http://www.jpl.nasa.gov/news/news-print.cfm?release=2005-126|वर्ष=2005|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-02-22|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721191652/http://www.jpl.nasa.gov/news/news-print.cfm?release=2005-126|url-status=dead}} * {{वेबॅक आर्किव्ह|दुवा=http://www.jpl.nasa.gov/news/news-print.cfm?release=2005-126|date=20071011234209}}</ref> इतर काही जणांचे म्हणणे होते की एरिसचा शोधामुळे आता प्लूटोला लघु ग्रह म्हणून गणण्यात यावे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0608359| title= What is a Planet?|लेखक=Steven Soter| दिनांक=2006-08-16| अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-08-24}} submitted to The Astronomical Journal, August 16, 2006</ref> प्लूटोला वेगळे ठरविणारे शेवटचे घटक होते, त्याचा चंद्र खारॉन व त्याच्याभोवतीचे वातावरण. पण हेपण बहुदा चूक आहे कारण अनेक [[नेपच्यून पलीकडील खगोलीय वस्तू|नेपच्यून पलीकडील खगोलीय वस्तूंना]] उपग्रह आहेत तसेच एरिसच्या वर्णपटावरून असे प्रतित होते की एरिसचा पृष्ठभाग हा प्लूटोसारखाच असावा.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | वर्ष=2006 | लेखक=Mike Brown | title=The discovery of 2003 UB313, the 10th planet.| कृती= California Institute of Technology| दुवा=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-05-25}}</ref> एरिसचा एक उपग्रहपण आहे, [[डिस्नोमिया (उपग्रह)|डिस्नोमिया]] नावाचा, ज्याचा शोध सप्टेंबर [[इ.स. २००५|२००५]] मध्ये लागला. === आय.ए.यू.ची ग्रहाची व्याख्या === [[इ.स. २००६|२००६]] मध्ये [[आंतरराष्ट्रीय खगोलीय संघटना]] (आय.ए.यू.)ने ग्रहाची औपचारिक व्याख्या केली. त्यानुसार जर एखादी खगोलीय वस्तू खालील तीन अटी पूर्ण करत असेल तर त्याला ग्रह मानण्यात यावे. # ती खगोलीय वस्तू सूर्याभोवती प्रदक्षिणा मारत असावी. # त्या खगोलीय वस्तूचे वस्तुमान कमीत कमी इतके असावे की ज्यायोगे तिचा आकार गुरुत्वाकर्षणामुळे गोलाकार (spherical) व्हावा. <!-- More specifically, its own gravity should pull it into a shape of [[hydrostatic equilibrium]]. --> # त्या खगोलीय वस्तूने आपली कक्षेजवळील भाग साफ केलेला असावा. याचा अर्थ असा की तिच्या कक्षेजवळील अंतराळातील लहान वस्तू तिच्या गुरुत्वाकर्षणाने तिच्यामध्ये विलीन झाल्या असाव्यात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf|title=IAU 2006 General Assembly: Resolutions 5 and 6|date=August 24, 2006|प्रकाशक=IAU|फॉरमॅट=PDF|accessdate=2008-10-25|archive-date=2009-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620102000/http://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=IAU0603>{{cite press release |date=2006-08-24 |publisher=International Astronomical Union (News Release - IAU0603) |title=IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes |दुवा=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0603/ |accessdate=2008-06-15 |archive-date=2008-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080913172129/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0603/ |url-status=dead }}</ref> प्लूटो तिसरी अट पूर्ण करत नाही. त्याचे वस्तूमान त्याच्या कक्षेतील इतर वस्तूंच्या केवळ ०.०७ पट आहे. (पृथ्वीचे वस्तुमान पृथ्वीच्या कक्षेतील वस्तूंच्या १७ दशलक्ष पट आहे.)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=What is a Planet?|लेखक= Steven Soter|कृती=Department of Astrophysics, American Museum of Natural History|दुवा=http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&articleID=93385350-E7F2-99DF-3FD6272BB4959038&pageNumber=2&catID=2|वर्ष=2007|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-02-21}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.iau2006.org/mirror/www.iau.org/iau0603/index.html|title=IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes|date=August 24, 2006|प्रकाशक=IAU|accessdate=2008-10-25|archive-date=2006-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20061107022302/http://www.iau2006.org/mirror/www.iau.org/iau0603/index.html|url-status=dead}}</ref> आय.ए.यू.ने पुढे ठरविले की प्लूटोला [[बटुग्रह|बटु ग्रह]] या नवीन तयार केलेल्या वर्गात टाकले जावे तसेच तो [[नेपच्यून पलीकडील वस्तू]] या वर्गातील [[प्लूटॉईड]] या उपवर्गाचा मूळ नमुना (prototype)सुद्धा मानण्यात यावा. == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} {{प्लूटो}} {{सूर्यमाला}} [[वर्ग:प्लूटो|*]] [[वर्ग:बटु ग्रह]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे]] hb8uyiw7wdhuw3qe0kbanwr1zz0rkra 0 3274 2704790 2623105 2026-08-23T18:18:58Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704790 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दीर्घिका | नाव = '''आकाशगंगा''' | image = ESO-VLT-Laser-phot-33a-07.jpg |image_size = | caption = रात्रीच्या आकाशातील [[पॅरनाल वेधशाळा|पॅरनाल वेधशाळेवरील]] आकाशगंगेचे केंद्रक | pronounce = | तारकासमूहाचे नाव = | epoch = [[युग (खगोलशास्त्र)#ज्यूलियन वर्षे आणि J2000|J2000]] | ra = | dec = | z = | h_radial_v = | gal_v = | dist_ly = | group_cluster = | type = Sb, Sbc, किंवा SB(rs)bc<ref name=ssr100_1_129/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | लेखक=हार्मुट फ्रॉमर्ट, ख्रिस्तीन क्रोनबर्ग | दिनांक=२६ ऑगस्ट, २००५ | दुवा= http://messier.seds.org/more/mw_type.html | title= क्लासिफिकेशन ऑफ द मिल्की वे गॅलॅक्सी | accessdate=2015-05-30 | work=SEDS|भाषा = इंग्रजी}}</ref> [[सर्पिलाकार दीर्घिका|भुजायुक्त सर्पिलाकार दीर्घिका]] | mass = ०.८–१.५×१०^१२<ref name="McMillan2011"/><ref name="Kafle2012"/><ref name="Kafle2014"/> | mass_light_ratio = <!-- In solar units --> | size = {{Convert|100|-|180|kly|kpc|abbr=on|lk=on}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.space.com/29270-milky-way-size-larger-than-thought.html|title=साईझ ऑफ द मिल्की वे अपग्रेडेड, सॉल्व्हिंग गॅलॅक्सी पझल|प्रकाशक=Space.com|लेखक=शॅनन हॉल|दिनांक=०४-०५-२०१५|accessdate=2015-06-09|भाषा=इंग्लिश}}</ref> (व्यास) | stars = {{nowrap|१००–४०० अब्ज (२.५×१०^११ ±१.५×१०^११)}}<ref name=nasa20071129/><ref name=ut20081216/><ref name=odenwald/> | age = | appmag_v = | appmag_b = | absmag_v = | size_v = | notes = | names = | references = }} '''आकाशगंगा''' हे, [[सूर्यमाला]] आणि पर्यायाने [[पृथ्वी]] ज्या [[दीर्घिका|दीर्घिकेमध्ये]] आहे, त्या दीर्घिकेचे नाव आहे. तिचे इंग्रजी नाव Milky Way (मिल्की वे) अर्थात दुधट (दुधी रंगाचा) मार्ग असे आहे. अगदी दाट अंधाऱ्या रात्री आकाशाकडे निरखून पाहिले तर असंख्य तारकांच्या गर्दीतून एक दुधाळ रंगाचा प्रवाह दिसतो. हा तेजस्वी प्रवाह म्हणजे आकाशगंगा. हंस, वृषपर्वा, देवयानी, ययाती, ब्रह्महृदय, पुनर्वसू, मृग, नौका, वृश्चिक, धनु आणि गरुड या [[तारकासमूह|तारकासमूहातून]] ही '''आकाशगंगा''' पसरत गेली आहे. सूर्यमाला ही आकाशगंगेच्या मध्यापासून बाहेरील बाजूस सुमारे दोन तृतीयांश अंतरावर आहे, तर सूर्य साधारण २७००० प्रकाशवर्षे दूर आहे.<ref name="apj692_2_1075"/> सूर्याजवळ आकाशगंगेची जाडी २००० प्रकाशवर्षे आहे.<ref name="ask-astro"/><ref name="Rix_Bovy" /> [[सूर्य]], या आकाशगंगेच्या केंद्राभोवती परिभ्रमण करण्यासाठी पृथ्वीची २२.५ ते २५ कोटी वर्षे एवढा काळ घेतो. इंग्रजीत हा काळ गॅलॅक्टिक इयर म्हणून ओळखला जातो. आकाशगंगा ही अफाट विश्वातील तारकांचा एक लहानसा संघ आहे. विश्वाच्या तुलनेत आकाशगंगेचा आकार जरी लहान असला तरी तिच्यात अब्जावधी (सुमारे २५० अब्ज) तारे आहेत. आकाशगंगेचे विशाल स्वरूप, तिचा वैशिष्ट्यपूर्ण आकार, व त्यामधील आश्चर्यकारक [[तेजोमेघ]] या सर्व गोष्टी विलक्षण आहेत. विश्वामध्ये एकाहून अधिक आकाशगंगा असाव्यात. संस्कृतमध्ये आकाशगंगेला दुसरे नाव मंदाकिनी असे आहे.{{संदर्भ हवा}} == आकाशगंगेचा जन्म == === ग्रीक लोककथा === एके काळी ज्युपिटर देवाच्या पट्टराणीचा, जुनोचा मुलगा हर्क्युलस हा अतिशय अवखळ आणि खोडकर होता. एके दिवशी जुनो हर्क्युलसला स्तनपान करीत असतानाही त्याचा अवखळपणा चालू होता. त्यावेळी जुनोच्या स्तनामधून दुधाचा प्रवाह जो उसळला तो थेट स्वर्गामधून वाहू लागला. अजूनही तो दुधी रंगाचा पट्टा आपल्याला आकाशात दिसतो. ग्रीक लोकांनी त्या पट्ट्याला "दुग्ध मार्ग", "मिल्की वे" असे नाव ठेवले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2|refs= <ref name=ssr100_1_129>{{जर्नल स्रोत | last1 = Gerhard | first1 = O. | title = Mass distribution in our Galaxy| journal = Space Science Reviews | volume = 100 | issue=1/4| pages = 129–138 | doi = 10.1023/A:1015818111633 | bibcode=2002astro.ph..3110G| arxiv=astro-ph/0203110| year = 2002 | pmid = | pmc = |language= इंग्रजी}}</ref> <ref name=McMillan2011>{{जर्नल स्रोत | last1 = McMillan | first1 = P. J. | title = Mass models of the Milky Way | doi = 10.1111/j.1365-2966.2011.18564.x | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 414 | issue = 3 | pages = 2446–2457 | date=July 2011 | bibcode=2011MNRAS.414.2446M| pmid = | pmc = |arxiv = 1102.4340 | language = इंग्रजी}}</ref> <ref name=Kafle2012>{{जर्नल स्रोत | first1=P.R. | last1=Kafle | first2=S. | last2=Sharma | first3=G.F. | last3=Lewis | first4=J. | last4=Bland-Hawthorn | title= Kinematics of the Stellar Halo and the Mass Distribution of the Milky Way Using Blue Horizontal Branch Stars | journal=The Astrophysical Journal | volume=761 | issue=2 | date=2012 | pages=17 | doi=10.1088/0004-637X/761/2/98 | bibcode=2012ApJ...761...98K|arxiv = 1210.7527 | language = इंग्रजी}}</ref> <ref name=Kafle2014>{{जर्नल स्रोत | first1=P.R. | last1=Kafle | first2=S. | last2=Sharma | first3=G.F. | last3=Lewis | first4=J. | last4=Bland-Hawthorn | title= On the Shoulders of Giants: Properties of the Stellar Halo and the Milky Way Mass Distribution| journal=The Astrophysical Journal | volume=794 | issue=1 | date=2014 | pages=17 | doi=10.1088/0004-637X/794/1/59 | bibcode=2014ApJ...794...59K|arxiv = 1408.1787 | language = इंग्रजी}}</ref> <ref name=nasa20071129>{{संकेतस्थळ स्रोत | title=NASA&nbsp;– Galaxy | प्रकाशक=Nasa.gov | work=NASA and World Book | दिनांक=November 29, 2007 | दुवा=http://mynasa.nasa.gov/worldbook/galaxy_worldbook.html| archiveurl=https://web.archive.org/web/20090412172631/http://mynasa.nasa.gov/worldbook/galaxy_worldbook.html| archivedate=April 12, 2009| accessdate=December 6, 2012 |language= इंग्रजी}}</ref> <ref name=ut20081216>{{संकेतस्थळ स्रोत | लेखक=Staff | दिनांक=December 16, 2008 | title=How Many Stars are in the Milky Way? | प्रकाशक=Universe Today | दुवा=http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ | accessdate=August 10, 2010 | भाषा = इंग्रजी}}</ref> <ref name=odenwald>{{संकेतस्थळ स्रोत | लेखक=Odenwald, S. | दिनांक=१७ मार्च, २०१४ | title=Counting the Stars in the Milky Way | प्रकाशक=The Huffington Post | दुवा=http://www.huffingtonpost.com/dr-sten-odenwald/number-of-stars-in-the-milky-way_b_4976030.html/ | accessdate=June 9, 2014 |}}</ref> <ref name=apj692_2_1075>{{जर्नल स्रोत | display-authors=1| doi = 10.1088/0004-637X/692/2/1075 | last1 = Gillessen | first1 = S. | last2 = Eisenhauer | first2 = F. | last3 = Trippe | first3 = S. | last4 = Alexander | first4 = T. | last5 = Genzel | first5 = R. | last6 = Martins | first6 = F. | last7 = Ott | first7 = T.| title=Monitoring stellar orbits around the massive black hole in the Galactic Center| url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-02-20_692_2/page/1075| journal = [[Astrophysical Journal]]| volume = 692 | issue = 2| pages = 1075–1109| arxiv=0810.4674 | year = 2009| bibcode=2009ApJ...692.1075G | language = इंग्रजी}}</ref> <ref name="ask-astro">{{संकेतस्थळ स्रोत | लेखक=Coffey Jeffrey |प्रकाशक=Universe Today | title = How big is the Milky Way? | दुवा=http://www.universetoday.com/75691/how-big-is-the-milky-way/ | accessdate = November 28, 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130924002929/http://www.universetoday.com/75691/how-big-is-the-milky-way/ |archivedate=September 24, 2013|भाषा=इंग्लिश}}</ref> <ref name="Rix_Bovy">{{जर्नल स्रोत | last1=Rix | first1=Hans-Walter | last2=Bovy | first2=Jo | title= The Milky Way's Stellar Disk | journal= The Astronomy and Astrophysics Review | date=2013 | volume=in press | arxiv=1301.3168 | doi=10.1007/s00159-013-0061-8 | bibcode=2013A&ARv..21...61R | language = इंग्रजी}}</ref> }} {{अंतरिक्षशास्त्र}} [[वर्ग:आकाशगंगा|*]] ajc0cqxo9v6g8sc9prs9cmga56aec89 0 3894 2705160 2591234 2026-08-24T08:47:48Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705160 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = २ ऑक्टोबर |वर्ष = २०१२ }} {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = [[राजधानी]] |स्थानिक_नाव = हैदराबाद |इतर_नाव = <small>[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] : హైదరాబాదు |राज्य_नाव = तेलंगणा |आकाशदेखावा = Hyderabad_montage-2.png |आकाशदेखावा_शीर्षक = उजवीकडून : [[चारमिनार]], [[सिकंदराबाद]] क्लॉक टॉवर, हायटेक सिटी, रामोजी फिल्मसिटी आणि [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] <!-- |अक्षांश=17.366 |रेखांश=78.476 |शोधक_स्थान = right --> |क्षेत्रफळ_एकूण = 650 |क्षेत्रफळ_आकारमान = 8 |उंची = 542 |हवामान = समशीतोष्ण |वर्षाव = 803 |तापमान_वार्षिक = 26.0 |तापमान_हिवाळा = 30.3 |तापमान_उन्हाळा = 23.5 |- |लोकसंख्या_एकूण = 7749334 |अधिकृत_भाषा = [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] |नेता_पद_१ = [[नगराध्यक्ष]] |नेता_नाव_१ = बोंथु राममोहन |नेता_पद_२ = [[आयुक्त]] |नेता_नाव_२ = डॉ. बी. जनार्दन रेड्डी |स्थापित_शीर्षक = स्थापित |स्थापित_दिनांक = [[इ.स. १६००]] |प्रांत = [[तेलंगणा]] |जिल्हा = [[हैदराबाद जिल्हा|हैदराबाद]], [[मेडक जिल्हा|मेडक]], [[रंगारेड्डी जिल्हा|रंगारेड्डी]] |संसदीय_मतदारसंघ = [[हैदराबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|हैदराबाद]] |एसटीडी_कोड = 040 |unlocode = IN-HYD |आरटीओ_कोड = TS07 ते TS14 |संकेतस्थळ = www.ghmc.gov.in |संकेतस्थळ_नाव = हैदराबाद महानगरपालिकेचे संकेतस्थळ |तळटिपा = <small><references/></small> |गुणक_शीर्षक = हो |स्वयंवर्गीत = हो }} '''हैद्राबाद''' हे [[भारत|भारतातील]] [[तेलंगणा]] राज्याच्या राजधानीचे शहर आहे. हैद्राबादची [[इ. स. २००१]] सालची लोकसंख्या ७७ लाख ४० हजार ३३४ आहे<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdfn population] Government of India. Retrieved 8 December.</ref> ''मोत्यांचे शहर'' अशी या शहराची एकेकाळी ओळख होती. या शहराला समृद्ध ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि स्थापत्यकला वारसा असल्याने [[पर्यटन]]स्थळ म्हणून हे शहर नावारूपास आले आहे. हे शहर [[दख्खनचे पठार|दख्खन]] पठारावरील [[उर्दू]] साहित्यिक शहर आहे. शहरात १९९० नंतर [[शिक्षण]], [[माहिती तंत्रज्ञान]], [[औषध]]निर्मिती आणि [[जैवतंत्रज्ञान]] क्षेत्रातील उद्योगधंद्यांची वाढ झाली दाक्षिणात्य भाषांतील चित्रपटनिर्मितीचे हैद्राबाद अग्रगण्य केंद्र आहे. २०१५ सालापर्यंत हैदराबाद अखंड [[आंध्र प्रदेश]] राज्याच्या राजधानीचे शहर होते. येथे [[चारमिनार]] हे प्रसिद्ध पर्यटन स्थळ आहे.रामोजी फिल्म सिटी हे आकर्षण स्थळ आहे. तसेच शहरामध्ये बिरला मंदिर, [[गोवळकोंडा]] इत्यादी स्थळे प्रसिद्ध आहेत. [[पाकिस्तान]]मध्येही [[सिंध]] प्रांतात एक हैदराबाद आहे. त्याच्याशी घोटाळा होऊ नये म्हणून तेलंगणातील हैदराबादला, हैदराबाद दख्खन म्हणायचा प्रघात आहे, तर पकिस्तानातील हैदाराबादला सिंध हैदराबाद. == इतिहास == [[चित्र:Golconda fort.jpg|thumb|left|[[गोवळकोंडा]]]] [[चित्र:Charminar-Pride of Hyderabad.jpg|thumb|left|[[चारमिनार]]]] === प्राचीन इतिहास === इ. स. १५१२ मध्ये [[बहामनी सल्तनत|बहामनी सल्तनतून]] बंड करून किल्ले [[गोवळकोंडा]] येथे कुतुबशाही स्थापन झाली. नंतरच्या काळात महंमद कुली कुत्ब शाह याने गोवळकोंडा येथील सततच्या पाणीटंचाईवर तोडगा म्हणून [[मुसी नदी]]च्या किनारी असलेल्या '''हैदराबाद केले.''' त्यानेच शहरात [[चारमिनार]] या वास्तूची उभारणी केली. गोवळकोंड्याहून राज्यकारभार हैद्राबादला स्थलांतरित झाला. शहराभोवती चार मोठे तलाव बांधले गेले. मोगल सम्राट [[औरंगजेब]]ने इ. स. १६८७ मध्ये '''हैदराबाद''' ताब्यात घेतले, औरंगजेबाचा मृत्यू इ. स. १७०७ मध्ये झाला. त्यानंतरच्या काळात या प्रांताचा ''निजाम उल मुल्क'' असलेल्या मीर कमरुद्दीन खान सिद्दीकी अर्थात [[पहिला असफ जाह]] याने शहरावर आपली सत्ता प्रस्थापित केली. त्यानंतर असफशाही राजवटीतील सात पिढ्यांनी इ. स. १९४८ पर्यंत हैद्राबादचे ''[[निजाम राजवट|निजाम]]'' म्हणून राज्य केले. [[निजाम राजवट|निजाम]] मुघलांच्या विपरीत असे मुस्लिम कट्टरवादी होते. शेवटचा ([[निजाम राजवट|निजाम]]) [[मीर उस्मान अली खान]] होता. === आधुनिक इतिहास === भारत इ. स. १९४७ मध्ये स्वतंत्र झाल्यानंतर निजामाने [[हैदराबाद संस्थान]] भारतापासून अलग ठेवण्याचे प्रयत्न केले. मात्र, १७ सप्टेंबर इ. स. १९४८ला भारतीय संघराज्यात [[हैदराबाद संस्थान]] सामील करून घेण्यात आले. नंतरच्या काळात भाषिक आधारावर राज्य पुनर्रचनेच्या धोरणानुसार मद्रास स्टेटमधून [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] बहुल भाषकांचा भाग अलग काढून [[आंध्र प्रदेश]] राज्याची निर्मिती करण्यात आली. हैदराबाद शहर आणि त्याभोवतलाचा [[तेलंगणा]] हा विभाग आंध्र प्रदेशात समाविष्ट करण्यात आला. १ नोव्हेंबर इ. स. १९५६ला आंध्र प्रदेशाची स्थापना झाली. हैदराबाद या राज्याच्या राजधानीचे शहर झाले. तेलंगण भागाचे वेगळे राज्य व्हावे, यासाठी आंध्रप्रदेशच्या स्थापनेपासून चळवळ सुरू राहिली. अखेर जुलै इ. स. २०१३ मध्ये केंद्रातील सत्ताधारी आघाडीच्या मान्यतेनंतर काँग्रेस पक्षाच्या कार्यसमितीने [[तेलंगणा]] या नव्या राज्याच्या निर्मितीचा ठराव मंजूर केला आणि हैद्राबाद ही आंध्रप्रदेश आणि तेलंगण या दोन्ही राज्यांची १० वर्षांसाठी राजधानी राहील हेही ठरवण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/telangana-will-be-indias-29th-state/article4970069.ece|title=Telangana will be India’s 29th State|date=30 जुलै, 2013|website=द हिंदू}}</ref> == भूगोल == [[चित्र:Hussainsagar hyd.jpg|left|thumb|हुसेनसागर तलाव]] हैदराबाद दक्षिण भारतात दख्खनच्या पठाराच्या उत्तरेकडील भागात वसले आहे. त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ६५० चौरस किलोमीटर आहे. करड्या आणि गुलाबी ग्रॅनाईटपासून बनलेली खडकाळ चढउताराची जमीन हे हैदराबादच्या भूपृष्ठाचे वैशिष्ट्य. हैदराबाद समुद्रसपाटीपासून सरासरी ५४२ मीटर उंचीवर आहे. बंजारा हिल्स हा शहरातील सर्वात उंच भाग आहे. शहरात आणि सभोवताली इ. स. १९९६ पर्यंत १४०हून अधिक लहानमोठी तळी होती. इ. स. १५६२ मध्ये बांधलेला हुसेनसागर तलाव शहराच्या मध्यभागी आहे. [[चारमिनार]] आणि मक्का मस्जिद असलेले जुने शहर मुसी नदीच्या काठावर वसलेले आहे. हा शहराचा जुना मध्यवर्ती भाग आहे. शहराचा नवा विस्तार चारही दिशांनी झाला आहे. हैदराबाद दमट आणि कोरड्या कटिबंधीय वातावरणाचा संमिश्र अनुभव देणारे शहर आहे. शहराचे वार्षिक सरासरी तापमान २६ अंश सेल्शियस आहे. एप्रिल आणि जून दरम्यान शहराचे कमाल तापमान अनेकदा ४० अंश सेल्शियसवर जाते. जून ते सप्टेंबर या मॉन्सूनच्या काळात शहरात पाऊस पडतो. == प्रशासन == शहराची देखभाल बृहद् हैदराबाद महानगरपालिका करते. बृहद् हैदराबाद महानगरपालिकेची स्थापना एप्रिल २००७ मध्ये हैदराबाद महानगरपालिका आणि जवळच्या दोन जिल्ह्यांतील १२ नगरपालिकांचे विलीनीकरण करून झाली. बृहद् हैदराबाद महानगरपालिकेचे क्षेत्र ६५० चौरस किलोमीटर आहे. [[हैदराबाद जिल्हा|हैदराबाद]], [[रंगा रेड्डी जिल्हा|रंगा रेड्डी]] आणि [[मेदक जिल्हा|मेदक]] या तीन जिल्ह्यांत तिचा विस्तार आहे. महानगरपालिकेचे १५० आहेत. हे वॉर्ड १८ मंडले आणि पाच विभाग (झोन्स) यात वाटले गेले आहेत. महापालिकेचे महापौर लोकांनी निवडलेले प्रमुख असतात,तर आयुक्त हे [[भारतीय प्रशासकीय सेवा]] दर्जाचे अधिकारी प्रशासकीय प्रमुख असतात. याशिवाय [[आंध्र प्रदेश विधानसभा]], आंध्र प्रदेश सचिवालय आणि [[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]] हैदराबादलाच आहेत. हैदराबाद महानगरपालिका क्षेत्राचे प्रतिनिधित्व करणारे २४ विधानसभा मतदारसंघ आहेत. शहरात [[लोकसभा|लोकसभेचे]] पाच मतदारसंघ आहेत == समाजरचना == [[चित्र:India food.jpg|left|150px|thumb|हैदराबादी बिर्याणी (डावीकडे) आणि इतर खाद्यपदार्थ]] हैदराबादमध्ये हिंदूंची आणि मुस्लिमांची लोकसंख्या आहे. शहरात माहिती तंत्रज्ञान उद्योगाच्या वाढीनंतर भारताच्या सर्व भागांतून मोठ्या प्रमाणात लोक हैदराबादला येऊन वसत आहेत, त्यामुळे शहराचे स्वरूप बहुभाषिक झाले. तेलुगू भाषेमध्ये "डेक्कनी उर्दू" नंतर सर्वात जास्त भाषिक आहेत. याशिवाय तामिळ, कन्नड, गुजराती, राजस्थानी यासह अनेक भारतीय भाषा बोलणारे येथे राहतात. तेलुगू आणि उर्दूचा येथील हिंदीवर परिणाम होऊन हैदराबादी हिंदी ही नवी शैली पुढे आली. व्यापारउदीम, सरकारी कामकाजात इंग्रजीचाही वापर केला जातो. आपल्या खास पद्धतीच्या पक्वान्नांसाठीही, विशेषतः मांसाहारी पक्वान्नांसाठी, हैदराबाद प्रसिद्ध आहे. हैदराबादी बिर्याणी हा पदार्थ जगभरात नावाजलेला आहे. == उद्योगधंदे == हैदराबाद ही पारंपरिकरीत्या, [[लसूण]] आणि मसाल्याचे पदार्थ, [[नारळ]], [[सुपारी]], केळी आदी फळांची मोठी बाजारपेठ होती. आजचे हैदराबाद मात्र माहिती तंत्रज्ञान आणि माहिती तंत्रज्ञान आधारित सेवा, शिक्षण, मनोरंजन या क्षेत्रात देशातील केंद्र बनले आहे. माहिती तंत्रज्ञान आणि संबंधित क्षेत्रातील अनेक जागतिक कंपन्यांनी आपली कार्यालये येथे थाटली आहेत. औषधनिर्मिती आणि जैवतंत्रज्ञान क्षेत्रातील अनेक कंपन्यांचे प्रकल्प हैदराबाद शहर आणि परिसरात आहेत. तेलुगू चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी कार्यक्रम निर्मिती उद्योगाचे हैदराबाद हे केंद्र आहे. == वाहतूक == === बसस्थानके === हैदराबादेतील महात्मा गांधी बसस्थानक हे आशियातील पहिल्या पाच सर्वात मोठ्या बसस्थानकापैकी एक आहे. देशाच्या अनेक भागातून बसगाड्या येथे येतात. हैदराबाद शहर आणि परिसरात आंध्रप्रदेश स्टेट रोड ट्रान्सपोर्ट कॉपोर्रेशन (एएसआरटीसी) या सरकारी महामंडळाच्या बसगाड्या धावतात. === रेल्वेस्थानके === [[हैदराबाद डेक्कन रेल्वे स्थानक|हैदराबाद डेक्कन]] (नामपल्ली), काचीगुडा आणि [[सिकंदराबाद जंक्शन रेल्वे स्थानक|सिकंदराबाद]] ही तीन प्रमुख [[रेल्वे स्थानक]]े शहरात आहेत. शहरात उपनगरी रेल्वेसेवा उपलब्ध असल्याने या सेवेची इतर लहान स्थानकेही आहेत. हैदराबादच्या जुळ्या सिकंदराबाद शहरातच [[दक्षिण मध्य रेल्वे क्षेत्र|दक्षिण मध्य रेल्वेचे]] मुख्यालय आहे. रेल निलयम या संकुलात ते वसलेले आहे. हैदराबादहून देशाच्या सर्व भागांत जाण्यायेण्यासाठी रेल्वेसेवा उपलब्ध आहे. === मेट्रो === हैदराबादेत २ मेट्रो मार्ग कार्यरत आहेत जे अमीरपेट स्थानकात एकत्र येतात. १. एलबीनगर ते मियापूर आणि २. अमीरपेट ते नागोल. === विमानतळ === हैदराबादेत मार्च २००८ मध्ये शमशाबाद येथे [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] हा नवा अत्याधुनिक विमानतळ चालू झाला. यापूर्वीचा [[बेगमपेट विमानतळ]] वाढत्या हवाई वाहतूक गरजांसाठी अपुरा पडू लागल्यानंतर हा नवा विमानतळ बांधून सुरू करण्यात आला. देशाच्या सर्व भागांत तसेच पश्चिम आशिया, आग्नेय आशियासह जगाच्या अनेक भागांत हैदराबादहून थेट विमानसेवा आहेत. शहरांतर्गत वाहतुकीसाठी उपनगरीय रेल्वेसेवा, बससेवा व त्याशिवाय मीटरप्रमाणे पैसे घेऊन प्रवासी वाहतूक करणाऱ्या तीनचाकी ऑटोरिक्षाही येथे आहेत. == क्रीडा == [[क्रिकेट]] आणि [[फुटबॉल]] हे शहरातील लोकप्रिय खेळ आहेत. [[लाल बहादूर शास्त्री स्टेडियम]] व उप्पलचे [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]] या दोन मैदानांवर क्रिकेटचे आंतरराष्ट्रीय सामने होतात. उप्पलचे मैदान हे हैदराबाद क्रिकेट असोसिएशनचे घरचे मैदान आहे. स्वर्णधारा प्रदेश क्रीडा संकुल हे मैदानी हॉकीचे केंद्र आहे तर गचीबावलीचे जी.एम.सी. बालयोगी मैदान अ‍ॅथलेटिक्स आणि पादकंदुकाचे केंद्र आहे. [[रणजी करंडक]] या देशातील प्रथमश्रेणी क्रिकेटस्पर्धेत [[हैदराबाद क्रिकेट संघ]] भाग घेतो. [[इंडियन प्रीमियर लीग|इंडियन प्रीमियर लीगमधील]] २०१२ पर्यंत [[डेक्कन चार्जर्स]] या संघाचे मुख्यालय हैदराबाद शहरात होते, यानंतर हा संघ आयपीएलमधून बाद कराण्यात आला. डेक्कन चार्जर्स बाद झाल्यानंतर २०१३मध्ये हैदराबादचाच नवीन संघ आयपीएल मध्ये समाविष्ट करण्यात आला तो म्हणजे [[सनरायझर्स हैदराबाद]]. हा संघ आयपीएलमध्ये हैदराबाद शहराचे प्रतिनिधित्व करतो. सिकंदराबाद क्लब, निजाम क्लब, हैदराबाद रेस क्लब, आंध्र प्रदेश मोटर स्पोर्ट्स क्लब, हैदराबाद गोल्फ क्लब हे शहरातील प्रसिद्ध क्लब आहेत. === प्रसिद्ध खेळाडू === * [[क्रिकेट]] : [[गुलाम अहमद]], [[एम.एल. जयसिंहा]], [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]], [[व्ही.व्ही.एस. लक्ष्मण]], [[वेंकटपती राजू]], [[शिवलाल यादव]], [[अर्शद अय्युब|अर्शद अयूब]], [[नोएल डेव्हिड]]. [[मोहम्मद सिराज]] * [[टेनिस]] : [[सानिया मिर्झा]]. * [[फुटबॉल]] : सय्यद अब्दुल रहीम, सय्यद नयीमुद्दीन, शब्बीर अली. * [[बॅडमिंटन]] : एस. एम. अरिफ, पुल्लेला गोपीचंद, [[सायना नेहवाल]], ज्वाला गुत्ता, चेतन आनंद. * [[हॉकी]] : सय्यद मोहम्मद हादी, मुकेश कुमार == संस्कृती == '''साहित्य''' निझामाच्या काळात राजाश्रय मिळाल्याने हैदराबादमध्ये [[उर्दू भाषा|उर्दू]] साहित्य भरभराटीला आले. या काळात [[उर्दू भाषा|उर्दू]] साहित्यिकांचे मुशायरे (संमेलने) होत. [[उर्दू भाषा|उर्दू]] त्याचप्रमाणे [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] साहित्य प्रसिद्धीचे महत्त्वाचे केंद्र अशी हैदराबादची ओळख झाली. इ. स. २०१० पासून शहरात दरवर्षी हैदराबाद लिटररी फेस्टिव्हल भरवला जातो. त्यात देशपरदेशातले साहित्यिक सहभागी होतात. '''कला आणि चित्रपट''' १६ व्या शतकापासून हैदराबादेत [[कथक]] नृत्याला आश्रय मिळाला आहे. तेलुगू चित्रपट उद्योगाचे हैदराबाद हे केंद्र आहे. त्यामुळे तेलुगू चित्रपटनिर्मिती व्यवसाय मोठ्या प्रमाणावर आहे. अलीकडच्या काळात दूरचित्रवाणी उद्योगही हैदराबादेत विस्तारला आहे. हैदराबादजवळच्या रामोजी फिल्म सिटीने मनोरंजन उद्योगात देशात अनेक सन्मान मिळवले आहेत == हे सुद्धा पहा == * [[मीर उस्मान अली खान]] * [[हैदराबाद संस्थान]] * [[सालारजंग संग्रहालय]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हैदराबाद जिल्हा]] [[वर्ग:हैदराबाद|*]] shndbdaqo7c0jto3hxi8auz1kmsfn7l 0 4741 2704802 2320222 2026-08-23T18:39:17Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704802 wikitext text/x-wiki [[Image:Sa white sesame seeds.jpg|thumb|right|पांढरे तीळ]] '''तिळाचे तेल''' [[तीळ|तिळापासून]] तयार केलेले एक [[खाद्यतेल]] आहे. तिळाचे पीक ५,००० पेक्षा अधिक वर्षे घेतले जाते. इथर पिके जेथे होत नाहीत तेथे अनेकदा तीळ पिकविले जातात.<ref name="rram">{{cite web|title=Sesame: New Approaches for Crop Improvement|author1=Raghav Ram |author2=David Catlin |author3=Juan Romero |author4=Craig Cowley |name-list-style=amp |publisher=Purdue University|year=1990|url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/proceedings1990/v1-225.html}}</ref><ref name="drl2">{{cite web|title=Phenology of Sesame|author=D. Ray Langham|publisher=American Sesame Growers Association|url=http://www.sesamegrowers.org/langham144-182.pdf|access-date=2023-07-31|archive-date=2019-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414073038/http://www.sesamegrowers.org/langham144-182.pdf|url-status=dead}}</ref> तीळ हे तेल काढण्यासाठी पिकविलेल्या कडधान्यांपैकी एक आहे. [[सिंधू खोऱ्याची संस्कृती|सिंधु खोऱ्यात]] हे एक महत्वाचे पीक होते व याची निर्यात [[मेसोपोटेमिया]]ला केले जात असे.<ref>{{Cite journal | year = 2004 | title = History and Lore of Sesame in Southwest Asia | url = https://archive.org/details/sim_economic-botany_fall-2004_58_3/page/329 | journal = Economic Botany | volume = 58 | issue = 3 | pages = 329–353 | publisher = New York Botanical Garden Press | jstor = 4256831 | doi = 10.1663/0013-0001(2004)058[0329:AR]2.0.CO;2 | last1 = Small | first1 = Ernest | s2cid = 198159338 }}</ref> {{विस्तार}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:खाद्यतेले]] 2dg65jo2y9uez9eryffn5yaom2w00k3 0 4954 2705147 2629176 2026-08-24T07:43:21Z ~2026-45954-45 186626 /* शनिवारवाड्याचा इतिहास */ 2705147 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} [[Image:Pune ShaniwarWada DelhiGate.jpg|thumb|right|180px|शनिवार वाड्याच्या 'दिल्ली दरवाजा'चे दृश्य]] {{इतिहासलेखन}} '''शनिवार वाडा''' (बोली मराठीत शनवारवाडा) ही [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[पुणे]] शहरातील ऐतिहासिक वास्तू आहे. [[इ.स.चे १८ वे शतक|इ.स.च्या १८व्या शतकात]] हा वाडा [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचे]] पंतप्रधान, अर्थात [[पेशवे]] यांचे निवासस्थान व कार्यालय होते. भारत सरकारने शनिवारवाड्याला दिनांक १७ जून, इ.स. १९१९ रोजी [[महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारके|महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक]] म्हणून घोषित केलेले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.asimumbaicircle.com/Gazette%20Notification/pune/scan00013.pdf | प्रकाशक=आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, मुंबई सर्कल | भाषा=इंग्रजी | title=गॅझेट नोटिफिकेशन | ॲक्सेसदिनांक=१२ ऑक्टोबर, इ.स. २०१३ | archive-date=2013-12-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131228154014/http://www.asimumbaicircle.com/Gazette%20Notification/pune/scan00013.pdf | url-status=dead }}</ref> ==शनिवारवाड्याचा इतिहास== शनिवारवाड्याच्या पायाभरणीचे काम १० जानेवारी १७३० रोजी सुरू झाले, तर २२ जानेवारी १७३२ रोजी शनिवारवाड्याची वास्तुशांत करण्यात आली. त्या दिवशी शनिवार होता म्हणून शनिवारवाडा असे नाव पडले. १७३२ नंतरही या वाड्यात वारंवार नवीन बांधकामे, बदल होत राहिले. बुरुजाच्या दरवाजाचे काम होण्यास १७६० हे वर्ष उजाडले. १८०८, १८१२, १८१३ या वर्षी छोट्या-मोठ्या आगी लागल्याच्या नोंदी सापडतात, तर १७ नोव्हेंबर १८१७ला वाड्यावर ब्रिटिशांचे निशाण लागले. त्यानंतर येथे काही काळ पुण्याचा पहिला कलेक्‍टर हेन्‍री डंडास रॉबर्टसन राहत होता. त्यानंतर वाड्यात तुरुंग, पंगुगृह, पोलिसांची निवासस्थाने होती. १८२८ मध्ये वाड्यास मोठी आग लागली व आगीत बहुतेक सर्व इमारती जळाल्या. पुढे तब्बल ९० वर्षांनी अखेर वाड्याची दुरावस्था संपली. १९१९ मध्ये वाडा संरक्षित स्मारक म्हणून जाहीर झाला व वाड्याचे उत्खनन करण्यास सुरुवात झाली. त्या काळी वाड्यात कोर्टासाठी वापरण्यात येणारी इमारत १९२३ पूर्वी उत्खननासाठी पाडण्यात आली. शनिवारवाड्यासंबंधी अनेक घटना, दुर्घटना आहेत. वाड्यातील पेशव्यांच्या कार्यालयात अनेक वीर आणि मुत्सद्दी येत. राजकारणाचे येथे फड रंगत; पेशव्यांचा दरबार येथेच होता. पेशव्यांच्या घरांतील मुलामुलींची लग्ने याच वाड्यात होत. शनिवारवाड्यासमोरील पटांगणात मोहिमेला जाणारे सैन्य जमत असे. पुढे येथे जाहीर सभा होऊ लागल्या. [[प्रल्हाद केशव अत्रे|आचार्य अत्र्यांनी]] [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]] याच पटांगणातून लढवली. वाड्याच्या पटांगणातील मारुतीस सभामंडप होता. हे मंदिर लॉइड्ज पूल (हल्लीचा नवा पूल किंवा शिवाजी पूल) बांधणाऱ्या केंजळ्यांनी बांधले. मंदिरात १९ मार्च १९२४ रोजी मारुतीची मूर्ती बसविण्यात आली. हा मारुती बटाट्या मारुती म्हणून प्रसिद्ध आहे. दिल्ली दरवाजा वाड्यातील मुख्य प्रवेशद्वार तर हजारी कारंजे हे विशेष आहेत. == इमारत == शनिवारवाड्याची इमारत २१ फूट उंच होती आणि चारही बाजूने एकूण ९५० फूट लांबीची तटबंदी भिंत होती. ही भिंत आणि [[बुरूज]] आजही पुण्यातील मध्यवस्तीत दिमाखाने उभे आहेत. वाड्याभोवतालच्या भिंतीला पाच मोठे दरवाजे व नऊ बुरूज आहेत. येथून जवळच [[मुठा नदी]] वाहते. तटाला ९ बुरूज असून सर्वांवर तोफा बसवण्याची सोय केलेली आहे. यांपैकी 'पागेचा बुरूज' आतून पोकळ असून त्याच्या पायथ्याशी मध्यभागी बांधून काढलेला एक गोल खड्डा आहे. त्यात तोफांचे गोळे ठेवत असत.{{संदर्भ हवा}} तटबंदीला पाच दरवाजे असून त्यांना अनुक्रमे ''दिल्ली'', ''अलीबहाद्दर'' किंवा ''मस्तानी'', ''खिडकी'', ''गणेश'', ''नाटकशाळा'' ऊर्फ ''जांभूळ'' दरवाजा ही नावे आहेत. सर्व दरवाजे टोकदार कमानींमधे असून मोठे अणकुचीदार लोखंडी खिळे व जाडजूड पट्ट्या ठोकून ते भक्कम केलेले आहेत. यांत दिल्ली दरवाज्याची उंची २१ फूट असून रुंदी १४ फूट आहे.{{संदर्भ हवा}} हाच सर्वांत मोठा दरवाजा आहे. वाड्याच्या सर्व तटांवर मिळून २७५ शिपाई, रात्रंदिवस ५०० स्वार व वाड्यातील अंतर्गत बंदोबस्तासाठी १०००हून अधिक नोकर होते.{{संदर्भ हवा}} दिल्ली-दरवाज्यावर नगारखाना आहे. आगीच्या प्रलयातून वाचलेला अस्सल पेशवेकालीन शाबूत असलेला भाग हा एवढाच आहे.{{संदर्भ हवा}} देवडीच्या भिंतीवर शेषशायी विष्णू, गणपती या दैवतांची तसेच महाभारतातील काही दृश्यांची चित्रे काढलेली आहेत. ती आता बरीच खराब झाली आहेत आणि नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत.<ref>{{cite web | last1=Madaan | first1=Neha | last2=Deshpande | first2=Mandar | title=Peshwa-era mural at Shaniwarwada falls victim to neglect | website=The Times of India | date=2018-03-25 | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/peshwa-era-mural-at-shaniwarwada-falls-victim-to-neglect/articleshow/63447585.cms | access-date=2025-11-13}}</ref>वाड्याच्या आतल्या भागांमध्ये काय चालले आहे, हे बाहेरच्या माणसांना दिसू नये म्हणून दिल्ली दरवाजा, देवडी आणि आतला चौक नागमोडी रचनेत आहे. एक मुसलमान सरदार पत्रात लिहितो: "बाहेरून पाहता वाडा नरकासारखा भासतो. मात्र आत स्वर्गासारखा दिसतो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=पेशव्यांचे अधिकृत निवासस्थान शनिवारवाडा|last=घाणेकर|first=प्र. के.|publisher=स्नेहल प्रकाशन|year=२०१३|location=पुणे|pages=४२}}</ref> ==गणेश रंगमहाल== शनिवारवाड्यातील गणेश रंगमहाल हा नानासाहेब पेशव्यांनी १७५५ साली बनवून घेतला. गणेशोत्सव भव्य दिव्य प्रमाणात साजरा करता यावा हा त्यामागचा उद्देश होता. येथे एका वेळी शंभर नर्तकी नृत्य करू शकत असत. महालाच्या एका टोकाला सोन्याचा पत्रा असलेली संगमरवरी गणेशमूर्ती होती, तर दुसऱ्या टोकाला कारंजी व सुंदर फुलबाग होती. फुलांचा सुगंध व कारंज्यांचा नाद यामुळे महालात बसणे हा सुखद अनुभव असे. ==सांगलीचे कवी [[साधुदास]] यांनी केलेले शनिवारवाड्याचे वर्णन== वैद्यखाना, कबूतरखाना, कोठी इत्यादी कारखान्यांची योजना वेगवेगळ्या चौकांतून करण्यात आली होती. कात्रज येथे तलाव बांधून त्यातून पाणी शहरात आणून ते वाड्यात सर्वत्र खेळविले होते. वर्णन सांगलीचे प्रसिद्ध कवी [[साधुदास]] यांनी आपल्या ‘पौर्णिमा’ नामक कादंबरीत केले आहे. त्यावरून वाड्याचे समग्र चित्र डोळ्यांसमोर उभे रहाते. "सभोवार एक प्रचंड तट राखून वाड्याचे बांधकाम केले होते. वाड्याकरिता आणि भोवतालच्या बागेकरिता मिळून तीन बिघ्याहून अधिक जागा गुंतली होती. वाडा उत्तराभिमुख असून त्याला एकंदर पाच दरवाजे होते. उत्तरेकडेचा दिल्ली दरवाजा, ईशान्येकडचा मस्तानी (किंवा अलीबहाद्दर) दरवाजा , दक्षिणेकडे आग्नेय व नैर्ऋत्य या दिशांस असलेले गणेश आणि नारायण या नावांचे दरवाजे, आणि पूर्वेचा जांभळी दरवाजा, अशा नावांनी हे दरवाजे प्रसिद्ध होते. सर्व दरवाज्यांवर अष्टौप्रहर गारद्यांचा जागता पहारा असे.<br /> "दिल्ली दरवाजातून आत गेल्याबरोबर एक प्रचंड वाटोळा बुरूज लागे. या बुरुजाच्या माथ्यावर तोफांचा गोल रचला होता आणि त्याच्या मध्यभागी महाराष्ट्राचे जरीपटक्याचे भगवे निशाण फडकत असे. बुरुजाच्या आत तीन मोठ्या कमानी असून त्या कमानींवर नगारखान्याची माडी होती. कमानींतून आत गेल्यावर एक विस्तीर्ण पटांगण लागे. या पटांगणाच्या पूर्व बाजूस व पश्चिम बाजूस दोन दोन लहान चौक असून दक्षिणेच्या बाजूस वाड्याची मुख्य इमारत होती. ही इमारत सहा मजली असून तिचे चार मोठमोठे चौक होते. आग्नेयेकडील चौकास लाल चौक असे नाव होते, पण तो बाहेरील चौक या नावानेही ओळखला जाई. नैर्ऋत्येकडील चौकास मोतीचौक असे म्हणत. त्या चौकाला बाईंचा (गोपिकाबाई) चौक असेही म्हणत. वायव्येकडील चौकास हिरकणी चौक असे नाव असून तो मधला चौक या नावाने ओळखला जात असे. शेवटच्या म्हणजे ईशान्येकडील चौकास माणिकचौक ही संज्ञा असून त्या<br /> "या मोठया चौकांशिवाय फडाचा चौक, ताकचौक, मुदपाकचौक, पक्कान्नचौक इत्यादी अनेक पोटचौक होते. त्यांपैकी फडाचा चौक हा हिरकणी चौकात असून त्यांत पेशवे सरकारांची कचेरी भरत असे. या सर्व चौकांत मिळून गणपतीचा रंगमहाल, नानांचा दिवाणखाना, नवा आरसेमहाल, जुना आरसेमहाल, दादासाहेबांचा दिवाणखाना, थोरल्या रायांचा जुना दिवाणखाना, खाशांचा दिवाणखाना, हस्तिदंती दिवाणखाना, नारायणरावांचा महाल, अस्मानी महाल इत्यादी अनेक महाल व दिवाणखाने होते. नारायणरावांचे देवघर, रावसाहेबांचे देवघर, दादासाहेबांचे देवघर इत्यादी अनेक देवघरे होती. याशिवाय जामदारखाना, जिन्नसखाना, दप्तरखाना, पुस्तकशाळा, गोशाळा, पीलखाना, उष्ट्रखाना, शिकारखाना, शिलेखाना<br /> "वाड्याचे सर्व चौक उत्तम चिरेबंदी बांधलेले असून त्यांच्या मध्यभागी अनेक हौद व कारंजी असत. त्यांच्यापैकी हिरकणी चौकातले हजारी कारंजे कमलाकृती असून त्याचा घेर सुमारे ऐशी फूट होता. त्यात सोळा पाकळ्या असून प्रत्येक पाकळीत सोळा याप्रमाणे सर्व पाकळ्यांत मिळून दोनशे छप्पन्न कारंजी उडण्याची सोय केली होती. वाड्याचे सुतारकाम उत्तम सागवानी लाकडाचे असून त्यांतील दिवाणखान्यांचे व महालांचे नक्षीकाम फारच प्रेक्षणीय होते. दिवाणखाने कलमदानी आकाराचे असून त्यामध्ये एक मोठा सभामंडप व चारी बाजूंस चार दालने काढलेली होती. सभामंडपाचे काम सुरूदार नक्षीचे असून त्याच्यावर नक्षीदार लाकडी कमानी होत्या. त्यांच्यावर पक्षी, फळे, वेलबुट्टी वगैरे चित्रे कोरलेली होती. विशेषतः हिरकणी चौकांतल्या गणपती महालाचे चित्रकाम फारच प्रेक्षणीय होते. त्यांत रामायण-महाभारतातील अनेक कथांची चित्रे होती. जयपुराहून भोजराज नावाच्या चित्रकारास बोलावून आणून त्याजकडून हे चित्रकाम तयार करून घेण्यात आले होते. यावरून हा वाडा सजविण्यासाठी किती पैसा खर्च करण्यात आला असेल याचा वाचकांनी अंदाज करावा." ==खजिना== पुण्यातील पेशवे दफ्तरात पेशव्यांच्या खजिन्याची मोजदाद दिलेली आहे. या कागदपत्रांनुसार पेशव्यांच्या शनिवारवाड्यातील रत्नशाळेत ५१४०२ [[हिरा|हिरे]], ११३५२ [[माणिक|माणके]], २७६४३ [[पाचू]], १७६०११ [[मोती]], ४३५ [[नीलम]], ४३२ [[वैडुर्य]], ४१७ [[पुष्कराज]], ७५ [[गोमेद]], ४४४ [[पोवळी]], ३७८ [[करड्या]], १५६२ पिरोजा([[फीरोजा]]), १९१२ [[करिपोला (कोरल)]], ४९७ लसण्या([[लहसुनीया]]) असे मौल्यवान [[रत्न|खडे]] होते. यातील बहुतांशी खजिना इंग्रजांनी चोरून नेला. उरलेला खजिना दुसऱ्या बाजीरावांनंतर त्याचा दत्तक पुत्र नानासाहेब (दुसरे) यांना मिळाला. कानपूर आणि विठूर-ब्रह्मावर्तमध्ये पराभव झाल्यानंतर त्यांना हा खजिना सोबत नेणे शक्य नव्हते. अतिमौल्यवान जडजवाहीर सोडून राहिलेला खजिना त्यांनी तेथील एका विहिरीत लपवला. इंग्रजांना हेरांकडून त्याची माहिती मिळाली. त्यांनी तो खजिना बाहेर काढला. कर्नल गॉर्डन अलेक्झांडर याने लिहून ठेवलेल्या पुस्तकात त्याचा उल्लेख आहे. त्यात ३० लाख रुपयांची सोन्या-चांदीची नाणी, ताटे, वाट्या, इतर भांडी, कित्येकशे शेर वजनाची चांदीची अंबारी आणि ७० लाख रुपयांचे दागिने, जडजवाहिरे असा एकूण एक कोटी रुपयांचा खजिना त्या वेळी ब्रिटिशांना मिळाला होता. ==पुस्तके== शनिवारवाड्याचा इतिहास आणि अंतर्गत रचना सांगणारी अनेक पुस्तके मराठीत आहेत, त्यांतली काही अशी:- * पुण्याचा शनिवारवाडा : लेखक [[रमेश नेवसे|रमेश जि. नेवसे]] * पौर्णिमा (कादंबरी) : लेखक [[साधुदास]] * शनिवारवाडा : लेखक डॉ. गणेश हरी खरे * शनिवारवाडा : लेखक [[प्र.के. घाणेकर]] * शनवारवाडा (प्रभाकर भावे) * शनिवारवाडा (ललित कादंबरी) : लेखक वा.ना. शहा == चित्रदालन == <gallery> चित्र:Prasad Vaidya Shaniwarwada Gate.jpg|दरवाजा चित्र:Shaniwar Wada fort, Pune.jpg|प्रवेशद्वार चित्र:Shanivar Wada in Pune Entrance.jpg|प्रवेशद्वार चित्र:Shaniwarwada in late 1800s.jpg|१८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील शनिवार वाड्याचे एक छायाचित्र चित्र:Prasad Vaidya Shaniwarwada Well.jpg|शनिवार वाड्यातील एक विहिर चित्र:Prasad Vaidya Shaniwarwada Ring.jpg|एक कडी चित्र:Prasad Vaidya Shaniwarwada Spikes.jpg|दारावर हत्तीच्या धडकेस प्रतिबंध करण्यासाठी लावलेले अणकुचीदार खिळे चित्र:Prasad Vaidya Shaniwarwada cannon.jpg|तोफ चित्र:Prasad Vaidya Shaniwarwada bolt.jpg|शनिवार वाड्याचा दिंडी दरवाज्याचा कोंडा चित्र:Prasad Vaidya Shaniwarwada Fresco3.jpg|तेथील गणपतीचे रंग उडालेले अस्पष्ट चित्र चित्र:Shaniwarwada gate.JPG|दरवाजा चित्र:Shanivar_Wada_in_Pune.jpg|तटबंदी </gallery> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{कॉमन्स वर्ग|Shaniwar Wada|{{लेखनाव}}}} * [https://www.youtube.com/watch?v=ix8abESPwDA (व्हीडिओ) Shaniwar Wada 2017] {{पुणे}} [[वर्ग:पुण्याचा इतिहास]] [[वर्ग:पुण्यातील इमारती व वास्तू]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारके]] hpdrf5n35vxqf16gwkv5vdoqbo6po8e 0 5167 2704913 2654707 2026-08-23T21:05:09Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704913 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अमेरिकन यादवी युद्ध''' ([[इ.स. १८६१]]-[[इ.स. १८६५]]) हे [[उत्तर अमेरिका]] खंडामध्ये [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानां]]मध्ये मुख्यत्वेकरून उत्तर व दक्षिणेतील राज्यांमध्ये लढले गेले. यात एका बाजूस संयुक्त संस्थानातील, मुख्यतः उत्तरेकडील चोवीस राज्ये व दुसऱ्या बाजूस दक्षिणेतील अकरा राज्यांनी एकत्र येउन नव्यानेच स्थापन केलेले अमेरिकन राज्यांचे संघटन होते. हे संघटन दक्षिणेतील अकरा राज्यांनी [[इ.स. १८६०]]-[[इ.स. १८६१]] मध्ये संयुक्त संस्थानांमधून बाहेर पडून स्थापन केले होते. या युद्धामध्ये अंदाजे ५,६०,३०० (लोकसंख्येच्या १.७८%) लोक मरण पावले. मृत व जखमी मिळून ही संख्या अंदाजे ९,७०,००० (लोकसंख्येच्या ३.०९%) आहे. संयुक्त संस्थानांच्या इतिहासात इतर कुठल्याही युद्धात इतकी जीवितहानी झाली नाही. या युद्धाची कारणे, इतकेच नव्हे तर या युद्धाचे नाव देखिल अजूनही एक वादाचा विषय आहे. == मूळ == या युद्धाचे मूळ [[दक्षिणेकडील राज्यांना]] गुलामगिरीची प्रथा कायम ठेवायची होती, या इच्छेत होते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Woods|first=M. E.|date=August 20, 2012|title=What Twenty-First-Century Historians Have Said about the Causes of Disunion: A Civil War Sesquicentennial Review of the Recent Literature|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-history_2012-09_99_2/page/415|journal=[[Journal of American History]]|volume=99|issue=2|pages=415–439|doi=10.1093/jahist/jas272|issn=0021-8723}}</ref> एकविसाव्या शतकातील इतिहासकारांचे सर्वसाधारण मत असे आहे की, या संघर्षाचे मूळ कारण गुलामगिरी हे होते - विशेषतः दक्षिणेकडील राज्यांच्या दृष्टिकोनातून. मात्र, दक्षिणेला वेगळे होण्यापासून रोखण्यामागे [[उत्तरेकडील]] राज्यांची नेमकी कारणे काय होती, याबद्दल त्यांच्यात मतभिन्नता आहे. ऐतिहासिक [[पुराव्यांनिशी]], विशेषतः काही वेगळया झालेल्या राज्यांनी स्वतः जारी केलेल्या दस्तऐवजांमुळे, गुलामगिरी हे फुटीचे मुख्य कारण नव्हते हा [[लॉस्ट कॉज]] (हरवलेले कारण) हा खोटा इतिहासाचा सिद्धांत पूर्णपणे उधळून लावला गेला आहे. <ref>{{Cite magazine|last=Loewen|first=James W.|date=2011|title=Using Confederate Documents to Teach About Secession, Slavery, and the Origins of the Civil War|magazine=OAH Magazine of History|volume=25|issue=2|pages=35–44|doi=10.1093/oahmag/oar002|issn=0882-228X|jstor=23210244|quote=Confederate leaders themselves made it plain that slavery was the key issue sparking secession.}}</ref> संघातून बाहेर पडल्यानंतर, मिसिसिपीने जारी केलेल्या घोषणापत्रात म्हटले होते की, "आपली भूमिका गुलामगिरीच्या प्रथेशी पूर्णपणे जोडलेली आहे - जी जगातील सर्वात मोठी भौतिक संपत्ती आहे." <ref name="Coates-2015">{{स्रोत बातमी|last=Coates|first=Ta-Nehisi|url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2015/06/what-this-cruel-war-was-over/396482/|title=What This Cruel War Was Over|date=June 23, 2015|work=The Atlantic|language=en|author-link=Ta-Nehisi Coates}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.battlefields.org/learn/primary-sources/declaration-causes-seceding-states#South_Carolina|title=A Declaration of the Immediate Causes which Induce and Justify the Secession of the State of Mississippi from the Federal Union.|year=1861|website=The Declaration of Causes of Seceding States|via=American Battlefield Trust|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224091254/https://www.battlefields.org/learn/primary-sources/declaration-causes-seceding-states#South_Carolina|archive-date=February 24, 2021|access-date=September 12, 2024}}</ref> दक्षिणेकडील अलिप्ततेकडे नेणारी प्रमुख राजकीय लढाई ही गुलामगिरीचा विस्तार पश्चिमेकडील प्रदेशांमध्ये राज्ये बनण्यासाठी होईल की नाही यावर होती. सुरुवातीला [[अमेरिकन काँग्रेस|काँग्रेसने]] एक गुलाम आणि एक स्वतंत्र अशा जोडीने नवीन राज्यांना संघात प्रवेश दिला होता. यामुळे [[अमेरिकेची सेनेट|सिनेटमध्ये]] विभागीय संतुलन राखले गेले होते परंतु [[अमेरिकेच्या प्रतिनिधींचे सभागृह|प्रतिनिधी सभागृहात]] नाही, कारण पात्र मतदारांच्या संख्येत स्वतंत्र राज्यांनी गुलाम राज्यांना मागे टाकले होते. <ref name="O'Brien2002qs">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA184|title=Atlas of World History|last=Patrick Karl O'Brien|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=978-0-19-521921-0|page=184|access-date=October 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905202421/https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA184|archive-date=September 5, 2015}}</ref> अशाप्रकारे, १९ व्या शतकाच्या मध्यात, नवीन प्रदेशांचा स्वतंत्र विरुद्ध गुलाम दर्जा हा एक महत्त्वाचा मुद्दा होता, उत्तरेसाठी, जिथे गुलामगिरीविरोधी भावना वाढली होती आणि दक्षिणेसाठी, जिथे गुलामगिरीच्या उच्चाटनाची भीती वाढली होती. अलिप्तता आणि संघराज्याच्या निर्मितीला कारणीभूत असलेला आणखी एक घटक म्हणजे मागील दशकांमध्ये पांढऱ्या दक्षिणेकडील राष्ट्रवादाचा विकास. उत्तरेने अलिप्तता नाकारण्याचे मुख्य कारण म्हणजे अमेरिकन राष्ट्रवादावर आधारित संघाचे रक्षण करणे. गृहयुद्धाच्या पूर्वसंध्येतील पार्श्वभूमी घटक म्हणजे पक्षपाती राजकारण, उन्मूलनवाद, रद्दीकरण विरुद्ध अलिप्तता, दक्षिण आणि उत्तरेकडील राष्ट्रवाद, विस्तारवाद, अर्थशास्त्र आणि पूर्वेकडील काळात आधुनिकीकरण. २०११ मध्ये इतिहासकारांच्या एका पॅनेलने यावर भर दिल्याप्रमाणे, "गुलामगिरी आणि त्याचे विविध आणि बहुआयामी असंतोष हे विघटनाचे प्राथमिक कारण होते, परंतु ते विघटनच युद्धाला चालना देणारे होते."<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Foner|first=Eric|date=2023-06|title=The Causes of the American Civil War: Recent Interpretations and New Directions (1974 Reprint)|url=https://doi.org/10.1353/cwh.2023.0015|journal=Civil War History|volume=69|issue=2|pages=41–59|doi=10.1353/cwh.2023.0015|issn=1533-6271}}</ref> [[चित्र:Abraham Lincoln circa 1860.png|इवलेसे|''अब्राहम लिंकनचे पोर्ट्रेट'', मॅथ्यू ब्रॅडी यांनी काढलेले १८६० चे अब्राहम लिंकनचे छायाचित्र पोर्ट्रेट.]] अब्राहम लिंकन १८६० च्या राष्ट्रपती निवडणुकीत विजयी झाले. {{Sfn|Potter|Fehrenbacher|1976|p=485}} दक्षिणेकडील नेत्यांना भीती होती की लिंकन गुलामगिरीचा विस्तार थांबवेल आणि तो नामशेष होण्याच्या मार्गावर आणेल. {{Sfn|McPherson|1988}} त्यांच्या विजयामुळे दक्षिणेकडील सात गुलाम राज्यांनी अलिप्ततेच्या घोषणांना चालना दिली, ज्यांची सर्व नदीकाठची किंवा किनारी अर्थव्यवस्था गुलाम कामगारांनी लागवड केलेल्या कापसावर आधारित होती. १८६० च्या निवडणुकीनंतर चार महिने म्हणजे ४ मार्च १८६१ पर्यंत लिंकनचे उद्घाटन झाले नव्हते, ज्यामुळे दक्षिणेला युद्धाची तयारी करण्यासाठी वेळ मिळाला. <ref name="NegativesPrints">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loc.gov/collections/civil-war-glass-negatives/articles-and-essays/time-line-of-the-civil-war/1861|title=1861 Time Line|website=Civil War Glass Negatives and Related Prints|publisher=Library of Congress|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122224447/https://www.loc.gov/collections/civil-war-glass-negatives/articles-and-essays/time-line-of-the-civil-war/1861|archive-date=January 22, 2022|access-date=January 22, 2022}}</ref> उत्तरेतील राष्ट्रवादी आणि दक्षिणेतील "युनियनिस्ट" यांनी अलिप्ततेच्या घोषणा स्वीकारण्यास नकार दिला आणि कोणत्याही परदेशी सरकारने कधीही संघराज्याला मान्यता दिली नाही. अध्यक्ष [[जेम्स ब्यूकॅनन|जेम्स बुकानन]] यांच्या नेतृत्वाखालील अमेरिकन सरकारने राष्ट्राचे किल्ले सोडण्यास नकार दिला, जे संघराज्याने त्यांच्या प्रदेशात असल्याचा दावा केला होता. लिंकनच्या मते, [[अमेरिकन क्रांती]] आणि क्रांतिकारी युद्धात विजय मिळवून आणि त्यानंतर एका सार्वभौम राष्ट्राच्या स्थापनेपासून अमेरिकन लोकांनी हे दाखवून दिले होते की ते यशस्वीरित्या प्रजासत्ताक स्थापन करू शकतात आणि त्याचे प्रशासन करू शकतात. तरीही, लिंकनचा असा विश्वास होता की, एक प्रश्न अनुत्तरीत राहिला: देशाला नष्ट करण्याच्या किंवा त्यापासून वेगळे करण्याच्या अंतर्गत प्रयत्नांना तोंड देऊन, लोकांच्या मताने निवडलेल्या सरकारसह, राष्ट्राला प्रजासत्ताक म्हणून राखता येईल का? <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://doi.org/10.2307/jj.26248871.41|title=President Abraham Lincoln Message to Congress in Special Session, July 4, 1861|date=2013-05-20|publisher=University of Tennessee Press|isbn=978-1-62190-021-4|pages=247–260}}</ref> == देशाची विभागणी == === अतिदक्षिण === दक्षिणेकडील सात राज्यांनी [[अब्राहम लिंकन]]च्या निवडणुकीनंतर लगेचच, तो सत्तेवर येण्यापूर्वीच, संघराज्य सोडण्याचा निर्णय घेतला. ती राज्ये याप्रमाणे: * [[दक्षिण कॅरोलिना]] ([[डिसेंबर २१]], [[इ.स. १८६०]]) * [[मिसिसिपी]] ([[जानेवारी ९]], [[इ.स. १८६१]]) * [[फ्लोरिडा]] ([[जानेवारी १०]], [[इ.स. १८६१]]) * [[अलाबामा]] ([[जानेवारी ११]], [[इ.स. १८६१]]) * [[जॉर्जिया]] ([[जानेवारी १९]], [[इ.स. १८६१]]) * [[लुईझियाना]] ([[जानेवारी २६]], [[इ.स. १८६१]]) * [[टेक्सास]] ([[फेब्रुवारी १]], [[इ.स. १८६१]]) या अतिदक्षिणेतील राज्यांमध्ये [[गुलामगिरी]] व कापूसशेती मोठ्या प्रमाणात चालत असे. या राज्यांनी मिळून [[संघटित अमेरिकन राज्ये|संघटित अमेरिकन राज्यांची]] स्थापना केली ([[फेब्रुवारी ४]], [[इ.स. १८६१]]). [[जेफरसन डेव्हिस]] यांना दक्षिणेचे अध्यक्ष निवडण्यात आले. दक्षिणेची राज्यघटना सामान्यतः उत्तरेच्या राज्यघटनेवरच आधारित होती. यानंतर दक्षिण कॅरोलिना मधील [[फोर्ट सम्टर|फोर्ट सम्टरच्या]] लढाईनंतर जेव्हा लिंकन यांनी इतर सर्व राज्यांकडे सैन्य जमा करण्याची मागणी केली तेव्हा आणखी चार राज्यांनी संघराज्य सोडण्याचा निर्णय घेतला: * [[व्हर्जिनीया]] ([[एप्रिल १७]], [[इ.स. १८६१]]) * [[आर्कान्सा]] ([[मे ६]], [[इ.स. १८६१]]) * [[नॉर्थ कॅरोलिना|उत्तर कॅरोलिना]] ([[मे २०]], [[इ.स. १८६१]]) * [[टेनेसी]] ([[जून ८]], [[इ.स. १८६१]]) === सीमेवरील राज्ये === व्हर्जिनियाचा वायव्येकडील काही भाग (येथील लोकांना संघराज्य सोडावयाचे नव्हते त्यामुळे त्यांनी पुढे [[वेस्ट व्हर्जिनिया]] या नावाने राज्य बनवून संघराज्यामध्ये प्रवेश मिळवला([[इ.स. १८६३]]) व उत्तरेकडील चार गुलामगिरी असलेली राज्ये ([[मेरीलॅंड]], [[डेलावेर]], [[मिसूरी]], व [[केंटकी]]) संघराज्यामध्येच राहिली. या राज्यांना सीमेवरील राज्ये असे म्हणतात. [[इ.स. १८६०]]च्या राष्ट्राध्यक्षांच्या निवडणुकीमध्ये डेलावेरने [[जॉन बेकिन्रिज]] यांना निवडून दिले होते. ह्या राज्यात गुलामांची संख्यादेखील कमी होती. त्यामुळे ह्या राज्याने संघराज्य सोडण्याचा विचारही केला नाही. मेरीलॅंड राज्याने देखिल जॉन बेकेनरिज यांनाच निवडून दिले होते. [[बॉल्टिमोर|बाल्टिमोर]] शहरात दंगली झाल्यामुळे लष्करी अंमल लागू करण्यात आला होता. तेथील विधिमंडळाने संघराज्य सोडण्याचा प्रस्ताव नाकारला ([[एप्रिल २७]], [[इ.स. १८६१]]). मिसूरी व केंटकी ही दोन्ही राज्ये जरी संघराज्यात राहिली तरी तेथेदखील काही बंडखोर गटांनी एकत्र येउन संघराज्य सोडण्याचे प्रस्ताव मान्य केले. या प्रस्तावांची दक्षिणेने दखल घेतली. == युद्धाची प्रगती == [[इ.स. १८६०]] साली राष्ट्राध्यक्षपदासाठीच्या निवडणुकीतील लिंकनच्या विजयाने दक्षिणेतील राज्यांनी संघराज्य सोडण्यास सुरुवात केली. दक्षिणेतील नऊ राज्यांमध्ये लिंकनचे नावदेखील मतपत्रांवर नव्हते. संघराज्य सोडणाऱ्या सात राज्यांनी मिळून [[फेब्रुवारी ७]], [[इ.स. १८६१]] रोजी आपले वेगळे संघटन बनवले. अलाबामा राज्यातील [[मॉंटगोमेरी, अलाबामा|मॉंटगोमेरी]]ला या संघटनाची राजधानी घोषित करण्यात आली. [[वॉशिंग्टन, डी. सी.]] येथे दक्षिण व उत्तरेमध्ये [[इ.स. १८६१]]ची शांतता चर्चाही झाली. दक्षिणेतील बऱ्याच राज्यांनी आपापल्या क्षेत्रातले संघराज्याचे किल्लेदेखील ताब्यात घेतले. तरीही, तत्कालीन राष्ट्राध्यक्ष [[जेम्स बुकानन]] यांनी याबद्दल कोणतीही लष्करी कारवाई केली नाही. [[मार्च ४]], [[इ.स. १८६१]] रोजी लिंकनने राष्ट्राध्यक्षपदाची शपथ घेतली. आपल्या पहिल्याच भाषणात संघराज्य सोडण्याची कृती अवैध असल्याचे सांगितले व बंडखोर राज्यांना पुन्हा संघराज्यामध्ये येण्यास आमंत्रण दिले. दक्षिणेने आपले दूत पाठवून संघराज्याचे किल्ले व जी इतर मालमत्ता दक्षिणेमध्ये होती त्यांच्यासाठी नुकसानभरपाई देण्याची तयारी दर्शवली परंतु उत्तरेस ही कल्पना मान्य नव्हती. अखेर [[एप्रिल १२]] रोजी दक्षिणेने [[चार्लस्टन]] बंदरातील फोर्ट सम्टर या किल्ल्यावर तोफा डागल्या व किल्ल्यामधील उत्तरेच्या सैनिकांना शरणागती पत्करावी लागली. लिंकनने संघराज्यातील सर्व राज्यांना सैन्य गोळा करण्याच्या आज्ञा दिल्या. यामुळे आणखी चार राज्यांनी संघराज्य सोडण्याचा निर्णय घेतला. व्हर्जिनिया राज्याने संघराज्य सोडून दक्षिणी सघटनेत भाग घेताच दक्षिणेची राजधानी [[रिचमंड]] येथे हलविण्यात आली. == पूर्व आघाडी == [[मेजर जनरल]] [[आयर्विन मॅक्डॉवेल]]च्या हाताखालील उत्तरेच्या सैन्याने दक्षिणेच्या सैन्यावर केलेला हल्ला दक्षिणेने [[बुल रनची पहिली लढाई|बुल रनच्या पहिल्या लढाई]]मध्ये परतवून लावला. या लढाईस [[मन्सासची पहिली लढाई]] असेही म्हणतात. या सैन्यास यानंतर वॉशिंग्टन डी. सी. पर्यंत माघार घ्यावी लागली. [[जनरल]] [[जोसेफ जॉन्स्टन]] व [[पी. गी. टी. बीरगार्द]] हे दक्षिणेचे या युद्धातले सेनानी होते. या युद्धामुळेच [[जनरल]] [[स्टोनवॉल जॅक्सन|थॉमस जॅक्सन]] याला स्टोनवॉल (दगडी भिंत) म्हणून ओळखू लागले. या पराजयानंतर आणखी राज्ये (खास करून गुलामगिरी असलेली) सोडून जातील या भीतीने उत्तरेच्या विधिमंडळाने एक ठराव बनवून असे स्पष्ट केले की ह्या युद्धाचा उद्देश गुलामगिरी नाहीशी करणे नसून केवळ संघराज्य वाचवणे हा आहे. [[जुलै २६]] रोजी [[मेजर जनरल]] [[जॉर्ज बी. मॅक्लेलान]] याला पोटोमॅकच्या सैन्याची सूत्रे देण्यात आली व [[इ.स. १८६२]]मध्ये युद्ध वेगाने सुरू झाले. लिंकनच्या आग्रहामुळे मॅक्लेलानने अखेर [[इ.स. १८६२]]च्या वसंतात व्हर्जिनियावर चढाई केली. ही चढाई त्याने रिचमंडच्या आग्नेयेकडून [[यॉर्क नदी|यॉर्क]] व [[जेम्स नदी|जेम्स]] नद्यांच्यामधील चिंचोळ्या पट्टीमधून केली. त्याच्या सैन्याने रिचमंडच्या वेशीपर्यंत मजल मारली. परंतु जोसेफ जॉन्स्टनने त्याच्या सैन्याला [[सेव्हन पाईन्सची लढाई|सेव्हन पाईन्सच्या लढाई]]मध्ये थोपवले. नंतर [[रॉबर्ट ई. ली]]ने त्याचा [[सात दिवसाची लढाई|सात दिवसाच्या लढाई]]मध्ये पराभव केला व त्याला माघार घेण्यास भाग पाडले. पुढे मॅक्लेलानचे बरेच सैन्य [[जॉन पोप]] याच्या सैन्याखाली हलविण्यात आले. ऑगस्टमध्ये लीने पोपचाही [[बुल रनची दुसरी लढाई|बुल रनच्या दुसऱ्या लढाई]]मध्ये दारुण पराभव केला. बुल रनच्या दुसऱ्या लढाईमधील विजयानंतर आलेल्या आत्मविश्वासामुळे दक्षिणेने उत्तरेवरील पहिले आक्रमण सुरू केले. [[सप्टेंबर ५]] रोजी जनरल लीच्या हाताखालील ५५,००० सैन्याने [[पोटोमॅक नदी]] ओलांडून मेरीलॅंड राज्यात प्रवेश केला. लिंकनने पोपकडील सैन्य पुन्हा मॅक्लेलानखाली हलविले. मॅक्लेलान आणि ली यांच्यामध्ये [[सप्टेंबर १७]] [[इ.स. १८६२]] रोजी मेरीलॅंडमधील [[शार्प्सबर्ग]]नजीक [[ऍंटीटमची लढाई]] झाली. यामुळे रोखले गेलेले लीचे सैन्य माघार घेउन व्हर्जिनीयामध्ये परतले. या लढाईनंतर लिंकनने [[गुलाममुक्तीचे घोषणापत्र]] जारी केले. ऍंटिटमच्या विजयाचा मॅक्लेलानने सावध धोरणामुळे पाठपुरावा केला नाही. यामुळे त्याच्या जागी जनरल [[ऍम्ब्रॉस बर्नसाईड]]ची नेमणूक करण्यात आली. [[डिसेंबर १३]], [[इ.स. १८६२]]मध्ये [[फ्रेडरिक्सबर्गच्या लढाई]]मध्ये बर्नसाईडला पराभव पत्करावा लागला. या लढाईमध्ये उत्तरेचे दहा हजाराहून जास्त सैनिक मृत्युमुखी पडले वा जखमी झाले. या पराभवानंतर बर्नसाईडच्या जागी [[मेजर जनरल]] [[जोसेफ हूकर]]ची नेमणूक झाली. त्यालादेखील लीचा पराभव करण्यात यश आले नाही. दक्षिणेच्या दुप्पट सैन्य असूनही त्याचा [[चॅन्सेलरव्हिलच्या लढाई]]त मे [[इ.स. १८६३]]मध्ये पराभव झाला. यानंतर लीने पुन्हा उत्तरेवर आक्रमण केले. यावेळेला हूकरच्या जागी मेजर जनरल [[जॉर्ज जी. मीड]]ची नियुक्ती करण्यात आली. [[जुलै १]]-[[जुलै ३|३]], [[इ.स. १८६३]]ला मीडने अखेर लीचा [[गेटिसबर्गची लढाई|गेटिसबर्गच्या लढाई]]मध्ये पराभव केला. उत्तर अमेरिकेच्या इतिहासातील ही सर्वात मोठी लढाई समजली जाते. या लढाईपासून युद्धाचे चित्र बदलण्यास सुरुवात झाली असेही मानण्यत येते. लीच्या सैन्यातले २८,००० तर मीडच्या सैन्यातले २३,००० सैनीक मृत अथवा जखमी झाले. लीच्या सैन्याला व्हर्जिनियाध्ये माघार घ्यवी लागली. यानंतर लीने पुन्हा उत्तरेवर मोठे आक्रमण केले नाही. == पश्चिम आघाडी == दक्षिणेच्या सैन्यांना पुर्वेमध्ये जरी यश मिळाले असले तरी त्यांना पश्चिमेमध्ये महत्त्वाची अपयशे भोगावी लागली. [[पी रिजच्या लढाई]]मुळे त्यांना मिसूरीमधुन माघार घ्यावी लागली. केंटकी राज्यातील नागरिकांनी या युद्धात आपली तटस्थता दर्शविली होती, पण [[लिओनिडास पोल्क]]च्या दक्षिणी सैन्याने या राज्यावर हल्ला केला त्यामुळे या राज्यातील लोकमत दक्षिणेच्या विरुद्ध गेले. १८६२ च्या सुरुवातीस उत्तरेच्या सैन्याने [[नॅशव्हिल]] (टेनेसी) जिंकले. पुढे [[१० क्रमांकाचे बेट]], [[न्यू माद्रिद]] (मिसूरी), व [[मेंफिस, टेनेसी|मेंफिस]] (टेनेसी) जिकल्यामुळे [[मिसिसिपी नदी]]चा बहुतेक भाग उत्तरेच्या वाहतूकीला मोकळा झाला. मे १८६२मध्ये उत्तरेने [[न्यू ऑर्लिन्स]] (लुईजियाना) जिंकले. यामुळे उत्तरेच्या आरमारास मिसिसिपी नदीत शिरण्याचा मार्ग खुला झाला. [[व्हिक्सबर्ग]] किल्ला (मिसिसिपी) तरीही दक्षिणेकडे असल्याने उत्तरेस मिसिसिपी नदीचा पूर्ण ताबा मिळाला नव्हता. यानंतर [[ब्रॅक्स्टन ब्रॅग]]च्या दक्षिणी सैन्याने पुन्हा एकदा केंटकीवर हल्ला केला पण त्याला [[डॉन कार्लोस ब्यूल]]ने [[पेरीव्हिलच्या लढाई]]त परतवून लावले. पुढे त्याचा [[विल्यम एस. रोजिक्रॅन]]ने टेनेसीमध्ये [[स्टोन्स नदीची लढाई|स्टोन्स नदीच्या लढाई]]त निसटता पराभव केला. ब्रॅगच्या नेतृत्वाखालील दक्षिणेच्या सैन्याला [[चिकामौगाची लढाई|चिकामौगाच्या लढाई]]मध्ये विजय मिळाला. या लढाईमध्ये ब्रॅगने [[जेम्स लॉंगस्ट्रीट]]च्या सैन्याच्या मदतीने रोजिक्रॅनच्या हाताखालिल उत्तरेच्या सैन्याचा पराभव केला. यानंतर उत्तरेच्या सैन्याला चट्टानुगापर्यंत माघार घ्यावी लागली. चट्टानुगाला मग ब्रॅगने वेढा घातला. [[युलिसिस एस. ग्रांट]] हा उत्तरेच्या सैन्याचा पश्चिम आघाडीवरिल सर्वात महत्त्वाचा व दूरदर्शी सेनानी होता. त्याने [[फोर्ट हेन्रीची लढाई|फोर्ट हेन्री]] व [[फोर्ट डोनेल्सनची लढाई|फोर्ट डोनेल्सन]] या किल्ल्यांच्या लढायांमध्ये विजय मिळवला व [[टेनेसी नदी|टेनेसी]] आणि [[कंबरलॅंड नदी|कंबरलॅंड]] नद्यांचा ताबा मिळवला. पुढे त्याने [[शिलोहची लढाई]] जिंकली व त्यानंतर मिसिसिपी नदीवरील व्हिक्सबर्ग जिंकून त्या नदीचाही ताबा मिळवला. शेवटी त्याने चट्टानूगा जिंकून तेथील दक्षिणेच्या सैन्यास पिटाळून लावले. यामुळे उत्तरेचा [[ऍटलांटा]]वर चढाई करण्याचा मार्ग मोकळा झाला. == मिसिसिपीपलिकडील लढाया == मिसिसिपीपलिकडील प्रदेश हा भौगोलिकदृष्ट्या पुर्वेपासुन विभक्त होता. परंतु या भागातही बऱ्याच लढाया झाल्या. १८६१ साली दक्षिणेने सध्याच्या [[ॲरिझोना|अ‍ॅरिझोना]] व [[न्यू मेक्सिको]] या राज्यांच्या प्रदेशावर हल्ला केला. या प्रदेशांच्या दक्षिण भागातील रहिवाश्यांनी संघराज्य सोडण्याचा ठराव बनविला व जवळच्याच [[टेक्सास]]मधील दक्षिणेच्या सैन्याची मदत मागितली. [[मेसिलाची लढाई|मेसिलाच्या लढाई]]मध्ये [[कर्नल]] [[जॉन बेलर]]ने विजय मिळवला व बऱ्याच उत्तरेच्या सैनिकांना युद्धबंदी केले. यानंतर दक्षिणेने अ‍ॅरिझोनाला दक्षिणेचा प्रदेश म्हणून घोषित केले. परंतु आणखी उत्तरेकडे जाण्यास दक्षिणेचे सैन्य अपयशी ठरले व जेव्हा उत्तरेच्या बाजुने लढण्यास [[कॅलिफोर्निया]]मधुन आणखी सैन्य आले तेव्हा दक्षिणेने अ‍ॅरिझोनामधुन पूर्ण माघार घेतली. उत्तरेच्या सैन्याने मग टेक्सास व लुईझियानाचे मिसिसिपीपलिकडील प्रदेश घेण्याचा प्रयत्न केला. दक्षिणेची इतर बहुतेक बंदरांची उत्तरेने नाकेबंदी केल्यामुळे टेक्सास हा नाकेबंदी मोडणाऱ्यांसाठी स्वर्ग बनला होता. टेक्सास व लुईझियानामध्ये कापुस शेती केली जाई व हा कापुस मग खुश्कीच्या मार्गाने [[मेक्सिको]]ला नेऊन तेथून [[युरोप]]ला पाठवला जाई. यामुळे या भागाला ''दक्षिणेचे मागिल दार'' असेही म्हणले जात असे. हा मार्ग बंद करण्यासाठी उत्तरेने टेक्सासवर बरेच हल्ले केले परंतु ते सर्व अपयशी ठरले. टेक्सासमधिल [[गॅल्व्हेस्टन]]ध्ये व [[सबिन पासची लढाई|सबिन पासच्या लढाई]]मध्ये उत्तरेचा पराभव झाला. उत्तरेने यानंतर या भागात फार प्रयत्न केले नाही. == युद्धाचा शेवट == १८६४ च्या सुरुवातीस ग्रांटला [[लेफ्टनंट जनरल]] अशी बढती मिळाली व त्याला उत्तरेच्या सर्व सैन्याचा सरसेनापती बनविण्यात आले. त्याने पोटोमॅकच्या सैन्याबरोबर आपले मुख्यालय बनविले. पश्चिमेकडिल बहुतेक सैन्य त्याने [[मेजर जनरल]] [[विल्यम टेकुमेश शेरमन]] याच्या हाताखाली दिले. ग्रांटचा [[संपूर्ण युद्ध|संपूर्ण युद्धा]]च्या कल्पनेवर विश्वास होता. तो, लिंकन, व शेरमन यांचा ठाम विश्वास होता की दक्षिणेच्या सैन्यांचा पूर्ण पाडाव व दक्षिणेच्या आर्थिक क्षमतेचा पूर्ण नाश केल्याखेरीज युद्ध संपणार नाही. यामुळे त्यांनी काही भागांमध्ये [[दग्धभू पद्धत]] अवलंबण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी दक्षिणेच्या अंतर्भागांमध्ये विविध दिशांनी शिरण्याचा व्युह रचला. या रचनेचे मुख्य भाग असे होते: * ग्रांट, मीड, व [[बेंजामिन बट्लर]] यांनी लीच्या [[रिचमंड]]जवळील सैन्यावर हल्ला करावा, * [[फ्रांझ सीगल]]ने [[शेनांडोआहचे खोरे|शेनांडोआहच्या खोऱ्या]]वर चढाई करावी, * शेरमनने [[जॉर्जिया]]वर हल्ला करून जोसेफ जॉनस्टनचा पराभव करावा व [[अटलांटा]] घ्यावे, * [[जॉर्ज क्रूक]] व [[विल्यम डब्लू. ऍव्हरेल]] यांनी लोहमार्गांची नासधूस करून दक्षिणेची रसद तोडावी, व * [[नथानियल बँक्स]]ने अलाबामामधील [[मोबिल, अलाबामा|मोबिल]] जिंकावे. पूर्व आघाडीवर उत्तरेच्या सैन्याने लीच्या सैन्यास ओलांडून जाण्याचे बरेच प्रयत्न केले. या काळात ग्रांटच्या सैन्याने पूर्व आघाडीवर बऱ्याच लढाया लढल्या. परंतु ग्रांटने चिकाटीने प्रयत्न चालू ठेवले व त्याने लीचे सैन्य [[पीटर्सबर्गचा वेढा|पीटर्सबर्गच्या वेढ्या]]मध्ये अडकवून ठेवले. या वेढ्यामध्ये दोन्ही बाजूंनी खंदक खणले व हे युद्ध नऊ महिने चालू राहिले. शेनांदोहच्या खोऱ्यामधील महत्त्वाची ठिकाणे जिंकण्याचे उत्तरेचे सीगल व [[डेव्हिड हंटर]] या दोघांच्या हाताखालिल सैन्याचे प्रयत्न निष्फळ ठरले. यानंतर ग्रांटने या कामगिरीवर [[फिलिप शेरिडन]]ची नेमणूक केली. शेरिडनच्या नेमणूकीचे एक कारण दक्षणेच्या वतीने [[ज्युबल अर्ली]]ने केलेल्या चढाया हे होते. त्याच्या सैन्याने वॉशिंग्टन डी. सी.च्या वेशीपर्यंत मजल मारली होती. शेरिडनच्या रूपाने अर्लीला शेरास सव्वाशेर भेटला. शेरिडनने अर्लीचा बऱ्याच लढयांमध्ये पराभव केला. [[सेदार क्रीक]]च्या लढाईमध्ये त्याचा अखेरचा परभव करून मग शेरिडनने खोऱ्यामधील सर्व शेती व उद्योगांची नासधूस करण्यास सुरुवात केली. इकडे शेरमनने चट्टानूगाहून निघून ऍटलांटावर चढाई केली. त्याने जनरल जोसेफ जॉन्स्टन व [[जॉन बी. हूड]] यांचा पराभव केला व [[सप्टेंबर २]], [[इ.स. १८६४]]ला ऍटलांटा घेतले. ऍटलांटाचा पाडाव हे लिंकनच्या पुनर्निवडणूकीचे एक कारण मानले जाते. यानंतर शेरमनच्या सैन्याने ऍटलांटा सोडले व जॉर्जियामधून समुद्रकिनाऱ्याच्या दिशेने मजल मारण्यास सुरुवात केली. या सैन्याने दग्धभू धोरण अवलंबून उर्वरीत जॉर्जियाचा जमेल तेवढा नाश केला. त्यांनी शहरांना व कापसांच्या पिकांना आगी लावल्या व इतर पिके कापून नेली तसेच जनावरेही ठार केली. या मार्गाने दक्षिणेच्या आर्थिक ताकदीचा नाश करण्याचे ग्रांटचे धोरण त्यांनी अवलंबले. या रीतीने मजल मारून अखेर डिसेंबर महिन्यात शेरमनचे सैन्य [[सवाना]] येथे समुद्रकिनाऱ्याला पोहोचले. यानंतर शेरमन दक्षिण व उत्तर कॅरोलिनाच्या मार्गे व्हर्जिनियाकडे निघाला. तेथील लीच्या सैन्यास दक्षिणेकडून गाठण्याचा त्याचा विचार होता. लीने पीटर्सबर्गच्या वेढ्यातून निसटून उत्तर कॅरोलिनामध्ये जॉन्स्टनच्या सैन्याबरोबर एकत्र येण्याचा प्रयत्न केला. पण या प्रयत्नात अखेर ग्रांटने त्याला गाठले. शेवटी [[एप्रिल ९]], [[इ.स. १८६५]]ला लीने आपल्या सैन्यासह [[ऍपॉमेटॉक्स कोर्ट हाऊस]] येथे शरणागती पत्करली. पुढे जॉन्स्टनने त्याच्या सैन्यासह शेरमनसमोर उत्तर कॅरोलिनामध्ये [[ड्युरॅम, उत्तर कॅरोलिना|ड्युरॅम]] येथे शरणागती पत्करली. जमीनीवरील शेवटची लढाई दूर टेक्सासमध्ये [[पाल्मिटो रांचची लढाई|पाल्मिटो रांच]]येथे [[मे १३]], [[इ.स. १८६५]]ला लढली गेली. दक्षिणेच्या सर्व सैन्याने जून १८६५पर्यंत शरणागती पत्करली. बातमी न पोहोचल्यामुळे दक्षिणेच्या आरमारातील काही तुकड्यांना शरणागती पत्करण्यास नोव्हेंबर १८६५पर्यंत वेळ लागला. == युद्धावर टिप्पणी == या युद्धात उत्तरेने दक्षिणेवर विजय मिळविण्याच्या कारणांवर बरीच टिप्पणी व चर्चा झाली आहे. उत्तरेच्या विजयाची काही महत्त्वाची कारणे खालील समजली जातात: * उत्तरेचे उद्योगीकरण जास्त प्रमाणात झाले होते त्यामुळे त्यांना शस्त्रे, दारुगोळा, व रसद निर्माण करणे अधिक सोपे गेले. * उत्तरेची लोकसंख्या व त्यामुळे सैन्य उभे करण्याची ताकद दक्षिणेपेक्षा जास्त होती. * उत्तरेतील शहरे एकाच रुंदीच्या लोहमार्गाने जोडली होती, यामुळे मालाची व सैन्याची वाहतूक करणे त्यांना सुकर झाले. * संयुक्त संस्थानांचे आरमार व व्यापारी नौका उत्तरेच्या ताब्यात राहिल्या. यामुळे उत्तरेला दक्षिणेच्या बंदरांची नाकेबंदी करणे शक्य झाले. * उत्तरेचे सरकार अधिक सुरळीत चालत असल्याने उत्तरेला युद्धाचे काम पहाणे सोपे झाले. * दक्षिणेला इतर कोणत्याही देशाकडून लश्करी मदत मिळाली नाही. * दक्षिणेने अशी समजुत करून घेतली की ब्रिटन व फ्रांसचे त्यांच्या कापसाशिवाय चालणार नाही व ते युद्धात दक्षिणेला मदत करतील. यामुळे सुरुवातीला दक्षिणेने कापसाचे उत्पन्न कमी केले. पण याचा उलटाच परिणाम झाला व ब्रिटिशांनी ईजिप्त व भारताकडून कापुस मिळविण्यास सुरुवात केली. == जमिनीवरील महत्त्वाच्या लढाया == जमिनीवरील दहा सर्वात किमती (हानीप्रमाणे मोजलेल्या, हानीमध्ये मृत, जखमी, व बेपत्ता यांचा समावेश आहे) खालीलप्रमाणे: {| class="wikitable" ! लढाई (राज्य) ! तारखा ! दक्षिणेचा सेनानी ! उत्तरेचा सेनानी ! दक्षिणेचे सैन्य ! उत्तरेचे सैन्य ! विजेता ! हानी |- | [[गेटिसबर्गची लढाई]] ([[पेनसिल्वेनिया]]) | [[जुलै १]]–[[जुलै ३|३]], [[इ.स. १८६३]] | [[रॉबर्ट ई. ली]] | [[जॉर्ज जी. मीड]] | ७५,००० | ८२,२८९ | _{'''उत्तर'''} | ५१,११२<br />उः २३,०४९<br />द: २८,०६३ |- | [[चिकामौगाची लढाई]] ([[जॉर्जिया]]) | [[सप्टेंबर १९]]–[[सप्टेंबर २०|२०]], [[इ.स. १८६३]] | [[ब्रॅक्स्टन ब्रॅग]] | [[विल्यम रोझिक्रॅन्स]] | ६६,३२६ | ५८,२२२ | दक्षिण | ३४,६२४<br />उः १६,१७०<br />द: १८,४५४ |- | [[चॅन्सेलरव्हिलची लढाई]] ([[व्हर्जिनीया]]) | [[मे १]]–[[मे ४|४]], [[इ.स. १८६३]] | [[रॉबर्ट ई. ली]] | [[जोसेफ हूकर]] | ६०,८९२ | १३३,८६८ | दक्षिण | ३०,०९९<br />उः १७,२७८ <br />द: १२,८२१ |- | [[स्पॉटसिल्वेनिया कोर्टहाउसची लढाई]] ([[व्हर्जिनीया]]) | [[मे ८]]–[[मे १९|१९]], [[इ.स. १८६४]] | [[रॉबर्ट ई. ली]] | [[युलिसिस एस. ग्रांट]] | ५०,००० | ८३,००० | नाही | २७,३९९<br />उः १८,३९९ <br />द: ९,००० |- | [[ऍंटीटमची लढाई]] ([[मेरीलॅंड]]) | [[सप्टेंबर १७]], [[इ.स. १८६२]] | [[रॉबर्ट ई. ली]] | [[जॉर्ज बी. मॅक्लेलान]] | ५१,८४४ | ७५,३१६ | नाही | २६,१३४<br />उः १२,४१०<br />द: १३,७२४ |- | [[विल्डरनेसची लढाई]] ([[व्हर्जिनीया]]) | [[मे ५]]–[[मे ७|७]], [[इ.स. १८६४]] | [[रॉबर्ट ई. ली]] | [[युलिसिस एस. ग्रांट]] | ६१,०२५ | १०१,८९५ | नाही | २५,४१६<br />उः १७,६६६ <br />द: ७,७५० |- | [[बुल रनची दुसरी लढाई]] ([[व्हर्जिनीया]]) | [[ऑगस्ट २९]]–[[ऑगस्ट ३०|३०]], [[इ.स. १८६२]] | [[रॉबर्ट ई. ली]] | [[जॉन पोप]] | ४८,५२७ | ७५,६९६ | दक्षिण | २५,२५१<br />उः १६,०५४ <br />द: ९,१९७ |- | [[स्टोन्स नदीची लढाई]] ([[टेनेसी]]) | [[डिसेंबर ३१]], [[इ.स. १८६२]] | [[ब्रॅक्स्टन ब्रॅग]] | [[विल्यम रोझिक्रॅन्स]] | ३७,७३९ | ४१,४०० | '''उत्तर''' | २४,६४५<br />उः १२,९०६ <br />द: ११,७३९ |- | [[शिलोहची लढाई]] ([[टेनेसी]]) | [[एप्रिल ६]]–[[एप्रिल ७|७]], [[इ.स. १८६२]] | [[अल्बर्ट जॉन्स्टन]] [[पी. गी. टी. बीरगार्द]] | [[युलिसिस एस. ग्रांट]] | ४०,३३५ | ६२,६८२ | '''उत्तर''' | २३,७४१<br />उः १३,०४७ <br />द: १०,६९४ |- | [[फोर्ट डोनेल्सनची लढाई]] ([[टेनेसी]]) | [[फेब्रुवारी १३]]–[[फेब्रुवारी १६|१६]], [[इ.स. १८६२]] | [[जॉन बी. फ्लॉईड]] [[सायमन बकनर]] | [[युलिसिस एस. ग्रांट]] | २१,००० | २७,००० | '''उत्तर''' | १९,४५५<br />उः २,८३२ <br />द: १६,६२३ |} == चित्रपटात == सन २००३ मध्ये प्रदर्शित झालेला [[गॉड्स अँड जनरल्स]] हा चित्रपट अमेरिकन गृहयुद्धावर आधारित आहे. २००३ मध्येच ज्युड लॉ व [[निकोल किडमन]] यांचा अभिनय असलेला [[कोल्ड माउंटन]] हा चित्रपट प्रदर्शित झाला. हा गृहयुद्धाच्या काळातील एका प्रेमकथेवर आधारित आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकन यादवी युद्ध]] 47qghr030bo2p4w4472xgt239472hk3 0 8184 2705131 2704214 2026-08-24T06:51:52Z Dharmadhyaksha 28394 2705131 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} {{Location map+|नागालँड|width={{#if:{{{width|}}}|{{{width}}}|350}}|float={{#switch:{{{float|}}}|"center"|center=center|"left"|left=left|"right"|right=right|"none"|none=none}} |alt=नागालँडचे १५ जिल्हे |caption=नागालॅंड राज्यामधील १५ जिल्हे. |places= {{Location map~|नागालँड |lat=25.7916|long=93.7818|position=right|mark=Red_pog.svg|marksize=6|label_size=70|alt= |label=<span style="WHITE-SPACE: nowrap">[[चुमौकेडिमा जिल्हा|चुमौकेडिमा]]</span>}} {{Location map~|नागालँड |lat=25.92|long=93.73|position=left|mark=Red_pog.svg|marksize=6|label_size=70|alt= |label=<span style="WHITE-SPACE: nowrap">[[दिमापूर जिल्हा|दिमापूर]]</span>}} {{Location map~|नागालँड |lat=25.8992|long=94.7808|position=bottom|mark=Red_pog.svg|marksize=6|label_size=70|alt= |label=<span style="WHITE-SPACE: nowrap">[[किफाइर जिल्हा|किफाइर]]</span>}} {{Location map~|नागालँड |lat=25.6701|long=94.1077|position=left|mark=Red_pog.svg|marksize=6|label_size=70|alt= |label=<span style="WHITE-SPACE: nowrap">[[कोहिमा जिल्हा|कोहिमा]]</span>}} {{Location map~|नागालँड |lat=26.4685|long=94.8092|position=top|mark=Red_pog.svg|marksize=6|label_size=70|alt= |label=<span style="WHITE-SPACE: nowrap">[[लोंगलेंग जिल्हा|लोंगलेंग]]</span>}} {{Location map~|नागालँड |lat=26.32|long=94.50|position=top|mark=Red_pog.svg|marksize=6|label_size=70|alt= |label=<span style="WHITE-SPACE: nowrap">[[मोकोकचुंग जिल्हा|मोकोकचुंग]]</span>}} {{Location map~|नागालँड |lat=26.75|long=95.1|position=left|mark=Red_pog.svg|marksize=6|label_size=70|alt= |label=<span style="WHITE-SPACE: nowrap">[[मोन जिल्हा|मोन]]</span>}} {{Location map~|नागालँड |lat=25.9089|long=93.9899|position=top|mark=Red_pog.svg|marksize=6|label_size=70|alt= |label=<span style="WHITE-SPACE: nowrap">[[निउलँड जिल्हा|निउलँड]]</span>}} {{Location map~|नागालँड |lat=26.2167|long=94.9919|position=bottom|mark=Red_pog.svg|marksize=6|label_size=70|alt= |label=<span style="WHITE-SPACE: nowrap">[[नोक्लाक जिल्हा|नोक्लाक]]</span>}} {{Location map~|नागालँड |lat=25.554|long=93.7406|position=left|mark=Red_pog.svg|marksize=6|label_size=70|alt= |label=<span style="WHITE-SPACE: nowrap">[[पेरेन जिल्हा|पेरेन]]</span>}} {{Location map~|नागालँड |lat=25.6667|long=94.5000|position=left|mark=Red_pog.svg|marksize=6|label_size=70|alt= |label=<span style="WHITE-SPACE: nowrap">[[फेक जिल्हा|फेक]]</span>}} {{Location map~|नागालँड |lat=26.271559|long=94.831384|position=right|mark=Red_pog.svg|marksize=6|label_size=70|alt= |label=<span style="WHITE-SPACE: nowrap">[[तुएनसांग जिल्हा|तुएनसांग]]</span>}} {{Location map~|नागालँड |lat=25.919530|long=94.219842|position=right|mark=Red_pog.svg|marksize=6|label_size=70|alt= |label=<span style="WHITE-SPACE: nowrap">[[त्सेमिन्यु जिल्हा|त्सेमिन्यु]]</span>}} {{Location map~|नागालँड |lat=26.1|long=94.27|position=top|mark=Red_pog.svg|marksize=6|label_size=70|alt= |label=<span style="WHITE-SPACE: nowrap">[[वोखा जिल्हा|वोखा]]</span>}} {{Location map~|नागालँड |lat=26.020164|long=94.530842|position=top|mark=Red_pog.svg|marksize=6|label_size=70|alt= |label=<span style="WHITE-SPACE: nowrap">[[झुन्हेबोटो जिल्हा|झुन्हेबोटो]]</span>}} }} भारत देशाच्या [[नागालँड]] राज्यात एकूण १७ जिल्हे आहेत.<ref>{{cite web|title=Districts of Nagaland|url=http://districts.nic.in/disdetails.aspx?str_state=bmw=|work=A Gateway to Districts of India on the Web|publisher=National Informatics Centre|accessdate=4 January 2013|location=New Delhi|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235534/http://districts.nic.in/disdetails.aspx?str_state=bmw=|archive-date=3 March 2016|url-status=dead}}</ref> ==इतिहास== १ डिसेंबर १९५७ रोजी, आसाममधील "नागा हिल्स जिल्हा" आणि नॉर्थ-ईस्ट फ्रंटियर एजन्सीचा (सध्याचे [[अरुणाचल प्रदेश]]) "तुएनसांग फ्रंटियर विभाग" यांना एकत्र करून "नागा हिल्स तुएनसांग क्षेत्र" हे केंद्रशासित क्षेत्र निर्माण करण्यात आले. त्यावेळी, पूर्वीचे उपविभाग हे [[कोहिमा जिल्हा]], [[मोकोकचुंग जिल्हा]] आणि [[तुएनसांग जिल्हा]] बनले. फेब्रुवारी १९६१ मध्ये नागा हिल्स तुएनसांग क्षेत्राचे नाव बदलून [[नागालँड]] असे करण्यात आले आणि डिसेंबर १९६३ मध्ये नागालँड हे भारताचे १६ वे राज्य बनले. ९ डिसेंबर १९७३ रोजी मोकोकचुंग जिल्ह्यातून [[वोखा जिल्हा|वोखा]] आणि [[झुन्हेबोटो जिल्हा|झुन्हेबोटो]] हे नवीन जिल्हे, तुएनसांग जिल्ह्यातून [[मोन जिल्हा]] आणि कोहिमा जिल्ह्यातून [[फेक जिल्हा]] निर्माण करण्यात आले.<ref name="2011Mokokchung-dchb">{{cite web |title=District Census Handbook Mokokchung |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/1302_PART_B_DCHB_MOKOKCHUNG.pdf|publisher=Census of India|date=2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151114004055/http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/1302_PART_B_DCHB_MOKOKCHUNG.pdf |archive-date=14 November 2015}}</ref> २ डिसेंबर १९९७ रोजी कोहिमा जिल्ह्यातून [[दिमापूर जिल्हा]] वेगळा करण्यात आला आणि एप्रिल १९९८ मध्ये त्याचे उद्घाटन झाले.<ref>{{cite web|title=Know Your Districts: Phek - The Morung Express|url=http://morungexpress.com/know-districts-phek/|website=The Morung Express|date=8 June 2016|access-date=1 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190606205430/http://morungexpress.com/know-districts-phek/|archive-date=6 June 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=About Wokha|url=http://wokha.nic.in/about%20wokha.htm|publisher=Wokha Dist Administration|date=2010}}</ref> २४ ऑक्टोबर २००३ रोजी आणखी तीन जिल्ह्यांची भर पडली: [[किफाइर जिल्हा]], [[लोंगलेंग जिल्हा]] आणि [[पेरेन जिल्हा]]. किफाइर आणि लोंगलेंग हे जिल्हे तुएनसांग जिल्ह्यातून, तर पेरेन जिल्हा कोहिमा जिल्ह्यातून वेगळे करून निर्माण करण्यात आले.<ref>{{cite book |title=Socio-Economic Profile of Rural India (series II) |last1=Patra |first1=S. C. |last2=Vachhani |first2=Ashish |publisher=Concept Publishing Company |year=2011 |isbn=9788180697241 |page=106 |url=https://books.google.com/books?id=f7UTH5ROsKAC&pg=PA106 |accessdate=2014-08-06}}</ref><ref>{{cite web|title=Nagaland: Know Your Districts - An overview -III - The Morung Express|url=http://morungexpress.com/nagaland-know-districts-overview-iii/|website=The Morung Express|date=17 October 2017|access-date=1 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190520153243/http://morungexpress.com/nagaland-know-districts-overview-iii/|archive-date=20 May 2019|url-status=dead}}</ref> [[नोक्लाक जिल्हा]] हा २० जानेवारी २०२१ रोजी निर्माण करण्यात आला; यापूर्वी तो तुएनसांग जिल्ह्याचा भाग होता.<ref>{{cite news|title=Noklak is Nagaland's youngest district|url=http://www.easternmirrornagaland.com/noklak-is-nagalands-youngest-district/|work=Eastern Mirror|date=21 December 2017}}</ref> १८ डिसेंबर २०२१ रोजी तीन नवीन जिल्ह्यांची निर्मिती करण्यात आली: दिमापूर जिल्ह्यातून [[चुमौकेडिमा जिल्हा]] आणि [[नियुलांड जिल्हा]], तसेच कोहिमा जिल्ह्यातून [[सेमिन्यू जिल्हा]] वेगळे करून हे जिल्हे तयार करण्यात आले.<ref>{{cite news|title=Nagaland to have 3 more districts|url=http://www.nagalandpost.com/nagaland-to-have-3-more-districts/246940.html|newspaper=[[Nagaland Post]]|date=18 December 2021|access-date=19 December 2021|archive-date=2021-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219032136/http://www.nagalandpost.com/nagaland-to-have-3-more-districts/246940.html|url-status=dead}}</ref> १९ जानेवारी २०२२ रोजी, तुएनसांग जिल्ह्यातून वेगळा करून [[शमाटोर जिल्हा]] हा नागालँडचा १६ वा जिल्हा म्हणून निर्माण करण्यात आला.<ref>{{cite news|title=Nagaland govt grants district status to Shamator|url=https://theprint.in/india/nagaland-govt-grants-district-status-to-shamator/807811/|newspaper=[[ThePrint]]|date=19 January 2022|access-date=19 January 2022}}</ref> २०२४ मध्ये, फेक जिल्ह्यातील मेलुरी उपविभागाचा दर्जा वाढवून [[मेलुरी जिल्हा]] तयार करण्यात आला.<ref>{{Cite web |last=PTI |date=2024-10-30 |title=Meluri gets district status |url=https://nagalandtribune.in/meluri-gets-district-status/ |access-date=2024-11-01 |website=Nagaland Tribune |language=en-US}}</ref> ==यादी== {|class="wikitable sortable" |- ! क्र. !! जिल्हा !! मुख्यालय !! क्षेत्रफळ<br>(किमी²) !! उंची<br>(मी) !! लोकसंख्या<br>एकूण<ref name="2011census-A3">{{cite web|title=Primary Census Abstract |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/default.aspx|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|date=2011|quote="Select State Nagaland, Select District All, Submit"}}</ref> !! लोकसंख्या<br>ग्रामीण !! लोकसंख्या<br>शहरी !! निर्मिती !! नकाशा |- | १ || [[चुमौकेडिमा जिल्हा]] || [[चुमौकेडिमा]] || ५७० || १७१ || १,२५,४०० || ८१,८८४ || ४३,५१६ || २०२१ || [[File:Chümoukedima in Nagaland (India).svg|100x100px]] |- | २ || [[दिमापूर जिल्हा]] || [[दिमापूर]] || ७० || १४५ || १,७०,००० || ० || १,७०,००० || १९९७ || [[File:Dimapur in Nagaland (India).svg |100x100px]] |- | ३ || [[किफाइर जिल्हा]] || [[किफाइर]] || १,१३० || ८९६ || ७४,००४ || ५७,५१७ || १६,४८७ || २००४ || [[File:Kiphire in Nagaland (India).svg|100x100px]] |- | ४ || [[कोहिमा जिल्हा]] || [[कोहिमा]] || १,२०७ || १,४४४ || २,६७,९८८ || १,४६,९०० || १,२१,०८८ || १९५७ || [[File:Kohima in Nagaland (India).svg|100x100px]] |- | ५ || [[लोंगलेंग जिल्हा]] || [[लोंगलेंग]] || ५६२ || १,०६६ || ५०,४८४ || ४२,८७१ || ७,६१३ || २००४ || [[File:Longleng in Nagaland (India).svg|100x100px]] |- | ६ || [[मेलुरी जिल्हा]] || [[मेलुरी]] || १,०११ || 1,१२४ || २२,५५८ || - || - || २०२४ || - |- | ७ || [[मोकोकचुंग जिल्हा]] || [[मोकोकचुंग]] || १,६१५ || १,३२५ || १,९४,६२२ || १,३८,८९७ || ५५,७२५ || १९५७ || [[File:Mokokchung in Nagaland (India).svg|100x100px]] |- | ८ || [[मोन जिल्हा]] || [[मोन, India|मोन]] || १,७८६ || ६५५ || २,५०,२६० || २,१५,८१६ || ३४,४४४ || १९७३ || [[File:Mon in Nagaland (India).svg|100x100px]] |- | ९ || [[निउलँड जिल्हा]] || [[निउलँड]] || n/a || १५४ || ११,८७६ || ११,८७६ || ० || २०२१ || [[File:Niuland in Nagaland (India).svg|100x100px]] |- | १० || [[नोक्लाक जिल्हा]] || [[नोक्लाक]] || १,१५२ || || ५९,३०० || ५९,३०० || ० || २०१७ || [[File:Noklak in Nagaland (India).svg|100x100px]] |- | ११ || [[पेरेन जिल्हा]] || [[पेरेन]] || २,३०० || १,४४५ || ९५,२१९ || ८१,४२९ || १३,७९० || २००४ || [[File:Peren in Nagaland (India).svg|100x100px]] |- | १२ || [[फेक जिल्हा]] || [[फेक]] || २,०२६ || १,५२४ || १,६३,४१८ || १,३८,८४३ || २४,५७५ || १९७३ || [[File:Phek in Nagaland (India).svg|100x100px]] |- | १३ || [[शामाटोर जिल्हा]] || [[शामाटोर]] || ४१० || || १२,७२६ || - || - || २०२२ || [[File:Shamator in Nagaland (India).svg|100x100px]] |- | १५ || [[तुएनसांग जिल्हा]] || [[तुएनसांग]] || २,५३६ || १,३७१ || १,३७,२९६ || १,००,५२२ || ३६,७७४ || १९५७ || [[File:Tuensang in Nagaland (India).svg|100x100px]] |- | १४ || [[त्सेमिन्यु जिल्हा]] || [[त्सेमिन्यु]] || २५६ || १,२६१ || ६३,६२९ || ६०,७६६ || २,८६३ || २०२१ || [[File:Tseminyu in Nagaland (India).svg|100x100px]] |- | १६ || [[वोखा जिल्हा]] || [[वोखा]] || १,६२८ || १,३१३ || १,६६,३४३ || १,३१,३३९ || ३५,००४ || १९७३ || [[File:Wokha in Nagaland (India).svg|100x100px]] |- | १७ || [[झुन्हेबोटो जिल्हा]] || [[झुन्हेबोटो]] || १,२५५ || १,८५२ || १,४०,७५७ || १,१३,१६० || २७,५९७ || १९७३ || [[File:Zunheboto in Nagaland (India).svg|100x100px]] |- |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{नागालॅंड - जिल्हे}} {{भारतामधील जिल्हे}} [[वर्ग:नागालँडमधील जिल्हे|*]] [[वर्ग:भारतामधील जिल्हे]] 0tn73xw3tnzoisifckuzvr2yx371fc2 0 8217 2704908 2702366 2026-08-23T20:59:20Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704908 wikitext text/x-wiki ''हा लेख बांकुरा जिल्ह्याविषयी आहे. [[बांकुरा]] शहराविषयीचा लेख [[बांकुरा|येथे]] आहे.'' '''बांकुरा''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[पश्चिम बंगाल]] राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र [[बांकुरा]] येथे आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ३५,९६,६७४ इतकी होती. == अर्थव्यवस्था == बांकुरा जिल्ह्याची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कृषी क्षेत्रावर आधारित असून ग्रामीण लोकसंख्येचा मोठा भाग शेतीवर अवलंबून आहे.<ref>{{cite web |title=बांकुरा जिल्ह्याची आर्थिक पाहणी |url=https://bankura.gov.in/economy/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> तांदूळ (भात) हे या भागातील मुख्य पीक असून बटाटा, गहू, तेलबिया आणि भाज्यांचेही मोठे उत्पादन घेतले जाते.<ref>{{cite web |title=बांकुरा कृषी विभाग |url=https://matirkatha.net/ |publisher=पश्चिम बंगाल सरकार |access-date=२०२६-०८-१३ |archive-date=2024-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910031756/https://matirkatha.net/ |url-status=dead }}</ref> कृषीव्यतिरिक्त हा जिल्हा हस्तकला, कुटीरोद्योग आणि वस्त्रोद्योगासाठी प्रसिद्ध आहे; विशेषतः विष्णुपूर आणि सोनामूखी येथील रेशीम (तसर) आणि 'बालुचरी' साड्यांचे उत्पादन जगभरात ओळखले जाते.<ref>{{cite news |title=बालुचरी साड्यांचा ऐतिहासिक व आर्थिक वारसा |url=https://www.anandabazar.com/ |work=आनंदबाजार पत्रिका |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> तसेच पंचमुरा येथील प्रसिद्ध टेराकोटा (मातीची भांडी व मूर्ती) काम आणि धातूच्या लोककला वस्तू (डोकरा) स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मोठा हातभार लावतात.<ref>{{cite web |title=पश्चिम बंगाल हस्तकला आणि ग्रामीण उद्योग |url=https://www.wbtdcl.com/ |publisher=पश्चिम बंगाल पर्यटन विकास महामंडळ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> औद्योगिक दृष्ट्या मेझिया परिसरातील औष्णिक वीज प्रकल्प, कोळसा खाणी आणि लहान-मध्यम स्वरूपाचे अभियांत्रिकी उद्योग जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.<ref>{{cite web |title=दामोदर व्हॅली कॉर्पोरेशन - मेझिया प्रकल्प |url=https://www.dvc.gov.in/ |publisher=दामोदर व्हॅली कॉर्पोरेशन |access-date=२०२६-०८-१३ |archive-date=2025-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501070108/https://www.dvc.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> == तालुके == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="background:#efefef;" ! अ. क्र. !! तालुक्याचे नाव (सी.डी. ब्लॉक) !! मुख्यालय !! उपविभाग !! विशेष टीप / नोंद |- | १ || [[बांकुरा १ तालुका|बांकुरा १]] || पुआबागा || बांकुरा सदर || बांकुरा शहराचा लगतचा ग्रामीण भाग <ref>{{cite web |title=बांकुरा १ समुदाय विकास खंड |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | २ || [[बांकुरा २ तालुका|बांकुरा २]] || बिकना || बांकुरा सदर || बांकुरा नगरपालिकेचा उत्तर-पूर्व सीमावर्ती भाग <ref>{{cite web |title=बांकुरा २ समुदाय विकास खंड |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ३ || [[छातना तालुका|छातना]] || छातना || बांकुरा सदर || ऐतिहासिक व सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वाचा तालुका <ref>{{cite web |title=छातना ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ४ || [[साल्तोरा तालुका|साल्तोरा]] || साल्तोरा || बांकुरा सदर || कोळसा खाणी आणि शुशुनिया टेकड्यांचा परिसर <ref>{{cite web |title=साल्तोरा ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ५ || [[मेझिया तालुका|मेझिया]] || मेझिया || बांकुरा सदर || मेझिया औष्णिक वीज प्रकल्पासाठी प्रसिद्ध <ref>{{cite web |title=मेझिया ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ६ || [[गंगाजलघाटी तालुका|गंगाजलघाटी]] || अमरकानन || बांकुरा सदर || अमरकानन परिसर आणि शैक्षणिक केंद्र <ref>{{cite web |title=गंगाजलघाटी ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ७ || [[बडोरा तालुका|बडोरा]] || बडोरा || बांकुरा सदर || सुसूनिया टेकडी पर्यटन क्षेत्राचा भाग <ref>{{cite web |title=बडोरा ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ८ || [[ओंदा तालुका|ओंदा]] || ओंदा || बांकुरा सदर || कृषीप्रधान क्षेत्र आणि रेल्वे जंक्शन परिसर <ref>{{cite web |title=ओंदा ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ९ || [[विष्णुपूर तालुका, पश्चिम बंगाल|विष्णुपूर]] || विष्णुपूर || विष्णुपूर || ऐतिहासिक टेराकोटा मंदिरांसाठी जगप्रसिद्ध शहर व तालुका <ref>{{cite web |title=विष्णुपूर ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १० || [[जोयपूर तालुका|जोयपूर]] || जोयपूर || विष्णुपूर || जोयपूर जंगल आणि वन्यजीव क्षेत्रासाठी ओळखला जातो <ref>{{cite web |title=जोयपूर ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | ११ || [[कोतुलपूर तालुका|कोतुलपूर]] || कोतुलपूर || विष्णुपूर || बटाटा उत्पादन आणि कृषी व्यापाराचे केंद्र <ref>{{cite web |title=कोतुलपूर ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १२ || [[इंडस तालुका|इंडस]] || इंडस || विष्णुपूर || हुगळी जिल्ह्याच्या सीमेवर वसलेला कृषी भाग <ref>{{cite web |title=इंडस ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १३ || [[पात्रसायर तालुका|पात्रसायर]] || पात्रसायर || विष्णुपूर || प्राचीन मंदिरे आणि हस्तकलेसाठी प्रसिद्ध <ref>{{cite web |title=पात्रसायर ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १४ || [[सोनामूखी तालुका|सोनामूखी]] || सोनामूखी || विष्णुपूर || रेशीम (तसर) उद्योग आणि ऐतिहासिक शहर <ref>{{cite web |title=सोनामूखी ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १५ || [[खात्रा तालुका|खात्रा]] || खात्रा || खात्रा || दक्षिण बांकुरा भागातील महत्त्वाचे प्रशासकीय व व्यापारी केंद्र <ref>{{cite web |title=खात्रा ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १६ || [[इंदपूर तालुका|इंदपूर]] || इंदपूर || खात्रा || दुष्काळप्रवण आणि डोंगराळ भाग <ref>{{cite web |title=इंदपूर ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १७ || [[रानिबंध तालुका|रानिबंध]] || रानिबंध || खात्रा || मुकुटमणिपूर धरण क्षेत्राचा निसर्गरम्य भाग <ref>{{cite web |title=रानिबंध ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १८ || [[रायपूर तालुका|रायपूर]] || रायपूर || खात्रा || बांकुरा जिल्ह्यातील सर्वात मोठ्या तालुक्यांपैकी एक <ref>{{cite web |title=रायपूर ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | १९ || [[सिमलीपाल तालुका|सिमलीपाल]] || सिमलीपाल || खात्रा || दाट जंगले आणि आदिवासी संस्कृतीचा प्रभाव <ref>{{cite web |title=सिमलीपाल ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | २० || [[ताडबांद तालुका|ताडबांद]] || ताडबांद || खात्रा || पुरुलिया जिल्ह्याच्या सीमेवरील टेकड्यांचा भाग <ref>{{cite web |title=ताडबांद ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |- | २१ || [[हिरबंध तालुका|हिरबंध]] || हिरबंध || खात्रा || प्रामुख्याने ग्रामीण व कृषीवर आधारित तालुका <ref>{{cite web |title=हिरबंध ब्लॉक माहिती |url=https://bankura.gov.in/ |publisher=बांकुरा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{पश्चिम बंगाल - जिल्हे}} [[वर्ग:बांकुरा जिल्हा]] jfpltz5xb0zapoyujrhl99fn44v2b6l 0 8435 2705209 2698164 2026-08-24T11:04:30Z Dharmadhyaksha 28394 2705209 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} भारताच्या [[मणिपूर]] राज्यात १६ जिल्हे आहेत. ९ डिसेंबर २०१६ रोजी मणिपूरमध्ये ७ नवे जिल्हे तयार केले गेले.<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/manipur-violence-new-districts-okram-ibobi-united-naga-council-4436039/|title=Simply put: Seven new districts that set Manipur ablaze|date=20 December 2016}}</ref> == यादी == {| class="wikitable sortable" |- ! क्र. !! संकेत !! जिल्हा !! प्रशासकीय केंद्र !! लोकसंख्या <br>(२०११)<ref>{{cite web |url = http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/Manipur/statement1.xls |format=XLS |title = Ranking of Districts by Population Size, 2001 and 2011 |publisher = The Registrar General & Census Commissioner, India, New Delhi-110011 |date = 2010–2011 |accessdate = 2011-09-18}}</ref> !! क्षेत्रफळ <br>(किमी²) !! घनता <br>(प्रती किमी²) !! नकाशा |- | १ || BPR || [[बिश्नुपूर जिल्हा|बिश्नुपूर]] || [[बिश्नुपूर]] || २,४०,३६३ || ४९६ || ४८४ || [[File:Bishnupur in Manipur (India).svg|100px]] |- | २ || CDL || [[चंदेल जिल्हा|चंदेल]] || [[चंदेल, मणिपुर|चंदेल]] || १,४४,०२८ || २,१०० || ६८ || [[File:Chandel in Manipur (India).svg|100px]] |- | ३ || CCP || [[चुराचांदपूर जिल्हा|चुराचांदपूर]] || [[चुराचांदपूर]] || २,७१,२७४ || २,३९२ || ११३ || [[File:Churachandpur in Manipur (India).svg|100px]] |- | ४ || IE || [[पूर्व इंफाळ जिल्हा|पूर्व इंफाळ]] || [[पोरोम्पाट]] || ४,५२,६६१ || ४९७ || ५५५ || [[File:Imphal East in Manipur (India).svg|100px]] |- | ५ || IW || [[पश्चिम इंफाळ जिल्हा|पश्चिम इंफाळ]] || [[लाम्फेलपाट]] || ५,१४,६८३ || ५१९ || ९९१ || [[File:Imphal West in Manipur (India).svg|100px]] |- | ६ || JBM || [[जिरिबाम जिल्हा|जिरिबाम]] || [[जिरिबाम]] || ४३,८१८ || १८२ || २४० || [[File:Jiribam in Manipur (India).svg|100px]] |- | ७ || KAK || [[काक्चिंग जिल्हा|काक्चिंग]] || [[काक्चिंग]] || १,३५,४८१ || १९० || ७१३ || [[File:Kakching in Manipur (India).svg|100px]] |- | ८ || KJ || [[कामजोंग जिल्हा|कामजोंग]] || [[कामजोंग]] || ४५,६१६ || २,३३८ || १९ || [[File:Kamjong in Manipur (India).svg|100px]] |- | ९ || KPI || [[कांगपोक्पी जिल्हा|कांगपोक्पी]] || [[कांगपोक्पी]] || || १,६९८ || || [[File:Kangpokpi in Manipur (India).svg|100px]] |- | १० || NL || [[नोने जिल्हा|नोने]] || [[नोने]] || || १,०७६ || || [[File:Noney in Manipur (India).svg|100px]] |- | ११ || PZ || [[फेरझॉल जिल्हा|फेरझॉल]] || [[फेरजॉल]] || ४७,२५० || २,१२८ || २२ || [[File:Pherzawl in Manipur (India).svg|100px]] |- | १२ || SE || [[सेनापती जिल्हा|सेनापती]] || [[सेनापती, मणिपूर|सेनापती]] || ३,५४,७७२ || १,५७३ || ११६ || [[File:Senapati in Manipur (India).svg|100px]] |- | १३ || TML || [[तामेंगलाँग जिल्हा|तामेंगलाँग]] || [[तामेंगलाँग]] || १,४०,१४३ || ३,३१५ || ४२ || [[File:Tamenglong in Manipur (India).svg|100px]] |- | १४ || TNL || [[तेंगनौपाल जिल्हा|तेंगनौपाल]] || [[तेंगनौपल]] || || १,२१३ || || [[File:Tengnoupal in Manipur (India).svg|100px]] |- | १५ || TBL || [[थोउबाल जिल्हा|थोउबाल]] || [[थोउबाल]] || ४,२०,५१७ || ३२४ || ७१३ || [[File:Thoubal in Manipur (India).svg|100px]] |- | १६ || UKR || [[उख्रुल जिल्हा|उख्रुल]] || [[उख्रुल]] || १,८३,११५ || २,२०६ || ३१ || [[File:Ukhrul in Manipur (India).svg|100px]] |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतामधील जिल्हे}} [[वर्ग:मणिपूरमधील जिल्हे|*]] [[वर्ग:भारतामधील जिल्हे]] 4hvkvtegarom1ydji2jwglxv7ur8bt0 0 12117 2704971 2291091 2026-08-23T23:05:24Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704971 wikitext text/x-wiki {{वर्षपेटी|1159}} ==ठळक घटना आणि घडामोडी== * [[सप्टेंबर ७]] - [[पोप अलेक्झांडर तिसरा]] [[पोप]]पदी बसला. * जपानमध्ये [[हैजीचे बंड]] सुरू झाले.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Mr1GDwAAQBAJ&q=1159+Heiji+Rebellion&pg=PA100|title=How To Read World History in Art: From the Code of Hammurabit to September 11|last1=Febbraro|first1=Flavio|last2=Shwetje|first2=Burkhard|publisher=Abrams Books|year=2010|isbn=9780810996830|location=New York|pages=100|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Matsunami|first=Yoshihiro|date=1979|title=Conflict within the Development of Buddhism|url=https://archive.org/details/japanese-journal-of-religious-studies_march-june-1979_6_1-2/page/329|journal=Japanese Journal of Religious Studies|volume=6|issue=1/2|pages=329–345|doi=10.18874/jjrs.6.1-2.1979.329-345|issn=0304-1042|quote=Wars, beginning with the Hogen rebellion of 1156 and the Heiji rebellion of 1159, occurred in rapid succession, bringing confusion and chaos to the people.|jstor=30233204|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=gbwdAAAAQBAJ&q=1159+Heiji+Rebellion&pg=PA1|title=Authorizing the Shogunate: Ritual and Material Symbolism in the Literary Construction of Warrior Order|last=Selinger|first=Vyjayanthi R.|publisher=BRILL|year=2013|isbn=9789004255333|location=Leiden, Boston|pages=1|language=en|chapter=Chapter 1: Genpei Jōsuiki and the Historical Narration of the Genpei War}}</ref> ==जन्म== ==मृत्यू== * [[सप्टेंबर १]] - [[पोप एड्रियान चौथा]]. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. ११५९]] [[वर्ग:इ.स.च्या ११५० च्या दशकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या १२ व्या शतकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे]] dvqsfq4ys66njdjlkrsxo5fuujz1x6n 0 12961 2704903 2701688 2026-08-23T20:52:32Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704903 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = २० नोव्हेंबर |वर्ष = २०२४ }} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} <!-- {{माहितीचौकट शहर | नाव = लंडन | स्थानिक =London | प्रकार = राजधानी | चित्र = London collage.jpg | चित्र_वर्णन = [[सिटी ऑफ लंडन]], [[टॉवर ब्रिज]], [[लंडन आय]] व [[बकिंगहॅम राजवाडा]] | ध्वज = | चिन्ह = | नकाशा = London (European Parliament constituency).svg | देश = युनायटेड किंग्डम | राज्य = {{देशध्वज|इंग्लंड}} |काउंटी = [[ग्रेटर लंडन]] | स्थापना = इ.स. ४३ | महापौर = बोरिस जॉन्सन | क्षेत्रफळ = १५७२.१ | उंची = ७९ | लोकसंख्या_वर्ष = जुलै २०१० | लोकसंख्या = ७८,२५,२००<ref name="2010 ONS Population">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/mid-2010-pop-ests-30-june-2011.zip |title=July 2010 Population estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland|publisher=Office for National Statistics|accessdate=3 July 2011}}</ref> | महानगर_लोकसंख्या = १,३९,४५,००० | घनता = ४,९७८ | वेळ = [[ग्रीनविच प्रमाणवेळ]] | वेब = [http://www.london.gov.uk/ लंडनचे संकेतस्थळ] |latd=51 |latm=30 |lats=28 |latNS=N |longd=00 |longm=07 |longs=41 |longEW=W |nostub = yes }} --> '''लंडन''' ([[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]: {{ध्वनी-मदतीविना|En-uk-London.ogg|London}}) हे [[इंग्लंड]]चे व [[युनायटेड किंग्डम]]चे राजधानीचे व सर्वात मोठे शहर तसेच [[युरोपियन संघ]]ामधील सर्वात मोठे महानगर क्षेत्र आहे. [[थेम्स नदी]]च्या काठावर वसलेल्या ह्या शहराला २,००० पेक्षा जास्त वर्षांचा इतिहास आहे. लंडन हे अर्थ, कला आणि उद्योग या क्षेत्रांमध्ये जगातील एक प्रमुख शहर आहे. [[न्यू यॉर्क शहर]] व [[टोकियो]]सोबत लंडन हे जगातील सर्वात शक्तिशाली आर्थिक केंद्र मानले जाते.<ref name="Global Financial Centres 9">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.zyen.com/GFCI/GFCI%209.pdf |title=Global Financial Centres 9 |publisher=[[Z/Yen]] |year=2011 |access-date=2011-09-07 |archive-date=2012-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121128152601/http://www.zyen.com/GFCI/GFCI%209.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="forbes.com">{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.forbes.com/2008/07/15/economic-growth-gdp-biz-cx_jz_0715powercities.html |title="World's Most Economically Powerful Cities". |work=Forbes |date=15 July 2008 |accessdate=3 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110903141113/http://www.forbes.com/2008/07/15/economic-growth-gdp-biz-cx_jz_0715powercities.html |archivedate=2011-09-03 |मृतदुवा=no |url-status=dead }}</ref><ref name="Mastercard">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf|title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008|publisher=Mastercard}}</ref>. तसेच [[युरोप]]ातील सर्वात मोठे अर्थव्यवस्था असलेले शहर हा मान देखील लंडनकडेच जातो.<ref name="Global city GDP rankings 2008-2025">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.ukmediacentre.pwc.com/Media-Library/Global-city-GDP-rankings-2008-2025-61a.aspx|title=Global city GDP rankings 2008–2025|publisher=PricewaterhouseCoopers|accessdate=16 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111001055606/http://www.ukmediacentre.pwc.com/Media-Library/Global-city-GDP-rankings-2008-2025-61a.aspx|archivedate=2011-10-01|मृतदुवा=no|url-status=dead}}</ref> जगातील सर्वाधिक आंतरराष्ट्रीय पर्यटक लंडनमध्ये येतात<ref name=EuromonitorCityRanking>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://blog.euromonitor.com/2011/01/euromonitor-internationals-top-city-destinations-ranking.html|title=Euromonitor International's Top City Destination Ranking (2011 update)|publisher=Euromonitor International|date=6 January 2011|accessdate=8 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110810175955/http://blog.euromonitor.com/2011/01/euromonitor-internationals-top-city-destinations-ranking.html|archivedate=2011-08-10|मृतदुवा=no|url-status=dead}}</ref> तसेच [[लंडन हीथ्रो विमानतळ]] हा आंतरराष्ट्रीय प्रवासी वाहतूकीसाठी जगातील सर्वात मोठा विमानतळ आहे.<ref name=wsj230211>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://online.wsj.com/article/BT-CO-20110223-710213.html|title=Delta Expects New Slots To Foster Growth At Heathrow Airport|accessdate=7 March 2011|work=The Wall Street Journal|date=23 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513074109/http://online.wsj.com/article/BT-CO-20110223-710213.html|archivedate=2011-05-13|मृतदुवा=no|url-status=dead}}</ref>. [[२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक|२०१२ सालच्या ऑलिंपिक स्पर्धा]] लंडनमध्ये भरवल्या गेल्या. ह्या स्पर्धांचे तिसऱ्यांदा आयोजन करणारे लंडन हे जगातील एकमेव शहर आहे. जुलै २०१० मध्ये ७८,२५,२०० इतकी लोकसंख्या असलेले लंडन युरोपामधील सर्वाधिक लोकसंख्येचे शहर होते.<ref name="largest_city_eu">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=384|title=Largest EU City. Over 7&nbsp;million residents in 2001|publisher=Office for National Statistics|work=www.statistics.gov.uk|accessdate=28 June 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728184724/http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=384|archivedate=2011-07-28|deadurl=no|url-status=dead}}</ref> [[ग्रेटर लंडन]]ची लोकसंख्या ८२,७८,२५१ तर लंडन महानगर क्षेत्राची लोकसंख्या अंदाजे १.२ ते १.४ कोटी आहे.<ref name="urban_area_pop">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8271&More=Y|title=KS01 Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas|publisher=Office for National Statistics|accessdate=6 June 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807024554/http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8271&More=Y|archivedate=2011-08-07|deadurl=no|url-status=dead}}</ref> लंडन शहराच्या समाजरचनेत कमालीचे वैविध्य आढळते. लंडन परिसरात ३०० [[भाषा]] बोलल्या जातात. सध्या लंडन परिसरात राहणारे ६.६ टक्के लोक [[भारत]]ीय वंशाचे आहेत. == नावाची व्युत्पत्ती == लंडन हे नाव इ.स.च्या पहिल्या शतकापासून वापरात आहे. या सुमारास हे नाव ''लंडनियम'' असे लॅटिनीकृत केले जात असे.<ref name=":2">{{Cite book |last=Mills |first=Anthony David |title=A Dictionary of London Place Names |url=https://archive.org/details/dictionaryoflond0000mill |publisher=[[ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस]] |year=2001 |isbn=9780192801067 |pages=[https://archive.org/details/dictionaryoflond0000mill/page/139 139]|oclc=45406491}}</ref> इतर भाषांमध्ये हे ''लुंडेन'' (जुने इंग्लिश), ''लुंडैन'' ([[वेल्श भाषा|वेल्श]]) किंवा ''लंडन्योन'' ([[केल्टिक भाषासमूह|केल्टिक]]) असे वापरले जात असे. य केल्टिक नावाचे इंग्लिश आणि लॅटिनमध्ये लंडन असे रुपांतरण झाले.<ref name="auto">{{Cite journal |last1=Bynon |first1=Theodora |year=2016 |title=London's Name |journal= Transactions of the Philological Society |volume=114 |issue=3 |pages=281–97 |doi=10.1111/1467-968X.12064}}</ref> १८८९पर्यंत फक्त [[लंडन शहर|लंडन शहराला]] लंडन असे संबोधले जात असे. त्यानंतर [[लंडन काउंटी]] तसेच [[ग्रेटर लंडन|बृहद् लंडन परिसराला]] लंडन नावाने ओळखतात.<ref>{{Cite book |last=Mills |first=David |title=A Dictionary of London Place Names |url=https://archive.org/details/dictionaryoflond0000mill |publisher=[[ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस]] |year=2001 |isbn=9780192801067 |pages=[https://archive.org/details/dictionaryoflond0000mill/page/140 140] |oclc=45406491}}</ref> == इतिहास == === प्रागैतिहासिक === थेम्स नदीवरील [[वॉक्सहॉल पूल|वॉक्सहॉल पूलाजवळच्या]] भागात सापडलेल्या एका प्राचीन पूलाच्या अवशेषांच्या कार्बन-डेटिंग{{मराठी शब्द सुचवा}}नुसार इस.पू. १७५०-१२८५ दरम्यानचे असल्याचे सिद्ध झाले आहे.<ref name="Denison">{{Cite web |title=First 'London Bridge' in River Thames at Vauxhall |date=27 May 2015 |url=https://exploring-london.com/tag/vauxhall-bridge/ |access-date=18 December 2023 }}</ref> येथून जवळच एका लाकडी इमारतीच्या पायाचे अवशेष इ.स.पू. ४८००-४५०० च्या सुमारास असल्याचे आढळले आहे.<ref>{{Cite web |title=London's Oldest Prehistoric Structure |url=http://www.bajrfed.co.uk/bajrpress/londons-oldest-prehistoric-structure/ |publisher=BAJR |access-date=19 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707053946/http://www.bajrfed.co.uk/bajrpress/londons-oldest-prehistoric-structure/ |archive-date=7 July 2018 |url-status=live |date=3 April 2015}}</ref> ही दोन्ही ठिकाणे पूर्वीच्या [[रिव्हर एफ्रा]] या नदीच्या थेम्सशी होणाऱ्या संगमाजवळ आहेत.<ref name="Milne">{{Cite web |last=Milne |first=Gustav |title=London's Oldest Foreshore Structure! |url=http://www.thamesdiscovery.org/frog-blog/london-s-oldest-find-discovered-at-vauxhall |website=Frog Blog |publisher=Thames Discovery Programme |access-date=15 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430002236/http://www.thamesdiscovery.org/frog-blog/london-s-oldest-find-discovered-at-vauxhall |archive-date=30 April 2011 |url-status=live}}</ref> === रोमन लंडन === लंडन शहर आता असलेल्या ठिकाणी ज्ञात इतिहासातील पहिली वसाहत [[इ.स. ४७]]च्या सुमारास होती. [[इ.स. ४३]]मध्ये [[रोमन साम्राज्य|रोमन साम्राज्याने]] या प्रदेशावर आक्रमण करून येथे ठाण मांडले व चार वर्षांत ही वस्ती उभी केली.<ref name="roman">{{Cite book |title=Roman London |last=Perring |first=Dominic |year=1991 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-203-23133-3 |page=1}}</ref> याला ''लंडनियम'' असे नाव होते. [[इ.स. ६१]]मध्ये स्थानिक [[इसेनी जमात|इसेनी जमातीने]] आपल्या [[राणी बूडिका]]च्या नेतृत्त्वाखाली यावर हल्ला केला व लंडनियम बेचिराख केले.<ref name="london_010">{{Cite web |title=British History Timeline - Roman Britain |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/timeline/romanbritain_timeline_noflash.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430191143/http://www.bbc.co.uk/history/british/timeline/romanbritain_timeline_noflash.shtml |archive-date=30 April 2011 |access-date=7 June 2008 |publisher=[[BBC]]}}</ref> कालांतराने येथे पुन्हा वस्ती झाली व इ.स. १०० च्या सुमारास जवळच्या [[कोल्चेस्टर]] शहरापेक्षा त्याला अधिक महत्व मिळाले. [[रोमन ब्रिटानिया|रोमन ब्रिटन]]मधील हे मुख्य शहर होते. दुसऱ्या शतकाच्या सुमारास येथे अंदाजे ६०,००० लोकांची वस्ती होती.<ref>{{Cite book |title=London Civic Theatre: City Drama and Pageantry from Roman Times to 1558 |first=Anne |last=Lancashire |url=https://books.google.com/books?id=QajvxgbH59QC&pg=PA19 |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |page=19 |isbn=978-0-521-63278-2}}</ref> === अँग्लो-सॅक्सन आणि व्हायकिंग काळ === पाचव्या शतकात रोमन साम्राज्याचा अस्त झाल्यावर लंडनियम शहर भकास झाले होते. जवळच्या [[सेंट-मार्टिन-इन-द-फील्ड्स]]च्या आसपास रोमन व रोमन-प्रभावित वस्ती [[इ.स. ४५०]] पर्यंत तग धरून होती.<ref>{{Cite web |title=The last days of Londinium |url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Past/MissingLink/Themes/TML_themes_Londinium.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108092449/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Past/MissingLink/Themes/TML_themes_Londinium.htm |archive-date=8 January 2009 |access-date=31 March 2013 |website=[[Museum of London]]}}</ref> सहाव्या शतकाच्या सुरुवातीस लंडनियमच्या थोडेसे पश्चिमेस ''लुंडनेविच'' हे अँग्लो-सॅक्सन शहर उभे राहिले.<ref name=london_011>{{Cite web |url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Past/MissingLink/Themes/TML_themes_Lundenwic.htm |title=The early years of Lundenwic |publisher=The [[Museum of London]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610043903/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Past/MissingLink/Themes/TML_themes_Lundenwic.htm |archive-date=10 June 2008 |url-status=dead}}</ref> [[इ.स. ६८०]] पर्यंत हे पुन्हा एकदा ब्रिटनमधील प्रमुख शहर झाले होते. नवव्या शतकात [[व्हायकिंग]] टोळ्यांनी घातलेल्या धाडींमुळे शहर पुन्हा एकदा मोडकळीस आले. यांपैकी [[इ.स. ८५१|८५१]] आणि [[इ.स. ८८६|८८६]] सालच्या धाडींमध्ये लंडनचा धुव्वा उडाला तर [[इ.स. ९९४|९९४]]ची धाड परतवून लावण्यात स्थानिकांना यश मिळाले.<ref name="Viking Attacks">{{Cite web |url=https://web.cn.edu/kwheeler/viking_attacklist.html?showall=1 |title=Viking Attacks |access-date=19 January 2016 |last1=Wheeler |first1=Kip |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101055729/https://web.cn.edu/kwheeler/viking_attacklist.html?showall=1 |archive-date=1 January 2016 |url-status=dead}}</ref> व्हायकिंग लोकांनी पूर्व आणि उत्तर इंग्लंडमध्ये आपली सत्ता स्थापली तेव्हा लंडन त्याच्या पश्चिम सीमेवर होते. [[वेस्ट सॅक्सन राज्य|वेस्ट सॅक्सन]] राजा [[आल्फ्रेड द ग्रेट]] आणि [[डेनिश लोक|डेनिश]] सरदार [[गुथ्रुम]] यांच्यातील [[इ.स. ८८६|८८६]]च्या तहानुसार येथून [[चेस्टर (इंग्लंड)|चेस्टर]] पर्यंतची रेघ इंग्लंड आणि व्हायकिंग राज्यांमधील सीमा होती. [[अँग्लो-सॅक्सन क्रॉनिकल]] या ग्रंथानुसार आल्फ्रेडने लंडनची पुनर्स्थापना केली. त्यावेळी ''लुंडनेविच'' शहर सोडून देउन वस्ती पुन्हा जुन्या रोमन लंडनच्या परिसरात आली. येथील [[लंडनची तटबंदी|रोमन तटबंदीच्या]] आत त्यांनी आपले व्यापार-उदीम स्थापले. यानंतर लंडनचा विकास मंदगतीने होत होता परंतु [[इ.स. ९५०|९५०]]च्या सुमारास विकासाची गती एकदम वाढली.<ref name="blackwell">{{Cite encyclopedia |last=Vince |first=Alan |year=2001 |title=London |editor=Lapidge, Michael |editor2=Blair, John |editor3=Keynes, Simon |editor4=Scragg, Donald |encyclopedia=The Blackwell Encyclopaedia of Anglo-Saxon England |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-22492-1}}</ref> ११व्या शतकात लंडन हे विकसित, मोठे देशाच्या राजधानीच्या दर्जाचे शहर झालेले होते.<ref>{{Cite book |author-link=Frank Stenton |last=Stenton |first=Frank |year=1971 |title=Anglo-Saxon England |url=https://archive.org/details/anglosaxonenglan0003sten |pages=[https://archive.org/details/anglosaxonenglan0003sten/page/538 538]–539 |publisher=Oxford University Press |edition=3rd |isbn=978-0-19-280139-5}}</ref> === मध्ययुगीन लंडन === [[File:Westminster Abbey by Canaletto, 1749.jpg|thumb|left|[[वेस्टमिन्स्टर अ‍ॅबी]]चे १७४९मध्ये कॅनालेटोने काढलेले चित्र]] [[इ.स. १०६६|१०६६मध्ये]] [[हेस्टिंग्सची लढाई]] जिंकल्यावर [[विल्यम द काँकरर|नॉर्मंडीचा ड्यूक विल्यम]] [[इंग्लंडचे राजे|इंग्लंडचा राजा]] झाला. २५ डिसेंबर, १०६६ रोजी त्याचा राज्याभिषेक नव्याने बांधलेल्या [[वेस्टमिन्स्टर अ‍ॅबी]]मध्ये झाला.<ref name="london_015">{{Cite web |last=Ibeji |first=Mike |date=17 February 2011 |title=History&nbsp;– 1066&nbsp;– King William |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/normans/1066_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090922053048/http://www.bbc.co.uk/history/british/normans/1066_06.shtml |archive-date=22 September 2009 |access-date=29 March 2021 |publisher=[[BBC]]}}</ref> विल्यमने [[टॉवर ऑफ लंडन]] हा दगडी बुरुज बांधला. शहरावर नजर आणि जनतेवर धाक ठेवण्यासाठी त्याने असे अनेक बुरुज बांधले होते..<ref name=london_016>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/architecture_02.shtml |title=A History of British Architecture&nbsp;— White Tower |last=Tinniswood |first=Adrian |author-link=Adrian Tinniswood |publisher=BBC |access-date=5 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213124332/http://www.bbc.co.uk/history/british/architecture_02.shtml |archive-date=13 February 2009 |url-status=live}}</ref> १०९७मध्ये [[विल्यम दुसरा, इंग्लंड|दुसऱ्या विल्यमने]] [[वेस्टमिन्स्टर हॉल]] बांधायला सुरुवात केली. याचे पुढे [[वेस्टमिन्स्टर पॅलॅस]] या महालात झाले.<ref name=london_017>{{Cite web |url=http://www.parliament.uk/about/history/building.cfm |title=UK Parliament&nbsp;— Parliament: The building |date=9 November 2007 |publisher=UK Parliament |access-date=27 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311032051/http://www.parliament.uk/about/history/building.cfm |archive-date=11 March 2008 |url-status=dead}}</ref> १२व्या शतकापर्यंत इंग्लंडचे प्रशासन तेथील राजा जेथे असेल तेथे जाउन राहत असे. साधारण या सुमारास या प्रशासनाचा आवाका आणि महत्व वाढले आणि अनेक प्रशासकीय संस्था आणि अधिकारी [[सिटी ऑफ वेस्टमिन्स्टर|वेस्टमिन्स्टर]]मध्ये स्थायिक झाले. [[इंग्लंडचा शाही खजिना|शाही खजिना]] येथून जवळ असलेल्या [[टॉवर ऑफ लंडन]]मध्ये ठेवण्यात आला. वेस्टमिन्स्टर आता सरकारी मुख्यालय असले तरी लंडन देशातील सगळ्यात मोठे शहर आणि आर्थिक व्यवहारांचे मुख्य केन्द्र होते. लंडनने आपले स्वतःचे शहरी प्रशासन स्थापन केले. इ.स. ११००मध्ये लंडनची लोकसंख्या १८,००० होती आणि १३०० सालापर्यंत ही संख्या १,००,००० पर्यंत पोचली.<ref name=london_019>{{Cite book |last1=Schofield |first1=John |last2=Vince |first2=Alan|author2-link=Alan Vince |title=Medieval Towns: The Archaeology of British Towns in Their European Setting |publisher=Continuum International Publishing Group |year=2003 |isbn=978-0-8264-6002-8 |url=https://books.google.com/books?id=Qu7QLC7g7VgC&pg=PA26 |page=26}}</ref> चौदाव्या शतकातील [[काळा प्लेग|काळ्या प्लेगच्या]] साथीमध्ये लंडनची एक तृतियांश वस्ती मृत्युमुखी पडली.<ref>{{Cite web |last=Ibeji |first=Mike |date=10 March 2011 |title=BBC – History – British History in depth: Black Death |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/black_01.shtml|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430191039/http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/black_01.shtml |archive-date=30 April 2011 |access-date=3 November 2008 |publisher=BBC|language=en-GB}}</ref> १३८१ साली [[शेतकऱ्यांच्या उठाव (इंग्लंड)|शेतकऱ्यांच्या उठाव]] लंडनमध्ये झाला.<ref name=london_020>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/richard_ii_king.shtml |title=Richard II (1367–1400) |publisher=BBC |access-date=12 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430191132/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/richard_ii_king.shtml |archive-date=30 April 2011 |url-status=live}}</ref> [[नॉर्मन वंश|नॉर्मन वंशाची]] सत्ता स्थापन झाल्यानंतर इग्लंडमध्ये [[ज्यू लोक|ज्यू लोकांनी]] मोठ्या प्रमाणात वस्ती करणे सुरू केले होते व लंडनमध्ये त्यांची लोकसंख्या लक्षणीय होती. ११९०मध्ये राजाच्या राज्याभिषेकाच्या वेळी त्यांनी दरबारात आल्यानंतर त्यांचे शिरकाण करण्याचा आदेश राजाने दिल्याची आवई उठल्यानंतर लंडनमध्ये ज्यूविरोधी दंगल उसळली.<ref name="Jacobs">{{Cite web |last1=Jacobs |first1=Joseph |year=1906 |title=England |url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england |website=[[Jewish Encyclopedia]] }}</ref> [[दुसरे बॅरन युद्ध|दुसऱ्या बॅरन युद्धादरम्यान]] १२६४ साली [[सिमॉन दे माँतफोर्ट]]च्या सैनिकांनी ज्यूंकडून देणेकऱ्यांचा हिशोब मागताना ५०० पेक्षा अधिक ज्यूंना ठार मारले होते.<ref name=Mundill2010>{{Citation |work=Continuum |ol=24816680M |isbn=978-1-84725-186-2 |location=London |title=The King's Jews |url=https://archive.org/details/kingsjewsmoneyma00mund |first=Robin R. |last=Mundill |lccn=2010282921 |oclc=466343661 |year=2010 |pages=88–99}}</ref> १२९० साली [[इंग्लंडचा पहिला एडवर्ड|पहिल्या एडवर्डने]] त्यांना इंग्लंडमधून हाकलून देण्याचे फरमान काढले. त्यानंतर सुद्धा ज्यू इंग्लंडमध्ये तग धरून होते. === पंधरावे-अठरावे शतक === [[ट्युडोर घराणे|ट्युडोर काळात]] [[चर्च]]च्या हातात असलेल्या जमीनी व इमारती हळूहळू खाजगी लोकांकडे गेल्यावर व्यापार-उद्यमांना वेग मिळाला..<ref name="pevsner">{{Cite book |last=Pevsner |first=Nikolaus |title=London – The Cities of London and Westminster |publisher=[[Penguin Books]] |edition=2nd |volume=1 |publication-date=1 January 1962 |pages=48 |asin=B0000CLHU5}}</ref> लंडनमधून लोकरीचे कपडे रेल्वेमार्गे आणि समुद्रमार्गे [[नेदरलँड्स]], [[बेल्जियम]] व आसपासच्या प्रदेशांत पाठविले जात असत.<ref>{{Cite book |last=Pounds |first=Normal J. G. |title=An Historical Geography of Europe 450 B.C.–A.D. 1330 |url=https://archive.org/details/historicalgeogra0000poun_o5t2 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1973 |isbn=9781139163552 |pages=[https://archive.org/details/historicalgeogra0000poun_o5t2/page/430 430] |doi=10.1017/CBO9781139163552}}</ref> या काळात इंग्लंडचा समुद्री व्यापार वायव्य युरोपपुरता मर्यादित होता. [[इटली]] आणि [[भूमध्य समुद्र|भूमध्य समुद्राकडे]] जाणारा माल सहसा [[अँटवर्प]]मार्गे [[आल्प्स|आल्प्स पर्वत]] ओलांडून जात असे. १५६५मध्ये इंग्लिश व्यापाऱ्यांना नेदरलँड्समध्ये व्यापार करण्याची परवानगी मिळाल्यावर त्यांचा धंदा फोफावला.<ref>{{Cite book |last=Ramsay |first=George Daniel |title=The Queen's Merchants and the Revolt of the Netherlands (The End of the Antwerp Mart, Vol 2) |url=https://archive.org/details/queensmerchantsr0002rams |publisher=[[Manchester University Press]] |year=1986 |isbn=9780719018497 |pages=[https://archive.org/details/queensmerchantsr0002rams/page/1 1]& 62–63}}</ref> याच वेळी [[रॉयल एक्सचेंज]]ची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{Cite book |last=Burgon |first=John William |title=The Life and Times of Sir Thomas Gresham, Founder of the Royal Exchange: Including Notices of Many of His Contemporaries. With Illustrations, Volume 2 |publisher=R. Jennings |year=1839 |isbn=978-1277223903 |location=London |pages=80–81}}</ref> यातूनच [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|ईस्ट इंडिया कंपनी]]सारख्या कंपन्या स्थापल्या गेल्या. या सुमारास लंडन [[उत्तर समुद्र|उत्तर समुद्रावरील]] मुख्य बंदर होत व इंग्लंड आणि [[युरोप|युरोपातून]] लोक येथे स्थलांतरित होत होते. १५३०मध्ये ५०,००० वस्ती असलेले लंडन १६०५मध्ये २,२५,००० लोकांचे शहर झाले.<ref name=pevsner/> या काळातच ५ नोव्हेंबर १६०५ रोजी [[इंग्लंडचा पहिला जेम्स|पहिल्या जेम्स]] वर [[गनपॉवडर प्लॉट|खूनी हल्ला]] झाला होता.<ref name=london_023>{{Cite book |title=James I |last=Durston |first=Christopher |year=1993 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-07779-8 |page=[https://archive.org/details/jamesi0000durs/page/59 59] |url=https://archive.org/details/jamesi0000durs/page/59}}</ref> सोळाव्या शतकात [[विल्यम शेक्सपियर]] आणि त्याचे समकालीन लंडनमध्ये राहत होते. शेक्सपियरचे [[ग्लोब थियेटर]] १५९९मध्ये साउथवार्क या उपनगरात बांधले गेले. [[पुराणमतवादी]] लोकांनी गोंधळ घातल्यावर लंडनमधील नाटकांचे प्रयोग १६४२ मध्ये पूर्णपणे थांबले.<ref>{{cite news |title=From pandemics to puritans: when theatre shut down through history and how it recovered |url=https://www.thestage.co.uk/long-reads/from-pandemics-to-puritans-when-theatre-shut-down-through-history-and-how-it-recovered |access-date=22 June 2022 |website=The Stage.co.uk}}</ref> १६६०मध्ये नाटकांवरील बंदी काढली गेली आणि पुन्हा एकदा नाट्यभूमीवर प्रयोग होऊ लागले. १६६३मध्ये [[थियेटर रॉयल (ड्रुरी लेन)|थियेटर रॉयल]] हे लंडनमधील सगळ्यात जुने आणि अजूनही सुरू असलेले नाट्यगृह [[वेस्ट एंड थिएटर|वेस्ट एंड]] भागात उघडले.<ref>{{cite news |title= London's 10 oldest theatres|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/united-kingdom/england/london/galleries/Londons-oldest-theatres/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/united-kingdom/england/london/galleries/Londons-oldest-theatres/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=27 June 2022 |work=The Telegraph}}{{cbignore}}</ref> [[File:Great Fire London.jpg|thumb|upright=1.2|left|१६६६ मध्ये लागलेल्या [[लंडनची महाआग|लंडनच्याआगीत]] शहराचे अनेक भाग जळून गेले]] १६३७ मध्ये [[इंग्लंडचा पहिला चार्ल्स|पहिल्या चार्ल्सने]] लंडन परिसरातील प्रशासनात सुधारणा करण्यासाठी शहराच्या सीमा वाढवून आसपासची गावे शहराच्या प्रशासनाखाली आणण्याचा प्रयत्न केला. हे म्हणजे राजाकडून शहराच्या सत्तेवर मर्यादा आणून शहरातील सुविधा गावांना देण्याचा प्रयत्न शहरातील प्रशासकांना वाटला. त्यांना या गावांमधील लोकांचा शहराच्या प्रशासनात हस्तक्षेप नको होता. यामुळे त्यांनी या प्रस्तावाला साफ नकार दिला. ''द ग्रेट रिफ्युजल'' नावाने ओळखले जाणाऱ्या या ठरावाचा परिणाम म्हणून आजही [[सिटी ऑफ लंडन|लंडन शहराचे]] प्रशासन तऱ्हेवाइकपणे चालविले जाते.<ref>{{Cite journal |last1=Doolittle |first1=Ian |year=2014 |title='The Great Refusal': Why Does the City of London Corporation Only Govern the Square Mile? |journal=The London Journal |volume=39 |issue=1 |pages=21–36 |doi=10.1179/0305803413Z.00000000038 |s2cid=159791907}}</ref> [[इंग्लंडची संसद]] आणि [[इंग्लंडचा दुसरा चार्ल्स|राजा चार्ल्स दुसऱ्याच्या]] पाठीराख्य़ांमध्ये झालेल्या [[इंग्लंडचे यादवी युद्ध|इंग्लंडच्या यादवी युद्धात]] बव्हंश लंडनवासी संसदेच्या बाजूने होते. १६४२मधील [[कॅव्हेलियर्स (इंग्लंड)|कॅव्हेलियर्सची]] फौज शहरावर चालून आली तेव्हा [[ब्रेंटफर्डची लढाई (१६४२)|ब्रेंटफोर्ड]] आणि [[टर्नहॅम ग्रीनची लढाई|टर्नहॅम ग्रीनच्या लढायांमध्ये]] शहर कसेबसे वाचले. यानंतर शहराभोवती तटबंदी उभारली. लाइन्स ऑफ कम्युनिकेशन नावाची ही तटबंदी दोन महिन्यांच्या आत बांधून काढण्यात २०,००० लोकांचे हात होते.<ref>{{Cite web |last=Flintham |first=David |title=London |url=http://www.fortified-places.com/london/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116190923/http://www.fortified-places.com/london/ |archive-date=16 January 2009 |access-date=28 March 2021 |website=Fortified Places}}</ref> १६४७मध्ये [[न्यू मॉडेल आर्मी]] ही शाही फौज लंडनवर चालून आली तेव्हा या तटबंदीचा पहिल्यांदा वापर झाला पण काहीही उपयोग झाला नाही. न्यू मॉडेल आर्मी फारसा त्रास न होता शहरात शिरली.<ref>Harrington, Peter (2003). ''English Civil War Fortifications 1642–51'', Volume 9 of Fortress, 9, Osprey Publishing, {{ISBN|1-84176-604-6}}. [https://books.google.com/books?id=dKwKIiqAnlkC&pg=PA57 p. 57]</ref> काही महिन्यांतच ही पाडून टाकण्यात आली.<ref>{{Cite web |last=Flintham |first=David |title=London |url=http://www.fortified-places.com/london/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116190923/http://www.fortified-places.com/london/|archive-date=16 January 2009 |access-date=28 March 2021 |website=Fortified Places}}{{Cite book |title=The English Civil War: A contemporary account (v. 1) |publisher=Caliban Books |others=Wencelaus Hollar (Illustrator), Christopher Hill (Introduction) |isbn=978-1850660316 |editor-last=Razzell |editor-first=Peter |publication-date=1 January 1996 |editor-last2=Razzell |editor-first2=Edward}}{{Cite book |last=Gardiner |first=Samuel R. |title=History of the Great Civil War, 1642-1649 |date=18 December 2016 |publisher=Forgotten Books |isbn=978-1334658464 |volume=3 |publication-date=16 July 2017 |pages=218}}</ref> [[File:Edward Angelo Goodall04.jpg|thumb|upright|left|[[सेंट पॉल कॅथेड्रल (लंडन)|सेंट पॉल कॅथेड्रल]] १७१०मध्ये बांधून पूर्ण झाले ([[एडवर्ड अँजेलो गूडॉल]]ने १८५०मध्ये काढलेले चित्र)]]१७व्या शतकात लंडनमध्ये अनेकदा प्लेगच्या साथी पसरल्या.<ref name=london_024>{{Cite web |url=http://urbanrim.org.uk/plague%20list.htm |title=A List of National Epidemics of Plague in England 1348–1665 |publisher=Urban Rim |date=4 December 2009 |access-date=3 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090508010316/http://urbanrim.org.uk/plague%20list.htm |archive-date=8 May 2009 |url-status=dead}}</ref> १६६५-६६ च्या साथीत लंडनमधील पाचव्या भागाची वस्ती (सुमारे १,००,००० व्यक्ती) प्लेगला बळी पडल्या.<ref name=london_024/> त्यानंतर लगेचच १६६६ साली [[लंडनची महाआग|पुडिंग लेन या गल्लीतून सुरू झालेली आग]] शहरभर पसरली आणि लाकडी इमारतींनी भरलेले शहराचे अनेक भाग जळून राख झाले.<ref name="Samuel Pepys' Diary">{{Cite book |last=Pepys |first=Samuel |author-link=Samuel Pepys |title=The Diary of Samuel Pepys |volume=45: August/September 1666 |date=2 September 1666 |publisher=Univ of California Press |orig-year=1893 |editor=[[Mynors Bright]] (decipherer) |editor2=[[Henry B. Wheatley]] |url=http://www.gutenberg.org/cache/epub/4167/pg4167.html |isbn=978-0-520-22167-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813025236/http://www.gutenberg.org/cache/epub/4167/pg4167.html |archive-date=13 August 2013 |url-status=live}}</ref> [[रॉबर्ट हूक]] या बहुविद्वानाच्या देखरेखीखाली शहराची पुनर्बांधणी होण्यासाठी दहा वर्षे लागली.<ref name="london_026">{{Cite web |last=Schofield |first=John |date=17 February 2011 |title=BBC – History – British History in depth: London After the Great Fire |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/after_fire_01.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410000142/http://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/after_fire_02.shtml |archive-date=10 April 2009 |access-date=29 March 2021 |publisher=BBC |language=en-GB}}</ref> या आगीत भस्मसात झालेले [[सेंट पॉलचे कॅथेड्रल (लंडन)|सेंट पॉलचे कॅथेड्रल]] [[क्रिस्टोफर रेन]]ने पुन्हा बांधले. युरोपमधील त्याकाळच्या भव्य आणि सुंदर इमारतींमध्ये गणना होणारी ही इमारत पुढे अनेक शतके लंडनच्या आकाशात प्रभावीपणे दिसत होते. या कॅथेड्रलचा उल्लेख [[विल्यम ब्लेक]]च्या कलाकृती आणि [[होली थर्सडे (कविता)|होली थर्सडे]] या कवितेतून दिसते.<ref>{{cite news |title=William Blake lights up London Skyline |url=https://www.tate.org.uk/press/press-releases/william-blake-lights-london-skyline |access-date=15 June 2024 |work=Tate}}</ref> [[जॉर्जांचा राज्यकाल|जॉर्जियन राज्यकालात]] लंडनच्या पश्चिमेस [[मेफेर]] आणि इतर उपनगरे विकसित झाली. [[थेम्स नदी]]वर बांधलेल्या नवीन पुलांमुळे [[दक्षिण लंडन]]चाही विकास होत गेला. [[पोर्ट ऑफ लंडन|लंडनच्या बंदराला]] पूर्वेकडे नवीन धक्के बांधले गेले. अठराव्या शतकात लंडन हे जागतिक आर्थिक व्यवहारांचे प्रमुख केन्द्र झाले.<ref name='Finance Hub'>{{cite news |title=Amsterdam and London as financial centers in the eighteenth century |url=https://www.cambridge.org/core/journals/financial-history-review/article/abs/amsterdam-and-london-as-financial-centers-in-the-eighteenth-century1/8B23F8D271B1BCD05594064523600E85 |access-date=4 July 2022 |work=Cambridge University Press}}</ref> अठराव्या शतकात लंडनमधील गुन्हेगारी चरमसीमेवर पोचल्याचे समजले जाते.,<ref>''Hell on Earth, or the Town in an Uproar'' (anon., London 1729). Jarndyce Autumn Miscellany catalogue, London: 2021.</ref> याला उपाय म्हणून १७५०मध्ये [[बाे स्ट्रीट रनर्स]] ही पोलिससंस्था उभारण्यात आली. १७२० आणि ३० च्या दशकांत लंडनमध्ये पुन्हा एकदा रोगांच्या साथी पसरल्या. या काळात जन्मलेल्या मुलांपैकी मोठा भाग ५ वर्षांच्या आतच मृत्युमुखी पडली<ref>{{Cite web |last=Harris |first=Rhian |date=5 October 2012 |title=History – The Foundling Hospital|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/foundling_01.shtml |access-date=28 March 2021 |publisher=[[BBC]] |language=en-GB}}</ref> १७६२ साली [[युनायटेड किंग्डमचा तिसरा जॉर्ज|तिसऱ्या जॉर्जने]] [[बकिंगहॅम राजवाडा]] विकत घेतला आणि पुढील ७५ वर्षे त्यात सुधारणा होत गेल्या.<ref>{{Cite web |year=2001 |title=PBS – Sweeney Todd, the Demon Barber of Fleet Street|url=https://www.pbs.org/kqed/demonbarber/madding/thieftaker.html |access-date=28 March 2021 |publisher=PBS}}</ref> [[मुद्रणयंत्र|मुद्रणयंत्राचे]] तंत्रज्ञान सोपे व स्वस्त झाल्यामुळे लंडनमधील साक्षरता वाढली आणि [[फ्लीट स्ट्रीट]] हा रस्ता ब्रिटिश पत्रकारितेचे केन्द्र झाला. [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियनने]] अॅम्स्टरडॅमवर केलेल्या हल्ल्यामुळे अनेक आर्थिक संस्था आणि सावकारांनी तेथून लंडनला पलायन केले आणि लंडनला जागतिक अर्थकारणात अजूनच महत्व मिळाले.<ref name="auto2">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Yor4DAAAQBAJ |title=Finance Masters: A Brief History of International Financial Centers in the Last Millennium |last=Coispeau |first=Olivier |date=2016 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-310-884-4}}</ref> याच सुमारास [[रॉयल नेव्ही]] जगातील बलाढ्य आरमार व त्यामुळे इंग्लंडचा सागरी व्यापार अधिक सुरक्षित झाला. === अर्वाचीन === [[औद्योगिक क्रांती]]मुळे लंडनसह ग्रेट ब्रिटनमध्ये मोठ्या प्रमाणात शहरीकरण झाले. लंडनमधील दुकाने व विक्रेत्यांच्या संख्येत शहराची वाढ दिसून येते.<ref name="Sales">{{cite news |last1=White |first1=Matthew |title=The rise of cities in the 18th century |url=https://www.bl.uk/georgian-britain/articles/the-rise-of-cities-in-the-18th-century |access-date=11 June 2022 |agency=British Library |archive-date=22 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522225623/https://www.bl.uk/georgian-britain/articles/the-rise-of-cities-in-the-18th-century |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite conference |title=Trends in urbanisation |year=1993|author=Christopher Watson|editor1=K.B. Wildey |editor2=Wm H. Robinson |conference=Proceedings of the First International Conference on Urban Pests |citeseerx=10.1.1.522.7409}}</ref> यांत पॉल मॉल भागातील [[हार्डिग, हॉवेल अँड कंपनी]] हे जगातील पहिले डिपार्टमेट स्टोर{{मराठी शब्द सुचवा}} सुद्धा होते. १८३१ ते १९२५ दरम्यान लंडन जगातील सगळ्यात मोठे महानगर होते.<ref name="london_030">{{Cite web |title=London: The greatest city |url=http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/i-m/london4.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090419104109/http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/i-m/london4.html |archive-date=19 April 2009 |access-date=25 March 2021 |publisher=Channel 4}}</ref> अत्यंत गिचमिडीच्या लंडन शहरात पुन्हा एकदा साथी पसरल्या. १८४८मध्ये [[पटकी|कॉलेरा]]च्या साधीत १४,००० तर १८६६मध्ये ६,००० व्यक्ती मृत्युमुखी पडल्या.<ref>{{Cite web |author=Brown, Robert W. |url=http://www.uncp.edu/home/rwb/london_19c.html |title=London in the Nineteenth Century |publisher=University of North Carolina at Pembroke |access-date=13 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111230164544/http://www.uncp.edu/home/rwb/london_19c.html |archive-date=30 December 2011}}</ref> रस्त्यांवर होणाऱ्या वाहनांच्या गर्दीला उपाय म्हणून [[लंडन अंडरग्राउंड]]ची रचना करण्यात आली. हे भुयारी रेल्वे जगातील पहिली अशी वाहतूक व्यवस्था होती.<ref>{{cite news |title=A short history of world metro systems – in pictures |url=https://www.theguardian.com/cities/gallery/2014/sep/10/-sp-history-metro-pictures-london-underground-new-york-beijing-seoul |access-date=3 March 2024 |work=The Guardian}}</ref> २०व्या शतकाच्या सुरुवातीपासून लंडनमध्ये चहाची दुकाने लोकप्रिय होऊ लागली. [[जे. लायन्स अँड कंपनी]]ने त्यांच्या साखळीतील पहिले चहाचे दुकान पिकॅडिली येथे १८९४मध्ये उघडले होते.<ref>{{cite news |title=Bawden and battenberg: the Lyons teashop lithographs |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/jul/12/bawden-battenberg-lyons-teashops-lithographs |access-date=27 June 2022 |work=The Guardian}}</ref> ही दुकाने स्त्रीयांना मतदानहक्क मिळवून देण्यासाठीच्या चळवळीतील लोकांची भेटीचे ठिकाणे होती.<ref>{{cite news |title=Taking Tea and Talking Politics: The Role of Tearooms|url=https://historicengland.org.uk/research/inclusive-heritage/womens-history/suffrage/taking-tea-and-talking-politics/ |access-date=27 June 2022 |work=Historic England}}</ref> या चळवळीला लक्ष्य करून लंडनमधील अनेक ठिकाणांवर बॉम्बहल्ले झाले होते. यांत [[वेस्टमिन्स्टर अॅबी]] आणि सेंट पॉलच्या कॅथेड्रलचाही समावेश होते.<ref>{{cite web |title=Suffragettes, violence and militancy |url=https://www.bl.uk/votes-for-women/articles/suffragettes-violence-and-militancy |website=British Library |access-date=9 October 2021 |archive-date=10 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210910203912/https://www.bl.uk/votes-for-women/articles/suffragettes-violence-and-militancy |url-status=dead }}</ref> [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धामध्ये]] लंडनवर [[जर्मनी|जर्मनीने]] हवेतून बॉम्बफेक केली होती. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धातील]] [[लुफ्तवाफे]]ने केलेल्या [[द ब्लिट्झ|अशाच बॉम्बफेकीत]] लंडनचे अतोनात नुकसान झाले होते. शहरातील अनेक भागांमधील घरे व इतर इमारती उद्ध्वस्त झाल्या आणि ३०,००० पेक्षा अधिक व्यक्ती मृत्युमुखी पडल्या.<ref>{{Cite web |date=18 May 2016 |title=Bomb-Damage Maps Reveal London's World War II Devastation |url=http://www.nationalgeographic.com.au/history/bomb-damage-maps-reveal-londons-world-war-ii-devastation.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170430155359/http://www.nationalgeographic.com.au/history/bomb-damage-maps-reveal-londons-world-war-ii-devastation.aspx |archive-date=30 April 2017 |access-date=18 June 2017 |website=nationalgeographic.com.au}}</ref> दुसऱ्या महायुद्धातून सावरत असतानाच [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९४८ च्या उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धा]] लंडनमध्ये खेळल्या गेल्या. याचे मुख्य सोहळे आणि स्पर्धा [[वेम्ब्ली स्टेडियम (१९२३)|जुन्या वेम्ब्ली स्टेडियममध्ये]] झाले होती.<ref>{{Cite magazine |last=Ronk |first=Liz |date=27 July 2013 |title=LIFE at the 1948 London Olympics |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://time.com/3877686/1948-london-summer-olympics-life-photos/|url-status=dead |access-date=18 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530005852/http://time.com/3877686/1948-london-summer-olympics-life-photos/ |archive-date=30 May 2015}}</ref> यानंतर [[२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक|२०१२ च्या स्पर्धाही]] येथे खेळल्या गेल्या. लंडन हे ऑलिंपिक स्पर्धांचे तीनदा यजमान असलेले पहिले शहर आहे.<ref name="IOC"/> १९४०पासून कॉमनवेल्थमधून अनेक लोकांनी लंडनला स्थलांतर केले. यांत जमैका, भारत, बांगलादेश आणि पाकिस्तानमधील लोक मोठ्या संख्येने होते.<ref>{{Cite book |last1=Hibbert |first1=Christopher |title=The London Encyclopaedia |url=https://archive.org/details/londonencyclopae0000chri |last2=Weinreb |first2=Ben |last3=Keay |first3=Julia |last4=Keay |first4=John |publisher=[[Pan Macmillan]] |others=Photographs by Matthew Weinreb |year=2010 |isbn=9781405049252 |edition=3rd |page=[https://archive.org/details/londonencyclopae0000chri/page/428 428]}}</ref> तरीसुद्धा [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुदानंतर]] लंडनची लोकसंख्या कमी झाली. १९३९मध्ये ८६ लाख वस्ती असलेल्या शहरात १९८० च्या दशकात सुमारे ६८ लाख व्यक्ती राहत होत्या.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-london-31082941 |title=London's population hits 8.6m record high |work=BBC News |date=2 February 2015 |access-date=19 June 2017}}</ref> जानेवारी २०१५मध्ये महानगराची लोकसंख्या अंदाजे ८६.३ लाख होती.<ref name="gla-pop-2015">{{Cite web |title=Population Growth in London, 1939–2015 |url=http://data.london.gov.uk/dataset/population-change-1939-2015/resource/0a026346-960e-49e6-b968-a386d2cfe55f |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219160246/http://data.london.gov.uk/dataset/population-change-1939-2015/resource/0a026346-960e-49e6-b968-a386d2cfe55f |archive-date=19 February 2015 |url-status=dead |website=London Datastore |publisher=Greater London Authority |access-date=7 July 2015 }} [https://londondatastore-upload.s3.amazonaws.com/dataset/population-change-1939-2015/historical%20population%201939-2015.pdf Alt URL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230315011004/https://londondatastore-upload.s3.amazonaws.com/dataset/population-change-1939-2015/historical%20population%201939-2015.pdf |date=2023-03-15 }}</ref> १९५२मध्ये लंडनमध्ये पसरलेल्या [[द बिग स्मोक|प्रदूषित धुराचा]] परिणाम म्हणून [[क्लीन एर अॅक्ट १९५६]] हा कायदा पारित झाला.<ref>{{Cite web |last=Breen |first=Matt |title=Most Googled: why is London called the 'Big Smoke'? |url=https://www.timeout.com/london/blog/most-googled-why-is-london-called-the-big-smoke-011317 |access-date=29 November 2022 |website=[[Time Out London]] |date=13 January 2017 |language=en-GB}}</ref> १९६० च्या दशकाच्या मध्यापासून लंडन जगातील तरुणाईचे केन्द्र झाले. [[किंग्स रोड (लंडन)|किंग्स रोड]], [[कार्नाबी स्ट्रीट]] आणि [[चेल्सी (लंडन)|चेल्सी]] या भागांमध्ये [[स्विंगिंग लंडन]] संस्कृती पसरली.<ref>{{cite book | title=Swinging City: A Cultural Geography of London 1950–1974 | publisher=Routledge | author=Rycroft, Simon | year=2016 | pages=87 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=I5O1CwAAQBAJ&pg=PT87 | chapter=Mapping Swinging London| isbn=9781317047346 }}</ref> यातून [[पंक रॉक]] सारख्या संगीतप्रकारांचा उदय झाला.<ref>{{Cite book |author=Bracken |first=Gregory B. |title=Walking Tour London: Sketches of the city's architectural treasures... Journey Through London's Urban Landscapes |publisher=Marshall Cavendish International |year=2011 |isbn=9789814435369 |page=10}}</ref> [[उत्तर आयर्लंड]]मधील [[द ट्रबल्स|प्रादेशिक उठावाचा]] पडसाद लंडनध्येही उठला. १९७३मध्ये [[प्रोव्हिजनल आयरिश रिपब्लिकन आर्मी]]ने लंडनमध्ये [[ओल्ड बेली बॉम्बस्फोट]] घडवून आणला. हे स्फोट पुढील दोन दशके सुरू होते..<ref name=bombings>>{{Cite web |last=Godoy |first=Maria |date=7 July 2005 |title=Timeline: London's Explosive History |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4734400 |access-date=25 March 2021 |publisher=NPR}}</ref> १९८१मध्ये लंडनच्या [[ब्रिक्सटन]] भागात [[ब्रिक्स्टन दंगली|वांशिक दंगली]] झाल्या होत्या<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/4854556.stm |title=The legacy of the Brixton riots |last=John |first=Cindi |date=5 April 2006 |publisher=BBC |access-date=18 June 2017}}</ref> याच सुमारास लंडनमधील जलवाहतूक [[फेलिक्स्टोव]] आणि [[टिलबरी]] येथी हलल्यानंतर [[केनेरी व्हार्फ]]चे रुपांतरण जागतिक आर्थिक केन्द्रात झाले.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/business/2015/jan/28/canary-wharf-timeline-london-building-docklands-thatcher |title=Canary Wharf timeline: from the Thatcher years to Qatari control |last=Zolfagharifard |first=Ellie |date=14 February 2014 |website=The Guardian |access-date=19 June 2017}}</ref> २००८मध्ये [[टाइम (नियतकालिक)|टाइम नियतकालिकाने]] लंडन, [[न्यू यॉर्क शहर|न्यू यॉर्क]] आणि [[हाँग काँग]] शहरांना जगातील सगळ्यात महत्वाची शहरे असल्याचे जाहीर केले व या शहरांचे ''नायलॉनकाँग'' असे नामाभिधान केले.<ref>{{Cite book |title=International Handbook of Globalization and World Cities |publisher=[[Edward Elgar Publishing]] |year=2015 |isbn=9781785360688 |editor-last=Derudder |editor-first=Ben |page=422 |editor-last2=Hoyler |editor-first2=Michael |editor-last3=Taylor |editor-first3=Peter J. |editor-last4=Witlox |editor-first4=Frank}}</ref> समुद्राच्या भरती-ओहोटीपासून शहराला धक्का लागू नये म्हणून [[थेम्स बॅरियर]] हा बंधारा बांधला गेला.<ref>{{cite journal |last=Kendrick |first=Mary |author-link=Mary Kendrick |date=1988 |title=The Thames Barrier |url=https://archive.org/details/sim_landscape-and-urban-planning_1988-10_16_1-2/page/57 |journal=Landscape and Urban Planning |volume=16 |issue=1–2 |pages=57–68|doi=10.1016/0169-2046(88)90034-5 }}</ref> १९६५मध्ये लंडन शहराच्या सीमा विस्तारल्या आणि [[ग्रेटर लंडन काउन्सिल]]ची रचना करण्यात आली.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-london-35716693 |title=The rise and fall of the GLC |last=Webber |first=Esther |date=31 March 2016 |website=BBC Newsmaccess-date=18 June 2017}}</ref> १९८६मध्ये [[ग्रेटर लंडन काउन्सिल]] ही लंडन महानगराची प्रशासकीय संस्था विसर्जित करण्यात आली आणि २००० पर्यंत [[ग्रेटर लंडन ऑथॉरिटी]]ची स्थापना होई पर्यंत महानगराची देखभाल करणारी कोणतीच संस्था नव्हती. या काळात छोटी छोटी शहरे आपापले प्रशासन चालवित असत.<ref>{{Cite news |year=2008 |title=1986: Greater London Council abolished |publisher=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/31/newsid_2530000/2530803.stm |access-date=20 June 2017}}</ref> == प्रशासन == === नागरी प्रशासन === [[File:City coat of arms, Holborn Viaduct (cropped).jpg|thumb|[[लंडन शहराचे मानचिह्न]]<ref>{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/lcr/fsca/fsca19.htm|title=The Heraldic Dragon|work=Fictitious and Symbolic Creatures in Art |first1=John |last1=Vinycomb |date=1909 |publisher=Internet Sacred Text Archive |access-date=23 July 2015|archive-date=28 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170528185311/http://www.sacred-texts.com/lcr/fsca/fsca19.htm|url-status=live}}</ref>]] लंडनचे नागरी प्रशासन दोन स्तरांवर होते. [[ग्रेटर लंडन ऑथॉरिटी]] (जीएलए) संपूर्ण महानगराचे प्रशासन सांभाळते तर इतर ३३ छोट्या शासनसंस्था स्थानिक पातळीवरचे प्रशासन सांभाळतात.<ref name="london_032">{{Cite web |title=Who runs London – Find Out Who Runs London and How |url=http://www.londoncouncils.gov.uk/who-runs-london|access-date=28 March 2021 |website=[[London Councils]] }}</ref> जीएलएमध्ये [[लंडन असेम्ब्ली]] ही निवडलेल्या प्रतिनिधींची सभा [[लंडनचे महापौर|महापौरांवर]] देखरेख करते आणि त्यांचे निर्णय तसेच वार्षिक अर्थसंकल्प स्वीकारते किंवा नाकारते. जीएलए [[लंडनमधील वाहतूक|लंडनमधील वाहतूकीची]] देखरेख आपल्या [[टीएफएल]] या उपसंस्थेद्वारे करते. याशिवाय लंडनमधील पोलिस, अग्निशमन व्यवस्थेवरसुद्धा जीएलएचे प्रशासन आहे.<ref name="london_goverance">{{cite web |title=The essential guide to London local government |url=https://www.londoncouncils.gov.uk/who-runs-london/essential-guide-london-local-government |publisher=London Councils |access-date=19 June 2023 |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406212109/https://www.londoncouncils.gov.uk/who-runs-london/essential-guide-london-local-government |url-status=dead }}</ref> जीएलएचे मुख्यालय [[न्यूहॅम |न्यूहॅम]] येथील नगरगृहात आहे. २०१६पासून [[सादिक खान]] हे लंडनचे महापौर आहेत.<ref>{{Cite news |title=London Elections 2016: Results |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/election/2016/london/results |access-date=7 May 2016}}</ref><ref name="london_plan">{{Cite web |title=The London Plan |url=http://www.london.gov.uk/priorities/planning/londonplan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508220051/http://www.london.gov.uk/priorities/planning/londonplan |archive-date=8 May 2012 |access-date=25 May 2012 |website=[[Greater London Authority]] }}</ref> लंडन शहर [[लंडनचे बरो|३२ बरो]] आणि [[सिटी ऑफ लंडन]] अशा ३ प्रशासकीय विभागांमध्ये विभागलेले आहे.<ref name=london_071>{{Cite web |url=http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/boroughs.jsp |title=London boroughs&nbsp;— London Life, GLA |publisher=London Government |access-date=3 November 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213025156/http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/boroughs.jsp |archive-date=13 December 2007 |url-status=dead}}</ref> प्रत्येक बरोमध्ये साधारणतः १.५ ते ४ लाख व्यक्ती राहतात. प्रत्येक बरोमध्ये स्थानिक प्रशासन असते.<ref name="london_035">{{Cite web |title=London Government Directory – London Borough Councils |url=http://directory.londoncouncils.gov.uk/ |access-date=29 March 2017 |website=[[London Councils]] |archive-date=2007-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071108212853/http://directory.londoncouncils.gov.uk/ |url-status=dead }}</ref> तेथील शाळा, पुस्तकालये, सार्वजनिक उद्याने, छोटे रस्ते, कचरा व्यवस्थापन, इ. सेवा हे बरो पुरवतात. काही सेवा अनेक बरो मिळून पुरवतात.<ref>{{cite web |title=London Government |url=https://www.politics.co.uk/reference/london-government/ |publisher=politics.co.uk |access-date=19 June 2023}}</ref> या बरोंचा वार्षिक अर्थसंकल्प सुमारे २२ अब्ज [[ब्रिटिश पाउंड|पाउंड]] (२,२७,६०० कोटी रुपये) इतका तर जीएलएचा अर्थसंकल्प ७.५ अब्ज (८१,००० कोटी रुपये) इतका असतो.<ref>{{Cite web |year=2011 |title=Local Government Financial Statistics England No.21 (2011) |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/7462/1911067.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180428000713/https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/7462/1911067.pdf |url-status=live |access-date=25 March 2021 |archive-date=28 April 2018}}</ref> ==== पोलिस आणि सुव्यवस्था ==== [[बृहद् लंडन]] शहरातील पोलिसदलाला [[मेट्रोपोलिटन पोलिस (लंडन)|मेट्रोपोलिटन पोलिस]] किंवा ''द मेट'' म्हणतात. या दलाचे मुख्यालय पूर्वी [[व्हाइटहॉल]]मधील [[ग्रेट स्कॉटलंड यार्ड]] या रस्त्यावर असल्याने या पोलिसदलाला ''स्कॉटलंड यार्ड'' नावानेही ओळखतात. हे दल [[लंडनचे महापौर|लंडनच्या महापौरांच्या]] अखत्यारीत येते.<ref>{{Cite web |url=http://policeauthority.org/Metropolitan/ |title=MPA: Metropolitan Police Authority |publisher=Metropolitan Police Authority |date=22 May 2012 |access-date=4 May 2013}}</ref> या पोलिसांचे कस्टोडियन हेलमेट हे शिरस्त्राण जगप्रसिद्ध आहे. ह सगळ्यात आधी १८६३मध्ये वापरले गेले होते. याला ''सांस्कृतिक मानचिह्न'' आणि ''ब्रिटिश कायदेरक्षकांचे चिह्न'' असे म्हणले गेले आहे.<ref>{{cite news |title=Just how practical is a traditional Bobby's helmet? |url=https://www.bbc.co.uk/news/blogs-magazine-monitor-30932319 |access-date=11 April 2023 |agency=BBC}}</ref> हे पोलिस पूर्वी विशिष्ट निळ्या रंगाच्या आश्रयस्थानाखाली उभे राहत असत..<ref>{{cite news |title=Police lose fight to ground Tardis |url=https://www.theguardian.com/media/2002/oct/23/bbc.broadcasting1 |access-date=15 April 2023 |work=The Guardian}}</ref> लंडन शहराचे स्वतःचे [[सिटी ऑफ लंडन पोलिस]] नावाचे दल आहे.<ref name="Policing">{{Cite web |url=http://www.london.gov.uk/gla/policing.jsp |title=Policing |publisher=Greater London Authority |access-date=25 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080121173357/http://www.london.gov.uk/gla/policing.jsp |archive-date=21 January 2008 |url-status=dead}}</ref> [[लंडन अग्निशमन सेवा]] ही [[लंडन फायर अँड इमर्जन्सी प्लानिंग ऑथॉरिटी]]च्या अधिकारात आहे. ही जगातील तिसऱ्या क्रमांकाची मोठी अग्निशमनसेवा आहे.<ref name="LFB">{{Cite web |url=http://www.london-fire.gov.uk/WhoWeAre.asp |title=Who we are |publisher=London Fire Brigade |access-date=25 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429034538/http://www.london-fire.gov.uk/WhoWeAre.asp |archive-date=29 April 2011 |url-status=dead }}</ref> [[राष्ट्रीय आरोग्य सेवा|राष्ट्रीय आरोग्य सेवेच्या]] रुग्णवाहिका [[लंडन अँब्युलन्स सर्व्हिस]] ही संस्था पुरवते. ही जगातील सेवास्थळी मोफत असणारी सगळ्यात मोठी सेवा आहे.<ref name="LAS">{{Cite web |url=http://www.londonambulance.nhs.uk/about_us.aspx |title=About us |publisher=London Ambulance Service NHS Trust |access-date=25 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427031902/http://www.londonambulance.nhs.uk/about_us.aspx |archive-date=27 April 2011 |url-status=dead }}</ref> [[रॉयल नॅशनल लाइफबोट इन्स्टिट्युशन]] ही संस्था [[थेम्स नदी]]वर तर [[लंडन एर अँब्युलन्स]] हवाई रुग्णवहन सेवा पुरवतात.<ref>{{Cite web |title=Port of London Act 1968 (as amended) |url=http://www.pla.co.uk/Port-of-London-Act-1968 |access-date=29 March 2021 |website=[[Port of London Authority]]}}</ref> [[ब्रिटिश वाहतूक पोलिस]] शहरातून धावणाऱ्या [[नॅशनल रेल]], [[लंडन अंडरग्राउंड]], [[डॉकलँड लाइट रेल्वेझ]] आणि [[ट्रॅमलिंक]] या मार्गांवरील सुरक्षेची जबाबदारी निभावतात.<ref name="BTP">{{Cite web |year=2021 |title=About Us |url=https://www.btp.police.uk/police-forces/british-transport-police/areas/about-us/about-us/ |access-date=28 March 2021 |website=[[British Transport Police]]}}</ref> [[संरक्षण मंत्रालय पोलिस]] हे विशेष दल सहसा सार्वजनिक कायदेरक्षणात भाग घेत नाही.<ref>{{Cite web |year=2017 |title=Ministry of Defence – Our Purpose |url=http://www.mod.police.uk/index.html |access-date=28 March 2021 |website=[[Ministry of Defence Police]] |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506183729/http://www.mod.police.uk/index.html |url-status=dead }}</ref> [[File:SIS building (26327425611).jpg|thumbnail|upright=1.1|right|एमआय६ या हेरसंस्थेचे मुख्यालय. [[जेम्स बाँड]]च्या चित्रपटांची अनेक दृष्ये येथे चित्रित केलेली आहेत.]] [[एमआय६]] या हेरसंस्थेचे मुख्यालय लंडनमध्ये थेम्स नदीच्या उत्तर काठावर तर आणि [[एमआय५]] या प्रतिहेरसंस्थेचे मुख्यालय दक्षिण काठावर आहेत.<ref>{{cite book|last=Andrew|first=Christopher|title=The Defence of the Realm: The Authorized History of MI5|page=[https://archive.org/details/defenceofrealmau0000andr/page/134 134]|publisher=Allen Lane|year=2009|isbn=978-0-713-99885-6|url=https://archive.org/details/defenceofrealmau0000andr/page/134}}</ref> लंडनमध्ये गुन्हेगारीचे प्रमाण विभागानुसार बदलते.<ref>{{Cite web |date=12 March 2021 |title=Recorded Crime: Geographic Breakdown – Metropolitan Police Service |url=https://data.london.gov.uk/dataset/recorded_crime_summary |access-date=28 March 2021 |website=[[Greater London Authority]] |language=en-US}}</ref> २०१५मध्ये महानगरात ११८ खून झाले होते. २०१४ च्या प्रमाणात हे २५% जास्त होते.<ref>{{Cite news |url=http://www.itv.com/news/london/2016-01-24/london-murder-rate-up-14-over-the-past-year/ |title=London murder rate up 14% over the past year |publisher=ITV News |date=24 January 2016 |access-date=16 February 2016}}</ref> एकूण लंडनमध्ये गंभीर गुन्हे वाढत आहेत. इतर कारणांबरोबरच पोलिसदलांना अर्थसंकल्पातून मिळणारा निधी कमी होत चालल्याने हे होते आहे<ref>{{Cite web |last1=Crerar |first1=Pippa |last2=Gayle |first2=Damien |date=10 April 2018 |title=Sadiq Khan Holds City Hall Summit on How To Tackle Violent Crime |url=http://www.theguardian.com/uk-news/2018/apr/10/sadiq-khan-holds-city-hall-summit-on-how-to-tackle-violent |access-date=25 March 2021 |work=The Guardian}}</ref> === युनायटेड किंग्डमची राजधानी === [[File:10 Downing Street. MOD 45155532 (cropped).jpg|thumb|right|190px|[[१० डाउनिंग स्ट्रीट]], [[युनायटेड किंग्डमचे पंतप्रधान|युनायटेड किंग्डमच्या पंतप्रधानांचे]] अधिकृत निवासस्थान]] लंडन हे [[युनायटेड किंग्डम]]ची राजधानी आहे. येथे [[व्हाइटहॉल]]च्या आसपास अनेक मंत्रालये तसेच [[युनायटेड किंग्डमचे पंतप्रधान|युनायटेड किंग्डमच्या पंतप्रधानांचे]] अधिकृत निवासस्थान आहेत.<ref name="london_036">{{Cite web |title=Prime Minister's Office, 10 Downing Street |url=https://www.gov.uk/government/organisations/prime-ministers-office-10-downing-street |access-date=25 March 2021 |website=uk.gov}}</ref> [[इंग्लंडची संसद|इंग्लंडच्या संसदेमध्ये]] लंडन महानगरातून ७३ खासदार निवडून जातात. [[२०१९ युनायटेड किंग्डम सार्वत्रिक निवडणूक|२०१९ च्या निवडणुकांमध्ये]] यांतील ४९ [[मजूर पक्ष]], २१ [[हुजूर पक्ष]] आणि ३ [[लिबरल डेमॉक्रॅट पक्ष (युनायटेड किंग्डम)|लिबरल डेमॉक्रॅट पक्षाचे]] खासदार निवडून गेले.<ref>{{Cite news |year=2019 |title=Constituencies A-Z – Election 2019 |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/politics/constituencies |url-status=dead|access-date=30 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216195058/https://www.bbc.co.uk/news/politics/constituencies |archive-date=16 December 2019}}</ref> [[२०२४ युनायटेड किंग्डम सार्वत्रिक निवडणूक|२०२४ च्या निवडणुकांमध्ये]] मजूर पक्षाने मोठा विजय मिळवला. [[युनायटेड किंग्डम सरकार|युनायटेड किंग्डमच्या सरकारमध्ये]] १९९४पासून [[लंडनमंत्री]] हे वेगळे पद आहे. २०२०मध्ये [[पॉल स्कली]] या पदावर होते.<ref>{{Cite web |title=Minister for London |url=https://www.gov.uk/government/ministers/minister-for-london |website=gov.uk |publisher=UK Government |access-date=30 March 2020 |language=en}}</ref> == भूगोल == [[File:London from Primrose Hill May 2013.jpg|thumb|left|[[प्रिमरोझ हिल]] येथून दिसणारे लंडन]] [[ग्रेटर लंडन|बृहद् लंडन]] परिसराची लोकसंख्या ७१,७२,०३६ (२००१) इतकी होती आणि विस्तार {{convert|1583|km2|sqmi|order=flip}} आहे. [[लंडन महानगरक्षेत्र|लंडन महानगरक्षेत्राची]] लोकसंख्या १,३७,०९,००० आणि विस्तार {{convert|8382|km2|sqmi|order=flip}} इतका होता.<ref name=Metrop>{{Cite web |url=http://www.dgcl.interieur.gouv.fr/sections/a_votre_service/lu_pour_vous/les_grandes_metropol/downloadFile/attachedFile/metropolislondres.pdf?nocache=1254397828.63 |title=Metropolis: 027 London, World Association of the Major Metropolises |access-date=3 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427084411/http://www.dgcl.interieur.gouv.fr/sections/a_votre_service/lu_pour_vous/les_grandes_metropol/downloadFile/attachedFile/metropolislondres.pdf?nocache=1254397828.63 |archive-date=27 April 2011}}</ref> लंडन शहर [[थेम्स नदी]]च्या दोन्ही काठांवर पसरलेले आहे. या नदीतून जलवाहतूक होते व लहान जहाजे समुद्रापासून येथपर्यंत येऊ शकतात. [[पोर्ट ऑफ लंडन]] हे येथील बंदर आहे. येथून प्रवासी व मालवाहतूक होते. एकेकाळी थेम्स नदीचे पात्र आत्ता आहे त्यापेक्षा सुमारे पाचपट रुंद होते.<ref name=london_065>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=M9qvtYYhRtAC&pg=PR11 |title=London: A History |first=Francis |last=Sheppard |page=10 |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-285369-1 |access-date=6 June 2008}}</ref> थेम्स नदीवर समुद्राच्या भरती-ओहोटीचा थेट परिणाम होतो व त्यामुळे शहराला पूराचा धोका आहे.<ref name=london_066>{{Cite web |url=http://www.environment-agency.gov.uk/yourenv/eff/1190084/natural_forces/flooding/?version=1&lang=_e |title=Flooding |publisher=UK [[Environment Agency]] |access-date=19 June 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060215080725/http://www.environment-agency.gov.uk/yourenv/eff/1190084/natural_forces/flooding/?version=1&lang=_e |archive-date=15 February 2006 |url-status=dead}}</ref> [[जागतिक हवामानबदल]] आणि भूशास्त्रीय बदलांमुळे हा धोका अधिकाधिक वाढतो आहे.<ref name=london_067>{{Cite web |url=http://www.environment-agency.gov.uk/yourenv/eff/1190084/natural_forces/sealevels/?version=1&lang=_e |title="Sea Levels"&nbsp;– UK Environment Agency |publisher=[[Environment Agency]] |access-date=6 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523225152/http://www.environment-agency.gov.uk/yourenv/eff/1190084/natural_forces/sealevels/?version=1&lang=_e |archive-date=23 May 2008 |url-status=dead}}</ref> [[व्हिक्टोरियन काळ|व्हिक्टोरियन काळापासून]] थेम्सचे दोन्ही काठ बांधून काढले गेले आहेत व याच्या उपनद्यांना भुयारातून मार्ग दिलेला आहे. शहर जसजसे वाढत गेले तसे आसपासची लहान गावे व वस्त्या यात समाविष्ट झाल्या. अशा गाव व वस्त्यांची नावे अद्यापही प्रचलित आहेत. [[मेफेर (लंडन)|मेफेर]], [[वेम्बली]], [[साउथवार्क (लंडन)|साउथवार्क]], इ. यांपैकी काही प्रमुख भाग आहेत. == हवामान == लंडनमधील हवामान इतर [[पश्चिम युरोप]]ीय शहरांप्रमाणे सौम्य व आर्द्र आहे.<ref name="AverageWeatherLondon">{{Citation |दुवा=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003790 |title=Average Conditions, London, United Kingdom |publisher=[[British Broadcasting Corporation]] |accessdate=2008-10-28}}</ref> २०१० साली लंडन हे [[युरोप]]ातील सर्वात प्रदुषित शहर होते.<ref>{{Citation |दुवा=http://www.guardian.co.uk/environment/2010/jun/25/london-air-pollution-europe |title=London air pollution 'worst in Europe' |publisher=The Guardian |accessdate=2010-06-26 | date=2010-06-25}}</ref> {{Weather box |location = लंडन (हीथ्रो विमानतळ) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 14.0 |Feb record high C = 16.0 |Mar record high C = 21.0 |Apr record high C = 26.9 |May record high C = 31.0 |Jun record high C = 35.0 |Jul record high C = 35.5 |Aug record high C = 37.9 |Sep record high C = 30.0 |Oct record high C = 26.0 |Nov record high C = 19.0 |Dec record high C = 15.0 |year record high C = 37.9 |Jan high C = 8.1 |Feb high C = 8.4 |Mar high C = 11.4 |Apr high C = 14.2 |May high C = 17.9 |Jun high C = 21.1 |Jul high C = 23.5 |Aug high C = 23.2 |Sep high C = 19.9 |Oct high C = 15.6 |Nov high C = 11.2 |Dec high C = 8.3 |year high C = 15.2 |Jan humidity= 91 |Feb humidity= 89 |Mar humidity= 91 |Apr humidity= 90 |May humidity= 92 |Jun humidity= 92 |Jul humidity= 93 |Aug humidity= 95 |Sep humidity= 96 |Oct humidity= 95 |Nov humidity= 93 |Dec humidity= 91 |Jan snow days= 4 |Feb snow days= 4 |Mar snow days= 3 |Apr snow days= 1 |May snow days= 0 |Jun snow days= 0 |Jul snow days= 0 |Aug snow days= 0 |Sep snow days= 0 |Oct snow days= 0 |Nov snow days= 1 |Dec snow days= 3 |Jan snow cm= 24.4 |Feb snow cm= 10.8 |Mar snow cm= 2.7 |Apr snow cm= 0.4 |May snow cm= 0 |Jun snow cm= 0 |Jul snow cm= 0 |Aug snow cm= 0 |Sep snow cm= 0 |Oct snow cm= 0 |Nov snow cm= 0.2 |Dec snow cm= 8.2 |Jan low C = 2.3 |Feb low C = 2.1 |Mar low C = 3.9 |Apr low C = 5.5 |May low C = 8.7 |Jun low C = 11.7 |Jul low C = 13.9 |Aug low C = 13.7 |Sep low C = 11.4 |Oct low C = 8.4 |Nov low C = 4.9 |Dec low C = 2.7 |year low C = 7.4 |Jan record low C = -10.0 |Feb record low C = -9.0 |Mar record low C = -8.0 |Apr record low C = -2.0 |May record low C = -1.0 |Jun record low C = 5.0 |Jul record low C = 7.0 |Aug record low C = 6.0 |Sep record low C = 3.0 |Oct record low C = -4.0 |Nov record low C = -5.0 |Dec record low C = -7.0 |year record low C = -10.0 |Jan precipitation mm = 55.2 |Feb precipitation mm = 40.8 |Mar precipitation mm = 41.6 |Apr precipitation mm = 43.6 |May precipitation mm = 49.3 |Jun precipitation mm = 44.9 |Jul precipitation mm = 44.5 |Aug precipitation mm = 49.5 |Sep precipitation mm = 49.1 |Oct precipitation mm = 68.5 |Nov precipitation mm = 59.0 |Dec precipitation mm = 55.0 |year precipitation mm = 601.5 |Jan rain days = 10.9 |Feb rain days = 8.1 |Mar rain days = 9.8 |Apr rain days = 9.3 |May rain days = 8.5 |Jun rain days = 8.4 |Jul rain days = 7.0 |Aug rain days = 7.2 |Sep rain days = 8.7 |Oct rain days = 9.3 |Nov rain days = 9.3 |Dec rain days = 10.1 |unit rain days = 1&nbsp;mm |Jan sun = 61.4 |Feb sun = 77.7 |Mar sun = 113.9 |Apr sun = 167.6 |May sun = 197.0 |Jun sun = 205.5 |Jul sun = 210.9 |Aug sun = 203.4 |Sep sun = 148.3 |Oct sun = 115.9 |Nov sun = 72.3 |Dec sun = 51.8 |year sun = 1625.7 |source 2 = हवामान खाते,<ref name = GreenwichStats>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/sites/greenwich.html | title = Met Office: Climate averages 1971-2000 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20101209172359/http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/sites/greenwich.html | archivedate = 2010-12-09 | publisher = [[Met Office]] | access-date = 2010-07-26 | url-status = dead }}</ref> |source 1 = [[बीबीसी]] हवामान,<ref name="AverageWeatherLondon">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://news.bbc.co.uk/weather/forecast/8?type=node&clear=ABCD&state=fo:D | title= London, Greater London: Average conditions | publisher = [[BBC Weather]] | archiveurl = http://www.webcitation.org/5wpjdyrKA | archivedate = 2011-02-28}}</ref><ref name="Met_Aug_2003_Hot_Spell">{{संकेतस्थळ स्रोत | title = August 2003 — Hot spell | दुवा = http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/interesting/aug03maxtemps.html#maxtemps10aug | publisher = [[Met Office]] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110926225852/http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/interesting/aug03maxtemps.html#maxtemps10aug | archivedate = 2011-09-26 | access-date = 2011-09-07 | url-status = dead }}</ref> |date=August 2010 }} == अर्थकारण == [[File:City_of_London_skyscrapers_HDR_-_2023-03-18.jpg|thumb|लंडन हे जगातील सगळ्यात मोठ्या आर्थिक केन्द्रांपैकी एक आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.cityam.com/london-top-world/|title=London tops 2015 global financial centre rankings and knocks New York into second place|website=cityam.com|date=23 September 2015|access-date=12 November 2015}}</ref>]] लंडन शहराचे अर्थकारण २०१९ साली अंदाजे ५०३ अब्ज पाउंड (५३,३२,८०० कोटी रुपये इतके होती. एकूण [[युनायटेड किंग्डमचे अर्थकारण|युनायटेड किंग्डमच्या अर्थकारणातील]] चौथा भाग फक्त लंडनमध्ये होता.<ref>{{Cite web |url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/bulletins/regionaleconomicactivitybygrossdomesticproductuk/1998to2019/pdf |title=Regional economic activity by gross domestic product, UK: 1998 to 2019, UK- Office for National Statistics |first=Trevor |last=Fenton |website=ons.gov.uk}}</ref> लंडनमध्ये आर्थिक व्यवहार करणारे पाच प्रमुख भाग आहेत -- [[वेस्टमिन्स्टर (लंडन)|वेस्टमिन्स्टर]], [[केनेरी व्हार्फ]], [[कॅम्डेन (लंडन)|कॅम्डेन]] आणि [[इस्लिंग्टन]] तसेच [[लँबेथ]] आणि [[साउथवार्क]]. बृहद् लंडमधील इमारतींमधून २ कोटी २७ लाख मी^२ इतकी जागा कार्यालयांनी व्यापली आहे. लंडन शहरातील जागांच्या किमती जगातील सर्वाधिक महागड्या शहरांपैकी आहेत.<ref>{{Cite web |last=Lowe |first=Felix |date=18 February 2008 |title=Highgate Trumps Chelsea as Priciest Postcode |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/constructionandproperty/2784634/Highgate-trumps-Chelsea-as-priciest-postcode.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210102203419/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/constructionandproperty/2784634/Highgate-trumps-Chelsea-as-priciest-postcode.html |archive-date=2 January 2021 |access-date=25 March 2021 |website=[[द डेली टेलिग्राफ]]}}</ref> लंडनमधील अर्थ आणि वित्तसेवा यूकेमध्ये प्रचंड प्रमाणात परदेशी चलन आणतात. जगातील चलन उलाढालींपैकी सुमारे ३७% भाग (५०,००,०० कोटी रुपये) या शहरातून होतात.<ref>{{Cite news |date=18 September 2016 |title=London's core role in euros under spotlight after Brexit vote |work=[[Reuters]] |url=http://uk.reuters.com/article/uk-global-markets-bis-britain-idUKKCN11O0C4 |access-date=28 March 2021 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030121316/https://uk.reuters.com/article/uk-global-markets-bis-britain-idUKKCN11O0C4 |url-status=dead }}</ref> लंडन शहरात काम करणाऱ्यांपैक ८५% कर्मचारी अर्थ, वित्त किंवा संबंधित सेवाशील कंपन्यामध्ये आहेत. [[ब्रेक्झिट]]नंतर युरोपीय कंपन्यांनी [[लंडन शेर बाजार|लंडन शेर बाजारातून]] नाव काढून घेतले असले तरीही या सेवांचा प्रभाव अद्यापही आहे.<ref name=LSEExodus>{{cite news |url= https://fortune.com/2023/10/31/uk-stock-market-doom-loop-london-financial-capital/ |title=UK's stock market is in a 'doom loop' that's undermining London's status as a global financial capital, investment bank says |author=Alexandra Muller and [[Bloomberg News]] |work=Fortune |location=New York |date=31 October 2023|access-date=20 February 2024}}</ref> [[बँक ऑफ इंग्लंड]], [[लंडन शेर बाजार]] आणि [[लॉइड्स ऑफ लंडन]] ही विमा कंपनी लंडनमध्ये स्थित आहेत.<ref>{{cite book|last=Mantle|first=Jonathan|title=For Whom the Bell Tolls|url=https://archive.org/details/forwhombelltolls0000mant|url-access=registration|year=1992|publisher=Sinclair-Stevenson |location=London |isbn=9781856191524 }}</ref> [[फूट्सी १००]] या लंडन शेर बाजाराचा निर्देशांकातील ५० पेक्षा अधिक कंपन्याची तसेच युरोपमधील ५०० सगळ्यात मोठ्या कंपन्यांपैकीक १०० पेक्षा अधिक कंपन्यांची मुख्यालये लंडन शहरात आहेत..<ref name="london_113">{{Cite web|date=9 June 2009|title=London Stock Exchange|url=http://www.londonstockexchange.com/en-gb/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090609022757/http://www.londonstockexchange.com/en-gb/|archive-date=9 June 2009|access-date=27 April 2008|website=[[London Stock Exchange]]}}</ref> अर्थ आणि वित्तव्यापारावरील मोठी भिस्त असल्याने [[२००७-०८ चे आर्थिक संकट|२००७-०८ च्या आर्थिक संकटाचा]] लंडनवर भीषण परिणाम झाला होता.<ref>{{Cite news |last=Gardiner |first=Beth |date=20 January 2010 |title=The London Banking Center Is Beginning to Feel Like Itself Again. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2010/01/21/business/global/21rglofinuk.html |url-status=live |access-date=28 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125173353/https://www.nytimes.com/2010/01/21/business/global/21rglofinuk.html |archive-date=25 January 2010}}</ref> == वस्तीविभागणी == {|class="wikitable" style="float:right; text-align:right;" |+२०२१ जनगणना - लंडनच्या वस्तीमधील इतर देशांमध्ये जन्मलेले लोक<ref>{{cite web |title=२०२१ जनगणना Bulk Data Download - TS012 Country of birth (detailed) |publisher=Durham University |url=https://www.nomisweb.co.uk/census/2021/bulk}}</ref> |- !colspan=2|जन्मदेश !! संख्या !! टक्केवारी |- !tyle=text-align:left; colspan=२|{{देशध्वज|United Kingdom}} || ५,२२३,९८६ || ५९.४ |- !style=text-align:left; colspan=२|युनायटेड किंग्डम बाहेरचे || ३,५७५,७३९ || ४०.६ |- | rowspan=11 | ||style=text-align:left;|{{देशध्वज|India}} || ३२२,६४४ || ३.७ |- | style=text-align:left;|{{देशध्वज|Romania}} || १७५,९९१ || २.० |- | style=text-align:left;|{{देशध्वज|Poland}} || १४९,३९७ || १.७ |- | style=text-align:left;|{{देशध्वज|Bangladesh}} || १३८,८९५ || १.६ |- | style=text-align:left;|{{देशध्वज|Pakistan}} || १२९,७७४ || १.५ |- | style=text-align:left;|{{देशध्वज|Italy}} || १२६,०५९ || १.४ |- | style=text-align:left;|{{देशध्वज|Nigeria}} || ११७,१४५ || १.३ |- | style=text-align:left;|{{देशध्वज|Ireland}} || ९६,५६६ || १.१ |- | style=text-align:left;|{{देशध्वज|Sri Lanka}} || ८०,३७९ || ०.९ |- | style=text-align:left;|{{देशध्वज|France}} || ७७,७१५ || ०.९ |- | style=text-align:left;|इतर || २,१६१,१७४ || २४.६ |- !colspan=२|एकूण || ८,७९९,७२५ || १००.० |} {{main|लंडनमधील वस्तीविभागणी}} [[File:Greater London population density map, 2011 census.png|thumb|upright=1.3|लंडनमधील वस्तीची दाटी]] लंडन महानगरक्षेत्र बृहद् लंडनच्या पलीकडे पसरलेले आहे. येथील एकूण लोकसंख्या २०११मध्ये ९७,८७,४२६ इतकी होती.<ref name="urbanpopulation"/> चिकटून असलेल्या शहरांसह येथील लोकसंख्या १.२-१.४ कोटी आहे<ref name=metro_area_1>{{Cite web |url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html |title=The Principal Agglomerations of the World |website=City Population |access-date=3 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704112702/http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html |archive-date=4 July 2010 |url-status=live}}</ref> १९९१-२००१ दरम्यान ७,२६,००० लोकांनी येथे स्थलांतर केले होते.<ref name="Immigration">{{Cite web |last=Leppard |first=David |date=10 April 2005 |title=Immigration Rise Increases Segregation in British Cities |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185641/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece |archive-date=11 February 2008 |access-date=25 March 2021 |website=[[द टाइम्स]]}}</ref> लोकसंख्येनुसार लंडन १९व्या क्रमांकाचे सगळ्यात मोठे शहर आहे.<ref name=Billionaires>{{Cite news |title='Rich List' counts more than 100 UK billionaires |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-27360032 |access-date=11 May 2014 |work=BBC News |date=11 May 2014}}</ref> जगातील अतिशय दाट वस्ती असलेले {{convert|5177|PD/km2|PD/sqmi}}<ref name=Metrop/> हे शहर {{convert|1579|km2|sqmi}} मध्ये विस्तारलेले आहे. ब्रिटनमधील इतर कोणत्याही प्रदेशापेक्षा येथील वस्तीची दाटी १०पट किंवा अधिक आहे.<ref name=london_087>{{Cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/regional_snapshot/RS_Lon.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624195152/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/regional_snapshot/RS_Lon.pdf |archive-date=24 June 2008 |title=Population density of London: by London borough, 2006 |publisher=UK Statistics Authority |url-status=live}}</ref> लंडनमधील २३.१% लोक सरकारी फ्लॅटमधून भाड्याने राहतात तर ३०% लोक खाजगी घरमालकांकडून घर किंवा फ्लॅट भाड्याने घेतात. ४६.८% लोक स्वतःच्या घरात राहतात.<ref>{{Cite web |title=TS054 - Tenure - Nomis - Official Census and Labour Market Statistics |url=https://www.nomisweb.co.uk/datasets/c2021ts054 |access-date=14 January 2024 |website=nomisweb.co.uk}}</ref> शहरातील ४६.७% लोक पदवीधर आहेत तर १६.२% जेमतेम लिहू-वाचू शकतात.<ref>{{Cite web |title=TS067 - Highest level of qualification - Nomis - Official Census and Labour Market Statistics |url=https://www.nomisweb.co.uk/datasets/c2021ts067 |access-date=14 January 2024 |website=nomisweb.co.uk}}</ref> लंडनमधील ४२.९% लोक घरून काम करतात तर २०.६% लोक कार घेउन कामास जातात. ९.६% लोक रेल्वे किंवा [[लंडन अंडरग्राउंड|अंडरग्राउंडने]] कामाला जातात. २०११मध्ये ही संख्या २२.६% होती.<ref>{{Cite web |title=TS061 - Method used to travel to work - Nomis - Official Census and Labour Market Statistics |url=https://www.nomisweb.co.uk/datasets/c2021ts061 |access-date=14 January 2024 |website=nomisweb.co.uk}}</ref> जानेवारी २००५ च्या सर्वेक्षणानुसार लंडनमध्ये सुमारे ३०० वेगवेगळ्या भाषा आणि बोलीभाषा वापरल्या जात होत्या.<ref name="london_090">{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/uk/2005/jan/21/britishidentity1 |title=Every race, colour, nation and religion on earth |work=The Guardian |location=London |access-date=6 May 2008 |first=Leo |last=Benedictus |date=21 January 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501134732/http://www.guardian.co.uk/uk/2005/jan/21/britishidentity1 |archive-date=1 May 2011 |url-status=live}}</ref> २०२१ च्या जनगणनेनुसार ७६.४% लोकांची मातृभाषा इंग्लिश होती. [[रोमेनियन भाषा|रोमेनियन]], [[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]], [[पोलिश भाषा|पोलिश]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]] आणि [[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगीझ]] या इतर बहुल प्रमाणात बोलल्या जाणाऱ्या भाषा होत्या<ref name=":8" /> === वय === २०१८मध्ये लंडनमधील लोकांचे सरासरी वय ३६.५ वर्षे होते. यूकेमध्ये हे वय ४०.३ वर्षे आहे.<ref name=":1" /> बृहद् लंडनमध्ये १४ वर्षांखालील मुले एकूण वस्तीच्या २०.६% आहेत तर खुद्द शहरात हे प्रमाण १८% आहे. हेच आकडे १४-२४ वर्षांसाठी ११.१% आणि १०.२%, २५-४४ साठी ३०.६% आणि ३९.७%, ४५-६४ साठी २४% आणि २०.४% तर ६५+ वर्षाकरता १३.६% आणि ९.३% आहेत.<ref name=":1">{{Cite web |date=20 April 2020 |title=The Age Distribution of the Population |url=https://www.trustforlondon.org.uk/data/londons-population-age/ |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702033916/https://www.trustforlondon.org.uk/data/population-age-groups/ |archive-date=2 July 2020 |access-date=27 March 2021 |website=[[Trust for London]]}}</ref> २०२१ च्या जनगणनेनुसार लंडनमधील ३५,७५,७३९ म्हणजेत ४०.६% व्यक्ती युनायटेड किंग्डमबाहेर जन्मल्या होत्या.<ref name="Census2021">{{cite news |title=International migration, England and Wales: Census 2021 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/internationalmigration/bulletins/internationalmigrationenglandandwales/census2021#:~:text=London%20has%20remained%20the%20region,had%20a%20non%2DUK%20passport |access-date=3 December 2022 |publisher=ONS}}</ref> १९७१ च्या तुलनेने ही संख्या २९ लाखांनी जास्त आहे. त्यावेळी फ्त ६,६८,३७३ व्यक्ती परदेशांत जन्मलेल्या होत्या.<ref>{{Cite web |last=UK Data Service |first=Jisc |date=21 March 2013 |title=Casweb |url=https://casweb.ukdataservice.ac.uk//index.htm |access-date=14 January 2024 |website=casweb.ukdataservice.ac.uk |language=English}}</ref> २०२१मध्ये यांपैकी ३२.१% लोक [[आशिया]]मध्ये (लंडनच्या एकूण लोकसंख्येपैकी १३%), १७.७% (७१%) [[आफ्रिका|आफ्रिकेत]] १५.५% (38.2ज्%) [[युरोप]] तर ४.२% लोक [[अमेरिका (खंड)|अमेरिका]] आणि [[कॅरिबियन]]मध्ये जन्मलेल्या होत्या.<ref name=":3">{{Cite web |title=Countries of birth - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/create/filter-outputs/2260f256-3757-4b75-835d-b904cb29a357 |access-date=14 January 2024 |website=ons.gov.uk}}</ref> एकूण परदेशां जन्मलेल्यांपैकी सर्वाधिक लोक [[भारत]], [[रोमेनिया]], [[पोलंड]], [[बांगलादेश]] आणि [[पाकिस्तान]]मध्ये जन्मलेल्या होत्या<ref name=":3" /> === वांशिक === २०२१ च्या जनगणनेनुसार लंडनमधील ५३.८% किंवा ८१,७३,९४१ व्यक्ती श्वेतवर्णीय होत्या. यांपैकी ३६.८% ब्रिटिश, १.८ आयरिश आणि उरलेले इतर ठिकाणचे होते..<ref name=":5">{{Cite web |title=Ethnic group - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS021/editions/2021/versions/1/filter-outputs/d2f0a39a-75b6-4995-b4bd-a5b68ff79027#get-data |access-date=5 December 2022 |website=Ons.gov.uk}}</ref> लंडनमधील २०.८% व्यक्ती पूर्ण आशियाई आणि अधिक १.४% लोक मिश्र-आशियाई वंशाचे होते. ब्रिटिश भारतीय लोकांची संख्या ७.५% किंवा दर १२ पैकी १ इतकी होती तर ब्रिटिश-पाकिस्तानी ३.७% आणि ब्रिटिश-बांगलादेशी ३.३% होते. ब्रिटिश-चिनी १.७%, ब्रिटिश-अरब १.६% आणि इतर आशियाई लोक ४.६% होते.<ref name=":5" /> २०२१मध्ये लंडनमधील १५.९% कृष्णवर्णीय किंवा मिश्र-कृष्णवर्णीय होत्या. यांपैकी आफ्रिकेतील लोक लंडनमधील एकूण लोकसंख्येच्या ७.९% होते आणि ३.९% लोक कॅरिबियनमधील होते.<ref name=":5" /> लंडनच्या वस्तीचे मिश्रण १९६० नंतर बदलले आहे. १९६१मध्ये अश्वेतवर्णीयांचे प्रमाण फक्त २.३% किंवा १,७९,१०९ इतके होते.<ref>{{Cite journal |last=Lee |first=Trevor R. |date=1973 |title=Immigrants in London: Trends in distribution and concentration 1961–71 |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/1369183X.1973.9975191 |journal=Journal of Ethnic and Migration Studies |language=en |volume=2 |issue=2 |pages=145–158 |doi=10.1080/1369183X.1973.9975191 |issn=1369-183X}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Charles |date=1971 |title=Distribution of Commonwealth immigrants in Greater London |url=https://www.jstor.org/stable/43617773 |journal=Ekistics |volume=32 |issue=188 |pages=12–21 |jstor=43617773 |issn=0013-2942}}</ref> १९९१मध्ये हे प्रमाण २०.२% किंवा १३,४५,११९ झाले.<ref>{{Cite web |title=1991 census - local base statistics - Nomis - Official Census and Labour Market Statistics |url=https://www.nomisweb.co.uk/datasets/lbs91 |access-date=14 January 2024 |website=nomisweb.co.uk}}</ref> २०२१मध्ये हेच प्रमाण ४६.२% झाले.<ref name=":7">{{Cite web |title=Ethnic group - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS021/editions/2021/versions/1/filter-outputs/d2f0a39a-75b6-4995-b4bd-a5b68ff79027 |access-date=14 January 2024 |website=ons.gov.uk}}</ref> === धर्म === {{Pie chart |thumb=right|caption=लंडनमधील धर्म (२०२१)<ref name=census2021>{{cite web|url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS030/editions/2021/versions/1/filter-outputs/8f748994-2bd6-407c-b7f8-7f9d7fafbe6f| title=Religion |publisher=[[Office for National Statistics]] |access-date=30 November 2022}}</ref>|label1=[[ख्रिश्चन लोक|ख्रिश्चन]]|value1=40.66|color1=DodgerBlue|label2=[[निधर्मी]]|value2=27.05|color2=honeydew|label3=[[इस्लाम]]|value3=14.99|color3=Green|label4=[[हिंदू]]|value4=5.15|color4=coral|label5=[[ज्यू धर्म|ज्यू]]|value5=1.65|color5=turquoise|label6=[[शीख धर्म]]|value6=1.64|color6=yellow|label7=[[बौद्ध]]|value7=0.99|color7=goldenrod|label8=इतर|value8=0.88|color8=deeppink|label9=धर्म सांगितला नाही|value9=7.00|color9=lightgrey }} २०२१मध्ये लंडनमध्ये बव्हंश (४०.६६%) [[ख्रिश्चन]] लोक होते आणि २०.७% लोक [[निधर्मी]] होती. १५% [[मुसलमान|मुस्लिम]] होते आणि ८.५% लोकांनी त्यांचा धर्म कळवला नाही. लंडनमध्ये ५.१५% लोक [[हिंदू]] तर १.६५% [[ज्यू लोक|ज्यू]] आणि १.६४% [[शीख धर्म|शीख]] आणि १% [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] लोक होते.<ref name=census2021/><ref>{{Cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |title=2011 Census, Key Statistics for Local Authorities in England and Wales |publisher=Office for National Statistics |date=11 December 2012 |access-date=4 May 2013 |archive-date=2016-01-05 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |url-status=dead }}</ref> शहराच्या वायव्य भागातील [[हॅरो (लंडन)|हॅरो]] आणि [[ब्रेंट (लंडन)|ब्रेंट]] या बरोंमध्ये हिंदूंची मोठी वस्ती आहे. लंडनमध्ये [[बॅप्स श्री स्वामिनारायण मंदिर (लंडन)|बॅप्स श्री स्वामिनारायण मंदिर]] सह ४४ देउळे आहेत. ब्रेंटमध्ये [[नीस्डेन टेंपल]] हे मोठे देउळ आहे.<ref>{{cite news |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/west_midlands/5276644.stm |title=Opening for biggest Hindu temple |work=BBC News |date=23 August 2006 |access-date=28 August 2006}}</ref><ref name=london_103>{{Cite web |url= https://www.bbc.co.uk/london/content/articles/2005/05/19/hindu_london_feature.shtml |title=Hindu London |date=6 June 2005 |work=BBC London |access-date=3 June 2006 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060218161357/http://www.bbc.co.uk/london/content/articles/2005/05/19/hindu_london_feature.shtml |archive-date=18 February 2006 |url-status=live}}</ref> [[साउथऑल]] भागात भारताबाहेरचा सगळ्यात मोठा [[गुरुद्वारा]] आहे.<ref name=london_104>{{Cite news |url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2898761.stm |title=£17&nbsp;m Sikh temple opens |date=30 March 2003 |work=BBC News |access-date=7 June 2008 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071003094649/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2898761.stm |archive-date=3 October 2007 |url-status=live}}</ref> == वाहतूक व्यवस्था == लंडन शहर इंग्लंड व जगातील इतर शहरांसोबत विमानसेवा, [[रेल्वे]] व रस्तेमार्गांनी जोडले गेले आहे. === रेल्वे आणि भुयारी रेल्वे === ==== लंडन अंडरग्राउंड आणि डीएलआर ==== [[चित्र:Lancaster Gate tube.jpg|thumb|left|[[लंडन अंडरग्राउंड]] ही जगातील सर्वात जुनी शहरी भुयारी रेव्ले आहे.]] शहरी वाहतुकीसाठी [[लंडन अंडरग्राऊंड]] ही जगातील सर्वात जुनी व दुसरी सर्वाधिक लांबीची शहरी भुयारी रेल्वे सेवा कार्यरत आहे. २८० स्थानके जोडणाऱ्या ह्या रेल्वेचा वापर दररोज ३० लाख प्रवासी करतात. जगातील सर्वोत्तम शहरी वाहतूक असलेले शहर हा खिताब लंडनला मिळाला आहे.<ref name=london_126>{{Cite document |दुवा=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/london/5294790.stm |publisher=BBC News | location = London |accessdate=<!---2008-06-07---> |title=London voted best for transport |date=29 August 2006 |ref=harv }} {{WebCite|दुवा=http://www.webcitation.org/5yoJyCec1|date =19 May 2011}}</ref> ==== उपनगरी सेवा ==== [[लंडन उपनगरीय रेल्वे]] शहराजवळच्या उपनगरांना एकमेकांशी तसेच मुख्य शहराशी जोडते. या सेवेवर एकूण ३६८ स्थानके आहेत. ==== लांब पल्ल्याची आणि आंतरराष्ट्रीय सेवा ==== [[युरोस्टार]] ही [[चॅनल टनेल]]मधून धावणारी [[द्रुतगती रेल्वे]]सेवा लंडनला [[पॅरिस]] व [[ब्रुसेल्स]] शहरांशी जोडते. लंडन शहरात लांब पल्ल्याची गाड्यांची एकूण १८ [[रेल्वे स्थानक]]े आहेत. येथून ग्रेट ब्रिटनमधील सर्व शहरे जोडलेली आहेत. === रस्ते आणि महामार्ग === लंडनमधील बव्हंश वाहतूक सार्वजनिक प्रवासीसेवेवर होते तर उपनगरांमध्ये कारने प्रवास सर्रास होतो. लंडन शहराभोवती ४ वेगवेगळे वर्तुळाकार मार्ग आहेत - [[इनर रिंग रोड (लंडन)|इनर रिंग रोड]], [[नॉर्थ सर्क्युलर रोड (लंडन)|नॉर्थ]] आणि [[साउथ सर्क्युलर रोड (लंडन)|साउथ सर्क्युलर रोड]] तसेच [[एम२५ (ग्रेट ब्रिटन)|एम२५]]. या रस्त्यांना छेद देणारे थेट रस्ते शहराच्या मध्याकडे जातात. तरीही अगदी शहरमध्यात जाणारे रस्ते अभावानेच आहेत. {{convert|117|mi|adj=off|flip=yes}} लांबीचा एम२५ हा युरोपातील दुसऱ्या क्रमांकाचा वर्तुळाकार महामार्ग आहे.<ref>{{Cite web |publisher=Highways Agency |date=25 June 2018 |url=http://www.highways.gov.uk/our-road-network/our-network/key-roads/m25/ |access-date=25 June 2018 |title=M25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180626030215/http://www.highways.gov.uk/our-road-network/our-network/key-roads/m25/ |archive-date= 26 June 2018 |url-status=dead}}</ref> [[ए१ रोड (ग्रेट ब्रिटन)|ए१ रस्ता]] मोटरवे लंडनला [[लीड्स]] तर [[एम१ मोटरवे]] [[न्यूकॅसल अपॉन टाईन|न्यूकॅसल अपॉन टाइन]] मार्गे [[एडिनबरा|एडिनबरा]]ला जोडतो.<ref>{{Cite web|url=https://www.sabre-roads.org.uk/roadlists/f99/1.shtml|title=SABRE - Road Lists - The First 99 - A1|website=Sabre-roads.org.uk|access-date=14 June 2023|archive-date=15 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115121242/https://www.sabre-roads.org.uk/roadlists/f99/1.shtml|url-status=dead}}</ref> [[File:16-11-16-Glasgow street scene-RR2 7280 (cropped).jpg|thumb|left|लंडनमध्ये [[हॅकनी कॅरेज]] (काळी कॅब) सगळीकडे दिसतात. १९४८पासून या गाड्या काळ्या रंगाच्या [[ऑस्टिन एफएक्स३]] प्रकारच्या असतात.]] लंडनमध्ये टॅक्सीसेवा मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहेत. काळ्या रंगाच्या या गाड्या लंडनच्या कानाकोपऱ्यातून दिसतात. [[बीबीसी]]नुसार काळ्या कॅब आणि लाल दुमजली बस आणि त्यांच्याबद्दलच्या अनेक कथा लंडनमधील परंपरांमध्ये खोलपणे निगडीत आहेत.<ref name="London traditions"/> [[ऑस्टिन मोटर कंपनी]]ने [[हॅकनी कॅरेज]] १९२९पासून बनविणे सुरू केले. १९४८मध्ये [[ऑस्टिन एफएक्स३]] आणि १९५८मध्ये [[ऑस्टिन एफएक्स४]] तर अलीकडे [[लंडन टॅक्सीज इंटरनॅशनल कंपनी]]चे [[टीएक्स२]] आणि [[टीएक्स४]] हे प्रकार रस्त्यावर दिसतात. या गाड्या सहसा काळ्या रंगाच्या असतात तर काहींवर इतर रंगाच्या किंवा जाहिराती असतात.<ref>{{cite news |title=THE RULES: Why can London taxis choose to display advertising livery, but minicabs can't? |url=https://www.taxi-point.co.uk/post/the-rules-why-can-london-taxis-choose-to-display-advertising-livery-but-minicabs-can-t |access-date=18 May 2024 |agency=Taxi point}}</ref> लंडनमधील वाहतूकीची कोंडी कुप्रसिद्ध आहे. २००९मध्ये गर्दीच्या वेळी शहरातून जाणाऱ्या कारचा सरासरी वेग फक्त १७.१ किमी/तास (१०.६ मैल/तास) इतका होता.<ref>{{Cite news |last1=Mulholland |first1=Hélène |title=Boris Johnson mulls 'intelligent' congestion charge system for London |url= http://www.guardian.co.uk/politics/2009/mar/16/boris-johnson-congestion-charge |work=The Guardian |location= London |date=16 March 2009}}</ref> २००३ पासून शहरमध्यात जाणाऱ्या खाजगी गाड्यांकडून [[लंडन कंजेशन चार्ज|कोंडी टोल]] घेतला जातो.<ref>{{Cite web |url= http://theconversation.com/london-congestion-charge-what-worked-what-didnt-what-next-92478 |title=London congestion charge: what worked, what didn't, what next |last=Badstuber |first=Nicole |website=The Conversation |date=2 March 2018 |access-date=28 April 2020}}</ref> शहरमध्यात राहणाऱ्यांना यात मोठी सवलत असते.<ref>{{Cite web |url=https://www.roadtraffic-technology.com/projects/congestion/ |title=Central London Congestion Charging, England |website=Verdict Traffic |access-date=28 April 2020 |archive-date=2023-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519182110/https://www.roadtraffic-technology.com/projects/congestion/ |url-status=dead }}</ref> काही वर्षांमध्ये शनि-रविवार सोडून शहरमध्यात जाणाऱ्या गाड्यांच्या संख्येत १,९५,००० वरून १,२५,००० इतकी कमी झाली<ref>Table 3 in Santos, Georgina; Button, Kenneth; Noll, Roger G. "London Congestion Charging/Comments." Brookings-Wharton Papers on Urban Affairs.15287084 (2008): 177,177–234.</ref> लंडनच्या बससेवेत ९,३०० वाहने आहेत आणि ही सेवा २४ तास उपलब्ध असते. ही सेवा ६७५ मार्गांवरील १९,००० बसथांब्यांवर उपलब्ध आहे.<ref name="Buses">{{Cite web |title=What we do – Buses |url= http://www.tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/what-we-do/buses |publisher= Transport for London |access-date=5 April 2014}}</ref> २०१९मध्ये लंडनच्या बसमधून २ अब्ज लोकांनी प्रवास केला होता.<ref>{{Cite web |date=28 October 2020 |title=Annual bus statistics: England 2019/20 |url= https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/929992/annual-bus-statistics-year-ending-march-2020.pdf |access-date=25 March 2021 |publisher=Department for Transport |page=2}}</ref> २०१०पासून या सेवेने सरासरी वार्षिक १.२ अब्ज पाउंड (१०८ अब्ज रुपये) कमावले आहेत.<ref>{{Cite web |date=24 March 2021 |title=Government support for the bus industry and concessionary travel (England) (BUS05) |url= https://www.gov.uk/government/statistical-data-sets/bus05-subsidies-and-concessions |access-date=26 March 2021 |website=GOV.UK |type=BUS0501: Operating revenue for local bus services by revenue type, by metropolitan area status: England (ODS, 34.7KB)}}</ref> [[चित्र:LT3 (10288453965).jpg|200px|इवलेसे|उजवे|लंडनमधील प्रसिद्ध डबल-डेकर बस]] लंडनची दुमजली (डबल-डेकर) बस ही शहराचे ओळख आहे. १९४७मध्ये पहिल्यांदा [[एईसी रीजंट ३ आरटी]] प्रकारच्या या बसेस धावल्या. त्यानंतर [[एईसी रूटमास्टर]] हा प्रकार वापरला गेला.<ref>{{cite book |last1=Blake |first1=Jim |title=London Transport Buses in the 1960s |date=2022 |publisher=Pen & Sword Books |page=9}}</ref> [[व्हिक्टोरिया कोच स्टेशन]] लंडनला ये-जा करणाऱ्या लांब पल्ल्याच्या बसचे मुख्य स्थानक आहे. १९३२मध्ये सुरू झालेल्या या स्थानकाचे १९७०मध्ये [[राष्ट्रीयीकरण]] झाले आणि नंतर ते लंडन ट्रान्सपोर्टने (आताचे ट्रान्सपोर्ट फॉर लंडन) सरकारकडून विकत घेतले. येथून दर वर्षी १ कोटी ४० लाख प्रवासी यूके आणि [[युरोप]]मधील अनेक शहरांना ये-जा करतात.<ref>{{cite press release |title=Victoria Coach Station to remain major coach hub |url= https://tfl.gov.uk/info-for/media/press-releases/2019/august/victoria-coach-station-to-remain-major-coach-hub |date=23 August 2019 |access-date=11 June 2022 |publisher= Transport for London}}</ref> === विमानवाहतूक === लंडन महानगराला [[लंडनमधील विमानतळ|सहा विमानतळ]] सेवा पुरवतात. हा विमानतळ महानगराच्या चार कोपऱ्यांमध्ये प्रत्येकी एक, शहरमध्याजवळ एक आणि पश्चिमेस मुख्य आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असे पसरलेले आहेत. * [[हिलिंग्डन]] ह्या बरोमध्ये स्थित असलेला [[लंडन हीथ्रो विमानतळ]] हा युनायटेड किंग्डममधील सर्वात मोठा व आंतरराष्ट्रीय प्रवासी वाहतूकीच्या दृष्टीने जगातील सर्वात वर्दळीचा [[विमानतळ]] आहे. * [[गॅटविक विमानतळ]] हा येथील दुसरा एक महत्त्वाचा विमानतळ आहे. * [[लंडन स्टॅनस्टेड विमानतळ|लंडन स्टॅनस्टेड]], [[लंडन लुटॉन विमानतळ|लंडन लुटॉन]] आणि [[लंडन सिटी विमानतळ|लंडन सिटी]], [[लंडन साउथएंड विमानतळ|लंडन साउथएंड]] हे इतर चार विमानतळ आहेत. === फेरी सेवा === लंडनमध्ये [[थेम्स नदी]]वर [[थेम्स क्लिपर]] नावाच्या बोटींमधून फेरीसेवा उपलब्ध आहे. ही सेवा रोजंदारीच्या प्रवाशांसाठी तसेच पर्यटकांसाठी वापरल्या जातात.<ref>{{Cite book |last=Steves |first=Rick|title=Rick Steves England |date=17 March 2020 |publisher=Avalon Publishing |isbn=978-1-64171-237-8 |language=en}}</ref> [[केनेरी व्हार्फ]], [[लंडन ब्रिज]], [[बॅटरसी पॉवर स्टेशन]] आणि [[लंडन आय]] सह अनेक धक्क्यांवरून ही सेवा गर्दीच्या वेळी दर २० मिनिटांनी तर इतर वेळी अधिक वेळेने सुटतात.<ref>{{Cite web |year=2021 |title=Commute Through London – Uber Boat by Thames Clippers |url=https://www.thamesclippers.com/commuters/commute-by-river |access-date=26 March 2021 |website=thamesclippers.com |language=en-GB}}</ref> [[वूलविच फेरी]] ही फेरी सेवा [[नॉर्थ सर्क्युलर रोड|नॉर्थ]] आणि [[साउथ सर्क्युलर रोड]] या महामार्गांना नदीमार्गे जोडते.<ref>{{Cite web |date=16 April 2013 |title=Woolwich Ferries celebrate 50 years of service |url=http://www.tfl.gov.uk/corporate/media/newscentre/archive/27762.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922034512/http://www.tfl.gov.uk/corporate/media/newscentre/archive/27762.aspx |archive-date=22 September 2013 |access-date=26 March 2021 |website=[[Transport of London]]}}</ref> == लोकजीवन आणि संस्कृती == === संगीत === पश्चिमात्य [[शास्त्रीय संगीत|शास्त्रीय]] व [[रॉक संगीत]]ाच्या इतिहासात लंडनला मानाचे स्थान आहे. अनेक ऐतिहासिक संगीत विद्यालये व संस्था लंडन शहरात आहेत. लंडन [[सिंफनी]] [[ऑर्केस्ट्रा]] हा नावाजलेला संगीतचमू लंडनच्या बार्बिकन सेंटरमध्ये भरतो. [[बीटल्स]], [[द रोलिंग स्टोन्स]], [[पिंक फ्लॉइड]], [[क्वीन (बँड)|क्वीन]] हे जगातील सर्वात लोकप्रिय बँड लंडनमध्येच स्थापण्यात आले. तसेच [[एल्टन जॉन]], [[डेव्हिड बोवी]], [[जॉर्ज मायकल]], [[एमी वाइनहाऊस]] इत्यादी प्रसिद्ध गायक व संगीतकार लंडनचे रहिवासी होते. === बागबगीचे === सुमारे ३५,००० एकर (१४,१६४ हेक्टर) विस्ताराचे बगीचे असलेले लंडन हे युरोपमधील सगळ्यात हरित शहरांपैकी एक आहे.<ref>{{Cite web |last=McGlone |first=Conor |date=9 July 2013 |title=London 'greenest city' in Europe |url=https://www.edie.net/news/6/London--greenest-city--in-Europe-/ |access-date=27 March 2021 |website=edie.net |language=en}}</ref> ==== शाही बगीचे ==== [[File:Hyde Park London from the air.jpg|thumb|upright=1.1|१६३७मध्ये तयार केलेले [[हाइड पार्क]] आणि जवळील [[केन्सिंग्टन गार्डन्स]] हे बगीचे]] शहरमध्यातील [[हाइड पार्क]], [[केन्सिंग्टन गार्डन्स]] आणि [[रीजंट्स पार्क]] हे मोठे बगीचे आठ [[शाही बगीचे (इंग्लंड)|शाही बगीच्यांपैकी]] सगळ्यात मोठे आहेत.<ref>{{Cite web |url=http://www.royalparks.org.uk/parks/kensington_gardens/ |title=Kensington Gardens |year=2008 |publisher=The Royal Parks |access-date=26 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527231143/http://www.royalparks.org.uk/parks/kensington_gardens/ |archive-date=27 May 2010 |url-status=dead }}</ref> हाइड पार्कमध्ये क्रीडास्पर्धा होतात तसेच खुल्या आवारातील संगीतसमारंभही होतात. [[रीजंट्स पार्क]]मध्ये [[लंडन झू]] हे जगातील सगळ्यात जुने शास्त्रीय पद्धतीने चालविलेले प्राणी संग्रहालय आहे. [[मदाम तुसॉचे मेण पुतळे]] येथून जवळच आहेत.<ref name=Tussauds>{{Cite web |title=Madame Tussauds, London |url=http://www.tourist-information-uk.com/madame-tussauds.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427094710/http://www.tourist-information-uk.com/madame-tussauds.htm |archive-date=27 April 2011 |access-date=26 March 2021 |publisher=Madame Tussauds}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mills |first=David |title=Dictionary of London Place Names |url=https://archive.org/details/dictionaryoflond0000mill |publisher=[[ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस]] |year=2001 |isbn=9780192801067 |oclc=45406491}}</ref> हाइड पार्कपासून जवळच [[ग्रीन पार्क (लंडन)|ग्रीन पार्क]] आणि [[सेंट जेम्स पार्क]] हे दोन इतर शाही बगीचे आहेत.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Green Park |url=http://www.royalparks.org.uk/parks/green_park/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090904010152/http://www.royalparks.org.uk/parks/green_park/about.cfm|archive-date=4 September 2009 |access-date=26 March 2021 |publisher=The Royal Parks}}</ref> शहरमध्याबाहेर [[ग्रीनविच पार्क]] शहराच्या आग्नेयेस, बुशी पार्क आणि [[रिचमंड पार्क]] हे नैऋत्येस असे उरलेले शाही बगीचे आहेत. हॅम्प्टन कोर्ट पार्क हा राजमहालाभोवतीचा बगीचा ही शहरमध्याबाहेर आहे.<ref>{{Cite web |url=http://www.richmond.gov.uk/home/services/leisure_and_culture/parks_and_open_spaces/park_details.htm?parkId=268 |title=Park details – Hampton Court |publisher=London Borough of Richmond upon Thames |access-date=26 August 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150826172424/http://www.richmond.gov.uk/home/services/leisure_and_culture/parks_and_open_spaces/park_details.htm?parkId=268 |archive-date=26 August 2015}}</ref> ==== इतर मोठे बागबगीचे ==== [[हॅम्पस्टेड हीथ]] हा मोठा बगीचा शहराजवळ आहे. येथील तळ्याजवळ अनेकदा खुले पाश्चात्य शास्त्रीय संगीताच्या मैफली होतात.<ref>{{Cite web |url=http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.00100200800k00800f |title=Kenwood House |publisher=English Heritage |access-date=26 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305202033/http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.00100200800k00800f |archive-date=5 March 2010 |url-status=live}}</ref> रिचमंड पार्क जवळील [[क्यू गार्डन्स]]मध्ये जगातील सगळ्यात मोठा झाडे-झुडपे व वेलींचा संग्रह आहे. लंडनमधील बगीचे २००३पासून [[युनेस्को जागतिक वारसा स्थान|युनेस्को जागितक वारसास्थळ]] घोषित केले गेले.<ref>{{Cite web |url=http://www.kew.org/ksheets/pdfs/k16kewhistory.pdf |title=Kew, History & Heritage |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=24 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080829192523/http://www.kew.org/ksheets/pdfs/k16kewhistory.pdf |archive-date=29 August 2008}}</ref> लंडनचे बरो आपल्या प्रदेशांमधील बागांचे नियोजन व सांभाळ करतात. व्हिक्टोरिया पार्क, बॅटरसी पार्क आणि एपिंग फोरेस्ट हे शहरी वन यांत मोडतात.<ref name=Epping>{{Cite web |url=http://217.154.230.195/NR/rdonlyres/A3CB6563-4D0D-4C35-AC7F-818C28306E79/0/OS_EF_Dogs.pdf |title=Epping Forest You & Your Dog |website=brochure |publisher=City of London |access-date=13 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110704191340/http://217.154.230.195/NR/rdonlyres/A3CB6563-4D0D-4C35-AC7F-818C28306E79/0/OS_EF_Dogs.pdf |archive-date=4 July 2011}}</ref><ref>{{Cite web |author=Ramblers |url=http://www.ramblers.org.uk/info/parks/name/c/corporationoflondon.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081029232404/http://www.ramblers.org.uk/info/parks/name/c/corporationoflondon.htm |url-status=dead |archive-date=29 October 2008 |title=Corporation of London Open Spaces |publisher=Ramblers |access-date=12 December 2011}}</ref> ==== चालणे ==== [[File:Horse Ride, Wimbledon Common - geograph.org.uk - 692221.jpg|thumb|[[विंबल्डन कॉमन्स]]मधील चालण्याचा व घोडेसवारीसाठीचा रस्ता]] लंडनमध्ये चालणे हा व्यायाम आणि मनोरंजनाचा लोकप्रिय प्रकार आहे. [[विंबल्डन कॉमन्स]], [[एपिंग फॉरेस्ट]], [[हॅम्प्टन कोर्ट पार्क]] आणि अनेक बगीचे तसेच कालवे आणि वापरात नसलेल्या रेल्वेमार्गांवरून चालत फिरणे हे लंडनवासीयांचा आवडता छंद आहे.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.innerlondonramblers.org.uk/ideasforwalks.html |title=Inner London Ramblers – Walk Ideas |first=Phil |last=Marson |website=innerlondonramblers.org.uk |access-date=2024-07-09 |archive-date=2020-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119050940/https://www.innerlondonramblers.org.uk/ideasforwalks.html |url-status=dead }}</ref> [[थेम्स नदी]]काठचा [[थेम्स पाथ]] आणि [[वाँडल नदी]]काठचा [[वाँडल ट्रेल]] हे चालण्याचे रस्ते लंडनमधून जातात.<ref>{{Cite web |url=http://www.sustrans.org.uk/ncn/map/route/wandle-trail |title=Wandle Trail – Map |website=Sustrans}}</ref> === साहित्य, चित्रपट, दूरचित्रवाणी === लंडनमध्ये [[चार्ल्स डिकन्स]], सर [[आर्थर कॉनन डॉइल]], [[व्हर्जिनिया वूल्फ]] आणि [[रॉबर्ट लुई स्टीवन्सन]] यांसह अनेक ख्यातनाम लेखकांनी आपले लेखन केले होते. लंडनमध्ये कथानक असलेल्या प्रसिद्ध साहित्यकृतींमध्ये [[जेफ्री चॉसर]]च्या [[कँटरबरी टेल्स]], डिकन्सची [[अ टेल ऑफ टू सिटीझ]], डॉइलचे [[शेरलॉक होम्स]] कथासंच यांसह अनेकांचा समावेश आहे. [[File:London July 2010 (4818942309).jpg|thumb|डावे|upright=1.15|[[लीस्टर स्क्वेर]] चौकातील [[ओडिऑन लक्स लीस्टर स्क्वेर]] या चित्रपटगृहात अनेक चित्रपटांचे पहिले प्रदर्शन होते.]] लंडनमध्ये आणि लगतच्या भागांमध्ये अनेक चित्रीकरण स्टुडियो आहेत. [[पाइनवूड स्टुडियोझ|पाइनवूड]], [[एल्सट्री स्टुडियोझ|एल्सट्री]], [[ईलिंग स्टुडियोझ|ईलिंग]], [[विकेनहॅम स्टुडियोझ|विकेनहॅम]] तसेच [[वॉर्नर ब्रदर्स लीव्सडेन|वॉर्नर ब्रदर्सच्या]] या स्टुडियोंमधून [[जेम्स बाँड चित्रपटशृंखला|जेम्स बाँड]] आणि [[हॅरी पॉटर (चित्रपट शृंखला)|हॅरी पॉटर शृंखलांसह]] अनेक नामवंत चित्रपटांचे चित्रीकरण झाले.<ref>{{cite news |title=The Harry Potter economy |url=https://www.economist.com/christmas-specials/2009/12/17/the-harry-potter-economy |access-date=8 July 2022 |newspaper=The Economist}}</ref><ref name="filmlondon">{{Cite web |url=http://filmlondon.org.uk/studio-contacts |title=Film London – studio contacts |website=Filmlondon.org.uk |access-date=27 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810011712/http://filmlondon.org.uk/studio-contacts |archive-date=10 August 2017 |url-status=dead}}</ref> येथे विशेष दृष्य परिणाम तयार करणाऱ्या [[इमॅजिनेरियम स्टुडियोझ|इमॅजिनेरियम]], [[फ्रेमरस्टोन]] सारख्या अनेक कंपन्या आहेत.<ref>{{cite news |title=The UK's VFX Industry: In Profile|url=https://www.ukscreenalliance.co.uk/subpages/the-uks-vfx-industry-in-profile/ |access-date=7 July 2022 |work=UK Screen Alliance}}</ref><ref>{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.theimaginariumstudios.com/who-we-are |website=The Imaginarium Studios |access-date=5 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031092554/http://www.theimaginariumstudios.com/who-we-are |archive-date=31 October 2012}}</ref> लंडनमध्ये [[ऑलिव्हर ट्विस्ट (१९४८ चित्रपट)|ऑलिव्हर ट्विस्ट]], [[स्क्रूज (१९५१ चित्रपट)|स्क्रूज]], [[पीटर पॅन (१९५३ चित्रपट)|पीटर पॅन]], [[माय फेर लेडी (चित्रपट)|माय फेर लेडी]], [[अ क्लॉक वर्क ऑरेंज]], [[नॉटिंग हिल]], [[द किंग्स स्पीच]] सारख्या अनेक चित्रपटांचे कथानक आहे. यांशिवाय १९५० च्या दशकातील सर [[अॅलेक गिनेस]]चे विनोदी चित्रपट, [[माँटी पायथॉन चित्रपट शृंखला|माँटी पायथॉन शृंखला]], आणि [[रिचर्ड कर्टिस]]चे अनेक चित्रपट लंडनमध्ये घडतात. लंडनमधील प्रमुख चित्रपट व्यक्तिमत्त्वांमध्ये [[चार्ली चॅप्लिन]], [[आल्फ्रेड हिचकॉक]], [[मायकेल केन]], [[जुली अँड्रुझ]], [[पीटर सेलर्स]], [[गॅरी ओल्डमन]], [[एमा थॉम्पसन]], [[गाय रिची]], [[क्रिस्टोफर नोलन]], [[ॲलन रिकमन]], [[ज्यूड लॉ]], [[हेलेना बॉनहॅम कार्टर]], [[इद्रिस अल्बा]], [[डॅनियल रॅडक्लिफ]], [[कीरा नाइटली]], [[देव पटेल]], [[टॉम हॉलंड]], [[डॅनियल डे-लुइस]] यांचा समावेश आहे. १९४९पासून [[बाफ्टा पुरस्कार|बॅफ्टा पुरस्कार]] हे ब्रिटिश अकादमी द्वारा दिले जातात..<ref>{{cite web |url=https://heritage.bafta.org/moment/1971/the-fellowship-baftas-top-prize/60 |publisher=BAFTA |access-date=19 June 2023 |title=The Fellowship: BAFTA's top prize |archive-date=13 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513071405/https://heritage.bafta.org/moment/1971/the-fellowship-baftas-top-prize/60 |url-status=live}}</ref> १९५७पासून [[बीएफआय लंडन चित्रपट महोत्सव]] दर ऑक्टोबरमध्ये भरतो.<ref>{{cite magazine|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|url=https://variety.com/2020/film/global/kate-winslet-saoirse-ronan-london-film-festival-1234748238/|title=Saoirse Ronan, Kate Winslet Drama 'Ammonite' to Close BFI London Film Festival|date=26 August 2020|access-date=8 July 2022}}</ref> लंडन हे दूरचित्रवाणी कार्यक्रमांच्या निर्माणाचे मोठे केन्द्र आहे. येथे [[टेलिव्हिजन सेंटर (लंडन)|टेलिव्हिजन सेंटर]], [[आयटीव्ही]], [[स्काय कॅम्पस|स्काय]] आणि [[फाउंटन स्टुडियोझ]] सारखी निर्माणगृहे आहेत. [[पॉप आयडॉल]], [[द एक्स फॅक्टर (दूरचित्रवाणी कार्यक्रम)|द एक्स फॅक्टर]], [[ब्रिटन्स गॉट टॅलेन्ट]] सारखे अनेक लोकप्रिय कार्यक्रम येथून सुरू झाले. कालांतराने हे कार्यक्रम जगातील अनेक देशांतून सुरू केले गेले.<ref>{{cite news |title=The scribbled note that changed TV |url=https://www.theguardian.com/media/2009/oct/26/x-factor-cowell-fuller |access-date=4 October 2019 |newspaper=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news|url=https://variety.com/2015/tv/spotlight/itv-simon-cowell-talks-strong-ties-with-brit-broadcaster-1201467913/|title=ITV: Simon Cowell Talks Strong Ties With Brit Broadcaster|publisher=Variety|date=7 April 2015}}</ref> [[बेनी हिल]]चे विनोदी कार्यक्रम, [[रोवन ॲटकिन्सन]]ची [[मिस्टर बीन]] शृंखला, [[साशा बॅरन कोहेन]]चा [[डा अली जी शो]], [[ईस्टएंडर्स (दूरचित्रवाणी कार्यक्रम)|ईस्टएंडर्स]] हे कार्यक्रम लंडनमधून प्रसारित झाले.<ref>{{cite news |title=Da Ali G Show (TV Series) |url=https://www.radiotimes.com/programme/b-zteorv/da-ali-g-show/ |access-date=8 July 2022 |work=Radio Times}}</ref><ref>{{cite news |title=EastEnders Episode 1, 19/02/1985|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b053l8b7 |access-date=28 June 2023|agency=BBC}}</ref> ==== मनोरंजन ==== मनोरंजन हे लंडन शहराच्या संस्कृती आणि अर्थकारणाचा मोठा हिस्सा आहे. यूकेच्या एकूण मनोरंजन अर्थार्जनाचा चौथा भाग फक्त लंडनमध्ये आहे.<ref>{{Cite web |title=Mayor of London – Spending Time: Londons Leisure Economy |url=http://www.london.gov.uk/mayor/economic_unit/spending_time.jsp |archive-url= https://web.archive.org/web/20031219084151/http://www.london.gov.uk/mayor/economic_unit/spending_time.jsp |url-status=dead |archive-date=19 December 2003 |website=london.gov.uk |access-date=30 September 2015}}</ref> येथे जगातील कोणत्याही शहरापेक्षा मोठा नाटके बघणारा प्रेक्षकवर्ग आहे<ref>{{Cite news |title=Study puts London ahead of New York as centre for theatre |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/54e31212-17f1-11e4-b842-00144feabdc0.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/intl/cms/s/0/54e31212-17f1-11e4-b842-00144feabdc0.html |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |work=Financial Times |location= London |date=30 July 2014 |access-date=30 September 2015 |first=James |last=Pickford}}</ref> तसेच सर्वाधिक विनोदी कथाकथनाचे कार्यक्रम येथे होतात.<ref>{{Cite web |title=20 facts about London's culture {{!}} London City Hall |url=https://www.london.gov.uk/priorities/arts-culture/promoting-arts-culture/20-facts-about-london-s-culture |website=London.gov.uk |access-date=30 September 2015 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20151001092404/https://www.london.gov.uk/priorities/arts-culture/promoting-arts-culture/20-facts-about-london-s-culture |archive-date=1 October 2015}}</ref> लंडन शहरापासून ३२ किमी अंतरात यूकेमधील तीन मोठे मनोरंजन स्थळे- [[थॉर्प पार्क]], [[चेसिंग्टन वर्ल्ड ऑफ अॅडव्हेंचर्स]] आणि [[लेगोलँड विंडसर रिसॉर्ट]] - आहेत.<ref>{{cite news |title=The best theme parks near London |url=https://www.timeout.com/london/things-to-do/best-theme-parks-in-and-around-london |access-date=5 January 2024 |work=Time Out}}</ref> === संग्रहालये, पुस्तकालये, कलादालने === [[File:Kensington Museums aerial 2011 b.jpg|thumb|upright=1.1|[[आल्बर्टोपोलिस]] मध्ये [[आल्बर्ट मेमोरियल]], [[रॉयल आल्बर्ट हॉल]], [[रॉयल जिओग्राफिकल सोसायटी]], [[रॉयल कॉलेज ऑफ आर्ट]], [[व्हिक्टोरिया अँड आल्बर्ट म्युझियम]], [[प्राकृतिक इतिहास संग्रहालय (लंडन)|प्राकृतिक इतिहास संग्रहालय]], [[इंपिरियल कॉलेज लंडन|इंपिरियल कॉलेज]], [[रॉयल कॉलेज ऑफ म्युझिक]] आणि [[विज्ञान संग्रहालय (लंडन)|विज्ञान संग्रहालय]] अशी अनेक संग्रहालये आणि कलासंस्था आहेत.]] लंडनमध्ये [[लंडनमधील संग्रहालये|अनेक संग्रहालये]] आणि कलादालने आहेत. यांतील अनेकांमध्ये मोफत प्रवेश आहे. १७५३मध्ये स्थापन झालेले [[ब्रिटिश म्युझियम]] येथील सगळ्यात जुने आहे..<ref>{{Cite web|title=The Life and Curiosity of Hans Sloane|url=https://www.bl.uk/events/the-life-and-curiosity-of-hans-sloane|access-date=27 March 2021|website=The British Library|archive-date=19 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119150309/https://www.bl.uk/events/the-life-and-curiosity-of-hans-sloane|url-status=dead}}</ref> येथे जगभरातील ७० लाख पेक्षा अधिक वस्तू ठेवलेल्या आहेत. १८२४मध्ये [[नॅशनल गॅलेरी]] हे कलादालन सुरू झाले. [[ट्रफालगार स्क्वेर]]मध्ये असलेल्या या दालनात मुख्यत्वे पाश्चात्य चित्रकलेचे प्रदर्शन आहे.<ref>{{citation |last= Liscombe |first= R. W.|year= 1980|title= William Wilkins, 1778–1839 |place= Cambridge |publisher= Cambridge University Press|pages=180–82 }}</ref> [[ब्रिटिश लायब्ररी]] ही जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे पुस्तकालय आहे. [[युनायटेड किंग्डम]]चे राष्ट्रीय पुस्तकालय असलेल्या या संस्थेच्या जगभर अनेक शाखा आहेत.<ref>{{Cite web |last=Sen Nag |first=Oishimaya |date=5 March 2018 |title=The Largest Libraries In The World |url=https://www.worldatlas.com/articles/5-largest-libraries-in-the-world.html |access-date=30 March 2021 |website=World Atlas |language=en-US}}</ref> [[वेलकम लायब्ररी]], [[डेना लायब्ररी अँड रीसर्च सेंटर]], [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स|लंडन स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स]] मधील [[ब्रिटिश लायब्ररी ऑफ पोलिटिकल अँड इकोनॉमिक सायन्स]], [[इंपिरियल कॉलेज (लंडन)|इंपिरियल कॉलेज]] मधील [[अब्दुस सलाम लायब्ररी]], [[किग्स कॉलेज]] मधील [[मॉघन लायब्ररी]] आणि [[युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन]] मधील [[सेनेट हाउस लायब्ररी]] ही लंडनमधील इतर मोठी संग्रहालये आहेत.<ref>{{Cite news |last=Bayley |first=Sian |date=21 February 2019 |title=Best libraries in London: The V&A, British Library, Wellcome Trust, BFI and more |work=Evening Standard |url=https://www.standard.co.uk/futurelondon/culturecity/best-libraries-in-london-wellcome-trust-british-library-canada-water-victoria-and-albert-guildhall-a4072696.html |access-date=26 March 2021}}</ref> == प्रसारमाध्यमे == [[File:Broadcasting House 20160816.jpg|thumb|upright|उजवे|[[बीबीसी]]चे मुख्यालय [[ब्रॉडकास्टिंग हाउस]]मध्ये आहे.]] लंडनमध्ये [[ब्रिटिश ब्रॉडकास्टिंग कॉर्पोरेशन]], [[आयटीव्ही]], [[चॅनल ४ (युके)|चॅनल ४]], [[चॅनल ५ (युके)|चॅनल ५]], [[स्काय यूके|स्काय]] यांसह अनेक मोठ्या आणि जगभर व्याप असलेल्या मीडिया कंपन्या स्थित आहेत.<ref name="london_114">{{Cite web |url= http://www.cityoflondon.gov.uk/NR/rdonlyres/2CAE66FB-2DD5-41A5-B916-8FFC37276059/0/BC_RS_lpuk_0511_FR.pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20060525075622/http://www.cityoflondon.gov.uk/NR/rdonlyres/2CAE66FB-2DD5-41A5-B916-8FFC37276059/0/BC_RS_lpuk_0511_FR.pdf |url-status=dead |archive-date=25 May 2006 |title=London's Place in the UK Economy, 2005–6 |date=November 2005 |website=Oxford Economic Forecasting on behalf of the Corporation of London |page=19 |access-date=19 June 2006}}</ref> [[द टाइम्स]] या १७८५पासून प्रकाशित होणाऱ्या वृत्तपत्रासह देशातील सगळी मोठी प्रकाशनगृहे येथील [[फ्लीट स्ट्रीट]] भागात आहेत.<ref>{{cite book |last1=Solesbury |first1=William |title=World Cities, City Worlds |date=2018 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |page=5}}</ref> [[डब्ल्यूपीपी (कंपनी)|डब्ल्यूपीपी]] ही जगातील सगळ्यात मोठी जाहिरात कंपनीचे मुख्यालय येथे आहे.<ref>{{cite news |title=The world's biggest ad agency is going all in on AI with Nvidia's help |url=https://edition.cnn.com/2023/05/29/tech/nvidia-wpp-ai-advertising/index.html |access-date=21 March 2024 |publisher=CNN}}</ref> == शिक्षण == [[चित्र:University College London -quadrant-11Sept2006 (1).jpg|डावे|thumb|[[युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडन]] ही [[लंडन विद्यापीठ]]ाची एक शाखा आहे.]] लंडन हे उच्च शिक्षणासाठीचे जगातील एक महत्त्वाचे केंद्र आहे. लंडन महानगरामध्ये एकूण ४३ (युरोपात सर्वाधिक) [[विद्यापीठ]]े आहेत. २००८ साली ४.१२ लाख विद्यार्थी लंडनमधील विद्यापीठांमध्ये शिक्षण घेत होते. १.२५ लाख विद्यार्थिसंख्या असलेला [[लंडन विद्यापीठ]] हा युरोपातील सर्वात मोठा विद्यापीठसमूह आहे. लंडन विद्यापीठामध्ये १९ स्वतंत्र उप-विद्यापीठे व १२ संशोधन संस्था आहेत. अनेक अहवालांनुसार, [[युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडन]], [[इंपीरियल कॉलेज लंडन]], [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]], [[लंडन व्यापार विद्यालय]] इत्यादी शैक्षणिक संस्था या जगातील सर्वोत्कृष्ट संस्था आहेत. === प्राथमिक आणि माथ्यमिक शिक्षण === लंडनमधील प्राथमिक, माध्यमिक आणि उच्च-माध्यमिक शाळा स्थानिक बरोंच्या प्रशासनाद्वारे चालविल्या जातात. याशिवाय येथे अनेक खाजगी शाळा आहेत. यांत जॉन लायन स्कूल, हायगेट स्कूल आणि इंग्लंडचे सहा पंतप्रधान शिकलेली [[हॅरो स्कूल]] आहेत.<ref>{{cite news |title=Schools: Harrow School |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/middx/vol1/pp299-302 |access-date=2 May 2024 |publisher=BHO}}</ref> === उच्चशिक्षण === [[File:Imperial College London down Exhibition Road.jpg|thumb|[[इम्पिरियल कॉलेज लंडन]] हे [[साउथ केन्सिंग्टन]] भागातील तंत्रज्ञान संशोधन कॉलेज आहे.]] [[युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन]] हे [[युनायटेड किंग्डम]]मधील सगळ्यात मोठे विद्यापीठ आहे.<ref>{{Cite web |year=2007|title=Table 0a – All Students by Institution, Mode of Study, Level of Study, Gender and Domicile 2005/06 |url=https://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0506.xls |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928044330/http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0506.xls |archive-date=28 September 2007 |access-date=27 March 2021 |website=HESA}}</ref> यांत पाच मोठ्या शिक्षणसंस्था - [[सिटी, युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन]], [[क्वीन मेरी, युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन|क्वीन मेरी]], [[किंग्स कॉलेज]], [[रॉयल हॉलोवे]] आणि [[युनिव्हर्सिटी कॉलेज, लंडन]] - असून अनेक इतर छोट्या संस्था आहेत. [[बर्कबेक कॉलेज]], [[कोरटॉल्ड इन्स्टिट्यूट ऑफ आर्ट्स]], [[गोल्डस्मिथ्स, लंडन|गोल्डस्मिथ्स]], [[लंडन स्कूल ऑफ हायजीन अँड ट्रॉपिकल मेडिसीन]], [[रॉयल अकॅडेमी ऑफ म्युझिक]], [[सेन्ट्रल स्कूल ऑफ स्पीच अँड ड्रामा]], [[रॉयल व्हेटर्नरी कॉलेज]], [[लंडन स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स]] या विशेष शिक्षण देणाऱ्या संस्थाही या विद्यापीठाचा भाग आहेत.<ref>{{Cite web |title=Member institutions |url=https://london.ac.uk/ways-study/study-campus-london/member-institutions |access-date=27 March 2021 |website=University of London |language=en}}</ref> लंडनमधील आवाराशिवाय सुमारे ४८,०० विद्यार्थी युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडनमधून दूरस्थ शिक्षण घेतात.<ref name=External>{{Cite web |url=https://london.ac.uk/sites/default/files/governance/university-of-london-financial-statement-2018-19.pdf |title=Financial Statements 2018–19 |publisher=University of London |access-date=1 March 2020 |page=8}}</ref> [[File:Centre Building, LSE from LSE Square.jpg|thumb|[[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]]|डावे]] युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन शिवाय शहरात [[ब्रुनेल युनिव्हर्सिटी]], [[इम्पिरियल कॉलेज (लंडन)|इम्पिरियल कॉलेज]], [[किंग्स्टन युनिव्हर्सिटी]], [[लंडन मेट्रोपॉलिटन युनिव्हर्सिटी]], [[युनिव्हर्सिटी ऑफ ईस्ट लंडन]], [[युनिव्हर्सिटी ऑफ वेस्ट लंडन]], [[युनिव्हर्सिटी ऑफ वेस्टमिन्स्टर]], [[लंडन साउथ बँक युनिव्हर्सिटी]], [[मिडलसेक्स युनिव्हर्सिटी]] आणि [[युनिव्हर्सिटी ऑफ द आर्ट्स, लंडन]] अशी अनेक विद्यापीठे आहेत.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/education/2008/may/01/universityguide.highereducation42 |title=University of the Arts London |date=1 May 2008 |work=The Guardian |access-date=27 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501135123/http://www.guardian.co.uk/education/2008/may/01/universityguide.highereducation42 |archive-date=1 May 2011 |url-status=live |location=London}}</ref> [[File:KCL Guys Campus1.jpg|thumb|[[किंग्स कॉलेज लंडन]]चे ''गाय कॅम्पस'' आवार|उजवे]] लंडनमध्ये पाच मोठी वैद्यकीय महाविद्यालये आहेत - [[बार्ट्स अँड द लंडन स्कूल ऑफ मेडिसीन अँड डेन्टिस्ट्री]] ([[क्वीन मेरी, युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन]]चा भाग), [[किंग्स कॉलेज लंडन]], [[इम्पिरियल कॉलेज स्कूल ऑफ मेडिसीन]], [[यूसीएल मेडिकल स्कूल]] आणि [[सेंट जॉर्जेस, युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन]]. यांना संलग्न अनेक रुग्णालये आहेत. जैववैद्यकीय संशोधनाचे लंडन हे मोठे केन्द्र आहे.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/society/2008/aug/07/health.highereducation |title=NHS hospitals to forge £2bn research link-up with university |last=Carvel |first=John |date=7 August 2008 |work=The Guardian |access-date=6 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501140334/http://www.guardian.co.uk/society/2008/aug/07/health.highereducation |archive-date=1 May 2011 |url-status=live |location=London}}</ref> [[फ्लोरेन्स नाइटिंगेल]] यांनी १८६०मध्ये [[सेंट थॉमस हॉस्पिटल]]च्या अंतर्गत स्थापन केलेले [[फ्लोरेन्स नाइटिंगेल फॅकल्टी ऑफ नर्सिंग अँड मिडवाइफरी]] हे महाविद्यालय आता किंग्स कॉलेजचा भाग आहे.<ref>{{cite news |title=Florence Nightingale: The Mother of Nursing |work=National Institutes of Health|year=2015 |pmc=4557413 |last1=Karimi |first1=H. |last2=Masoudi Alavi |first2=N. |volume=4 |issue=2 |pages=e29475 |pmid=26339672 }}</ref> शहरात अनेक नामवंत वाणिज्य आणि व्यवस्थापन महाविद्यालये आहेत. [[लंडन स्कूल ऑफ बिझनेस अँड फायनान्स]], [[कॅस बिझनेस स्कूल]], [[हल्ट इंटरनॅशनल बिझनेस स्कूल]], [[युरोपियन बिझनेस स्कूल लंडन]], [[इम्पिरियल कॉलेज बिझनेस स्कूल]] आणि [[लंडन बिझनेस स्कूल]] त्यांतील काही आहेत. === ज्ञानप्रसारक संस्था === लंडनमध्ये खूप पूर्वीपासून ज्ञानप्रसारक संस्था आहेत. यांत १६६०मध्ये स्थापन झालेली<ref>{{cite encyclopedia|title=Royal Society|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Royal-Society|access-date=23 July 2022|last=Hunter|first=Michael}}</ref> [[रॉयल सोसायटी]], १७९९मध्ये स्थापन झालेली [[रॉयल इन्स्टिट्युशन]] आहेत. १८२५पासून येथील व्याख्यानमालेतून सामान्य नागरिकांना विज्ञान आणि संबंधित विषयांवर ज्ञान मिळते. येथे व्याख्याने देणाऱ्यांमध्ये [[मायकेल फॅराडे]], [[फ्रँक व्हाइट]], [[डेव्हिड ॲटनबरो]] तसेच [[रिचर्ड डॉकिन्स]] सारख्या ख्यातनाम शास्त्रज्ञांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web|title=History of the Christmas Lectures|url=http://www.rigb.org/christmas-lectures/history|publisher=The Royal Institution|access-date=22 April 2015}}</ref> == खेळ == [[चित्र:Lord's Pavilion.jpg|left|thumb|[[लॉर्ड्‌स मैदान, लंडन|लॉर्ड्‌स क्रिकेट मैदान]]]] {{मुख्य लेख|लंडनमधील खेळ}} लंडनमधील [[लॉर्ड्‌स मैदान, लंडन|लॉर्ड्‌स]] हे ''क्रिकेटच्या खेळाचे माहेरघर'' समजले जाते.<ref>{{Cite web |title=Lord's (Cricket Grounds)|url=http://www.espncricinfo.com/england/content/ground/57129.html |access-date=26 March 2021 |publisher=ESPNcricinfo}}</ref> लॉर्डस आणि [[ओव्हल मैदान, लंडन|ओव्हल]] या क्रिकेट जगतातील दोन ऐतिहासिक व प्रतिष्ठेची मैदानांवर {{cr|ENG}} क्रिकेट संघ खेळतो. लॉर्ड्स मैदान [[मिडलसेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|मिडलसेक्स काउंटी क्लबचे]] तर ओव्हल हे [[सरे काउंटी क्रिकेट क्लब|सरे काउंटी क्लबचे]] घरचे मैदान आहे. लॉर्ड्स मैदानावर [[क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेचे ४ अंतिम सामने खेळले गेले आहेत. १८७७पासून [[विंबल्डन टेनिस स्पर्धा]] दर वर्षी जून-जुलैमध्ये [[ऑल इंग्लंड लॉन टेनिस अँड क्रोके क्लब]] येथे खेळली जाते.<ref>{{Cite web |url=http://www.wimbledon.org/en_GB/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423182334/http://www.wimbledon.org/en_GB/index.html |archive-date=23 April 2008 |title=Wimbledon&nbsp;— official website |publisher=The All England Tennis and Croquet Club (AELTC) |access-date=29 April 2008 |url-status=dead}}</ref> ही जगातील सगळ्यात जुनी टेनिस स्पर्धा आङे आणि सगळ्यात प्रतिष्ठेची मानली जाते.<ref>{{Cite news |title=Traditional Final: It's Nadal and Federer |work=The New York Times |date=7 May 2008 |first=Christopher |last=Clarey |quote=Federer said[:] 'I love playing with him, especially here at Wimbledon, the most prestigious tournament we have.' |url=https://www.nytimes.com/2008/07/05/sports/tennis/05wimbledon.html |access-date=17 July 2008}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |editor=Will Kaufman & Heidi Slettedahl Macpherson |encyclopedia=Britain and the Americas |title=Tennis |year=2005 |publisher=ABC-CLIO |volume=1 : Culture, Politics, and History |isbn=978-1-85109-431-8 |page=958 |quote=this first tennis championship, which later evolved into the Wimbledon Tournament ... continues as the world's most prestigious event.}}</ref> लंडनने आजवर [[१९०८ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९०८]], [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९४८]] व [[२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक|२०१२]] ह्या तीन वेळा [[ऑलिंपिक]] खेळांचे आयोजन केले आहे. तीन वेळा ऑलिंपिक यजमानपदाचा बहुमान मिळवणारे लंडन हे जगातील एकमेव शहर आहे. २०१२ सालच्या ऑलिंपिक स्पर्धेसाठी येथे [[ऑलिंपिक मैदान (लंडन)|नवीन ऑलिंपिक मैदान]] बांधले गेले. [[फुटबॉल]] हा लंडनमधील सर्वात लोकप्रिय खेळ आहे. लंडन परिसरात १४ व्यावसायिक फुटबॉल क्लब आहेत ज्यांपैकी [[आर्सेनल एफ.सी.|आर्सेनल]], [[चेल्सी एफ.सी.|चेल्सी]], [[फुलहॅम एफ.सी.|फुलहॅम]], [[क्वीन्स पार्क रेंजर्स एफ.सी.|क्वीन्स पार्क रेंजर्स]] व [[टॉटेनहॅम हॉटस्पर एफ.सी.|टॉटेनहॅम हॉटस्पर]] हे पाच क्लब [[इंग्लिश प्रीमियर लीग]]चे सदस्य आहेत. यांशिवाय [[एएफसी विंबल्डन]], [[बार्नेट एफ.सी.]], [[ब्रॉमली एफ.सी.]], [[चार्ल्टन ॲथलेटिक एफ.सी.]], [[डॅगेनहॅम अँड रेडब्रिज एफ.सी.]], [[लेटन ओरियेंट एफ.सी.]], [[मिलवॉल एफ.सी.]], [[क्वीन्स पार्क रेंजर्स एफ.सी.]] आणि [[सटन युनायटेड एफ.सी.]] हे इतर प्रमुख पुरुषांचे फुटबॉल क्लब आहेत. [[आर्सेनल डब्ल्यू.एफ.सी.]], [[चेल्सी एफ.सी. विमेन]], [[टॉटेनहॅम हॉटस्पर एफ.सी. विमेन]] आणि [[वेस्ट हॅम युनायटेड एफ.सी. विमेन]] हे [[विमेन्स सुपर लीग]]मधील चार महिला फुटबॉल क्लब लंडनमध्ये आहेत. १९२४ सालापासून [[इंग्लंड फुटबॉल संघ]]ाचे स्थान [[वेंब्ली मैदान (१९२३)|जुने वेंब्ली मैदान]] येथे आहे. २००७ साली हे स्टेडियम पाडून त्याच ठिकाणी ९०,००० प्रेक्षकक्षमता असलेले नवे [[वेंब्ली स्टेडियम]] उभारण्यात आले. [[रग्बी युनियन]]च्या [[प्रीमियरशिप रग्बी|प्रीमियरशिप स्पर्धेतील]] [[हार्लेक्विन एफ.सी.|हार्लेक्विन]] आणि [[सारासेन्स एफ.सी.|सारासेन्स]] हे दोन संघ लंडनमध्ये आहेत.<ref>{{Cite web |url=http://www.premiershiprugby.com/clubs/index.php |title=Premiership Rugby: Clubs |publisher=Premier Rugby |access-date=5 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427075926/http://www.premiershiprugby.com/clubs/index.php |archive-date=27 April 2011 |url-status=dead}}</ref> [[ईलिंग ट्रेलफाइंडर्स रग्बी क्लब|ईलिंग ट्रेलफाइंडर्स]] आणि [[लंडन स्कॉटिश एफ.सी.|लंडन स्कॉटिश]] हे संघ [[आरएफयू चँपियनशिप]] स्पर्धेत खेळतात. [[रिचमंड एफ.सी.|रिचमंड]], [[रॉसलिन पार्क एफ.सी.|रॉसलिन पार्क]], [[वेस्टकॉम्ब पार्क आरएफसी|वेस्टकॉम्ब पार्क]] आणि [[ब्लॅकहीथ एफ.सी.|ब्लॅकहीथ]] हे शहरातील इतर स्पर्धात्मक रग्बी क्लब आहेत. [[लंडन ब्रॉन्कोझ]] हा [[रग्बी लीग]] संघ [[रग्बी सुपर लीग|सुपर लीगमध्ये]] खेळतो. [[ट्विकनहॅम स्टेडियम]] हे मैदान [[इंग्लंड राष्ट्रीय रग्बी संघ|इंग्लंडच्या राष्ट्रीय रग्बी संघाचे]] घरचे मैदान आहे.<ref name="musiccap">{{Cite press release |publisher=Twickenham Rugby Stadium |title=RFU apply for two additional concerts at Twickenham Stadium in 2007 |url=http://www.rfu.com/microsites/twickenham/index.cfm?StoryID=14822 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625050620/http://www.rfu.com/microsites/twickenham/index.cfm?StoryID=14822 |archive-date=25 June 2008 |date=3 October 2006 |url-status=dead}}</ref> [[वेंटवर्थ क्लब]] हा प्रतिष्ठित [[गोल्फ]] क्लब [[व्हर्जिनिया वॉटर]] या उपनगरात असून [[द ओपन चँपियनशिप]] [[केंट]]मधील [[सँडविच (केंट)|सँडविच]] शहरात सगळ्यात जुनी [[गोल्फ मेजर स्पर्धा]] [[रॉयल सेंट जॉर्ज क्लब]] येथे खेळली जाते.<ref>{{cite news |title=Royal St George's |url=https://www.theopen.com/venues/royal-st-georges |access-date=16 October 2023 |publisher=The Open}}</ref> उत्तर लंडनमधील [[अलेक्झांड्रा पॅलेस]] येथे दर वर्षी [[पीडीसी डार्ट चँपियनशिप]] आणि [[स्नूकर]]ची [[मास्टर्स (स्नूकर स्पर्धा)|मास्टर्स]] स्पर्धा खेळली जाते. [[लंडन मॅरेथॉन]] ही स्पर्धा लोकप्रिय असून जगभरातील हजारो स्पर्धक यात धावतात.<ref>{{Cite web |url=http://www.london-marathon.co.uk/site/ |title=Flora London Marathon 2008 |publisher=London Marathon Ltd |access-date=29 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080426224024/http://www.london-marathon.co.uk/site/ |archive-date=26 April 2008 |url-status=dead}}</ref> [[थेम्स नदी]]वर प्रतिवर्षी [[युनिव्हर्सिटी बोट रेस]] ही [[ऑक्सफर्ड]] आणि [[युनिव्हर्सिटी ऑफ केंब्रिज|केंब्रिज विद्यापीठांमधील]] चुरशीची बोट स्पर्धा भरते..<ref>{{Cite web |url=http://www.theboatrace.org/ |title=The Oxford and Cambridge Boat Race&nbsp;— Official Website |publisher=The Oxford and Cambridge Boat Race |access-date=29 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430162037/http://www.theboatrace.org/ |archive-date=30 April 2011 |url-status=live}}</ref> ==पर्यटन == लंडन हे जगातील आघाडीचे पर्यटनस्थळ आहे.<ref>{{Cite news |date=21 March 2016 |title=London named No.1 city destination on TripAdvisor |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-35840394 |access-date=25 March 2021}}</ref> २०१५मध्ये हे जगातील सर्वाधिक भेटी दिलेले शहर होते. या वर्षी सुमारे ६ कोटी ५० लाख पर्यटक येथे आले होते.<ref>{{Cite web |date=7 December 2015 |title=MasterCard Intelligence {{!}} MasterCard Global Destination Cities Index Report 2015|url=http://www.masterintelligence.com/content/intelligence/en/research/reports/2015/mastercard-global-destination-cities-index-report-2015.html |access-date=25 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151207062023/http://www.masterintelligence.com/content/intelligence/en/research/reports/2015/mastercard-global-destination-cities-index-report-2015.html |archive-date=7 December 2015}}</ref> परदेशी पर्यटक येथे सगळ्यात जास्त पैसे खर्च करतात. २०१५मध्ये पर्यटकांनी लंडन शहरात अंदाजे २०.२३ अब्ज पाउंड (२,२०३ अब्ज किंवा २२ [[महापद्म]] रुपये) खर्च केले<ref>{{Cite web |last1=Hedrick-Wong |first1=Yuwa |last2=Choong |first2=Desmond |year=2015 |title=MasterCard – 2015 Global Destination Cities Index |url=https://newsroom.mastercard.com/wp-content/uploads/2015/06/MasterCard-GDCI-2015-Final-Report1.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303195105/https://newsroom.mastercard.com/wp-content/uploads/2015/06/MasterCard-GDCI-2015-Final-Report1.pdf |archive-date=3 March 2016 |access-date=25 March 2021}}</ref> लंडनमधील सुमारे ७,००,००० लोक पर्यटनक्षेत्रात काम करतात आणि एकूण आर्थिक उलाढाल ३६ अब्ज पाउंड (३७ महापद्म रुपये) इतकी आहे.<ref>{{Cite web |year=2017 |title=A Tourism Vision for London |url=https://files.londonandpartners.com/l-and-p/assets/london_tourism_vision_aug_2017.pdf |access-date=27 March 2021 |website=[[London and Partners]] |pages=6–7}}</ref> [[युनायटेड किंग्डम]]मधील एकूण पर्यटकांपैकी ५४% पर्यटक लंडनपासून त्यांचा प्रवास सुरू करतात.<ref>{{Cite web |date=22 April 2015 |title=VisitBritain |url=https://www.visitbritain.org/visitor-economy-facts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806112308/https://www.visitbritain.org/visitor-economy-facts |archive-date=6 August 2015 |access-date=25 March 2021}}</ref> २०२३ मध्ये लंडनच्या होटेलांमधून १,५५,७०० खोल्या उपलब्ध होत्या. ही संख्या चीन सोडून जगातील शहरांपैकी सर्वाधिक आहे. हा आकडा काही वर्षांतच १,८३,६०० इतका होण्याचा अंदाज आहे.<ref>{{cite news |title=London Poised to Take Hotel Crown From Las Vegas |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-04-26/what-city-has-the-most-hotel-rooms-london-to-pass-las-vegas-tokyo?embedded-checkout=true |access-date=7 April 2024 |work=Bloomberg}}</ref> या होटेलांमध्ये [[सव्हॉय होटेल|सव्हॉय]] (१८८९ पासून), [[क्लॅरिजेस]] (१८१२ पासून), [[द रित्झ होटेल (लंडन)|रित्झ]] (१९०६ पासून)) आणि [[द डोर्चेस्टर|डोर्चेस्टर]] (१९३१ पासून) सारख्या महागड्या होटेलांपासून [[ट्रॅव्हेलॉज]], [[सोफिटेल]] आणि [[प्रीमियर इन]] सारख्या किफायती नावांचा समावेश आहे.<ref>{{cite news |title=London's Most Historic Hotels |url=https://londonist.com/london/history/historic-hotels |access-date=7 April 2024 |work=Londonist}}</ref> ==जुळी शहरे== खालील शहरांचे लंडनसोबत सांस्कृतिक व व्यापारी संबंध आहेत. {{Div col|cols=3|small=yes}} * {{Flagicon|Peru}} [[अरेकिपा]] * {{Flagicon|Germany}} [[बर्लिन]]<ref name="twinning">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.inlondonguide.co.uk/london-sight-guide/interesting-facts-about-london.html|title=Interesting Facts About London|publisher=insideguide to London|accessdate=27 July 2011|archive-date=2015-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522090257/http://www.inlondonguide.co.uk/london-sight-guide/interesting-facts-about-london.html|url-status=dead}}See Fact 2 by Big Ben photo.</ref> * {{Flagicon|India}} [[दिल्ली]]<ref name="Mayor of London">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://legacy.london.gov.uk/view_press_release.jsp?releaseid=1329|title=Friendship agreement to be signed between London and Delhi|date=25 July 2002|publisher=Mayor of London|accessdate=23 February 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111009175318/http://legacy.london.gov.uk/view_press_release.jsp?releaseid=1329|archivedate=2011-10-09|deadurl=no|url-status=dead}}</ref> * {{Flagicon|Colombia}} [[बोगोता]] * {{Flagicon|South Africa}} [[जोहान्सबर्ग]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.joburg.org.za/content/view/833/131/#ixzz0PU5ypfol|title=Twinning agreements|work=Making Joburg an entry point into Africa|publisher=City of Johannesburg|accessdate=28 August 2009|archive-date=2009-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20091111023503/http://www.joburg.org.za/content/view/833/131#ixzz0PU5ypfol|url-status=dead}}</ref> * {{Flagicon|Malaysia}} [[क्वालालंपूर]] * {{Flagicon|Kuwait}} [[कुवेत शहर]] * {{Flagicon|Russia}} [[मॉस्को]]<ref name=twinning/> * {{Flagicon|United States}} [[न्यू यॉर्क शहर]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.london.gov.uk/mayor/international/city_partnerships/docs/new_york_partnership_agreement.pdf|archiveurl=http://www.webcitation.org/5mxnSYQPt|archivedate=22 January 2010|title=The New York City-London sister city partnership |last=Barfield|first=M|date=March 2001|format=PDF|publisher=Greater London Authority|accessdate=26 October 2009}}</ref> * {{Flagicon|Norway}} [[ओस्लो]] * {{Flagicon|Bangladesh}} [[सिलहट]] * {{Flagicon|China}} [[शांघाय]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.shfao.gov.cn/wsb/english/Sister_Cities/u1a14240.html |title=Shanghai Foreign Affairs |publisher=Shfao.gov.cn |date=27 July 2009 |accessdate=23 May 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110904025559/http://www.shfao.gov.cn/wsb/english/Sister_Cities/u1a14240.html |archivedate=2011-09-04 |deadurl=no |url-status=dead }}</ref> * {{Flagicon|Iran}} [[तेहरान]] {{Div col end}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी|2}} * {{citation | last=Ackroyd | first=Peter | title=London: The Biography | publisher=Vintage | location=London | year=2001 | isbn=0099422581 | page=880 }} * {{citation | last=Aubin | first=Robert Arnold | title=London in flames, London in glory: poems on the fire and rebuilding of London | publisher=Rutgers University Press on's Concerts" /> London's two muthor=Mayor of London | url=http://www.london.gov.uk/thelondonplan/docs/londonplan08.pdf | month=February | year=2008 | accessdate=2010-07-26 | archive-date=2010-06-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100602000714/http://www.london.gov.uk/thelondonplan/docs/londonplan08.pdf | url-status=dead }} * {{citation | last=Miles | first=Barry | title= London Calling| publisher= Atlantic Books | year=2010 | isbn=9781842546139}} * {{citation | last=Mills | first=David | title=Dictionary of London Place Names | publisher=Oxford Paperbacks | year=2001 | isbn=978-0192801067 | oclc=45406491}} * {{citation | last=Noorthouk | first=J | year=1773 | url=http://www.british-history.ac.uk/source.aspx?pubid=332 | title=A New History of London | publisher=Centre for Metropolitan History | accessdate=2010-07-26 | archive-date=2014-10-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141008204343/http://www.british-history.ac.uk/source.aspx?pubid=332 | url-status=dead }} * Porter, Roy. ''History of London'' (1995), by a leading historian * {{citation | last=Reddaway | first=Thomas Fiddian| title=The Rebuilding of London After the Great Fire | publisher=Jonathan Cape | year=1940 }} * {{citation | last=Travers | first=Tony | title=The Politics of London | year=2004 | publisher=Palgrave | isbn=1861341725}} == बाह्य दुवे == * [http://www.london.gov.uk/ लंडनचे संकेतस्थळ] * [http://london.wikia.com/wiki/London_Wiki लंडन विकी] * {{wikivoyage|London|लंडन}} * {{इन आउर टाईम|लंडन|p00546w3|London}} {{commons|London|लंडन}} {{युरोपियन संघाच्या राजधानीची शहरे}} {{उन्हाळी ऑलिंपिक यजमान शहरे}} [[वर्ग:लंडन| ]] [[वर्ग:इंग्लंडमधील शहरे]] [[वर्ग:युरोपातील देशांच्या राजधानीची शहरे]] [[वर्ग:उन्हाळी ऑलिंपिक यजमान शहरे]] [[वर्ग:विकिमेनिया यजमान शहरे]] oj6zyfyr9hl7ng79f3z8i27tua3lhrh 0 13462 2705138 2700257 2026-08-24T07:12:48Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705138 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = लिओनार्डो डिकॅप्रियो | चित्र = Leonardo DiCaprio 2010.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = लिओनार्डो डिकॅप्रियो | जन्म_दिनांक = {{birth date and age|1974|11|11}} | जन्म_स्थान = [[लॉस एंजेल्स]] [[कॅलिफोर्निया]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय | राष्ट्रीयत्व =[[अमेरिकन]] | भाषा = [[इंग्लिश भाषा]] | कारकीर्द_काळ = १९८९ - आता | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | संकेतस्थळ = [http://www.leonardodicaprio.com लिओनार्डोडिकॅप्रियो.कॉम] | तळटिपा = }} '''लिओनार्डो डिकॅप्रियो''' ([[११ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९७४|१९७४]]) हा अमेरिकी अभिनेता व चित्रपट निर्माता आहे. आपल्या अभिनयाची सुरुवात दूरचित्रवाणीवरून करणाऱ्या डिकॅप्रियोने पुढे जागतिक स्तरावर अफाट व्यावसायिक यश मिळवले आणि अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कार मिळवले. == निवडक चित्रपट == {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! चित्रपट !! भूमिका !! टिपणी / पुरस्कार !! संदर्भ |- | १९९१ || [[क्रिटर्स ३]] || फ्रँडी || पहिला चित्रपट || <ref>{{cite web |title=Critters 3 (1991) |url=https://www.imdb.com/title/tt0101627/ |website=IMDb |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | १९९३ || [[धिस बॉईझ लाइफ]] || टोबी वॉल्फ || प्रमुख भूमिकेतील पहिला चित्रपट || <ref>{{cite web |title=This Boy's Life |url=https://www.metacritic.com/movie/this-boys-life/ |website=Metacritic |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | १९९३ || [[व्हॉट्स ईटिंग गिल्बर्ट ग्रेप]] || आर्नी ग्रेप || ऑस्कर नामांकित (सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता) || <ref>{{cite web |title=The 66th Academy Awards (1994) |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1994 |website=Oscars.org |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | १९९५ || [[द बास्केटबॉल डायरीज]] || जिम कॅरोल || || <ref>{{cite web |title=The Basketball Diaries |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0112461/ |website=Box Office Mojo |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | १९९६ || [[रोमिओ + ज्युलिएट]] || रोमिओ मॉन्टेग्यू || बर्लिन आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव पुरस्कार || <ref>{{cite web |title=Berlin International Film Festival 1997 |url=https://www.berlinale.de/ |website=Berlinale |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | १९९७ || [[टायटॅनिक (१९९७ चित्रपट)|टायटॅनिक]] || जॅक डॉसन || ब्लॉकबस्टर व्यावसायिक यश; गोल्डन ग्लोब नामांकित || <ref>{{cite web |title=Titanic (1997) Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0120338/ |website=Box Office Mojo |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २००२ || [[कॅच मी इफ यु कॅन]] || फ्रँक ॲबॅग्नेल जुनियर || अतिशय यशस्वी व्यावसायिक चित्रपट || <ref>{{cite web |title=Catch Me If You Can |url=https://www.rottentomatoes.com/m/catch_me_if_you_can |website=Rotten Tomatoes |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २००२ || [[गँग्स ऑफ न्यू यॉर्क]] || ॲमस्टरडॅम व्हॅलन || मार्टिन स्कॉर्सेसी यांच्यासोबत पहिला चित्रपट || <ref>{{cite web |title=Gangs of New York |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0217505/ |website=Box Office Mojo |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २००४ || [[द एव्हिएटर]] || हॉवर्ड ह्यूस || गोल्डन ग्लोब विजेता (सर्वोत्कृष्ट अभिनेता); ऑस्कर नामांकित || <ref>{{cite web |title=The Aviator - Golden Globes |url=https://goldenglobes.com/film/aviator-the/ |website=Golden Globes |access-date=8 August 2026 |language=en }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | २००६ || [[द डिपार्टेड]] || विल्यम "बिलि" कॉस्टिगन || ऑस्कर विजेता चित्रपट || <ref>{{cite web |title=The Departed |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2007 |website=Oscars.org |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २००६ || [[ब्लड डायमंड]] || डॅनी आर्चर || ऑस्कर नामांकित (सर्वोत्कृष्ट अभिनेता) || <ref>{{cite web |title=Blood Diamond |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2007 |website=Oscars.org |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २००८ || [[रेव्होल्युशनरी रोड]] || फ्रँक व्हिलर || गोल्डन ग्लोब नामांकित || <ref>{{cite web |title=Revolutionary Road |url=https://goldenglobes.com/film/revolutionary-road/ |website=Golden Globes |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०१० || [[शटर आयलंड]] || एडवर्ड "टेडी" डॅनियल्स || || <ref>{{cite web |title=Shutter Island |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1130884/ |website=Box Office Mojo |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०१० || [[इन्सेप्शन]] || डोम कॉब || अफाट व्यावसायिक यश आणि समीक्षकांची प्रशंसा || <ref>{{cite web |title=Inception (2010) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1375666/ |website=Box Office Mojo |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०१२ || [[जँगो अनचेन्ड]] || कॅल्व्हिन जे. कँडी || क्वेंटिन टॅरँटिनो दिग्दर्शित चित्रपट || <ref>{{cite web |title=Django Unchained |url=https://www.imdb.com/title/tt1853728/ |website=IMDb |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०१३ || [[द ग्रेट गॅट्सबी]] || जय गॅट्सबी || || <ref>{{cite web |title=The Great Gatsby (2013) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1343092/ |website=Box Office Mojo |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०१३ || [[द वूल्फ ऑफ वॉल स्ट्रीट]] || जॉर्डन बेलफोर्ट || गोल्डन ग्लोब विजेता; ऑस्कर नामांकित || <ref>{{cite web |title=The Wolf of Wall Street |url=https://goldenglobes.com/film/wolf-of-wall-street-the/ |website=Golden Globes |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०१५ || [[द रेव्हनंट]] || ह्यु ग्लास || ऑस्कर पुरस्कार विजेता (सर्वोत्कृष्ट अभिनेता) || <ref>{{cite web |title=The 88th Academy Awards (2016) |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2016 |website=Oscars.org |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०१९ || [[वन्स अपॉन अ टाइम इन हॉलीवूड]] || रिक डाल्टन || ऑस्कर आणि गोल्डन ग्लोब नामांकित || <ref>{{cite web |title=Once Upon a Time in Hollywood |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2020 |website=Oscars.org |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०२१ || [[डोंट लुक अप]] || डॉ. रँडॉल माईंडि || नेटफ्लिक्स चित्रपट; गोल्डन ग्लोब नामांकित || <ref>{{cite web |title=Don't Look Up |url=https://goldenglobes.com/film/dont-look-up/ |website=Golden Globes |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०२३ || [[किलर्स ऑफ द फ्लॉवर मून]] || अर्नेस्ट बर्कहार्ट || समीक्षकांकडून प्रचंड प्रशंसा || <ref>{{cite web |title=Killers of the Flower Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt5537002/ |website=IMDb |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |} == इतर निर्मिती (दूरचित्रवाणी, माहितीपट व इतर कार्य) == {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! शीर्षक !! प्रकार !! भूमिका / सहभाग !! टिपणी / संदर्भ |- | १९८९ || [[द न्यू लॅसी]] || दूरचित्रवाणी मालिका || ग्लेन || बालकलाकार म्हणून अभिनय डेब्यू <ref>{{cite web |title=The New Lassie |url=https://www.imdb.com/title/tt0096662/ |website=IMDb |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | १९९०–१९९१ || [[पॅरेंटहूड (मालिका)|पॅरेंटहूड]] || दूरचित्रवाणी मालिका || गॅरी बकमन || तरुण कलाकाराच्या श्रेणीत नामांकित |- | १९९१–१९९२ || [[ग्रोइंग पेन्स]] || दूरचित्रवाणी मालिका || ल्यू ब्रॉव्हर || दूरचित्रवाणीवरील पहिली मुख्य भूमिका |- | २००७ || [[द ११थ अव्हर]] || पर्यावरण माहितीपट || लेखक, निर्माता आणि निवेदक || पर्यावरणावरील विशेष निर्मिती <ref>{{cite web |title=The 11th Hour |url=https://www.imdb.com/title/tt0492931/ |website=IMDb |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०११ || [[ह्युबर]] || चित्रपट निर्माता || निर्माता (Appian Way) || निर्मिती क्षेत्रात सहभाग |- | २०१४ || [[व्हिरुंगा]] || माहितीपट || कार्यकारी निर्माता || ॲकॅडमी पुरस्कार (ऑस्कर) नामांकित माहितीपट <ref>{{cite web |title=Virunga Documentary |url=https://virungamovie.com/ |website=Virunga Movie |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०१५ || [[काऊस्पिरसी]] || पर्यावरण माहितीपट || कार्यकारी निर्माता || पर्यावरण संरक्षणावर आधारित |- | २०१६ || [[बिफोर द फ्लड]] || पर्यावरण माहितीपट || निर्माता आणि निवेदक || हवामान बदलावर आधारित अत्यंत गाजलेला माहितीपट <ref>{{cite web |title=Before the Flood |url=https://www.natgeotv.com/ |website=National Geographic |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०१९ || [[आइस ऑन फायर]] || माहितीपट || निर्माता आणि निवेदक || एचबीओ (HBO) माहितीपट |- | २०२० || [[द राइट स्टफ]] || दूरचित्रवाणी मालिका || कार्यकारी निर्माता || नॅशनल जिओग्राफिक मालिका <ref>{{cite web |title=The Right Stuff |url=https://www.imdb.com/title/tt7423322/ |website=IMDb |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> |} ==बाह्य दुवे== *[http://www.leonardodicaprio.com/ संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090803121304/http://www.leonardodicaprio.com/ |date=2009-08-03 }} {{कॉमन्स वर्ग|Leonardo DiCaprio|{{लेखनाव}}}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:डिकॅप्रियो, लिओनार्डो}} [[वर्ग:अमेरिकन चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:गोल्डन ग्लोब पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९७४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 1ti11kdcn6jf99xl8p5yc5942wtgbx4 0 13672 2705032 2702148 2026-08-24T02:59:11Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705032 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मुंबादेवी''' ही [[मुंबई]]ची [[ग्रामदेवता]] आहे.<ref>{{cite book |last=Tindall |first=Gillian |title=City of Gold: The Biography of Bombay |publisher=Penguin Books |year=1992 |isbn=978-0140095005 |language=en}}</ref> [[मुंबई]]चे नाव मुंबादेवी या देवीवरूनच पडले.<ref>{{cite web |title=How Bombay became Mumbai |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-38238128 |website=BBC News |access-date=8 August 2026 |language=en }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (मुळात मुंबादेवी ही [[मासे]] पकडणाऱ्या [[कोळी|कोळ्यांची]] देवता होती.) तिचे देऊळ [[मुंबई]]च्या सध्याच्या [[फोर्ट (मुंबई)|फोर्ट]] भागात होते. जेव्हा इंग्रजांनी तेथे [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस|व्हिक्टोरिया टर्मिनस]] हे रेल्वे स्थानक बांधायचे ठरवले तेव्हा बांधकामाला अडथळा ठरलेले ते [[देऊळ]] त्यांनी काढून टाकले आणि [[मुंबई]]च्या [[काळबादेवी]]-[[भुलेश्वर]] भागात मुंबादेवीचे सध्याचे मंदिर बांधून दिले.<ref>{{cite book |last=Dwivedi |first=Sharada |title=Bombay: The Cities Within |url=https://archive.org/details/bombaycitieswith0000dwiv |publisher=Eminence Designs |year=2001 |isbn=978-8190060264 |language=en}}</ref> मुंबादेवी मंदिर हे [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], भारतातील एक जुने मंदिर आहे, जे देवीच्या स्थानिक अवतार मुंबाला समर्पित आहे.<ref>{{cite web |title=Mumbadevi Temple Official Information |url=https://mumbai.gov.in/ |website=District Mumbai, Government of Maharashtra |access-date=8 August 2026 |language=en }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> मराठी 'मुंबा' हा शब्द [[संस्कृत भाषा|संस्कृतमधून]] आला आहे. मुंबादेवी ही मुंबईची ग्रामदेवी आहे. देवी मुंबादेवीला समर्पित [[हिंदू]] संप्रदाय १५ व्या शतकापासून प्रमाणित आहेत, असे म्हटले जाते की हे मंदिर १६७५ मध्ये पूर्वीच्या [[बोरी बंदर]] खाडीच्या मुख्य लँडिंग साइटजवळ [[सेंट जॉर्ज किल्ला|सेंट जॉर्ज किल्ल्याच्या]] उत्तर भिंतीजवळ बांधले गेले होते, [[मुंबा]] नावाच्या एका [[हिंदू]] महिलेने.<ref>{{cite book |last=Edwardes |first=S.M. |title=The Rise of Bombay: A History of Metropolis |url=https://archive.org/details/risebombayaretr00edwagoog |publisher=Times of India Press |year=1902 |language=en}}</ref> खाडी आणि किल्ले आता अशा बिंदूपर्यंत बदलले आहेत जिथे ते शहराच्या भूतकाळाची आठवण करून देतात. दुसरीकडे, मंदिर अजूनही सक्रिय आहे. मुंबा ही देवी [[मराठी भाषा|मराठी]] भाषिक [[आगरी]] (मीठ गोळा करणारे) आणि [[कोळी]] (मच्छीमार) यांची संरक्षक होती, जे मुंबईच्या सात बेटांचे [[मूळ रहिवासी]] होते.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=R.E. |title=The Tribes and Castes of Bombay |publisher=Government Central Press |year=1920 |language=en}}</ref> मंदिरातील काळ्या पाषाणातील शिल्पाप्रमाणे तिचे चित्रण करण्यात आले आहे. मुंबाची एक व्युत्पत्ती जी लोकप्रिय आहे ती म्हणजे "[[महा अंबा]]" किंवा "ग्रेट मदर" ही हिंदू माता देवीसाठी भारतातील अनेक प्रसिद्ध नावांपैकी एक आहे.<ref>{{cite book |last=Singh |first=K.S. |title=People of India: Maharashtra |publisher=Popular Prakashan |year=2004 |isbn=978-8179911006 |language=en}}</ref> दक्षिण मुंबईतील [[भुलेश्वर]] भागात असलेले हे मंदिर धातू आणि कपड्यांच्या बाजारपेठेच्या मध्यभागी आहे.<ref>{{cite web |title=Mumbadevi Temple Location and History |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/ |website=Maharashtra Tourism Development Corporation |access-date=8 August 2026 |language=en}}</ref> हे हिंदूंसाठी एक पवित्र [[तीर्थस्थान|तीर्थक्षेत्र]] आणि पूजास्थान आहे आणि त्यामुळे दररोज शेकडो लोक भेट देतात. मुंबईच्या अभ्यागतांना मंदिरात आदरांजली वाहणे असामान्य नाही आणि हे मुंबईच्या प्रमुख पर्यटन आकर्षणांपैकी एक आहे. == इतिहास == [[चित्र:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|180px|मुंबादेवीचे देऊळ]] हे मंदिर अंबा देवीच्या सन्मानार्थ बांधले गेले. मुंबादेवी मंदिर सुमारे सहा शतके जुने मानले जाते.<ref>{{cite book |last=David |first=M.D. |title=History of Bombay, 1661-1708 |publisher=University of Mumbai |year=1973 |language=en}}</ref> पहिले मुंबादेवी मंदिर [[बोरी बंदर]] येथे होते आणि ते १७३९ ते १७७० च्या दरम्यान नष्ट झाल्याचे मानले जाते.<ref>{{cite book |last=Sheppard |first=Samuel T. |title=The By-ways of Bombay |publisher=Cornbridge & Co. |year=1912 |language=en}}</ref> विनाशानंतर भुलेश्वर येथे सध्याच्या ठिकाणी नवीन मंदिर उभारण्यात आले. देवी पृथ्वी मातेचे रूप धारण करते आणि अजूनही उत्तर भारत-गंगेच्या मैदानातील आणि दक्षिण भारतातील हिंदू लोकसंख्येद्वारे तिची पूजा केली जाते.<ref>{{cite book |last=Frenz |first=Margret |title=Community, Culture, and Commerce in Bombay |publisher=Routledge |year=2014 |language=en}}</ref> पूर्वी [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस|व्हिक्टोरिया टर्मिनस]] स्टेशन जेथे कोळी मच्छिमारांनी बांधले होते त्या ठिकाणी बांधलेले मूळ मंदिर १७३७ च्या सुमारास पाडण्यात आले आणि फणसी तलाव येथे नवीन मंदिर उभारण्यात आले.<ref>{{cite book |last=Gillian |first=Tindall |title=City of Gold |publisher=Penguin |year=1992 |language=en}}</ref> आधुनिक देवळामध्ये चांदीचा मुकुट, नाकातली नथ (स्टड) आणि सोन्याचा हार घातलेल्या मुंबादेवीची प्रतिमा आहे. डावीकडे मोरावर बसलेली अन्नपूर्णेची दगडी आकृती आहे. मंदिरासमोर देवीचा वाहक वाघ आहे.<ref>{{cite book |last=Michell |first=George |title=Guide to Monuments of India |url=https://archive.org/details/penguinguidetomo0000mich |publisher=Penguin |year=1990 |language=en}}</ref> शहराचे सध्याचे नाव मुंबादेवी वरून पडले आहे. हे मंदिर स्थापत्यशास्त्राच्या दृष्टीने अत्यंत भव्य नसले तरी शहराची संरक्षक देवता मुंबा देवीला समर्पित असल्यामुळे हे एक अतिशय महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>{{cite book |last=Mehta |first=Suketu |title=Maximum City: Bombay Lost and Found |url=https://archive.org/details/maximumcitybomba00meht |publisher=Knopf |year=2004 |isbn=978-0375403729 |language=en}}</ref> * शहराचे आंतरराष्ट्रीय नाव बॉम्बे आहे. ''बॉम्बे'' ही पोर्तुगीज नावाची इंग्रजी आवृत्ती आहे, ज्याचा उपयोग ब्रिटिशांनी १७ व्या शतकात शहराचा ताबा घेतला तेव्हा त्यांनी केला होता.<ref>{{cite book |last=Da Cunha |first=J. Gerson |title=The Origin of Bombay |publisher=Asian Educational Services |year=1900 |isbn=978-8120608153 |language=en}}</ref> शहराचे नाव बॉम बहिया, म्हणजे 'गुड बे' (उत्कृष्ट खाडी) असे होते.<ref>{{cite book |last=Burnell |first=John |title=Bombay in the Days of Queen Anne |url=https://archive.org/details/dli.ministry.00936 |publisher=Hakluyt Society |year=1933 |language=en}}</ref> == दंतकथा == हे मंदिर देवी पार्वती (गौरी) तिच्या मच्छीमार रूपात समर्पित आहे.<ref>{{cite book |last=Pattanaik |first=Devdutt |title=7 Secrets of the Goddess |publisher=Westland |year=2014 |isbn=978-9384030582 |language=en}}</ref> महाकालीचे रूप धारण करण्यासाठी, देवी पार्वतीला चिकाटी आणि एकाग्रता प्राप्त करावी लागली. त्यावेळी भगवान शिव (देवी पार्वतीचा पती) यांनी देवी पार्वतीला मासेमारीच्या रूपात पुनर्जन्म घेण्याचा आग्रह केला ज्याद्वारे ती चिकाटी आणि एकाग्रतेची क्षमता प्राप्त करू शकते कारण कोळी मासेमारी शिकत असताना हे दोन्ही गुण प्राप्त करतात.<ref>{{cite book |last=Dange |first=Sadashiv A. |title=Encyclopaedia of Puranic Beliefs and Practices |url=https://archive.org/details/encyclopaediaofp0001dang |publisher=Navrang |year=1986 |language=en}}</ref> देवी पार्वती नंतर मच्छीमार स्त्रीच्या रूपात अवतरली आणि मच्छीमारांच्या जागी (सध्याचे स्थान-मुंबई) आश्रय घेतला. देवी पार्वती तिच्या लहान वयात मत्स्य म्हणून ओळखली जात होती आणि नंतर तिला तिच्या मच्छीमार रूपात मुंबा म्हणून ओळखले जाऊ लागले.<ref>{{cite book |last=Chaudhary |first=K.K. |title=Maharashtra State Gazetteers: Greater Bombay District |publisher=Government of Maharashtra |year=1986 |language=en}}</ref> मच्छिमारांच्या मार्गदर्शनाखाली चिकाटी आणि एकाग्रता शिकण्यात मुंबाने स्वतःला समर्पित केले कारण ते एकाग्रता आणि चिकाटीने मासे पकडण्याच्या त्यांच्या व्यवसायात उत्सुक होते. जेव्हा मुंबाने चिकाटी आणि एकाग्रतेच्या तंत्रात प्रभुत्व मिळवले, तेव्हा ती जिथून आली होती तिथून तिच्या घरी परतण्याची वेळ आली. भगवान शिव मच्छीमाराच्या रूपात आले आणि त्यांनी मुंबाशी लग्न केले, ती खरोखर कोण होती हे ओळखून.<ref>{{cite book |last=Mani |first=Vettam |title=Puranic Encyclopaedia |url=https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft |publisher=Motilal Banarsidass |year=1975 |isbn=978-0842608220 |language=en}}</ref> नंतर मच्छीमारांनी तिला तिथे कायमचे राहण्याची विनंती केली आणि म्हणून ती ग्रामदेवी (ग्रामदेवता) बनली. तिथल्या लोकांकडून तिला "आई" असे संबोधले जात असल्याने तिला मुंबा-आई म्हणून ओळखले जाऊ लागले आणि तिच्यावरून मुंबई हे नाव पडले.<ref>{{cite book |last=Gupte |first=B.A. |title=Hindu Holidays and Ceremonials |publisher=Thacker, Spink & Co. |year=1919 |language=en}}</ref> झवेरी बाजाराच्या उत्तरेकडील टोकापासून उजवीकडे मुंबादेवी रस्ता आहे. हा एक अरुंद रस्ता आहे ज्यामध्ये हिंदू धर्माशी संबंधित वस्तू - तांब्याच्या बांगड्या, अंगठ्या, रुद्राक्ष माळ, पितळी शिवलिंग, देवतांची छायाचित्रे, उदबत्त्या, केशर इत्यादींच्या विक्रीचे स्टॉल आहेत.<ref>{{cite book |last=Mehta |first=Suketu |title=Maximum City |url=https://archive.org/details/isbn_9780670049219 |publisher=Penguin |year=2004 |language=en}}</ref> गेरूचे कपडे घातलेले साधू रस्त्यावरून फिरत असतात, ज्यांच्या कपाळावर भस्म आणि सिंदूर लावलेला असतो.<ref>{{cite book |last=Tindall |first=Gillian |title=City of Gold |publisher=Penguin Books |year=1992 |language=en}}</ref> मुंबादेवी रोड ते पी.डिमेलो रोडला पूर्वीचे [[मशीद बंदर रोड]] हे नाव बदलून [[युसुफ मेहेरअली|युसुफ मेहेरअली रोड]] असे नाव देण्यात आले आहे.<ref>महाराष्ट्र टाइम्स, मुंबई टाइम्स, मंगळवार, २४ डिसेंबर २०२४</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{मुंबई}} [[वर्ग:मुंबईतील धार्मिक स्थळे]] qc6t6cw9df8wktcdbli2oktriyubqkx 0 13964 2704992 2701449 2026-08-24T00:08:52Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704992 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mediterranean Sea political map-en.svg|250 px|उजवे|इवलेसे|भूमध्य समुद्राचा राजकीय नकाशा]] '''भूमध्य समुद्र''' हा [[अटलांटिक महासागर|अटलांटिक महासागराचा]] एक भाग व [[पृथ्वी|पृथ्वीवरील]] एक प्रमुख [[समुद्र]] आहे. हा समुद्र चारही बाजूंनी जमिनीने वेढला गेला असून त्याच्या उत्तरेस [[युरोप]] व [[अनातोलिया]] तर दक्षिणेस [[उत्तर आफ्रिका|आफ्रिका]] खंड आहेत. भूमध्य समुद्र पश्चिमेला [[जिब्राल्टरची सामुद्रधुनी|जिब्राल्टरच्या सामुद्रधुनीने]] [[अटलांटिक महासागर|अटलांटिक महासागरासोबत]] जोडला गेला आहे.<ref>{{cite web |title=Mediterranean Sea |url=https://www.britannica.com/place/Mediterranean-Sea |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> [[डार्डेनेल्झ]] व [[बोस्फोरस]] ह्या [[सामुद्रधुनी|सामुद्रधुन्या]] भूमध्य समुद्राला [[मार्माराचा समुद्र|मार्माराच्या समुद्रासोबत]] व [[काळा समुद्र|काळ्या समुद्रासोबत]] जोडतात. तसेच [[इजिप्त]]मधील [[सुएझ कालवा]] भूमध्य समुद्राला [[लाल समुद्र|लाल समुद्रासोबत]] जोडतो.<ref>{{cite web |title=Geography of the Mediterranean Sea |url=https://www.worldatlas.com/seas/mediterranean-sea.html |publisher=WorldAtlas |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> तांत्रिक दृष्ट्या [[अटलांटिक महासागर|अटलांटिक महासागराचाच]] एक भाग असला तरी बरेचदा भूमध्य समुद्र एक वेगळा पाण्याचा साठा समजला जातो. २५ लाख [[चौरस किमी]] इतके पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ असलेल्या भूमध्य समुद्राची सरासरी खोली १,५०० मी तर कमाल खोली ५,२६७ मी इतकी आहे.<ref>{{cite web |title=Mediterranean Sea Facts and Depth |url=https://www.britannica.com/place/Mediterranean-Sea/Physical-features |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> == उपसागर == [[आंतरराष्ट्रीय जलसर्वेक्षण संस्था|आंतरराष्ट्रीय जलसर्वेक्षण संस्थेनुसार]] भूमध्य समुद्राचे खालील विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Limits of Oceans and Seas |publisher=International Hydrographic Organization |year=1953 |url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953.pdf |access-date=२०२६-०८-१२ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[चित्र:Map of the Mediterranean and subdivisions MR.svg|इवलेसे|350px|भूमध्य समुद्राचे विभाग]] [[चित्र:Tunisia - Sicily - South Italy.jpg|इवलेसे|220px|सिसिली व सार्दिनिया: दोन सर्वात मोठी बेटे]] [[चित्र:Cavtat_Croatia_2008-10-07.JPG|इवलेसे|[[क्रोएशिया]]मधील एक शहर]] [[चित्र:Cala Goloritze o.jpg|इवलेसे|[[सार्दिनिया]]चा पूर्व किनारा]] [[चित्र:svetistefan1756.JPG|इवलेसे|[[मॉंटेनिग्रो]]मधील एक शहर]] [[चित्र:BeirutRaouche1.jpg|इवलेसे|बेरूत, लेबेनॉनच्या किनाऱ्यावरील रौशेचे दृश्य]] [[चित्र:Vernazza.JPG|इवलेसे|इटलीमधील चिंके तेरे किनारा]] [[चित्र:Plage-de-la-courtade.jpg|इवलेसे|[[इल द'ह्येरेस]] येथील ला कूर्तादे समुद्रकिनारा]] [[चित्र:Mediterranean_rocky_coast_of_Libya.jpg|इवलेसे|[[लिब्या]]तील [[दार्नाह]] येथील किनारा]] [[चित्र:ForbysIbizaTown 02.jpg|इवलेसे|इबिझा शहराचे जुने शहर, स्पेन]] [[चित्र:Gibraltar-Europa-Point-LH-from-the-sea.jpg|इवलेसे|युरोपा पॉइंट, जिब्राल्टर (युनायटेड किंगडम)]] * [[जिब्राल्टरची सामुद्रधुनी]]; * [[अल्बोरन समुद्र]]: [[स्पेन]] व [[मोनॅको]]दरम्यान; * [[बालेआरिक समुद्र]]: [[स्पेन]] व [[बालेआरिक द्वीपसमूह]]ादरम्यान; * [[लिगुरियन समुद्र]]: [[कोर्सिका]] व [[लिगुरिया]]दरम्यान; * [[तिऱ्हेनियन समुद्र]]: [[सार्दिनिया]], [[इटालियन द्वीपकल्प]] व [[सिसिली]]दरम्यान; * [[आयोनियन समुद्र]]: [[इटली]], [[आल्बेनिया]] व [[ग्रीस]]दरम्यान; * [[एड्रियाटिक समुद्र]]: [[इटली]], [[स्लोव्हेनिया]], [[क्रोएशिया]], [[बोस्निया आणि हर्जेगोविना]], [[मॉंटेनिग्रो]] व [[आल्बेनिया]]दरम्यान; * [[एजियन समुद्र]]: [[ग्रीस]] व [[तुर्कस्तान]]दरम्यान. == प्रमुख बेटे == खालील दहा भूमध्य समुद्रामधील प्रमुख बेटे आहेत.<ref>{{cite web |title=Largest Islands in the Mediterranean Sea |url=https://www.worldatlas.com/articles/largest-islands-in-the-mediterranean-sea.html |publisher=WorldAtlas |access-date=२०२६-०८-१२ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" style="width:40%; text-align:center; font-size:100%; margin-left:1em;" |- style="background:#efefef;" !ध्वज ![[बेट]] !क्षेत्रफळ !लोकसंख्या |- |{{flagicon|Italy}} [[चित्र:Flag of Sicily.svg|30px]] |[[सिसिली]] |२५,४६० |५०,४८,९९५ |- |{{flagicon|Italy}} [[चित्र:Flag of Sardinia, Italy.svg|30px]] |[[सार्दिनिया]] |२४,०९० |१६,७२,८०४ |- |{{flagicon|Cyprus}} |[[सायप्रस]] |९,२४८ |८,०३,१४७ |- |{{flagicon|France}} [[चित्र:Flag of Corsica.svg|30px]] |[[कोर्सिका]] |८,६८० |२,९९,२०९ |- |{{flagicon|Greece}} |[[क्रीट]] |८,३३६ |६,२३,६६६ |- |{{flagicon|Greece}} |[[युबोइया]] |३,६८४ |२,१८,०३२ |- |{{flagicon|Spain}} [[चित्र:Flag of the Balearic Islands.svg|30px]] |[[मायोर्का]] |३,६४० |८,६९,०६७ |- |{{flagicon|Greece}} |[[लेस्बोस]] |१,६३२ |९०,६४३ |- |{{flagicon|Greece}} |[[ऱ्होड्स]] |१,४०० |१,१७,००७ |- |{{flagicon|Greece}} |[[चिओस]] |८४२ |५१,९३६ |} ह्या शिवाय [[माल्टा]] व [[बालेआरिक द्वीपसमूह]]ामधील [[मेनोर्का]] व [[इबिथा]] ही देखील भूमध्यातील महत्त्वाची बेटे आहेत. == भोवतालचे देश व प्रदेश == एकूण २१ सार्वभौम देश भूमध्य समुद्राच्या भोवताली स्थित आहेत.<ref>{{cite web |title=Countries Bordering the Mediterranean Sea |url=https://www.worldatlas.com/articles/which-countries-border-the-mediterranean-sea.html |publisher=WorldAtlas |access-date=२०२६-०८-१२ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''[[युरोप]]''': {{देशध्वज|ESP}}, {{देशध्वज|FRA}}, {{देशध्वज|MCO}}, {{देशध्वज|ITA}}, {{देशध्वज|MLT}}, {{देशध्वज|SVN}}, {{देशध्वज|HRV}}, {{देशध्वज|BIH}}, {{देशध्वज|MNE}}, {{देशध्वज|ALB}}, {{देशध्वज|GRC}} व {{देशध्वज|TUR}} * '''[[आशिया]]''': {{देशध्वज|TUR}} ([[अनातोलिया]]), {{देशध्वज|CYP}}, {{देशध्वज|SYR}}, {{देशध्वज|LBN}}, {{देशध्वज|ISR}}, {{देशध्वज|EGY}} ([[सिनाई द्वीपकल्प]]) * '''[[आफ्रिका]]''': {{देशध्वज|EGY}}, {{देशध्वज|LBY}}, {{देशध्वज|TUN}}, {{देशध्वज|DZA}} आणि {{देशध्वज|MAR}} तसेच खालील भूभाग देखील भूमध्य समुद्र प्रदेशात मोडतात. * [[चित्र:Flag of Gibraltar.svg|30px]] [[जिब्राल्टर]] * [[चित्र:Flag Ceuta.svg|30px]] [[चित्र:Flag Melilla.svg|30px]] [[सेउता]] व [[मेलिया]] ही [[स्पेन]]ची विशेष शहरे * [[चित्र:Flag of the United Kingdom.svg|30px]] [[आक्रोतिरी आणि ढेकेलिया]] * [[चित्र:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|30px]] [[उत्तर सायप्रस]] (वादग्रस्त) * [[चित्र:Flag of Palestine.svg|30px]] [[पॅलेस्टाईन]]ची [[गाझा पट्टी]] == मोठी शहरे == खालील यादीत भूमध्य समुद्रावर (वा जवळ) वसलेली देशांच्या राजधानीची व २ लाखापेक्षा अधिक लोकसंख्या असलेली शहरे दिली आहेत.<ref>{{cite web |title=Major Cities on the Mediterranean Coast |url=https://www.britannica.com/place/Mediterranean-Sea/Demography-and-settlement |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> {| class="wikitable" style="width:60%; text-align:center; font-size:100%; margin-left:1em;" |- style="background:#efefef;" !देश !शहरे |- |[[स्पेन]] |[[बार्सिलोना]], [[आलिकांते]], [[कार्ताजिना]], [[मलागा]], [[पाल्मा दे मायोर्का]], [[वालेन्सिया]] |- |[[फ्रान्स]] |[[मार्सेल]], [[नीस]] |- |[[मोनॅको]] |[[मोनॅको]] |- |[[इटली]] |[[बारी, इटली|बारी]], [[कातान्या]], [[जेनोवा]], [[मेस्सिना]], [[नापोली]], [[पालेर्मो]], [[रोम]], [[तारान्तो]], [[त्रिएस्ते]], [[व्हेनिस]] |- |[[माल्टा]] |[[व्हॅलेटा]] |- |[[क्रोएशिया]] |[[स्प्लिट]] |- |[[आल्बेनिया]] |[[दुर्रेस]] |- |[[ग्रीस]] |[[अथेन्स]], [[पात्रा]], [[थेसालोनिकी]] |- |[[सायप्रस]] |[[लिमस्सोल]] |- |[[तुर्कस्तान]] |[[अदना]], [[अंताल्या]], [[इझ्मिर]], [[मेर्सिन]], [[तार्सुस]] |- |[[सीरिया]] |[[लटाकिया]] |- |[[लेबेनॉन]] |[[बैरूत]], [[त्रिपोली, लेबेनॉन|त्रिपोली (लेबेनॉन)]] |- |[[इस्रायल]] |[[अशदॉद]], [[हैफा]], [[तेल अवीव]] |- |[[इजिप्त]] |[[अलेक्झांड्रिया, इजिप्त]], [[बुर सैद]] |- |[[लिबिया]] |[[बेनगाझी]], [[त्रिपोली|त्रिपोली (लिबिया)]] |- |[[ट्युनिसिया]] |[[ट्युनिस]] |- |[[अल्जीरिया]] |[[अल्जीयर्स]], [[ओराण]] |} == हवामान == {{मुख्य|भूमध्य समुद्रीय हवामान}} भूमध्य समुद्राचे व भोवतालच्या भूभागांचे हवामान सौम्य व आर्द्र स्वरूपाचे आहे.<ref>{{cite web |title=Mediterranean Climate |url=https://www.britannica.com/science/Mediterranean-climate |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> येथील [[उन्हाळा|उन्हाळे]] उष्ण व रूक्ष तर [[हिवाळा|हिवाळे]] सौम्य व पावसाळी असतात. भूमध्य हवामान [[ऑलिव्ह]], [[द्राक्षे]], [[संत्रे|संत्री]] इत्यादी पिकांसाठी अनुकूल आहे. [[ऑलिव्ह तेल]], [[वाईन]] ही भूमध्य क्षेत्रामधील प्रसिद्ध उत्पादने आहेत. येथील प्रसन्न हवामानामुळे भूमध्य किनाऱ्यावरील अनेक शहरांमधे पर्यटन हा मोठा व महत्त्वाचा उद्योग आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{कॉमन्स|Mediterranean Sea|भूमध्य समुद्र}} [[वर्ग:भूमध्य समुद्र|*]] [[वर्ग:समुद्र]] lmzdg1vgm4t30a7zb977pfe0b670hp0 0 14790 2704771 2691517 2026-08-23T16:08:38Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704771 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय शहर |नाव= नवी मुंबई |जिल्हा_नाव=ठाणे जिल्हा व [[रायगड जिल्हा]] |राज्य_नाव=[[महाराष्ट्र]] |लोकसंख्या=१६,००,००० |जनगणना_वर्ष=[[इ.स. २००१|२००१]] |दूरध्वनी_कोड=०२२ |पोस्टल_कोड=४००-xxx |आरटीओ_कोड=MH-43 ([[ठाणे जिल्हा]]) MH-46 (रायगड जिल्हा) |निर्वाचित_प्रमुख_नाव=रिक्त |निर्वाचित_पद_नाव=[[महापौर]] |प्रशासकीय_प्रमुख_नाव= राजेश नार्वेकर |प्रशासकीय_पद_नाव=महापालिका आयुक्त |संकेतस्थळ_लिंक=[http://www.nmmconline.com/ संकेतस्थळ] }} '''नवी मुंबई''' हा भाग १९७० मध्ये [[वसंतराव नाईक]] सरकारने मुंबईची नवीन नागरी वसाहत म्हणून प्रस्तावित केला होता. नवी मुंबईची निर्मिती ही वसंंतराव नाईक यांच्या दूरदृष्टीचे एक उत्तम उदाहरण म्हणून ओळखले जाते. नवी मुंबईसाठी ३४४ चौरस किलोमीटर जमीन संपादित करण्याचा त्यांनी निर्णय घेतला. यासाठी सिडको या नव्या सार्वजनिक उपक्रमाची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://cidco.maharashtra.gov.in/|title=मुख्य पृष्ठ- शहर आणि औद्योगिक विकास महामंडळ महाराष्ट्र मर्यादित (महाराष्ट्र शासनाचा उपक्रम), भारत|date=2017-12-19|website=CIDCO|language=en|access-date=2022-05-23|archive-date=2022-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524192819/https://cidco.maharashtra.gov.in/|url-status=dead}}</ref> नवी मुंबई ठाणे आणि रायगड या दोन जिल्ह्यांमध्ये वसलेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/navi-mumbai-a-cruel-joke/articleshow/50374105.cms|title=Navi Mumbai a cruel joke|website=Mumbai Mirror|language=en|access-date=2022-05-23}}</ref> स्वच्छ भारत अभियानाचा एक भाग म्हणून केंद्रीय नगरविकास मंत्रालय (MoUD) आणि क्वालिटी कौन्सिल ऑफ इंडिया (QCI) यांनी २०२१ मध्ये केलेल्या स्वच्छता आणि स्वच्छतेसाठी सर्वेक्षण केलेल्या ७३ शहरांमध्ये नवी मुंबई शहराचा चौथा क्रमांक लागला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/swachh-survekshan-2021-indore-is-indias-cleanest-city-know-top-10-cleanest-cities-in-india-1637419959-1|title=Swachh Survekshan 2021: Know top 10 cleanest cities in India; Indore is India’s cleanest city|date=2021-11-20|language=en|website=Jagranjosh|access-date=2022-05-23|archive-date=2022-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220523202320/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/swachh-survekshan-2021-indore-is-indias-cleanest-city-know-top-10-cleanest-cities-in-india-1637419959-1|url-status=dead}}</ref> बहुतेक पायाभूत सुविधा आणि इमारती [[भारत सरकार|भारत सरकारच्या]] मालकीच्या आहेत. अभियांत्रिकी, वैद्यकीय विज्ञान, इंटिरिअर डिझायनिंग आणि हॉटेल मॅनेजमेंट यासह अनेक प्रवाहांमध्ये अभ्यासक्रम उपलब्ध करून देणाऱ्या विविध शैक्षणिक संस्था नवी मुंबईत आहेत. ACG Group, AGS Transact Technologies, Aplab, Siemens, McDonald's, Morningstar, Inc., Baker Hughes, Bureau Veritas, Bizerba, CRISIL, 1DEFENCE Security Solutions, Reliance, Mastek, Accenture, Selcore, Technologies फर्स्ट टेक्नॉलॉजी, Selcore, Mastek यांसारख्या विविध बहुराष्ट्रीय कंपन्या हिंदुजा ग्रुप, लार्सन अँड टुब्रो, व्हेनस सेफ्टी आणि सायबर सिक्युरिटी मल्टीनॅशनल वेलॉक्स यांची मुख्य कार्यालये/शाखा शहरभर आहेत, ज्यामुळे ते सक्रिय व्यवसाय केंद्र बनले आहे. नवी मुंबईमध्ये विविध मनोरंजनाच्या सुविधा आहेत जसे की गोल्फ कोर्स, सेंट्रल पार्क आणि खारघरमधील पांडवकडा वॉटर फॉल्स, सीबीडी बेलापूरजवळील पारसिक हिल, नेरुळ आणि सीवूड्समधील वंडर्स पार्क आणि ज्वेल ऑफ नवी मुंबई, जुईनगरमधील मिनी सीशोअर, वाशीमधील सागर विहार, पिरवाड, नागव, आणि उरणमधील माणकेश्वर समुद्रकिनारे, सीबीडी बेलापूरमधील बेलापूर किल्ला, पनवेलजवळील कर्नाळा पक्षी अभयारण्य आणि इतर अनेक सार्वजनिक ठिकाणे जसे की उद्याने आणि जॉगिंग ट्रॅक. नवी मुंबईत राहण्यासाठी अनेक दर्जेदार रेस्टॉरंट आणि लक्झरी हॉटेल्स आहेत. सीवूड्समधील सीवूड्स ग्रँड सेंट्रल मॉल, खारघरमधील लिटिल वर्ल्ड मॉल, ग्लोमॅक्स मॉल आणि प्राइम मॉल, पनवेलमधील ओरियन मॉल आणि के-मॉल, सेंटर वन मॉल, इनऑर्बिट मॉल, रघुलीला मॉल, सिटी सेंटर आणि पाम असे अनेक शॉपिंग मॉल आहेत. वाशीतील बीच गॅलेरिया. नवी मुंबई हे सेक्टर ५, खारघरमधील एमआयटीआर हॉस्पिटल, जुहू गावाजवळील फोर्टिस हिरानंदानी हॉस्पिटल, जुहू नगर (वाशी), बेलापूरमधील अपोलो हॉस्पिटल आणि खारघर, पनवेल, कामोठे येथील SRL डायग्नोस्टिक सेंटर्स यांसारख्या अनेक उत्तम आरोग्य सेवा केंद्रे आणि रुग्णालयांचे यजमान आहे. == इतिहास == [[स्वातंत्र्य|स्वातंत्र्या]]नंतरच्या २५ वर्षांत भारताने शहरी विकासाचा अभूतपूर्व दर अनुभवला आणि त्यात मुंबईचा नेहमीच योग्य वाटा राहिला आहे. [[मुंबई|महामुंबईची]] लोकसंख्या १९५१ मध्ये २.९६६ दशलक्ष होती ती १९६१ मध्ये ४.१५२ दशलक्ष आणि १९७१ मध्ये ५.९७० दशलक्ष झाली असून पहिल्या आणि दुसऱ्या दशकात अनुक्रमे ४०.० आणि ४३.८० टक्के वाढ नोंदवली गेली आहे. शहराच्या वाढत्या औद्योगिक आणि व्यावसायिक महत्त्वामुळे शक्य झालेल्या लोकसंख्यावाढीच्या वेगवान दरामुळे शहरात राहणाऱ्या बहुसंख्य लोकांचे जीवनमान झपाट्याने खालावत गेले. झपाट्याने वाढणारी लोकसंख्या, उद्योगधंदे, व्यापार आणि व्यापार यांच्याशी विकासाची माहिती मिळू शकली नाही. शिवाय, मुख्य भूमीशी फार कमी संबंध असलेल्या लांब व अरुंद द्वीपकल्पावर बांधलेल्या शहराच्या वाढीला भौतिक मर्यादा आहेत. [[महाराष्ट्र शासन|महाराष्ट्र सरकार]] या महानगराच्या उदयोन्मुख समस्यांसाठी जिवंत आहे. जबाबदार जनमतही तितकेच दक्ष होते आणि वृत्तपत्रांत व इतरत्रही वेळोवेळी अनेक विधायक सूचना प्रकट होत असत. या सर्वांमुळे मुंबईच्या समस्या लोकजागृतीमध्ये अग्रभागी राहण्यास मदत झाली. १९५८ मध्ये मुंबई सरकारने सार्वजनिक बांधकाम विभागाचे शासन सचिव श्री. एस.जी. बर्वे यांच्या अध्यक्षतेखाली एक अभ्यासगट नेमला, जेणेकरून मुंबईतील महानगरी व उपनगरीय भागात वाहतुकीची कोंडी, मोकळ्या जागा व खेळपट्ट्यांची कमतरता, घरांची कमतरता आणि उद्योगांचे अतिकेंद्रीकरण या समस्या विचारात घेतल्या जातील आणि या समस्यांना तोंड देण्यासाठी विशिष्ट उपायांची शिफारस केली जाईल. बर्वे ग्रुपने फेब्रुवारी १९५९ मध्ये अहवाल दिला. त्यातील एक प्रमुख शिफारस अशी होती की, द्वीपकल्पीय मुंबईला मुख्य भूमीशी जोडण्यासाठी ठाणे खाडीच्या पलीकडे रेल्वे कम-रोड पूल बांधला गेला आहे. या गटाला असे वाटत होते की, या पुलामुळे खाडीपलीकडील विकासाला गती मिळेल, शहराच्या रेल्वे आणि रस्त्यांवरील ताण कमी होईल आणि पूर्वेकडे औद्योगिक आणि निवासी सांद्रता मुख्य भूमीकडे वळेल. पूर्वेकडील विकास व्यवस्थित होईल आणि तो नियोजनबद्ध पद्धतीने होईल, अशी आशा या गटाने व्यक्त केली. बर्वे ग्रुपची शिफारस वसंंतराव नाईक सरकारने मान्य केली. 'पुणे'च्या गोखले इन्स्टिट्यूट ऑफ पॉलिटिक्स अँड इकॉनॉमिक्सचे तत्कालीन संचालक प्रा. डी.आर. गाडगीळ यांच्या अध्यक्षतेखाली आणखी एक समिती स्थापन करण्यात आली आणि 'मुंबई, पनवेल आणि पुणे या महानगरीय प्रदेशांसाठी प्रादेशिक नियोजनाची व्यापक तत्त्वे तयार करावीत आणि अशा योजना तयार करण्यासाठी आणि त्यांची अंमलबजावणी करण्यासाठी महानगर प्राधिकरणांच्या स्थापनेसाठी शिफारशी कराव्यात', अशी मागणी करण्यात आली. गाडगीळ समितीने इतर गोष्टींसह दोन महत्त्वाच्या शिफारशी केल्या, ज्यांचा परिणाम नवी मुंबईच्या नियोजनावर झाला आहे. एक, मुंबई प्रदेशात पुढील औद्योगिक वाढीवर कडक निर्बंध असलेल्या उद्योगांचे नियोजनबद्ध विकेंद्रीकरण. दोन, मुख्य भूभागाचा बहुकेंद्रीय वसाहत म्हणून विकास, प्रत्येक वस्ती २,५०,००० लोकसंख्येपेक्षा आकाराने लहान आहे. या बहु-केंद्रीय वसाहतींना योजनेत नोड्स असे म्हणतात, जेथे संपूर्ण विकास मोठ्या प्रमाणात संक्रमण क्षेत्राच्या बाजूने गुंफलेल्या नोड्सची मालिका म्हणून प्रस्तावित केला गेला आहे. तथापि, डॉ. गाडगीळांनी कल्पना केलेल्या बहुकेंद्रीय वसाहतींपेक्षा आम्ही प्रस्तावित केलेल्या नोड्स अधिक जवळून अंतराळात आहेत. परंतु हे तत्त्व वैयक्तिक वस्त्यांचे आहे, शाळा आणि खरेदी आणि इतर अत्यावश्यक सेवांच्या बाबतीत स्वयंपूर्ण आहे आणि हिरव्यागार जागांनी एकमेकांपासून विभक्त झाले आहे. [[वसंतराव नाईक]] सरकारने महाराष्ट्र प्रादेशिक व नगररचना अधिनियम १९६६ मध्ये संमत करून जानेवारी १९६७ मध्ये अंमलात आणला. नवी मुंबई निर्मितीची संकल्पना ही वसंंतराव नाईक यांच्या दूरदृष्टीचे एक उत्तम उदाहरण मानले जाते. [[मुंबई महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरण|मुंबई महानगर प्रदेशाला]] जून १९६७ मध्ये अधिसूचित करण्यात आले आणि श्री. एल.जी. राजवाडे यांच्या अध्यक्षतेखाली प्रादेशिक नियोजन मंडळ स्थापन करण्यात आले, आय.सी.एस. मंडळाच्या प्रारूप प्रादेशिक आराखड्याला जानेवारी १९७० मध्ये अंतिम स्वरूप देण्यात आले. मुंबईच्या दक्षिण टोकावर होणाऱ्या कार्यालयीन एकाग्रतेला प्रति-चुंबक म्हणून पूर्वेकडे मुख्य भूमीवरील बंदरओलांडून एका जुळ्या शहराचा विकास करण्याचा प्रस्ताव त्यात मांडण्यात आला होता. पर्यायी वाढीचा ध्रुव म्हणजे रोजगार आणि लोकसंख्येचे अति-केंद्रीकरण कमी करणे ज्यामुळे शहरात आणखी वाढ होईल आणि मुख्य भूमीवर त्यांचे पुनर्वाटप होईल. ही शिफारस करताना ठाणे-बेलापूर परिसर आणि तळोजा येथील सध्या अस्तित्वात असलेल्या औद्योगिक जागा, ठाणे खाडीपूलचे आगामी काम पूर्ण होणे आणि [[जवाहरलाल नेहरू बंदर|न्हावा शेवा]] येथे नवीन बंदर उभारण्याचा बॉम्बे पोर्ट ट्रस्टचा प्रस्ताव अशा विविध घटकांचा मंडळावर प्रभाव होता. बोर्डाने अशी शिफारस केली आहे की, नवीन मेट्रो-सेंटर किंवा नवी मुंबई ज्याला आता म्हणले जाते, ते २.१ दशलक्ष लोकसंख्येला सामावून घेण्यासाठी विकसित केले जावे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://cidco.maharashtra.gov.in/404#gsc.tab=0|title=Cidco.maharashtra.gov.in|website=CIDCO :: Evolution of Navi Mumbai|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810171642/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/NM_Evolution_NewBombay.aspx|archive-date=10 August 2017|archive-format=dmy-all|access-date=10 August 2017}}</ref> [[चित्र:New Mumbai Municipal Corporation Main Building.jpg|इवलेसे|347x347अंश|नवी मुंबई महानगर पालिका मुख्य इमारत]] == अंमलबजावणी, विकास आणि समस्या == नवी मुंबईच्या नियोजनाची सुरुवात १९७१ मध्ये झाली आणि त्यात चार्ल्स कोरिया<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/master-class-with-charles-correa/articleshow/20499060.cms|title=Master class with Charles Correa||website=Mumbai Mirror|language=en|access-date=2022-05-25}}</ref> (मुख्य वास्तुविशारद), शिरीष पटेल, प्रविणा मेहता आणि आर. के. झा (मुख्य योजनाकार),<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-21/ahmedabad/28135807_1_gift-navi-mumbai-metro-rail-plan|title=Man who built Navi Mumbai is in Gujarat|date=21 February 2010|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202190157/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-21/ahmedabad/28135807_1_gift-navi-mumbai-metro-rail-plan|archive-date=21 February 2010|access-date=21 February 2010}}</ref> शहर व औद्योगिक विकास महामंडळ (सिडको) यांसारख्या आघाडीच्या वास्तुविशारद व नगररचनाकारांचा समावेश होता. [[कोकण|कोकण किनारपट्टीच्या]] एकूण ७२० किलोमीटरपैकी (४५० मैल) १५० किलोमीटर (९३ मैल) क्षेत्राने व्यापले. नवी मुंबईच्या सध्याच्या हद्दीतील १५,९५४ हेक्टर (३९,४२० एकर) क्षेत्र असलेल्या ८६ गावांचा समावेश असलेली खासगी मालकीची जमीन आणि आणखी २,८७० हेक्टर (७,१०० एकर) क्षेत्रफळाची गावे महाराष्ट्र सरकारने संपादित केली.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=7 July 2014|title=Urban Villages in Globalized India: Degenerative Growth Processes in Navi Mumbai|url=http://theinclusive.org/urban-villages-in-globalized-india-degenerative-growth-processes-in-navi-mumbai|journal=Inclusive|publisher=Journal of the Kolkata Centre for Contemporary Studies|issn=2278-9758|archive-url=https://web.archive.org/web/20151026003616/http://theinclusive.org/urban-villages-in-globalized-india-degenerative-growth-processes-in-navi-mumbai|archive-date=26 October 2015}}</ref> नवी मुंबई ठाणे तालुक्याचा दक्षिण भाग ([[ठाणे]] जिल्ह्यातून) आणि [[पनवेल तालुका|पनवेल]] व [[उरण]] तालुक्याचा काही भाग ([[रायगड जिल्हा|रायगड]] जिल्ह्यातून) व्यापते. सर्वसमावेशक विकास सुलभ करण्याच्या दृष्टीने सिडकोने १९ छोटे नोड्स तयार केले. ऐरोली, घणसोली, कोपरखैरणे, जुईनगर, वाशी, तुर्भे, सानपाडा, जुईनगर, नेरूळ, सीवूड्स दारावे, कारावे नगर, सीबीडी बेलापूर, खारघर, कामोठे, नवीन पनवेल, कळंबोली, उलवे, द्रोणागिरी आणि तळोजा अशी या नोड्सची नावे होती. सिडकोने नवी मुंबईतील सर्व रेल्वे स्थानके, रस्ते व सार्वजनिक जागांचे नियोजन व बांधकाम केले आणि आसपासच्या भागाचा व्यावसायिक विकास केला. १९७३ साली वाशी पूल वाशी, सीबीडी बेलापूर आणि नेरूळ येथील रहिवाशांसाठी जनतेसाठी खुला करण्यात आला. वाशी येथील नवी मुंबईच्या पुलासाठी २० टन क्षमतेची क्रेन वसंंतराव नाईक यांनी प.बंगालचे तत्कालीन मुख्यमंत्री सिद्धाशंकर रे यांच्याकडून मागविले होते. गॅमन इंडिया कंपनीला कंत्राट देऊन हा पूल १९७२ च्या अखेरीस पूर्ण केला. सायन ते पनवेल प्रवासासाठी लागणारा वेळ कमी करण्यासाठी सायन-पनवेल हायवेची निर्मिती करण्यात आली. सुरुवातीला नव्या शहराला फारसा प्रतिसाद मिळाला नाही. तुर्भे येथे घाऊक कृषी उत्पन्न बाजार सुरू होऊन मे १९९२ मध्ये मानखुर्द ते वाशी असा प्रवासी रेल्वे मार्ग बांधण्यात आल्याने १९९० नंतरच मोठे बदल घडून आले. या घडामोडींमुळे नवी मुंबईतील आर्थिक घडामोडी आणि लोकसंख्येत अचानक वाढ झाली. मुळात मुंबईत राहणे परवडत नसलेल्या लोकांसाठी परवडणारी घरे निर्माण करण्यासाठी या शहराची योजना होती. शहरभरात कोणत्याही झोपडपट्टीचे पॉकेट्स पॉप अप होऊ द्यायचे नाहीत, असा निर्णय घेण्यात आला. पण त्यात अपयश आले. २००१ च्या जनगणनेनुसार, नगरपालिकाकृत नवी मुंबईतील लोकसंख्येच्या एक पंचमांश<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.visionmumbai.org/images/projects/Document_mumbai%20slum%20population031313112208.pdf|title=Slum population-- 2001 Census|format=dmy-all|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912122651/http://www.visionmumbai.org/images/projects/Document_mumbai%20slum%20population031313112208.pdf|archive-date=12 September 2015|access-date=28 October 2015}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.afternoondc.in/city-news/slum-hub/article_71409|title=Slum-hub|date=15 December 2012|publisher=Afternoon Despatch & Courier, Mumbai|access-date=2022-05-25|archive-date=2017-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810171943/http://www.afternoondc.in/city-news/slum-hub/article_71409|url-status=dead}}</ref> ते एक तृतीयांश<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.firstpost.com/india/navi-mumbai-was-charles-correas-dream-heres-how-it-turned-into-a-nightmare-2301976.html|title=Navi Mumbai was Charles Correa's dream: Here's how it turned into a nightmare|date=18 June 2015|publisher=Firstpost|language=en}}</ref> झोपडपट्ट्यांमध्ये<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://iipsenvis.nic.in/Database/Urbanization_4104.aspx|title=Slum and Non-Slum Population, Sex ratio and Literacy rate by City/ Towns, in Maharashtra State 2001|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151109061030/http://iipsenvis.nic.in/Database/Urbanization_4104.aspx|archive-date=9 November 2015|access-date=28 October 2015}}</ref> आणि गावठाणांमध्ये (शहरातील मूळ गाव) राहतात, [८] हजारो इमारती नियोजन नियमांचे उल्लंघन करतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.freepressjournal.in/23000-illegal-two-storey-buildings-in-navi-mumbai/|title=23,000 illegal two-storey buildings in Navi Mumbai|date=12 April 2013|publisher=Free Press Journal|language=en|accessdate=2022-05-25|archive-date=2016-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204064346/http://www.freepressjournal.in/23000-illegal-two-storey-buildings-in-navi-mumbai|url-status=dead}}</ref> १९९० च्या दशकाच्या अखेरीस नवी मुंबईच्या नियोजन प्राधिकरणाने नवी मुंबईच्या विकासकामांमध्ये खासगी सहभाग सुरू केला. नेरुळ ते उरण दरम्यानच्या नव्या रेल्वेजोडीचे उद्घाटन ११ नोव्हेंबर २०१८<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-first-phase-of-nerul-seawoods-uran-rail-line-commissioned/articleshow/66578304.cms|title=Mumbai: First phase of Nerul-Seawoods-Uran rail line commissioned|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en}}</ref> रोजी करण्यात आले. [[खारघर]], [[कामोठे]], [[पनवेल]], [[कळंबोली]] या वर्ग पायाभूत सुविधा आणि आधुनिक नोडमुळे दक्षिण नवी मुंबईचा झपाट्याने विकास होत आहे. प्रस्तावित नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळाच्या सान्निध्यामुळे या नोड्समध्ये पायाभूत सुविधांच्या मोठ्या घडामोडी होत आहेत. तसेच जगातील महाशहरांच्या धर्तीवर पालिकाकृत नवी मुंबईचा कायापालट करण्यासाठी अंदाजे १२,८२१ कोटी पौंडांचे अंदाजित बजेट असलेला 'वन टाइम प्लॅनिंग' या नावाने ओळखला जाणारा अद्ययावत विकास सुरू आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{मुंबई महानगर क्षेत्र}} [[वर्ग:महाराष्ट्र]] [[वर्ग:नवी मुंबई]] p6oa2a9p2s687z7bskh7fxfmcgtqahb 0 15034 2705082 2648406 2026-08-24T06:02:53Z ~2026-46135-18 186622 /* इतिहास */ 2705082 wikitext text/x-wiki {{Wikidata Infobox}} [[चित्र:Yerwada jail.JPG|इवलेसे|right|येरवडा मध्यवर्ती तुरुंग प्रवेशद्वार]] '''येरवडा मध्यवर्ती तुरुंग''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[पुणे]] शहरात असलेला महासुरक्षित तुरुंग आहे. हा तुरुंग महाराष्ट्रातील सगळ्यात मोठा तुरुंग आहे, तर दक्षिण आशियातील सर्वात मोठ्या तुरुंगांपैकी एक आहे. यात अंदाजे ३,६०० कैदी बंदिस्त राहू शकतात. या तुरुंगात [[महात्मा गांधी|महात्मा गांधींपासून]] [[अजमल कसाब]]पर्यंत अनेक व्यक्ती येथे बंदिवासात होत्या. स्वातंत्र्यपूर्व काळात अनेक स्वातंत्र्यसैनिकही ह्या तुरुंगात बंदिवासात होते. == रचना == हे कारागृह ५१२ एकर जागेत पसरलेले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/coverstory-news/yerwada-jail-1506573/|title=पुणे : सर्वाधिक मोठय़ा कारागृहात क्षमतेपेक्षा जास्त कैदी|date=2017-07-07|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2020-08-18}}</ref> इथे ५०००हून जास्त कैदी राहू शकतात आणि दक्षिण आशियातील सर्वांत मोठ्या तुरुंगांपैकी एक आहे. या तुरुंगात अत्याधिक सुरक्षा असलेल्या कैद्यांसाठी अंडा सेलसुद्धा आहेत. == इतिहास == [[चित्र:M.R. Jayakar, Tej Bahadur Sapru and Dr. Babasaheb Ambedkar at Yerwada jail, in Poona, on 24 September 1932, the day the Poona Pact was signed.jpg|इवलेसे|right| पुणे करारावर स्वाक्षऱ्या केलेल्या दिवशी एम.आर.जयकर, तेज बहादूर सप्रू आणि [[बाबासाहेब आंबेडकर]] येरवडा कारागृहात]] येरवडा मध्यवर्ती कारागृह ब्रिटिशांनी १८७१ मध्ये बांधले. तेव्हा येरवडा पुणे गावाबाहेर होते.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.puneonline.in/city-guide/yerwada-jail|title=Yerwada Jail in Pune, Yerwada Central Jail Pune {{!}} Pune Online|website=www.puneonline.in|access-date=2020-08-18|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125171418/https://www.puneonline.in/city-guide/yerwada-jail|url-status=dead}}</ref> ब्रिटिश राजवटीमध्ये या कारागृहात अनेक स्वातंत्र्यसैनिकांना कारावासात ठेवले होते. यामध्ये [[महात्मा गांधी]], [[जवाहरलाल नेहरू]], नेताजी [[सुभाषचंद्र बोस]],[[जोआकिम अल्वा]] आणि [[लोकमान्य टिळक]] आणि भुरालाल रणछोडदास शेठ यांचा समावेश आहे.<ref name=":0" /> १९२४ मध्ये [[विनायक दामोदर सावरकर|विनायक दामोदर सावरकरांनासुद्धा]] येथे ठेवण्यात आले होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Radical Humanist, Volume 65|last=Roy|first=Manabendra Nath|publisher=|year=2001|isbn=|location=|pages=23}}</ref> महात्मा गांधींनी [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या]] दरम्यान येरवडा मध्यवर्ती कारागृहात अनेक वर्षे तुरुंगवास भोगला. विशेषतः १९३२ आणि नंतर १९४२ मध्ये [[भारत छोडो आंदोलन|चले जाव]] चळवळीच्या वेळी ते इथे होते. १९३२ मध्ये गांधीजींना अटक झाल्यावर त्यांना येथे ठेवण्यात आले होते. तेव्हा ब्रिटिश सरकारने जातीय निवाडा घोषित केल्यामुळे गांधीजींनी आमरण उपोषणास सुरुवात केली. २४ सप्टेंबर १९३२ रोजी गांधीजी आणि डॉ. [[बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्यातील [[पुणे करार|पुणे करारावर]] स्वाक्षऱ्या झाल्यावर गांधीजींनी हे उपोषण मागे घेतले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://news.google.com/newspapers?id=LLw-AAAAIBAJ&sjid=JEwMAAAAIBAJ&pg=4995,4559107&dq=|title=द इंडियन एक्सप्रेस - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2020-08-18}}</ref> मे १९३३ मध्ये गांधीजींची तुरुंगवासातून सुटका करण्यात आली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=7bRZgojbsPsC&pg=PA24&dq=Yerwada+Gandhi&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=Yerwada%20Gandhi&f=false|title=Gandhi's Coolie: Life & Times of Ramkrishna Bajaj|last=Kamath|first=M. V.|date=1995|publisher=Allied Publishers|isbn=978-81-7023-487-6|language=en}}</ref> १९७५-७७ मध्ये [[भारतातील आणीबाणी (१९७५-७७)|आणीबाणी]]<nowiki/>च्या काळात [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींच्या]] अनेक राजकीय विरोधकांना या तुरुंगात ठेवण्यात आले होते. यामध्ये [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे]] सरसंघचालक [[मधुकर दत्तात्रेय देवरस]], [[अटलबिहारी वाजपेयी]], [[प्रमिला दंडवते]] आणि वसंत नारगोळकर यांचा सामावेश आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Janata - Volume 61|last=|first=|publisher=|year=२००६|isbn=|location=|pages=१७५}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=द हिंदू|language=en|access-date=2020-08-18}}</ref> १९९८ मध्ये प्रसिद्ध समाजसेवक [[अण्णा हजारे]] महाराष्ट्राचे तत्कालीन मंत्री बबनराव घोलप यांनी दाखल केलेला अब्रूनुकसानीचा खटला हरल्यावर काही काळ या तुरुंगात होते. बॉलिवूड अभिनेता [[संजय दत्त]] २००७ मध्ये या तुरुंगात होता. तसेच स्टँप पेपर घोटाळ्यातील गुन्हेगार [[अब्दुल करीम तेलगी]] या तुरुंगात होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.jaimaharashtranews.com/abdul-karim-telgi-death/|title=देशातील बहुचर्चित स्टॅम्प पेपर घोटाळ्याचा सूत्रधार अब्दुल करीम तेलगीचा मृत्यू|date=2017-10-26|language=en-US|access-date=2020-08-19}}{{मृत दुवा|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> २६ नोव्हेंबरच्या मुंबईतील दहशतवादी हल्ल्यात अटक केलेला दहशतवादी [[अजमल कसाब]] २००८ मध्ये या तुरुंगात होता. त्याला २१ नोव्हेंबर २०१२ मध्ये येथेच फाशी देण्यात आले आणि दफन करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra-news/ajmal-chronology-12600/|title=कसाबला फाशी : घटनाक्रम|date=2012-11-21|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2020-08-19}}</ref> == खुले कारागृह == येरवडा खुले कारागृह हे येरवडा मध्यवर्ती कारागृहाच्या बाहेर याच आवारात आहे.जन्मठेपेची शिक्षा झालेल्या ज्या कैद्यांनी शिक्षेची पाच वर्षे पूर्ण केली आहे आणि या काळात चांगले वर्तन दाखवले आहे, त्या कैद्यांना खुल्या कारागृहात ठेवतात. येथे मूलभूत सुरक्षा असते आणि त्यांना कारागृहाच्या खोल्यांमध्ये ठेवले जात नाही.<ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/after-many-yearsi-saw-outside-world/|title=अनेक वर्षानंतर बाहेरील जग पाहायला मिळाले|last=author/online-lokmat|date=2020-01-19|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2020-08-19}}</ref> खुल्या कारागृहातील कैदी पाच गुंठे जमिनीत शेती पिकवतात. याशिवाय येथील गोठ्यात ३० गायी आहेत. त्यांचे शेण येथील शेतीसाठी वापरले जाते. खुल्या कारागृहातील महिला कैदीसुद्धा शेती करतात. विविध फळभाज्या, पालेभाज्या, भात, हरभरा इ.ची लागवड केली जाते. भाज्या कारागृहातील स्वयंपाकघरासाठी वापरल्या जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.agrowon.com/agrowon-marathi-special-news-regarding-farming-yeravada-jailpune-6306|title=महिला बंदीजनांनी कारागृहाची शेती केली हिरवीगार|website=Agrowon - Agriculture Marathi Newspaper|language=mr|access-date=2020-08-19}}</ref> == विविध उपक्रम == [[चित्र:Yerwada Central Prison Radio.JPG|thumb|तुरुंगातील रेडीओ स्टेशन]] गांधीजींच्या तत्त्वांचा प्रसार करण्यासाठी येरवडा कारागृहात एक उपक्रम राबवला जातो. याची सुरुवात २००२ असीम सरोदे यांनी केली. या उपक्रमांतर्गत कैद्यांना वर्षभर गांधीजींची विचारसरणी शिकवली जाते. वर्षाच्या शेवटी ‘गांधी विचार परीक्षा’ घेतली जाते. या अभ्यासक्रमाला प्रवेश ऐच्छिक आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.thewire.in/gandhiyan-thoughts-in-jail|title=गांधी विचार परीक्षा : कैद्यांच्या मानसिक पुनर्वसनाचा प्रयोग|last=चटप|first=दीपक|date=2019-10-04|website=द वायर मराठी|language=en-US|access-date=2020-08-19|archive-date=2020-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928193515/https://marathi.thewire.in/gandhiyan-thoughts-in-jail|url-status=dead}}</ref> कारागृहातील कैदी दररोज ५००० कपडे तयार करतात. कारागृहात कैद्याच्या पुनर्वसनासाठी नागरिकांसाठी कैद्यान्द्वारे इस्त्री विभाग चालवला जातो, तसेच केशकर्तनालयसुद्धा चालवले जाते.<ref name=":1" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/pune/good-response-prisoners-ironing-service-pune-266901|title=येरवड्यातील कैद्यांनी सुरू केली इस्त्री सेवा अन्... {{!}} eSakal|website=सकाळ|access-date=2020-08-19}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पुणे]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याशी संबंधित महत्वाची स्थाने]] rlnc6dx1s0idvzb0qkkkwiw09kuabpz 0 15088 2704810 2697058 2026-08-23T18:49:14Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704810 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट मूलद्रव्य |नाव=हायड्रोजन |चिन्ह=H |वर=- |खाली=[[लिथियम|Li]] |डावीकडे=- |उजवीकडे=[[हेलियम|He]] |चित्र नाव = Hydrogen_discharge_tube.jpg |श्रेणी=अधातू |अणुक्रमांक=१ |विजाणू_रचना=१s^१ |अणुभार=१.००७९४ |स्थिती=वायू |घनता= ०.०८९८८ |विलयबिंदू केल्व्हिन= १४.०१ |विलयबिंदू सेल्सियस=-२५९.१४ |विलयबिंदू फारनहाइट=−४३४.४५ |क्वथनबिंदू केल्व्हिन=२०.२८ |क्वथनबिंदू सेल्सियस=−२५२.८७ |क्वथनबिंदू फारनहाइट=−४२३.१७ |स्फटिकाची संरचना=षट्‌कोनी }} '''हायड्रोजन''' ([[अणुक्रमांक]] : १) हे एक रासायनिक [[मूलद्रव्य]] आहे. रसायनशास्त्रात हायड्रोजन '''H''' ह्‍या चिन्हाने दर्शवितात. [[चित्र:Emissions Spectra.webm|इवलेसे|हायड्रोजन स्पेक्ट्रम चाचणी]] सामान्य तापमानाला आणि दाबाला हायड्रोजन [[वायु]]रूपात असतो. हायड्रोजन हा रंगहीन, गंधहीन, चवरहित व अतिशय ज्वलनशील वायू आहे. स्थिर स्वरूपात असताना हायड्रोजनचे [[रेणू]] प्रत्येकी २ अणूंनी बनलेले असतात. == गुणधर्म == १.००७९४ [[ग्रॅम|ग्रॅ]]/[[मोल (रसायनशास्त्र)|मोल]] एवढा [[अणुभार]]<ref group = "श" name = "अणुभार">[[अणुभार]] (इंग्लिश : ''Atomic mass'', ''ॲटॉमिक मास'')</ref> असणारे हायड्रोजन हे सर्वांत हलके [[मूलद्रव्य]] आहे. हे विश्वात सर्वाधिक आढळणारे मूलद्रव्य आहे. विश्वात आढळणाऱ्या सर्व पदार्थांच्या वजनापैकी ७५ टक्के वजन हायड्रोजनचे आहे.<ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/971113i.html | title = हायड्रोजन इन द युनिव्हर्स (मराठीत - विश्वातील हायड्रोजन) | भाषा = इंग्लिश }}</ref> विश्वातील बहुतेक ताऱ्यांमध्ये मुख्यत्वे हायड्रोजन हेच मूलद्रव्य [[प्लाझ्मा]]च्या स्वरूपात सापडते. हा वायू [[पृथ्वी]]वर क्वचितच मूलद्रव्य स्वरूपात आढळतो. हायड्रोजनचे औद्योगिकरीत्या उत्पादन [[मिथेन]]सारख्या [[कर्बोदक]]ापासून केले जाते. अशा प्रकारे या मूलद्रव्य स्वरूपात तयार केलेल्या हायड्रोजनचा वापर बहुतकरून संरक्षित <ref group = "श" name = "संरक्षित">संरक्षित (इंग्लिश: ''Captive'', ''कॅप्टिव्ह'')</ref> पद्धतीने उत्पादनाच्या स्थळीच केला जातो. अशा हायड्रोजनचा वापर मुख्यत्वे खनिज-इंधनांच्या श्रेणीवाढीसाठी <ref group = "श" name = "खनिज इंधनाची श्रेणीवाढ">खनिज इंधनाची श्रेणीवाढ (इंग्लिश: ''Fossil fuel upgrading'', ''फॉसिल फ्युएल अपग्रेडिंग'')</ref> व [[अमोनिया]]च्या उत्पादनासाठी केला जातो. [[इलेक्ट्रॉलिसिस]] <ref group = "श" name = "इलेक्ट्रॉलिसिस">इलेक्ट्रॉलिसिस (इंग्लिश: Electrolysis)</ref> पद्धतीने पाण्यापासूनही हायड्रोजन तयार करता येतो, पण नैसर्गिक वायूपासून हायड्रोजन मिळवण्यापेक्षा ही पद्धत खूपच जास्त महाग पडते. हायड्रोजनच्या सर्वात जास्त आढळणाऱ्या [[समस्थानिक]]ाच्या <ref group = "श" name = "समस्थानिक">[[समस्थानिक]] (इंग्लिश: ''Isotope'')</ref> अणूत एक [[प्रोटॉन]] असतो आणि त्यात [[न्यूट्रॉन]] नसतात. ह्या समस्थानिकास [[प्रोटियम]] म्हणतात. हायड्रोजन बहुतेक मूलद्रव्यांबरोबर [[संयुग]]े तयार करू शकतो, आणि बहुतांशी अतिशुद्ध संयुगांचा तो घटक असतो. [[आम्ल]]-[[अल्कली]] यांच्या रसायनशास्त्रात हायड्रोजनची प्रमुख भूमिका असते. त्यामधील बऱ्याच रासायनिक प्रक्रियांमधे रेणूंमधील प्रोटॉन कणांची देवाणघेवाण हायड्रोजनच्या [[अणुकेंद्र]]ातील प्राणूच्या स्वरूपात होते. ==हायड्रोजनचा आढळ== हायड्रोजनला डायहायड्रोजन असेही म्हणतात. डायहायड्रोजन हे विश्वात सगळ्यात विपुल प्रमाणात आढळणारे मूलद्रव्य आहे. हायडेरोजन हे [[सूर्य]] मालेतील एक प्रमुख मूलद्रव्य आहे. गुरू आणि शनि यासारखे ग्रह बव्हंशी हायड्रोजनचेच बनलेले आहे. हायड्रोजन हे अतिशय हलके मूलद्रव्य आहे आणि पृथ्वीच्या वातावरणात ते अतिशय कमी प्रमाणात (०.१५% [[वस्तुमान]]) उपलब्ध आहे. संयुक्त अवस्थेत हायड्रोजन हे मूलद्रव्य वनस्पतीमध्ये, प्राण्याच्या पेशीद्रव्यामध्ये, पिष्टमय पदार्थात, प्रथिनात, हायड्राइडसमध्ये, हायड्रोकार्बन्समध्ये आणि असा कितीतरी संयुगामध्ये आढळते.<ref>भोंग, स्नेहा व फडके, सुभाष रसायनशास्त्र, ज्ञानभाषा प्रकाशन, पुणे, २०१२, पृष्ठ-१५०</ref> ==हायड्रोजनची समस्थानिके== हायड्रोजनला तीन समस्थानिके आहेत. प्रोटिअम, ड्युटेरिअम आणि ट्रिट्अम. या समस्थानिकांपैकी फक्त ट्रिटिअम किरणात्यर्गी आहे आणि तो कणांचे उत्सर्जन करतो. त्याचा अर्धायुकाल १२.३३ वर्ष आहे.<ref name="ReferenceA">भोंग, स्नेहा, फडके, सुभाष, रसायनशास्त्र, ज्ञानभाषा प्रकाशन, २०१२, पृष्ठ-१५१</ref> या तीन समस्थानिकामध्ये अनुक्रमे ०, १ आणि २ न्युट्रॉन्स आहेत. तीनही समस्थानिकांचे इलेक्टॉनी संरुपण एकच असल्यामुळे त्यांचे रासायनिक गुणधर्म सारखेच आहे. त्यांचे वस्तुमान वेगवेगळे असल्यामुळे त्यांचे भौतिक गुणधर्म वेगळे आहेत. याला समस्थानिकी परिणाम असे म्हणतात.<ref name="ReferenceA"/> == रासायनिक गुणधर्म == अनेक [[धातू]] हायड्रोजनच्या शोषणामुळे ठिसूळ होत असल्याने हायड्रोजनचे विद्रवण आणि शोषण ह्यांचे गुणधर्म [[धातुशास्त्र]]ाच्या, आणि त्याला सुरक्षित पद्धतीने साठवून ठेवण्याच्या दृष्टीने अतिशय महत्त्वाचे असतात. हायड्रोजन वायू [[संक्रमणी धातू]]ंमधे <ref group="श" name="संक्रमणी धातू">[[संक्रमणी धातू]] (इंग्लिश: ''Transition metals'', ''ट्रांझिशन मेटल्स'')</ref> व [[दुर्मिळ मृद्‌धातू|विरळा मृद्धातूंमधे]] <ref group = "श" name = "दुर्मिळ मृद्‌धातू">दुर्मिळ मृद्‌धातू / विरळा मृद्‌धातू (इंग्लिश: ''Rare earth metals'', ''रेअर अर्थ मेटल्स'')</ref> अतिशय सहज विरघळू शकतो.<ref name="Takeshita">Takeshita T, Wallace WE, Craig RS. (1974). Hydrogen solubility in 1:5 compounds between yttrium or thorium and nickel or cobalt. ''Inorg Chem'' 13(9):2282.</ref> तसेच तो स्फटिक धातूंमधे व अस्फटिक <ref group = "श" name = "अस्फटिक">अस्फटिक (इंग्लिश: ''amorphous'', ''ॲमॉर्फस'')</ref> धातूंमध्येही विरघळतो.<ref name="Kirchheim1">Kirchheim R, Mutschele T, Kieninger W. (1988). Hydrogen in amorphous and nanocrystalline metals ''Mater. Sci. Eng.'' 99: 457–462.</ref> हायड्रोजनची विरघळण्याची क्षमता ह्या धातूंच्या स्फटिकांच्या जालातील <ref group = "श" name = "स्फटिक जाल">स्फटिक जाल (इंग्लिश: ''Crystal lattice'', ''क्रिस्टल लॅटिस'')</ref> स्थानिक विकृती आणि अशुद्धतेमुळे वाढते.<ref name="Kirchheim2">Kirchheim R. (1988). Hydrogen solubility and diffusivity in defective and amorphous metals. ''Prog. Mater. Sci.'' 32(4):262–325.</ref> == ज्वलन == [[चित्र:Hindenburg burning.jpg|इवलेसे|250px|डावे|हवेमध्ये हायड्रोजन अतिशय जलदपणे पेट घेऊ शकतो. [[मे ६]], [[इ.स. १९३७]]चा [[हिंडेनबर्ग (हवाईजहाज)|''हिंडेनबर्ग'']] अपघात त्यातील हायड्रोजनने असा जलद पेट घेतल्याने झाला.]] हायड्रोजन वायू इतका ज्वलनशील असतो की एकूण हवेमध्ये तो ४ टक्के इतका कमी असला तरी पेट घेऊ शकतो. त्याच्या ज्वलनाची [[ऊर्जाशक्ती]] <ref group = "श" name = "ऊर्जाशक्ती">ऊर्जाशक्ती (इंग्लिश: ''enthalpy'', ''एन्थाल्पी'')</ref> २८६ किलो ज्यूल/मोल एवढी आहे. हायड्रोजनच्या ज्वलनाचे रासायनिक समीकरण पुढीलप्रमाणे मांडता येते. : 2 H₂(g) + O₂(g) → 2 H₂O(l) + ५७२&nbsp;किलोज्यूल (२८६&nbsp;किलोज्यूल/मोल) [[प्राणवायू]]बरोबर वेगवेगळ्या प्रमाणात मिसळून पेटवला असता हायड्रोजनचा स्फोट होतो. हवेमध्ये तो अतिशय जोरदार पेटतो. हायड्रोजन-[[प्राणवायू]]च्या ज्वाला अतिनील ऊर्जालहरी असतात आणि त्या साध्या डोळ्यांना जवळजवळ अदृश्य असतात. त्यामुळे हायड्रोजनची गळती आणि ज्वलन नुसते बघून ओळखणे अवघड असते. बाजूच्या चित्रातील "[[हिंडेनबर्ग (हवाईजहाज)|हिंडेनबर्ग]] [[झेपेलिन]]" हवाई जहाजाच्या ज्वाला दिसत आहेत कारण त्याच्या आवरणातील कार्बन आणि पायरोफोरिक अ‍ॅल्युमिनियमच्या चूर्णामुळे त्या ज्वालांना वेगळा रंग आला होता.<ref name="Bain">{{जर्नल स्रोत | author = Bain A | coauthors = Van Vorst WD | year = 1999 | title = The Hindenburg tragedy revisited: the fatal flaw exposed | url = https://archive.org/details/sim_international-journal-of-hydrogen-energy_1999-05_24_5/page/399 | journal = [[International Journal of Hydrogen Energy]] | volume = 24 | issue = 5 | pages = 399–403}}</ref> हायड्रोजनच्या ज्वलनाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याच्या ज्वाला अतिशय जलदपणे हवेत वर जातात, त्यामुळे हायड्रोकार्बनच्या आगीपेक्षा त्यातून कमी नुकसान होते. हिंडेनबर्ग अपघातातील दोन-तृतीयांश लोक हायड्रोजनच्या आगीतून वाचले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.hydropole.ch/Hydropole/Intro/Hindenburg.htm | title = The Hindenburg Disaster | प्रकाशक = Swiss Hydrogen Association | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-01-16 | archive-date = 2007-06-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070624164219/http://www.hydropole.ch/Hydropole/Intro/Hindenburg.htm | url-status = dead }}</ref> == इतिहास == == H₂चा शोध == H₂ स्वरूपातील हायड्रोजन वायू [[पॅरासेल्सस]] ([[इ.स. १४९३]] - [[इ.स. १५४१]]) ह्या स्विस [[अल्केमिस्ट]]ने प्रथम तयार केला. त्याने [[धातू]] आणि [[तीव्र आम्ल]] ह्यांच्या प्रासायनिक प्रक्रियेमधून हा ज्वलनशील वायू तयार झाला. त्याला त्या वेळेस हायड्रोजन हे एक रासायनिक [[मूलद्रव्य]] आहे ह्याची कल्पना नव्हती. [[इ.स. १६७१]] मध्ये [[रॉबर्ट बॉइल]] ह्या [[आयर्लंड|आयरिश]] रसायनशास्त्रज्ञाने हायड्रोजनचा पुन्हा शोध लावला व [[सौम्य आम्ल]] आणि [[लोखंड|लोखंडाच्या चूर्णाच्या]] प्रक्रियेतून हायड्रोजन वायूच्या उत्पादनाचा तपशील दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title= Webelements – Hydrogen historical information | दुवा= http://www.webelements.com/webelements/elements/text/H/hist.html | ॲक्सेसदिनांक= सप्टेंबर १५ २००५ | archive-date= 2007-11-25 | archive-url= https://web.archive.org/web/20071125044857/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/H/hist.html | url-status= dead }}</ref> [[इ.स. १७६६]] मध्ये [[हेन्री कॅव्हेंडिश]] ह्या [[ब्रिटन|ब्रिटिश]] शास्त्रज्ञाने हायड्रोजनला एक स्वतंत्र पदार्थ म्हणून मान्यता दिली. धातू आणि आम्ल यांच्या प्रक्रियेतून निर्माण होणाऱ्या या वायूस त्याने "ज्वलनशील हवा" असे नाव दिले आणि ह्या वायूच्या ज्वलनातून पाणी तयार होते हे त्याने शोधले. अर्थात त्याने हायड्रोजन हा आम्लामधून मुक्त झालेला नसून [[पारा|पाऱ्यामधून]] मुक्त झालेला घटक आहे असा चुकीचा निष्कर्ष काढला. पण हायड्रोजनच्या अनेक कळीच्या गुणधर्मांचे त्याने अचूक वर्णन दिले. असे असले तरी, मूलद्रव्य म्हणून हायड्रोजनचा शोध लावण्याचे श्रेय सर्वसाधारणपणे त्यालाच दिले जाते. [[इ.स. १७८३]] मध्ये [[आंत्वॉन लवॉसिए]] ह्या [[फ्रान्स|फ्रेंच]] रसायनशास्त्रज्ञाने या वायूच्या ज्वलनामुळे पाणी तयार होते, म्हणून त्या वायूला हायड्रोजन असे नाव दिले. सुरुवातीस हायड्रोजनचा उपयोग मुख्यत्वे फुगे आणि हवाई जहाजे बनवण्यासाठी होत असे. H₂ हा वायू [[सल्फ्यूरिक आम्ल]] आणि [[लोह]] ह्यांच्या प्रक्रियेतून मिळवला जात असे. हिंडेनबर्ग हवाई जहाजातही H₂ वायूच होता, त्यास हवेमध्येच आग लागून त्याचा नाश झाला. नंतर H₂च्या ऐवजी हवाई जहाजांमध्ये आणि फुग्यांमध्ये हळूहळू [[हेलियम]] हा उदासीन वायू वापरण्यास सुरुवात झाली. == पुंजवादाच्या इतिहासातील भूमिका == हायड्रोजनच्या [[अणू]]ची रचना अतिशय साधी असते. त्याच्या [[अणुकेंद्र]]ात फक्त एक [[प्रोटॉन]] असतो व त्याभोवती एक [[विजाणू]] फिरत असतो. हायड्रोजन अणूच्या अतिशय साध्या रचनेमुळे आणि अणूपासून निघणाऱ्या व शोषल्या जाणाऱ्या प्रकाशपटलाच्या अभ्यासामुळे अणुरचनेचा सिद्धान्त बनवण्याच्या कामात हायड्रोजनची खूप मदत झाली. तसेच, हायड्रोजनचा [[रेणू]] H₂ ह्याची व त्याचा [[कॅटआयन]] H₂⁺ ह्याचीही रचना एकदम साधी असल्याने [[रासायनिक बंध]]ाचे गुणधर्म पूर्णपणे समजून घ्यायलाही त्याचा उपयोग झाला. हायड्रोजन अणूचा पुंज-भौतिकी अभ्यास इ.स.च्या १९२० च्या दशकाच्या मध्यास झाला, त्यानंतर वरील सिद्धान्तांचाही विस्तार केला गेला. सुरुवातीस अभ्यासल्या गेलेल्या पुंज-भौतिकी परिणामांपैकी एक परिणाम [[जेम्स क्लार्क मॅक्सवेल|मॅक्सवेलने]], पूर्ण पुंज-भौतिकी सिद्धान्त मांडण्याच्या जवळजवळ अर्धे शतक आधी हायड्रोजन अणूच्या संदर्भातच लक्षात आणून दिला होता, पण त्या वेळेस त्याचे पूर्णपणे स्पष्टीकरण सापडले नव्हते. मॅक्सवेलच्या निरीक्षणाप्रमाणे हायड्रोजनची [[विशिष्ट उष्णता क्षमता]] <ref group="श" name="विशिष्ट उष्णता क्षमता">[[विशिष्ट उष्णता क्षमता]] (इंग्लिश: ''Specific heat capacity'', ''स्पेसिफिक हीट कपॅसिटी'')</ref> साधारण तापमानच्या खाली इतर द्वि-अणू वायूंपेक्षा बरीच वेगळी होती, आणि ती क्रायोजेनिक तापमानांना एक-अणू वायूंच्या उष्णता क्षमतेच्या जवळ जात होती. पुंजवादानुसार ही वर्तणूक हायड्रोजनच्या फिरणाऱ्या (पुंजित) ऊर्जा पातळींमधील अंतरामुळे झालेली आहे. हायड्रोजनच्या अतिशय कमी भारामुळे त्यातील ऊर्जा पातळ्या जास्तच दूर असतात. अधिक भारांच्या द्वि-अणू वायूंमध्ये ऊर्जा पातळ्या एवढ्या अलग नसतात, आणि त्यांच्यात वरील परिणाम पहायला मिळत नाही <ref name="Berman">Berman R, Cooke AH, Hill RW. ''Cryogenics'', Ann. Rev. Phys. Chem. 7 (1956). 1–20.</ref>. == उपयोग == हायड्रोजन हे खनिज तेलापेक्षा ऊर्जा निर्मितीच्या बाबतीत सर्वात कार्यक्षम इंधन ठरते. पेट्रोल दर लिटरमध्ये ४२००० बी. टी. यु.(ब्रिटिश थर्मल युनिट) तर द्रव हायड्रोजन दर लिटरला १,३४,५०० बी. टी. यु. एवढी उष्णता निर्माण करतो. परंतु याच्या निर्मितीचा खर्च परवडत नसल्यामुळे हायड्रोजन हे प्रचलित साधन होण्यात अडचण येत आहे. == नामकरण == हायड्रोजनच्या नावाची उत्पत्ती प्राचीन [[ग्रीक]] भाषेतील हायडॉर (ग्रीकः ὕδωρ (हीद्र)) म्हणजे पाणी, तर जेनेस म्हणजे तयार करणे या शब्दांच्या संयोगातून झाली आहे. हायड्रोजनच्या ज्वलनातून पाणी तयार होते म्हणून 'पाणी तयार करणारा' अर्थात 'हायड्रोजन' असे त्याचे नामकरण 'आंत्वॉन लवॉसिए' ह्या फ्रेंच रसायनशास्त्रज्ञाने केले. == पारिभाषिक शब्द == {{संदर्भयादी | group = "श"}} == संदर्भ व नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{संक्षिप्त आवर्त सारणी}} [[वर्ग:मूलद्रव्ये]] qoucku7yiw3cq2cr2s2c021t6qmd2k6 0 15294 2704832 2652478 2026-08-23T19:15:54Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704832 wikitext text/x-wiki {{Short description|वैदिक सुधारणावादी संस्था}} {{Infobox organization | formation = {{Start date and age|1875|04|10|df=yes|p=y}}<br />[[बॉम्बे]], [[बॉम्बे प्रेसिडेन्सी]], [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश भारत]] (आताचे [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]) | type = [[धार्मिक संस्था]] | status = [[Foundation (nonprofit)|फाउंडेशन]] | purpose = शैक्षणिक, [[धर्मअध्ययन|धार्मिक अध्ययन]], [[आध्यात्मिकता]], सामाजिक सुधारणा | headquarters = | coords = | membership = १० दशलक्ष (जगभर)<ref>{{Cite web |last=Khan |first=Sakina Yusuf Khan |date=19 December 2011 |title=Back to Vedas |url=https://timesofindia.indiatimes.com/back-to-vedas/articleshow/11167984.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211102440/https://timesofindia.indiatimes.com/back-to-vedas/articleshow/11167984.cms |archive-date=11 December 2024 |website=[[The Times of India]] |quote=In 1947, there were two million Arya Samajis. Today there are 10 million worldwide, with a sizeable presence in the UK, USA, Australia, Africa and New Zealand. There are 1,200 Dayanand Anglo Vedic Colleges (DAV) and 10,000 schools run by the Samaj. It also runs thousands of charitable dispensaries and public libraries.}}</ref> <br>८ दशलक्ष (भारत)<ref>{{cite book|author=Adam, Michel|title=Indian Africa: Minorities of Indian-Pakistani Origin in Eastern Africa|url=https://books.google.com/books?id=PQPqCgAAQBAJ&pg=PA315|date=22 October 2015|publisher=Mkuki na Nyota Publishers|isbn=978-9987-08-297-1|page=77}}</ref> | language = [[हिंदी]] | leader_title = | leader_name = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | main_organ = | affiliations = | remarks = | name = आर्य समाज | size = 200px | abbreviation = | founder = [[दयानंद सरस्वती]] | area_served = जगभर | num_staff = | num_volunteers = | website = {{official URL}} | native_name = | image_size = }} '''आर्य समाज''' ({{lit|[[आर्य|श्रेष्ठ/नoble]] समाज}}) हा [[एकेश्वरवाद|एकेश्वरवादी]] भारतीय हिंदू सुधारवादी चळवळ आहे. [[वेद]] हे अचूक/अभ्रांत अधिकार (infallible authority) आहेत, या श्रद्धेवर आधारित मूल्ये व आचरण यांचा प्रचार आर्य समाज करतो. [[दयानंद सरस्वती]] यांनी १८७० च्या दशकात या समाजाची स्थापना केली. आर्य समाज ही हिंदू धर्मातील धर्मांतर प्रचार|धर्मप्रचार/प्रसार (proselytisation) सुरू करणारी पहिली हिंदू संस्था असल्याचे नमूद केले जाते.<ref>{{cite book |last1=Thursby |first1=G. R. |url=https://books.google.com/books?id=abcfAAAAIAAJ&dq=arya+samaj&pg=PA15 |title=Hindu-Muslim Relations in British India: A Study of Controversy, Conflict, and Communal Movements in Northern India 1923–1928 |date=1977 |publisher=Brill |isbn=9789004043800 |location=Leiden |pages=3}}</ref><ref name="Pandey2013">{{cite book|author=Gyanendra Pandey|title=A History of Prejudice: Race, Caste, and Difference in India and the United States|url=https://books.google.com/books?id=RO1zF3uC3lUC&pg=PR8|date=25 March 2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-02900-2|page=64}}</ref> == व्युत्पत्ती == “''आर्य समाज''” हा [[संस्कृत]]मधील “''आर्य''” आणि “''समाज''” या शब्दांचा समास आहे. “''आर्य''” हा शब्द सद्गुण व श्रेष्ठ चारित्र्य असलेल्या व्यक्तीकडे निर्देश करतो, तर “''समाज''” म्हणजे सामाजिक समूह किंवा संघटित समुदाय. त्यामुळे “''आर्य समाज''” म्हणजे उच्च नैतिक चारित्र्य असलेल्या व्यक्तींचा समुदाय, असा अर्थ होतो.<ref>{{Cite book |last=Upadhyaya |first=Ganga Prasad |title=The Origin, Scope and Mission of the Arya Samaj – No. 4 |publisher=J. K. Sharma at the Allahabad Law Journal Press |year=1940 |edition=2nd |location=Allahabad |pages=5 |language=en}}</ref> == इतिहास == === प्रारंभ === स्वामी दयानंद सरस्वती यांनी एप्रिल १८७५ मध्ये [[बॉम्बे]] येथे दहा तत्त्वांच्या आधारे आर्य समाजाची स्थापना केली. ही तत्त्वे अंतिमतः १८७७ मध्ये [[लाहोर]] येथे निश्चित करण्यात आली.<ref>{{Cite book |last=Lajpat Rai |first=Lala |url=http://archive.org/details/aryasamajaccount00lajprich |title=The Arya Samaj: An Account of Its Origin, Doctrines, and Activities, with a Biographical Sketch of the Founder |date=1915 |publisher=London: Longmans, Green |others= |isbn=978-0-524-01191-1}}</ref><ref>Upadhyaya, Ganga Prasad. ''The Origin, Scope and Mission of the Arya Samaj''. No. 4. Arya Samaj, 1954.</ref> [[File:Charan Singh with the members of Arya Samaj.jpg|thumb|[[चरणसिंग]] (मागील रांगेत डावीकडून पाचवे) आर्य समाजाच्या सदस्यांसह, १९३०]] === वैदिक शाळा === १८६९ ते १८७३ या काळात दयानंदांनी भारतातील रूढिवादी [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्म]] सुधारण्यासाठी प्रयत्न सुरू केले. त्यांनी वैदिक मूल्ये, संस्कृती आणि ''[[सत्य]]'' यांना अग्रक्रम देणारी ''[[गुरुकुल शिक्षण|गुरुकुल]]'' (वैदिक शाळा) स्थापन केली. प्राचीन वैदिक तत्त्वांच्या आधारे मुलांकरिता व मुलींकरिता स्वतंत्र शिक्षण देण्यावर भर देण्यात आला. तसेच या वैदिक शाळा-प्रणालीद्वारे [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश]] शिक्षणाच्या ढाच्यातून भारतीयांना मुक्त करण्याचाही उद्देश होता.<ref>{{Cite book |last=Sharma |first=Ram Nath |url=https://books.google.com/books?id=4odAR3HVJNcC&dq=dayanand+gurukul&pg=PA357 |title=Problems of Education in India |last2=Sharma |first2=Rajendra Kumar |date=2006 |publisher=Atlantic Publishers & Dist |isbn=978-81-7156-612-9 |language=en}}</ref> [[File:Arya Samaj R.V. Russell 1916.PNG|thumb|250px|[[यज्ञोपवीत|उपनयन/यज्ञोपवीत]] देण्यासाठी आर्य समाजाची सभा.]] [[File:Arya Samaj 2000 stamp of India.jpg|thumb|आर्य समाजाला समर्पित २००० सालचे भारतीय टपाल तिकिट.]] === बंगालमधील आर्य समाज === [[कलकत्ता]] येथे [[ब्राह्मो समाज|आदि ब्राह्मो समाज]]ातील फाटाफुटींमुळे “आदि ब्राह्मोवाद” (Adi Brahmoism)चा एक नवा प्रकार म्हणून आर्य समाज [[पंजाब]]मध्ये रुजू होऊ लागला, असे काही निवेदनांमध्ये आढळते. कलकत्त्याला प्रवास करताना स्वामी दयानंदांचा [[राजनारायण बसु|राजनारायण बोस]], [[देवेंद्रनाथ टागोर]] इत्यादींशी निकट संपर्क आला. कलकत्त्यात असताना त्यांनी टागोर यांचे ''ब्रह्मो धर्म'' हे आदि धर्मासाठीचे धर्म-नीतीविषयक विस्तृत मार्गदर्शक पुस्तक अभ्यासले. या दोन्ही समाजांतील मुख्य मतभेद वेदांच्या अधिकारावरून होता—आदि धर्म वेदांचा दैवी अधिकार नाकारून त्यांना तुलनेने कनिष्ठ ग्रंथ मानत होता, तर आर्य समाज वेदांना दैवी प्रकटीकरण मानत होता. तरीही, या मतभेदांनंतरही ब्राह्मो समाजाच्या सदस्यांनी दयानंदांच्या कलकत्ता भेटीचे काही नियतकालिकांत सार्वजनिक कौतुक केले आणि दयानंदांनी सामाजिक क्षेत्रातील त्यांच्या कार्यातून प्रेरणा घेतली, असे नमूद केले जाते.<ref>{{Cite web |title=Emergence of Arya Samaj in Punjab (1875) - Adi Dharm {{!}}{{!}} Brahmo Samaj {{!}}{{!}} India |url=https://adidharm.brahmosamaj.in/adi-dharm-timeline/emergence-of-arya-samaj-in-punjab-1875 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413210253/https://sites.google.com/site/adidharm/adi-dharm-timeline/emergence-of-arya-samaj-in-punjab-1875 |archive-date=2021-04-13 |access-date=2025-10-18 |website=adidharm.brahmosamaj.in}}</ref> == दयानंदानंतर आर्य समाजाचा विस्तार == १८८३ मध्ये दयानंदांची हत्या झाली. तरीही आर्य समाजाचा विस्तार, विशेषतः पंजाबमध्ये, सुरू राहिला. [[पंडित लेखराम]] (१८५८–१८९७) आणि [[स्वामी श्रद्धानंद]] (महात्मा मुन्शीराम विज) (१८५६–१९२६) हे आर्य समाजाचे सुरुवातीचे नेते मानले जातात. काही लेखकांच्या मते, समाजाच्या काही उपक्रमांमुळे [[इस्लाम–हिंदू संबंध|मुस्लिम व हिंदू]] यांच्यातील विरोध तीव्र झाला.<ref>{{cite journal |last1=Barrier |first1=Norman G. |year=1967 |title=The Arya Samaj and Congress Politics in the Punjab, 1894–1908 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1967-05_26_3/page/363 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=26 |issue=3 |pages=363–379 |doi=10.2307/2051414 |jstor=2051414 |s2cid=154569230}}</ref> श्रद्धानंदांनी [[शुद्धी (हिंदू धर्म)|शुद्धी चळवळ]]ेचे नेतृत्व केले; या चळवळीचा उद्देश इतर धर्मांत गेलेल्या हिंदूंना पुन्हा हिंदू धर्मात परत आणणे हा होता.<ref>{{Cite book |last=Nair |first=Neeti |url=https://books.google.com/books?id=o-NoCp9Lc24C&pg=PP8 |title=Changing Homelands: Hindu Politics and the Partition of India |date=2011 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05779-1 |language=en}}</ref> १८९३ मध्ये पंजाबमधील आर्य समाजातील सदस्यांमध्ये [[शाकाहार|शाकाहार]]ाच्या प्रश्नावर विभागणी झाली. मांसाहार टाळणाऱ्यांना “<u>महात्मा</u>” गट, तर दुसऱ्या गटाला “Cultured Party” असे संबोधले गेले.<ref>[https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V20_296.gif "Punjab"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240708090705/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V20_296.gif |date=2024-07-08 }} Imperial Gazetteer of India 1909. vol. 20 p. 291. Retrieved 2 October 2014.</ref> १९०० च्या दशकाच्या सुरुवातीस आर्य समाजाने (किंवा त्यापासून प्रेरित ''Jat Pat Todak Mandal''सारख्या संस्थांनी) [[भारतातील जातिव्यवस्था|जातिभेद]]ाविरुद्ध मोहीम राबवली.<ref>{{Cite book |last=Judge |first=Paramjit S. |url=https://books.google.com/books?id=bNJkAwAAQBAJ&q=mapping+social+exclusion+in+india |title=Mapping Social Exclusion in India: Caste, Religion and Borderlands |date=2014-03-13 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05609-1 |pages=82–83 |language=en}}</ref> तसेच [[विधवा पुनर्विवाह]] व [[स्त्री शिक्षण]] यांसाठीही प्रयत्न केले.<ref>{{cite journal|author=Kishwar M. |title=Arya Samaj and Women's Education: Kanya Mahavidyalaya, Jalandhar|journal =[[Economic and Political Weekly]] |date=26 April 1986|volume= 21|issue=17 |pages=WS9–WS24|jstor=4375593}}</ref> आर्य समाजाने [[डच साम्राज्य|डच वसाहती]] आणि [[ब्रिटिश वसाहती]]—जिथे भारतीय लोकसंख्या होती—उदा. [[दक्षिण आफ्रिका]], [[फिजी]], [[मॉरिशस]], [[सुरिनाम]], [[गयाना]] आणि [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]—येथेही शाखा स्थापन केल्या.<ref>{{Cite book |last=Vertovec |first=Steven |url=https://books.google.com/books?id=eYpJeVkD_qoC&q=arya+missionaries&pg=PR9 |title=The Hindu Diaspora: Comparative Patterns |date=2000 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-23893-9 |language=en}}</ref> [[लाला लजपतराय]] यांसारखे काही [[भारतीय राष्ट्रवाद|भारतीय राष्ट्रवादी]] आर्य समाजाशी जोडलेले होते व त्याच्या मोहिमांत सक्रिय होते.<ref>Lajpat Rai, Lala ''The Arya Samaj: An Account of its Aims, Doctrine and Activities, with a Biographical Sketch of the Founder'' Longman, London 1915. {{ISBN|978-81-85047-77-5}}.</ref> २०व्या शतकाच्या सुरुवातीस ब्रिटिश वसाहती सरकारने आर्य समाजाकडे राजकीय संस्थेप्रमाणे पाहिल्याचेही नमूद केले जाते; सरकारसेवेत असलेल्या काही समाजसदस्यांना समाजाशी संबंधामुळे सेवेतून काढण्यात आल्याचे काही स्रोत सांगतात.<ref>{{cite book |url=https://www.google.com/search?q=Essays+on+Social+Reform+Movements+By+Raj+Kumar+isbn |title=Essays on Social Reform Movements |date=2004 |publisher=Discovery Pub. House |isbn=9788171417926 |editor-last1=Kumar |editor-first1=Raj |location=New Delhi |pages=2–4}}</ref> १९३० च्या दशकात उत्तर भारतात [[हिंदू राष्ट्रवाद]]ी [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] प्रमुख होत असताना, पंजाबमधील आर्य समाजाकडून त्यांना काही प्रमाणात पाठिंबा मिळाल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{Cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |url=https://books.google.com/books?id=iVsfVOTUnYEC&q=%22arya+samaj%22&pg=PR7 |title=The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s |date=1999 |publisher=Penguin Books India |isbn=978-0-14-024602-5 |location=New Delhi |pages=67–68 |language=en}}</ref> === पंजाबातील आर्य समाज === पंजाबमध्ये आर्य समाजाला [[अहमदिया]] चळवळीचा विरोध झाला. या विरोधकांपैकी [[मिर्झा गुलाम अहमद]] यांनी आर्य समाजाच्या नेत्यांशी अनेक धार्मिक वादविवाद केले, विशेषतः [[पंडित लेखराम]] यांच्याशी.<ref>{{cite book|author1=Kenneth W. Jones|title=Arya Dharm: Hindu Consciousness in 19th-century Punjab|date=1976|publisher=University of California Press|isbn=0-520-02920-8|url=https://books.google.com/books?id=RpvXCtNzrz8C|page=148}} </ref><ref>{{cite book |author1=Kenneth W. Jones |url=https://books.google.com/books?id=PoBJJej_IiwC |title=Socio-Religious Reform Movements in British India |date=1989 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521249867 |pages=116–118}}</ref> याशिवाय [[सिख धर्म|सिख]]-प्रधान [[सिंह सभा आंदोलन]] (ज्यापासून [[शिरोमणी अकाली दल]] पुढे उदयास आला) यांच्याकडूनही विरोध झाला.<ref>{{cite journal|doi=10.2307/2052684 |jstor=2052684|title=Ham Hindu Nahin: Arya-Sikh Relations, 1877-1905|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1973-05_32_3/page/457 |journal=The Journal of Asian Studies|volume=32|issue=3|pages=457–475|year=1973|last1=Jones|first1=Kenneth W.|s2cid=163885354 }}</ref> [[वैष्णव संप्रदाय|वैष्णव]] परंपरेतील काही समूहांशीही मतभेद झाल्याचे नमूद केले जाते; दयानंद सरस्वती यांनी वैष्णवांवर टीका केली होती.<ref>{{cite thesis |last=Entwistle |first=Alan W. |date=1982 |title=The Rāsa Māna ke Pada of Kevalarāma: A Medieval Hindi Text of the Eighth Gaddī of the Vallabha Sect |url= |degree=PhD |chapter= |publisher=University of London School of Oriental and African Studies |docket= |oclc= |access-date= |page=92}}</ref> === सिंधमधील आर्य समाज === १९व्या शतकाच्या अखेरीस व २०व्या शतकाच्या आरंभी [[सिंध]]मध्ये आर्य समाज सक्रिय होता. या प्रदेशातील समाजकार्यांमध्ये अर्ध-मुस्लिम किंवा निम्न जातीय समुदायांना संघटनेत सामावून घेण्यासाठी [[शुद्धी (हिंदू धर्म)|शुद्धी]]चा उपयोग यांचा समावेश होता. नारायण देव हे अनेक “धर्मांतर/परिवर्तन” घडवून आणणारे समाजसदस्य म्हणून वर्णिले जातात; त्यांना कधी कधी “Dayanand Ke Vir Sipahi” (दयानंदांचे वीर सैनिक) असेही संबोधले जाते. १९४८ मध्ये एका रस्त्यावरील झटापटीत त्यांचा मृत्यू झाल्याचे नमूद आहे.<ref>{{cite book |last1=Khan |first1=Dominique-Sita |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-18-51_6d39e63801ee1e45a248a9867718633b.pdf |title=Sindh Through History and Representations, Chapter 6 Jhulelal and the Identity of Indian Sindhis |last2=Boivin |first2=Michel |date=2008 |publisher=Oxford University press |isbn=978-0-19-547503-6 |location=Oxford, England |page=80 |access-date=30 March 2020}}</ref> [[सिंधी राष्ट्रवाद]]ाचा इतिहास आर्य समाजाच्या कार्याशी जोडलेला असल्याचेही काही मांडण्या सांगतात. १९व्या शतकात सिंधमधील हिंदू समुदायाला ख्रिस्ती मिशनऱ्यांकडून आव्हान मिळत असताना, आर्य समाजाने या धर्मांतरणांना रोखण्याचे काम केले असल्याचे नमूद आहे. सिंधी नेते [[के. आर. मलकानी]] पुढे [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] (RSS) व [[भारतीय जनता पक्ष]] (BJP) मध्ये प्रभावी ठरले. मलकानी यांच्या मते, १९३० च्या दशकात व्यायामशाळा आणि संस्कृत [[पाठशाळा]] उघडून आर्य समाजाने सिंधी हिंदूंमध्ये “नव अभिमान” निर्माण केला.<ref>Dhabhai, G., 2018. The Purusharthi Refugee. Economic & Political Weekly, 53(4), p. 67[https://s3.amazonaws.com/academia.edu.documents/55704568/SA_LIII_4_270118_Partition_Garima_Dhabhai.pdf?response-content-disposition=inline%3B%20filename%3DNATION-MAKING_IN_PARTITIONED_INDIA_The_P.pdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Credential=ASIATUSBJ6BAMXAKEPHL%2F20200330%2Fus-east-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Date=20200330T194053Z&X-Amz-Expires=3600&X-Amz-Security-Token=IQoJb3JpZ2luX2VjEPn%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2FwEaCXVzLWVhc3QtMSJHMEUCIQDCiKi6A5DEiNpFun0A4o1IeU4dP9v4k4%2Bn7iNaCpso%2BwIgTKy1wSvB1P%2FRPda1VXHrj93qTro8N0azg68lK4nhxvoqvQMI8v%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2F%2FARAAGgwyNTAzMTg4MTEyMDAiDNYmlw4GGM1u%2F3KCvyqRA1JNwynb9KgSQAmHpaf184MEWMKdYjNtCwnWDuStV74N6SO5hhpyeby4mRvQ0%2BErXjK3yW6nh199%2FwCafV%2F%2BqYl6KbMGhh0w0gUaqwyWGxJjvz%2FistM3jq0HngOJveDL6V20iTk7cqNoCqM33AClGR1vHuI1EA%2BDQBZXzOGvjZj8sgY0eAwzxbDmoozxEDwtzjULJOwUdRsZXC9Qu6iwBNnO1ZtMtwWiuAIkfNWx9S%2FZ%2BnJCcNKM2e%2FnbJ%2BrWv3z7rFSRKHOXbo8oQCSS5xNhHjBrlvC9NIn5z%2F5O5yrxMo3f7a5CbljQ1sZHU8fRf9NDmSTK07E8kgEuNlWTweW2l5VS1zeeQgTmjDaxPsrId%2F1Jw9d7MQG5mvu1eOXH8YzsEXT3l2jmn%2FlCArJwO7K3B%2BRJV7jhJ9mCfgWMlGLwI79K%2BYtZAPAHBzBvAFiubI6OCMTfUKELoHsJP3q5Z5LjKtFxqXDb9f1urVkTYN0LjAaxs0auVqMtM3Rnl5UWsZAA01hFCPCMLDwMa%2FRUVqHYwUHMIO7iPQFOusBvdQZTkdP0Zae%2BisIJwvqw1CgWwtxQnxe2EXDLuuo6vw12QFzH5ARNo%2FOlqcYGyJgqfL%2Bkw2cexOJPnetNa%2FW2y1FQF7tHwdkEI82lhUyYM5zhopDfwa4oP7jNgyGAb01cBTV5IjQ9hxkj5oapc3fikA%2BGAejh3P%2BQXVYuNh7R5khSkOQULy%2BmD9pIrehxyzr9ukJmVV7hRMYML4cg4qBSfNLPDDuv7QBENG0nPxyMKRLfo8tsTdn4ZXfHNJ%2FI%2BEOb%2BHjJxvw678huBKkp6YBdmMPt0nDkcfooJ2TajeJC%2FkIdfM22dgI5gyshw%3D%3D&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Signature=6aed81ada47129aed554f4542a15b6a6e53ef2745bff7077af8cd52d5c236215 ].</ref> === गुजरातमधील आर्य समाज === [[गुजरात]]मधील आर्य समाजाचे काही प्रचारक पंजाबमधून आले होते. [[महाराज]] [[सयाजीराव गायकवाड]] यांच्या प्रोत्साहनाने त्यांनी [[अस्पृश्यता|अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या]] जातींमध्ये शिक्षणकार्य करण्यासाठी गुजरातमध्ये स्थलांतर केले, असे नमूद आहे. गुजराती आर्य समाजाने अनाथालये उघडली. १९१५ मध्ये [[महात्मा गांधी]] भारतात परतल्यानंतर अनेक कार्यकर्ते गांधींच्या चळवळीत सामील झाल्याने आर्य समाजाचा प्रभाव कमी झाल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>''Purifying the Nation: The Arya Samaj in Gujarat 1895–1930'' Indian Economic and Social History Review 2000. 44:1 pp. 4 {{ndash}}65.</ref> === मलबारमध्ये ‘पुनः-परिवर्तन’ === १९२१ मध्ये [[मलबार बंड|मलबारमधील बंड]]ाच्या काळात काही हिंदूंना जबरदस्तीने इस्लाममध्ये धर्मांतरित केले गेले, असे भारतीय वृत्तपत्रांनी वृत्त दिल्याचे नमूद आहे. आर्य समाजाने [[शुद्धी (हिंदू धर्म)|शुद्धी]] विधींद्वारे या लोकांना परत हिंदू धर्मात आणण्यासाठी या प्रदेशात प्रयत्न वाढवले.<ref name="Thursby 1975">{{Cite book |last=Thursby |first=Gene R. |url=https://books.google.com/books?id=abcfAAAAIAAJ&q=arya+samaj&pg=PA15 |title=Hindu-Muslim Relations in British India: A Study of Controversy, Conflict, and Communal Movements in Northern India 1923–1928 |date=1975 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04380-0 |language=en}}</ref>{{rp|p.141{{ndash}}152}} === सनातनी हिंदूंचे आर्य समाजाविषयी मत === १९३९ मध्ये [[बद्रीनाथ मंदिर|बद्रीनाथ मठ]]ाचे तत्कालीन [[शंकराचार्य]] यांनी [[कँटरबरीचे आर्चबिशप]] यांना लिहिलेल्या पत्रात आर्य समाजींना “अन-हिंदू” म्हटल्याचे नमूद आहे. तसेच ख्रिस्ती व मुस्लिमांचे धर्मांतर करून घेण्याच्या (समाजाच्या) प्रयत्नांवर त्यांनी टीका केली.<ref name="Benichou 2000">{{cite book|author=Lucien D. Benichou|title=From Autocracy to Integration: Political Developments in Hyderabad State, 1938–1948|url=https://books.google.com/books?id=Loiq3YrFy40C&pg=PR7|year=2000|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-1847-6|page=79}}</ref> === हैदराबाद संस्थानातील आर्य समाज === ब्रिटिश काळातील सर्वात मोठ्या संस्थानांपैकी असलेल्या [[हैदराबाद संस्थान]]ातील [[धारूर, बीड|धारूर]] येथे आर्य समाजाची शाखा स्थापन झाली. [[केशवराव कोरतकर]] १९३२ पर्यंत संस्थेचे अध्यक्ष होते. त्यांच्या कार्यकाळात संस्थानभर शाळा व ग्रंथालये स्थापन करण्यात आली. ही संस्था सामाजिक-धार्मिक असली तरी १९३० च्या दशकात [[निझाम]] सरकारविरोधातील प्रतिकारात आर्य समाजाची भूमिका अधिक राजकीय बनल्याचे नमूद आहे. १९३८–१९३९ मध्ये आर्य समाजाने [[हिंदू महासभा]]सोबत मिळून [[सत्याग्रह]] करून निझाम सरकारचा प्रतिकार केला. प्रत्युत्तरादाखल निझाम सरकारने आर्य समाज मंदिरांवर छापे टाकून त्यांची अपवित्रता (desecration) केल्याचे उल्लेख आढळतात. दुसरीकडे, आर्य समाजाने संस्थानातील इस्लाम व इस्लामी शासकांवर टीका केल्याचेही नमूद आहे; यामुळे हिंदू-मुस्लिमांतील दरी वाढल्याचे काही स्रोत सांगतात.<ref name="Arya Samaj">{{cite book|author=P. V. Kate|title=Marathwada Under the Nizams, 1724–1948|url=https://books.google.com/books?id=tjndiykddsIC&pg=PR5|year=1987|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-017-8|pages=51, 64–66}}</ref><ref name="Benichou-2000">{{cite book |author=Lucien D. Benichou |url=https://books.google.com/books?id=Loiq3YrFy40C&pg=PR7 |title=From Autocracy to Integration: Political Developments in Hyderabad State, 1938–1948 |publisher=Orient Blackswan |year=2000 |isbn=978-81-250-1847-6 |pages=79}}</ref> === भाषा प्रश्न === आर्य समाजाने पंजाबमध्ये [[हरयाणाचा इतिहास#हिंदी भाषा चळवळ|हिंदीच्या वापराचा]] प्रचार केला व [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]चा वापर निरुत्साहित केला, असे नमूद आहे. [[शिरोमणी अकाली दल]] प्रतिनिधित्व करणाऱ्या सिख समुदायाशी हा गंभीर मतभेद ठरला. [[भारताचा स्वातंत्र्य|स्वातंत्र्यानंतर]]च्या काळात आणि [[पंजाबी सूबा आंदोलन]] (पंजाबी भाषिक राज्याची मागणी) या टप्प्यात हा मतभेद विशेषत्वाने दिसून आला.<ref name="google">{{Cite book |last=Lamba |first=Krishan Gopal |url=https://books.google.com/books?id=aSzbGKyLqicC&pg=PA90 |title=Dynamics of Punjabi Suba Movement |date=1999 |publisher=Deep & Deep Publications |isbn=978-81-7629-129-3 |pages=90 |language=en}}</ref><ref name="google2">{{Cite book |last=Chopra |first=Romesh |url=https://books.google.com/books?id=U_ODfrFOd8AC&pg=PA9072 |title=Love Is the Ultimate Winner |date=2013-05-24 |publisher=Partridge Publishing |isbn=978-1-4828-0005-0 |pages=90 |language=en}}</ref><ref name="google3">{{Cite book |last=Grewal |first=J. S. |url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC&pg=PA187 |title=The Sikhs of the Punjab |date=1998-10-08 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-63764-0 |pages=187 |language=en}}</ref> === मानवतावादी उपक्रम === आर्य समाज ही एक दानशूर संस्था म्हणूनही ओळखली जाते. उदाहरणार्थ, [[१९०५ कांग्रा भूकंप]]ातील पीडितांना मदतीसाठी देणग्या दिल्याचे उल्लेख आढळतात. तसेच [[स्त्रियांचा मताधिकार|स्त्रियांच्या मतदानाच्या हक्कासाठी]] आणि विधवांच्या संरक्षणासाठीही समाजाने मोहीम राबवली.<ref>{{Cite book |last=Sharma |first=Subash Chander |url=https://books.google.com/books?id=L1RGX3whGEIC&q=punjab+the+crucial+decade |title=Punjab, the Crucial Decade |date=1987 |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |pages=133 |language=en}}</ref> १९४७ मध्ये सुमारे २० लाख असलेल्या आर्य समाजीयांची संख्या २०११ पर्यंत जगभर सुमारे १ कोटी असल्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे; यापैकी बहुसंख्य भारतात असून १,०००हून अधिक महाविद्यालये, १०,००० शाळा तसेच हजारो दवाखाने/औषधवाटप केंद्रे आणि सार्वजनिक ग्रंथालये समाज चालवतो, असे एका वृत्तपत्रीय लेखात म्हटले आहे.<ref>{{Cite web |last=Khan |first=Sakina Yusuf Khan |date=19 December 2011 |title=Back to Vedas |url=https://timesofindia.indiatimes.com/back-to-vedas/articleshow/11167984.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211102440/https://timesofindia.indiatimes.com/back-to-vedas/articleshow/11167984.cms |archive-date=11 December 2024 |website=[[The Times of India]] |quote=In 1947, there were two million Arya Samajis. Today there are 10 million worldwide, with a sizeable presence in the UK, USA, Australia, Africa and New Zealand. There are 1,200 Dayanand Anglo Vedic Colleges (DAV) and 10,000 schools run by the Samaj. It also runs thousands of charitable dispensaries and public libraries.}}</ref>{{Better source needed|reason=A Newspaper article is not a reliable source for the number of adherents of arya samaj|date=December 2024}} == समकालीन आर्य समाज == === भारतातील आर्य समाज === आर्य समाजाच्या शाळा व [[मंदिर]] भारतातील जवळपास सर्व प्रमुख शहरांत तसेच (विशेषतः उत्तर) भारतातील ग्रामीण भागातही आढळतात. काही केंद्रांना विवाहविधी करण्याचा अधिकार असतो. आर्य समाजाचा संबंध [[दयानंद अँग्लो-वैदिक]] (DAV) शाळांशी जोडला जातो; अशा शाळांची संख्या ८०० पेक्षा अधिक असल्याचे नमूद आहे.<ref>[http://www.thearyasamaj.org/home Arya Samaj] website.</ref> भारतात आर्य समाजाचे अनुयायी सुमारे ८० लाख असल्याचेही नमूद आहे.<ref>{{cite book|author=Adam, Michel|title=Indian Africa: Minorities of Indian-Pakistani Origin in Eastern Africa|url=https://books.google.com/books?id=PQPqCgAAQBAJ&pg=PA315|date=22 October 2015|publisher=Mkuki na Nyota Publishers|isbn=978-9987-08-297-1|page=77}}</ref> === जगभरातील आर्य समाज === आर्य समाज [[गयाना]], [[सुरिनाम]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]], [[फिजी]], [[ऑस्ट्रेलिया]],<ref name="aryasamajqueensland">[http://www.aryasamajqueensland.com/ Arya Samaj Queensland] website. Retrieved 3 February 2017.</ref> [[दक्षिण आफ्रिका]],{{citation needed|date=July 2020}} [[केनिया]],<ref>{{Cite thesis |last=Kenneth S. |first=Ombongi |title=Hindu socio-religious organizations in Kenya: a case study of Arya Samaj, 1903-1978 |date=1993 |publisher=University of Nairobi |url=http://erepository.uonbi.ac.ke/handle/11295/19703 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913173214/http://erepository.uonbi.ac.ke/handle/11295/19703 |archive-date=2024-09-13 |accessdate=2026-02-04 |url-status=live }}</ref> [[मॉरिशस]]<ref>{{Cite book |last=Eisenlohr |first=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=QFzcGV9FlxgC&q=arya&pg=PR7 |title=Little India: Diaspora, Time, and Ethnolinguistic Belonging in Hindu Mauritius |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-24879-3 |pages=36 |language=en}}</ref> इत्यादी देशांत सक्रिय आहे. केन्यातील आर्य समाज [[नैरोबी]] तसेच इतर शहरांमध्ये अनेक शाळा चालवतो.<ref>{{cite book|author=Adam, Michel|title=Indian Africa: Minorities of Indian-Pakistani Origin in Eastern Africa|url=https://books.google.com/books?id=PQPqCgAAQBAJ&pg=PA315|date=22 October 2015|publisher=Mkuki na Nyota Publishers|isbn=978-9987-08-297-1|page=47}}</ref> [[कॅनडा]] आणि [[संयुक्त राज्ये]] येथे [[दक्षिण आशिया]], [[पूर्व आफ्रिका]], [[दक्षिण आफ्रिका]] व [[कॅरिबियन]] देशांमधून गेलेल्या स्थलांतरितांनी आपापल्या समुदायांसाठी आर्य समाज मंदिरे स्थापन केली.<ref name="Vancouver">Coward H. [http://www.mbc.metropolis.net/assets/uploads/files/wp/1999/WP99-04.pdf ''Hindus in Canada, the Third National Metropolis Conference'']. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230231847/http://www.mbc.metropolis.net/assets/uploads/files/wp/1999/WP99-04.pdf#|date=30 December 2013}} Centre of Excellence for Research on Immigration and Integration in the Metropolis 1999.</ref> संयुक्त राज्यांतील अनेक मोठ्या महानगरांमध्ये आर्य समाजाच्या शाखा असल्याचे नमूद आहे.<ref>[http://aryasamaj.com/global/ Arya Pratinidhi Sabha America]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231004055/http://aryasamaj.com/global/|date=31 December 2013}} Arya Samaj website. Retrieved 30 December 2013.</ref> आर्य समाज १८९० च्या दशकापासून [[युनायटेड किंग्डम]]मध्ये सक्रिय आहे. १९७६ मध्ये वेस्ट लंडनमध्ये स्वतःची इमारत असलेला “Arya Samaj London” स्थापन झाला. == मूलभूत श्रद्धा == [[File:O3m AryaSamaj Red.svg|thumb|आर्य समाजानुसार [[ओम्|ॐ]] हे ईश्वराचे सर्वोच्च व योग्यतम नाव मानले जाते.]] आर्य समाजाचे सदस्य ‘[[ओम्|ॐ]]’ या अक्षररूपाने संबोधल्या जाणाऱ्या स्रष्टा-ईश्वरावर विश्वास ठेवतात; हा उल्लेख [[यजुर्वेद]] (४०:१७) मध्ये येतो, असे सांगितले जाते. वेदांना ते अभ्रांत अधिकार मानतात आणि [[उपनिषद]]े व वैदिक तत्त्वज्ञानालाही मान देतात. हिंदू धर्मातील वेदबाह्य (non-Vedic) धार्मिक ग्रंथ ते नाकारतात. उदाहरणार्थ, ''[[रामायण]]'' आणि ''[[महाभारत]]'' ही ऐतिहासिक व्यक्तींची आख्यायिका (legends) आहेत असे मानून त्यांना [[ईश्वर|परमेश्वर]] किंवा [[अवतार]] यांचे संदर्भ म्हणून स्वीकारत नाहीत. तसेच ''[[पुराण]]''े इत्यादी ग्रंथही नाकारतात.<ref name="Jones1976">{{cite book|author=Kenneth W. Jones|title=Arya Dharm: Hindu Consciousness in 19th-century Punjab|url=https://books.google.com/books?id=RpvXCtNzrz8C&pg=PR9|year=1976|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02920-0|pages=139–143}}</ref> [[मूर्तीपूजा]] (''murti puja'') आर्य समाजात कठोरपणे निषिद्ध मानली जाते.<ref>{{Cite web |title=Arya Samaj in Hindu Dharma – VCC |url=http://www.vedicculturalcentre.com/hindu.htm |access-date=2021-01-07 |website=vedicculturalcentre.com |archive-date=2021-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615001437/http://vedicculturalcentre.com/hindu.htm |url-status=dead }}</ref> आर्य समाजाची “दहा तत्त्वे” (core principles) पुढीलप्रमाणे नमूद केली जातात: सर्व खऱ्या ज्ञानाचा आदिकारण आणि ज्ञानाने जाणल्या जाणाऱ्या सर्व गोष्टींचे आदिकारण ईश्वर आहे.<ref name=":1">{{Cite web|date=2015-09-05|title=10 Principles of Arya Samaj – English & Hindi|url=http://aryasamajindia.org/read/10-principles-of-arya-samaj/|access-date=2019-04-21|website=Arya Samaj India|language=en-US}}</ref> ईश्वर सत्य-चैतन्य आहे: निराकार, सर्वशक्तिमान, अजन्मा, अनंत, अविकारी, अतुलनीय, सर्वव्यापी, अंतर्बाह्य, अजर, अमर, सनातन, पवित्र आणि विश्वाचा स्रष्टा. उपासनेस पात्र केवळ ईश्वरच आहे.<ref name=":1" /> वेद हे सर्व सत्यज्ञानाचे भांडार आहेत. वेदांचा अभ्यास करणे, शिकवणे आणि प्रचार करणे हे सर्व आर्यांचे परम कर्तव्य आहे.<ref name=":1" /> सत्य ग्रहण करण्यास सदैव तत्पर राहावे आणि असत्याचा त्याग करावा.<ref name=":1" /> सर्व कृती ''[[धर्म]]''ानुसार कराव्यात—म्हणजे सत्य-असत्याचा विचार करून.<ref name=":1" /> आर्य समाजाचा मुख्य उद्देश [[लोकक्षेम (हिंदू प्रार्थना)|जगाचे कल्याण करणे]] हा आहे—म्हणजे सर्वांच्या शारीरिक, आध्यात्मिक आणि सामाजिक उन्नतीसाठी प्रयत्न करणे.<ref name=":1" /> सर्वांशी वर्तन प्रेमाने, धर्माच्या आदेशांनुसार आणि त्यांच्या स्थानानुसार करावे.<ref name=":1" /> अज्ञान दूर करून ज्ञानाचा प्रसार करावा.<ref name=":1" /> स्वतःच्या समृद्धीतच समाधान न मानता सर्वांची समृद्धी हीच आपली समृद्धी मानावी.<ref name=":1" /> सर्वांनी सामाजिक/सार्वजनिक हिताच्या नियमांचे पालन करावे; तसेच प्रत्येकास स्वतःस हितकर नियम स्वीकारण्याचे स्वातंत्र्य असावे.<ref name=":1" /> == आचरण (Practices) == [[File:Arya samaj Mandir hawan kaksh.jpg|thumb|आर्य समाजात [[होम (यज्ञ)|हवन]] केले जात आहे.]] आर्य समाजाचे सदस्य [[गायत्री मंत्र]]ाला अत्यंत पवित्र मानतात,<ref>{{cite book | last=Naidoo | first=T. | title=The Arya Samaj Movement in South Africa | publisher=Motilal Banarsidass Publishers | year=1992 | isbn=978-81-208-0769-3 | url=https://books.google.com/books?id=P2z1mnXSPmEC | pages=30, 71|edition=First}}</ref> तो नियमित जपतात, ''[[संध्यावंदनम्|संध्या]]'' म्हणून ओळखली जाणारी ध्यान-उपासना करतात आणि पवित्र अग्नीत आहुती देतात (''[[हवन]]'').<ref>{{cite book|editor-last1=Morgan|editor-first1=Kenneth W. |last=Bhattacharyya|first=Sivaprasad|title=The Religion of the Hindus|date=1987|publisher=M. Banarsidass|location=Delhi|isbn=978-8120803879|page=199|edition=Reprint.|url=https://books.google.com/books?id=ulz9mO9cK54C&q=%22arya+samaj%22+animistic+worship&pg=PR5|access-date=26 July 2017}}</ref> विशेष प्रसंगी यज्ञपुरोहितासह किंवा वैयक्तिक उपासनेसाठी पुरोहितांशिवायही हवन केले जाऊ शकते. साधारणतः हवन {{transliteration|hi|Havan Pustika}} (हवन पुस्तिका) या साध्या मार्गदर्शकानुसार केले जाते; यात सामान्य व विशेष प्रसंगांसाठी मंत्र दिलेले असतात. पुरोहित बहुधा स्थानिक आर्य समाज मंदिर/गुरुकुलातील वैदिक विद्वान असतो. काही वेळा कुटुंबातील ज्येष्ठ किंवा शेजारीही [[पुरोहित|''पुरोहित'']] म्हणून हवन करू शकतात. यजमानाला “[[यजमान]]” असे संबोधतात. पुरोहिताला विद्वत्तेनुसार “आचार्य”, “शास्त्री” किंवा “[[पंडित]]” असेही म्हणतात. हवनानंतर पुरोहिताला नाममात्र “[[दक्षिणा]]” देण्याची प्रथा असते; आर्य समाजात ती अधिक प्रतीकात्मक मानली जाते आणि पुरोहित ठरावीक रक्कम सांगत नाही, असे नमूद आहे. रक्कम यजमानाच्या क्षमतेनुसार ठरते आणि ती तुलनेने लहान असते.<ref name=":0" /> मृत्यूनंतर आर्य समाजी अनेकदा हवन करून चौथ्या दिवशी अस्थी/भस्म संकलित करतात.<ref>{{Cite book |last=Firth |first=Shirley |url=https://books.google.com/books?id=pYNXC-HK1u0C&q=havan&pg=PR8 |title=Dying, Death and Bereavement in a British Hindu Community |date=1997 |publisher=Peeters Publishers |isbn=978-90-6831-976-7 |pages=89 |language=en}}</ref> === दिवाळी === दिवाळी हा आर्य समाजात महत्त्वाचा दिवस मानला जातो, कारण या दिवशी स्वामी दयानंदांचे निधन झाले. त्यामुळे विशेष हवन केले जाते. [[File:Dia one wick divali 20151111.jpg|thumb|upright|एक वातीचा दिवा]] [[File:Dia two wicks divali 20151111.jpg|thumb|upright|दोन वातींचा (चार दिशांना प्रकाश देणारा) दिवा]] आर्य समाजातील [[दिवाळी]] साजरी करण्याची एक पद्धत [[सुरिनाम]]मधील उत्सवाशी संबंधित म्हणून वर्णिली जाते. या उत्सवात चांगल्याचा वाईटावर विजय साजरा होतो. [[हिंदू आहार#शाकाहार|शाकाहारी उपवास]] ठेवला जातो. अग्निकुंडासमोर [[गायत्री मंत्र]] म्हणत तेलाचे दिवे लावले जातात आणि [[चंदन]] लाकडाने अग्निवेदी प्रज्वलित केली जाते. मोठा दिवा दोन वातींनी (एकमेकांना छेद देऊन) चार प्रकाश तयार करतो—चारही दिशांना—तो प्रथम लावला जातो. लहान दिव्यात एक वाती असते. स्नानगृह व शौचालय वगळता प्रत्येक खोलीत दिवा ठेवला जातो; अंगण, बैठक इत्यादी ठिकाणी अधिक दिवे इच्छेनुसार लावले जाऊ शकतात.<ref>{{cite book |last1=Jones |first1=Kenneth W. |url=https://books.google.com/books?id=RpvXCtNzrz8C&q=kenneth+w+jones+arya+samaj&pg=PA67 |title=Arya Dharm: Hindu Consciousness in 19th-century Punjab |date=1976 |publisher=Manohar |location=New Delhi |page=67}}</ref> === होळी === [[होळी]] हा हिवाळ्याच्या समाप्तीचा व वसंतऋतूच्या प्रारंभाचा, तसेच पेरणी व चांगल्या पिकाची आशा यांचा उत्सव म्हणून साजरा केला जातो. रंग व गाणी (''[[Chowtal|चौताल]]'') यांद्वारे हा दिवस साजरा होतो. यासाठी विशिष्ट उपासना किंवा उपवास आवश्यक मानला जात नाही; तरी काही लोक शाकाहारी उपवास ठेवतात. या उत्सवाचा विष्णू किंवा शिव यांसारख्या विशिष्ट देवतेशी संबंध जोडला जात नाही. १९व्या शतकातील लाहोरमधील आर्य समाजीयांनी पारंपरिक होळीतील मद्यपान/नशा आणि अश्लीलता टाळून प्रार्थना व हवन यांचा समावेश करणारी पद्धत स्वीकारल्याचे नमूद आहे.<ref name=":0">{{Cite book |last=Jones |first=Kenneth W. |url=https://books.google.com/books?id=RpvXCtNzrz8C&dq=holi+arya+samaj&pg=PA95 |title=Arya Dharm: Hindu Consciousness in 19th-century Punjab |date=1976 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-02920-0 |language=en}}</ref> == जगभरातील आर्य समाज == {{anchor| World }} {{See also | Yatra }} {{col div|colwidth=20em}} *[[म्यानमारमधील आर्य समाज|Arya Samaj in Burma]] *[[फिजीतील आर्य समाज|Arya Samaj in Fiji]] *[[घानामधील आर्य समाज|Arya Samaj in Ghana]] *[[गयानामधील आर्य समाज|Arya Samaj in Guyana]] *[[केनियातील आर्य समाज|Arya Samaj in Kenya]] *[[मॉरिशसमधील आर्य समाज|Arya Samaj in Mauritius]] *[[Arya Ravived Pracharini Sabha|मॉरिशसमधील आर्य रवीवेद प्रचारिणी सभा/आर्य रवीवेद समाज]] *[[मोझांबिकमधील आर्य समाज|Arya Samaj in Mozambique]] *[[सिंगापूरमधील आर्य समाज|Arya Samaj in Singapore]] *[[दक्षिण आफ्रिकेतील आर्य समाज|Arya Samaj in South Africa]] *[[सुरिनाममधील आर्य समाज|Arya Samaj in Suriname]] *[[टांझानियातील आर्य समाज|Arya Samaj in Tanzania]] *[[त्रिनिदाद आणि टोबॅगोमधील आर्य समाज|Arya Samaj in Trinidad and Tobago]] *[[थायलंडमधील आर्य समाज|Arya Samaj in Thailand]] *[[युगांडामधील आर्य समाज|Arya Samaj in Uganda]] {{colend}} ==हेही पहा== [[गुरु–शिष्य परंपरा]] [[हिंदू सुधार चळवळी]] [[संप्रदाय]] ==संदर्भ== {{Reflist|30em}} ==अधिक वाचन== {{Refbegin|30em}} Chamupati M. A. (2001) ''Ten Commandments of Arya Samaj'' New Delhi: D.A.V. Publications. Jordens J. T. F. (1978) ''Dayanada Saraswati'' Oxford University Press, Delhi. Madhu Kishwar, "The Daughters of Aryavarta: Women in the Arya Samaj Movement, Punjab." Chapter in Women in Colonial India; Essays on Survival, Work and the State, edited by J. Krishnamurthy, Oxford University Press, 1989. Lajpat Rai, Lala (1915) ''The Arya Samaj: An Account of Its Origin, Doctrines, and Activities, with a Biographical Sketch of the Founder'' D.A.V. College Managing Committee, New Delhi {{ISBN|978-81-85047-77-5}}. Lajpat Rai, Lala (1993) ''A History of the Arya Samaj'' New Delhi {{ISBN|81-215-0578-X}}. Ruthven M. (2007) ''Fundamentalism: A Very Short Introduction'' Oxford University Press {{ISBN|978-0-19-921270-5}}. Sharma J. M. (1998) ''Swami Dayanand: A Biography'' USB, India {{ISBN|81-7476-212-4}}. Sethi R. "Rashtra Pitamah Swami Dayanand Saraswati" M. R. Sethi Educational Trust, Chandigarh. Upadhyaya G. P. (1954) ''The Origin, Scope and Mission of the Arya Samaj'' Arya Samaj. Shastri V. (1967) ''The Arya Samaj'' Sarvadeshik Arya Pratinidhi Sabha. Pandey D. (1972) ''The Arya Samaj and Indian Nationalism, 1875–1920'' S. Chand. Pandit S. (1975) ''A Critical Study of the Contribution of the Arya Samaj to Indian Education'' Sarvadeshik Arya, Pratinidhi Sabha. Vedalanker N. and Somera M. (1975) ''Arya Samaj and Indians Abroad'' Sarvadeshik Arya Pratinidhi Sabha. Vable D. (1983) ''The Arya Samaj: Hindu Without Hinduism'' Vikas {{ISBN|0-7069-2131-3}}. Sharma S. K. (1985) ''Social Movements and Social Change: A Study of Arya Samaj and Untouchables in Punjab'' B. R. Publishing. Yadav K. C. and Arya K. S. (1988) ''Arya Samaj and the Freedom Movement: 1875–1918'' Manohar Publications. {{ISBN|81-85054-42-8}}. Saxena G. S. (1990) ''Arya Samaj Movement in India, 1875–1947'' Commonwealth Publishers. {{ISBN|81-7169-045-9}}. Sethi R. (2009) ''Rashtra Pitamah, Swami Dayanand Saraswati'' M. R. Sethi Educational Trust, Chandigarh. Chopra R. M. (2009) ''[[Hinduism Today]]'' . Jamnager A. S. and Pandya D. [http://www.aryasamajjamnagar.org/aryasamaji/arasamaji.htm ''Aryasamaj Ke Stambh''] A. S. Jamnager's website. Jones K. ''Arya Dharm: Hindu Consciousness in 19th-Century Punjab'' Dayananda, S., & Bharadwaja, C. (1932). Light of Truth, or, an English Translation of the Satyartha Prakasha: The Well-Known Work of Swami Dayananda Saraswati. Madras: Arya Samaj. [[Swami Shraddhananda]] (1926). Hindu Sangathan: Saviour of the Dying Race. Delhi: Shraddhananda. Swami Shraddhānanda (1984). Inside the Congress: A Collection of 26 Articles. New Delhi: Dayanand Sansthan. {{Refend}} ==बाह्य दुवे== {{Commons category|Arya Samaj}} {{Wikiquote}} {{Prone to spam|date=November 2018}} *{{Official website|http://www.thearyasamaj.org/home}} {{Arya Samaj by country}} {{Hindu reform movements}} {{Hindudharma}} {{Indian Independence Movement}} {{Authority control}} [[Category:Arya Samaj| ]] [[Category:Nirguna worship traditions]] [[Category:Hindu organizations]] [[Category:Hindu new religious movements]] [[Category:Monotheistic religions]] [[Category:Religious organisations based in India]] [[Category:Religious organizations established in 1875]] [[Category:1875 establishments in British India]] [[वर्ग:आर्य समाज]] [[वर्ग:भारतातील धार्मिक संघटना]] 44fppzjuj71rs7s01j4nao8jt4we8eo 0 16139 2704994 2702143 2026-08-24T00:13:43Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704994 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''भोपाळ वायुदुर्घटना''' ३ डिसेंबर, १९८४ या दिवशी मध्यप्रदेश येथील [[भोपाळ]] या शहरात घडली.<ref>{{cite web |title=Bhopal Gas Tragedy: What happened that night |url=https://www.thehindu.com/news/national/bhopal-gas-tragedy-what-happened-that-night/article67600880.ece |work=द हिंदू |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> [[युनियन कार्बाइड]] (इंडिया) लिमिटेड या कंपनीच्या ६१० नंबरच्या जमिनीखालील टॅंकमधून अत्यंत विषारी असा पेस्टिसाईड मिथाईल आयसोसायनाईट (एम. आय. सी.) वायुच्या ४० टन गळतीमुळे ही दुर्घटना घडली.<ref>{{cite web |title=Union Carbide Corporation - Bhopal Gas Leak |url=https://www.britannica.com/event/Bhopal-disaster |publisher=इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> जवळपास २०,००० लोकांना या दुर्घटनेशी निगडित आजारांमुळे मृत्यू ओढवला तर ५००,०००हून जास्त जण जखमी अथवा अपंग झाले.<ref>{{cite news |title=Bhopal disaster: Death toll and long-term impact |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-30232402 |work=बीबीसी न्यूझ |access-date=२०२६-०८-१३ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[चित्र:Bhopal-Union Carbide 1 crop memorial.jpg|इवलेसे|१९८४ मध्ये वायुदुर्घटनेत मरण पावलेल्या आणि अपंग झालेल्यांचे भोपाळ स्मारक]] == पार्श्वभूमी == युनियन कार्बाईड इंडिया लि. हा एकोणीसशे सत्तरच्या दशकात भोपाळमधला एक महत्त्वाचा प्रकल्प होता. अमेरिकन मल्टिनॅशनल कंपनीची ही भारतातील सबसिडियरी.<ref>{{cite web |title=Union Carbide India Limited History |url=https://www.bhopal.com/ |publisher=युनियन कार्बाइड रिस्पॉन्स |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> इथे ‘सेव्हिन’ (कार्बारिल) नावाचे एक कीटकनाशक मिथाईल आयसोसायनाइट (एमआयसी) व इतर काही द्रव्यांपासून बनविले जात असे. द्रव स्थितीत असलेला मिथाईल आयसोसायनाइट वायुरूप अवस्थेत अत्यंत विषारी असल्याची पूर्ण कल्पना अमेरिकन तसेच भारतीय कंपनीला होती. एम.आय.सी.चे रूपांतर वायूत होऊ नये म्हणून जमिनीखालच्या थंड टाक्यांमधून तो द्रव साठवला जात असे. अशा तीन टाक्या जमिनीखाली होत्या. त्यापैकी एका टाकीमधून द्रव एम.आय.सी.चे गॅसमध्ये रूपांतर झाले.<ref>{{cite book |last=Chouhan |first=T. R. |title=Bhopal: The Inside Story |publisher=Apex Press |year=1994 |isbn=978-0938960003}}</ref> == दुर्घटना == दोन डिसेंबर एकोणवीसशे चौऱ्याऐंशीच्या रात्री नाईट पेट्रोलिंग युनिटने जवळच्या पोलीस कंट्रोल रूमला रात्री १.२५ च्या सुमारास पहिली बातमी कळवली की, कसलासा वायू पसरला आहे आणि लोक घाबरून पळत आहेत. वायुगळती युनियन कार्बाईडमधून होत असल्याचाही संदेश पोहोचला. युनियन कार्बाईडच्या अधिकाऱ्यांशी संपर्क साधण्याचा प्रयत्न सुरू झाला. परंतु एकही जबाबदार अधिकारी सापडेना.<ref>{{cite news |title=Night of December 2, 1984 in Bhopal |url=https://www.indiatoday.in/ |work=इंडिया टुडे |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> रात्री दोनच्या सुमारास कंट्रोल रूममधील फोन सतत खणखणू लागले आणि पोलीस केवळ एवढीच माहिती देऊ शकत होते की, शहरात वायुगळती झाली आहे आणि पाण्याचा वापर केल्यास होणारा त्रास कमी होऊ शकेल. मात्र, हा वायू इतका विषारी असल्याची कल्पना यंत्रणेलाच नसल्यामुळे केवळ लोकांमधली भीती दूर करणे आणि पळणाऱ्यांची सुरक्षितता एवढीच बाब प्रामुख्याने त्या रात्री विचारात घेतली जात होती.<ref>{{cite book |last=Lapierre |first=Dominique |title=Five Past Midnight in Bhopal |publisher=Scribner |year=2002 |isbn=978-0743220354}}</ref> तीन डिसेंबरची सकाळ उजाडली. सकाळी सहा-साडेसहा वाजेपर्यंत या घटनेची तीव्रता लक्षात आली. मृत्यूने घातलेले थैमान लक्षात येऊ लागले. लोक मृत अथवा घायाळ शरीरे भोपाळ मेडिकल कॉलेजच्या आवारात पोस्टमार्टमसाठी आणून टाकू लागले. या परिस्थितीत नेमक्या इलाजाबाबत डॉक्टरांमध्येही संदिग्धताच होती.<ref>{{cite journal |last=Sriramachari |first=S. |title=The Bhopal gas tragedy: An environmental disaster |journal=Current Science |year=2004 |volume=86 |issue=7 |pages=905–920}}</ref> १६ डिसेंबर १९८४पासून ‘ऑपरेशन फेथ’ हाती घेण्यात आले. कंपनीपासून दूरवरच्या कॅम्प्समधून लोकांची व्यवस्था करण्यात आली. मात्र, या ऑपरेशनपूर्वीच जुन्या भोपाळमधील बरेच लोक उठून निघून गेले होते. १६ डिसेंबरला सकाळी नऊ वाजता ‘फेथ ऑपरेशन’ सुरू झाले. या प्रक्रियेदरम्यान कंपनीच्या आजूबाजूला सर्वत्र पाणी टाकण्यात येत होते. वायुदलाच्या हेलिकॉप्टर्समधूनही सतत पाण्याचा शिडकावा कंपनीवर होत राहिला. लोकांच्या मनात विश्वास उत्पन्न व्हावा म्हणून मुख्यमंत्र्यांसह सगळा अधिकारी काफिला ऑपरेशनदरम्यान कंपनीमध्येच दिवसभर राहत होता. आणि २२ डिसेंबरच्या संध्याकाळी ‘ऑपरेशन फेथ’ संपले.<ref>{{cite news |title=Operation Faith ends in Bhopal |url=https://www.nytimes.com/1984/12/23/world/bhopal-s-remaining-gas-is-neutralized.html |work=द न्यू यॉर्क टाइम्स |date=१९८४-१२-२३ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == दुर्घटनेचे परिणाम == या दुर्घटनेत ३,०००हून अधिक लोकांचा काही दिवसांतच मृत्यू झाला तर जवळपास २०,००० लोकांचा या दुर्घटनेशी निगडित आजारांमुळे मृत्यू ओढवला. भोपाळ वायु दुर्घटना ही उद्योगजगतातील आत्तापर्यंतची सर्वात मोठी दुर्घटना गणली जाते.<ref>{{cite web |title=Bhopal Disaster Summary |url=https://www.britannica.com/event/Bhopal-disaster |publisher=इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == दुर्घटनेची कारणे == मिथाईल आयसोसायनेट असलेल्या ''टाकीत पाणी शिरल्याने'' ही दुर्घटना घडली.<ref>{{cite web |title=Bhopal Disaster Chemistry and Cause |url=https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/bhopal-disaster |publisher=सायन्स डायरेक्ट |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> यामुळे रासायनिक अभिक्रिया सुरू झाली ज्यामुळे इतर गोष्टींबरोबरच भरपूर कार्बन डायऑक्साइड तयार झाला. परिणामी प्रतिसादामुळे टाकीच्या आत तापमान २००° से (३९२° फॅ) पर्यंत वाढले.<ref>{{cite report |title=Report on Bhopal Gas Leak Incident |publisher=Central Pollution Control Board, India |year=1985}}</ref> ---- == युनियन कार्बाईडवरील खटला आणि वॉरेन अँडरसनवरील आरोप == युनियन कार्बाईड कंपनीचे त्यावेळचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO), [[वॉरेन अँडरसन|वॉरेन अँडरसन]] यांच्यावर [[इ.स. १९९१]] मध्ये मनुष्यवधाचा खटला भरण्यात आला.<ref>{{cite news |title=Warren Anderson charged over Bhopal |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jun/07/bhopal-disaster-verdict-union-carbide |work=द गार्डियन |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> अँडरसन यांना १ फेब्रुवारी १९९२ रोजी भोपाळच्या सरन्यायाधीशांनी मनुष्यवधाचा खटल्यामधे न्यायालयामधे हजर न झाल्याने त्यांना फरारी म्हणून घोषित केले.<ref>{{cite news |title=Bhopal court proclaims Warren Anderson absconder |url=https://www.hindustantimes.com/ |work=हिंदुस्तान टाइम्स |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> न्यायालयाने अँडरसन यांच्या [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतून]] भारताकडे प्रत्यार्पणासाठी भारतीय सरकारला आदेश जारी केला. अँडरसन यांना अटक होऊ शकली नाही. अखेर [[व्हेरो बीच, फ्लोरिडा]] येथील एका इस्पितळात २९ सप्टेंबर २०१४ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite news |title=Warren Anderson, Union Carbide Chief Faced With Bhopal Disaster, Dies at 92 |url=https://www.nytimes.com/2014/10/31/business/media/warren-anderson-dead.html |work=द न्यू यॉर्क टाइम्स |date=२०१४-१०-३० |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == चित्रपट == भोपाळच्या वायुदुर्घटनेवर 'भोपाल एक्सप्रेस' नावाचा महेश मथाई यांनी दिग्दर्शित केलेला हिंदी चित्रपट १९९९ मध्ये निघाला. त्यात [[नसीरुद्दीन शाह]] यांच्या व्यतिरिक्त के.के. मेनन व नेत्रा रघुनाथन यांनी कामे केली आहेत.<ref>{{cite web |title=Bhopal Express Movie Overview |url=https://www.imdb.com/title/tt0212035/ |publisher=आयएमडीबी |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> नोव्हेंबर २०२३ मध्ये या घटनेवर [[रेल्वे मेन (वेब सिरीझ)|रेल्वे मेन]] ही वेब सिरीझ प्रदर्शित झाली.<ref>{{cite news |title=The Railway Men review |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-railway-men-series-review/article67551000.ece |work=द हिंदू |date=२०२३-११-१८ |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> == पुस्तक == * याच दुर्घटनेवर दीप्ती मेस्त्री काबाडे यांचे '[http://www.esahity.com/uploads/5/0/1/2/501218/bhopal_disaster__dipti_kabade.pdf भोपाळ नरसंहार]' नावाचे पुस्तक आहे. या पुस्तकाची ई-आवृत्ती [http://www.esahity.com ई-साहित्य] वर वाचता येते.<ref>{{cite web |title=भोपाळ नरसंहार |url=http://www.esahity.com |publisher=ई-साहित्य |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> * भोपाळच्या वायुदुर्घटनेवर [[सुबोध जावडेकर]] यांनी 'आकांत' नावाचे पुस्तक लिहिले आहे.<ref>{{cite book |last=जावडेकर |first=सुबोध |title=आकांत |publisher=ग्रंथाली |year=1986}}</ref> * जाव्हिएर मोरो, लॅपिए डॉमिनिक या फ्रेंच लेखकांनी भोपाळच्या घटनेवर 'Era medianoche en Bhopal' नावाचे पुस्तक लिहिले आहे. डॉ. शरद चाफेकर यांनी 'भोपाळमधील काळरात्र' नावाने पुस्तकाचा मराठी अनुवाद केला आहे.<ref>{{cite book |last=चाफेकर |first=शरद |title=भोपाळमधील काळरात्र |publisher=राजहंस प्रकाशन |year=2003}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{स्रोत पुस्तक|title=A Cloud over Bhopal - Causes, Consequences and Constructive Solutions|वर्ष=1985|लेखक=Alfred de Grazia|प्रकाशक=Metron Publications|आयएसबीएन=0940268099|दुवा=http://www.grazian-archive.com/governing/bhopal/Publishers%20Note.html|फॉरमॅट=HTML|अवतरण=The first book on the Bhopal disaster, written on-site a few weeks after the accident.|accessdate=2008-03-24|archive-date=2009-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090826042312/http://www.grazian-archive.com/governing/bhopal/Publishers%20Note.html|url-status=dead}} * [http://www.studentsforbhopal.org Students for Bhopal] * [http://www.bhopal.net bhopal.net] * [http://www.esahity.com/uploads/5/0/1/2/501218/bhopal_disaster__dipti_kabade.pdf भोपाळ नरसंहार pdf] * {{वेबॅक आर्किव्ह|url=archivo.greenpeace.org/bhopal/informes/Summary%20of%20Study.pdf|date=20090219081126 ग्रीनपीस संस्थेचा भोपाळ वायू दुर्घटने वरील लेख]}} [[वर्ग:भोपाळ]] [[वर्ग:मध्य प्रदेश]] [[वर्ग:भोपाळ वायुदुर्घटना]] rjfb6xdyx9yqv6sgk4e3kl38bdsvgld 0 16456 2704858 2176978 2026-08-23T19:54:29Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704858 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक| नाव = प्लेटो (Πλάτων)| चित्र = Plato Silanion Musei Capitolini MC1377.jpg| चित्र_शीर्षक = [[:en:Silanion| सिलानिअन]] ने बनविलेला अर्धपुतळा| जन्म_दिनांक = इ.स.पू. ४२८/४२७| जन्म_स्थान = [[अथेन्स]]| मृत्यू_दिनांक = इ.स.पू. ३४८/३४७| मृत्यू_स्थान = अथेन्स| राष्ट्रीयत्व = [[ग्रीस]]| विषय = [[कला]], [[साहित्य]], [[न्याय]], [[नीतिशास्त्र]], [[राजकारण]], [[शिक्षण]], [[कुटुंब]], लष्करशाही| प्रभाव = प्लेटोचा वास्तववाद }} '''[[:en:Plato|प्लेटो]]''' ([[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]: ''Πλάτων'', ''प्लेटॉन'', ''पसरट'')<ref>[[Diogenes Laertius]] 3.4; p. 21, David Sedley, [http://assets.cambridge.org/052158/4922/sample/0521584922ws.pdf ''Plato's Cratylus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910051058/http://assets.cambridge.org/052158/4922/sample/0521584922ws.pdf |date=2008-09-10 }}, Cambridge University Press 2003</ref> ( इ.स.पू. ४२८/४२७-इ.स.पू. ३४८/३४७) हा प्राचीन [[ग्रीक]] तत्त्वज्ञ आणि [[अथेन्स]]मधील [[प्लेटॉनिक अकादमी]] या तत्कालीन महाविद्यापीठाचा संस्थापक होता. आपल्या गुरू [[सॉक्रेटिस]] आणि शिष्य [[ॲरिस्टॉटल|अ‍ॅरिस्टॉटल]] यांच्यासमवेत प्लेटोने [[नैसर्गिक तत्त्वज्ञान]], [[शास्त्र]] आणि [[पाश्चिमात्य तत्त्वज्ञान]]ाचा पाया घातला.<ref name="Br">{{cite encyclopedia|title=Plato|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}}</ref> प्लेटोवर सॉक्रेटिसच्या शिकवणीबरोबरच त्याच्या अकाली मृत्यूचा मोठा प्रभाव होता. पाश्चात्य राजकीय विचारवंतांमध्ये प्लेटोचे योगदान महत्त्वपूर्ण आहे. राजा हा राज्याच्या दृष्टीने सर्वश्रेष्ठ आहे. राजाची आज्ञा सर्व प्रजेने मानली पाहिजे. भूतलावरील परमेश्वराच दैवी अंश म्हणजे राजा आहे. राजाज्ञा ही प्रमाण मानून प्रजेने राजाच्या प्रती समर्पीत असले पाहिजे. राजा हा एकाच वेळी प्रजापालक व प्रजापिता ही आहे. शासन करण्याचा अधिकार जन्मतः राजाला प्राप्त आहे. यासंदर्भामध्ये प्लेटोने आपल्या राजकीय विचारांची मांडणी केलेली आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=पाश्चात्य राजकीय विचारवंत|last=विजय देव, शरद गोसावी,|first=संज्योत आपटे|publisher=डायमंड पब्लिकेशन्स|year=२०१२|isbn=978-81-8483-477-2|location=पुणे|pages=२४-२५}}</ref> == प्लेटोचे तत्त्वज्ञान == === सत्सामान्ये === प्लेटोच्या मते, हे तुमचे-आमचे जग, यातील सर्व वस्तू मुळात अस्सल शंभर टक्के खऱ्या नाहीत. त्यातील सर्व काही या जगाबाहेरील अस्सल, कायम सत्य अशा तात्त्विक कल्पनांची नक्कल आहे. जितक्या प्रकारच्या वस्तू व घटना आपल्याला अनुभवता येतात तितकी सत्सामान्ये (आयडिया) असतात. उदा. मावळता नारिंगी सूर्य, उमलते कमळ, निळा जलाशय, हसरे बालक या सर्वांमध्ये ‘सौंदर्य’ असते. अनेक वस्तूंमध्ये समानतेने राहणारे सौंदर्य हे नित्य असते, पण ज्यातून ते दिसते त्या सर्व वस्तू अनित्य असतात. संवेद्य, परिवर्तनीय वस्तूंचे सत्य कमी प्रमाणात असते तर शौर्य, क्रौर्य, शुभ्रत्व, शीतत्त्व, घटत्व वगैरे कल्पना अर्थात सत्सामान्ये ही नित्य, निश्चल, विचारावर आधारित परिपूर्ण असतात. सत्सामान्यांचे जग स्वतंत्र आणि तुमचे-आमचे व्यवहाराचे जग कमी प्रतीचे, त्यापेक्षा वेगळे असे प्लेटोचे म्हणणे आहे. दिक्कालाने मर्यादित नसलेले आकार (फॉर्म्स) म्हणजेच आयडियाज अल्प प्रमाणात या जगातील वस्तूंमध्ये उतरतात. या सत्सामान्यांची रचना पिरॅमिडसारखी असून सर्वात वरच्या टोकाचे स्थान कल्याणप्रद अशा कल्पनेला म्हणजे ‘द गुड’ला जाते. प्लेटोच्या तत्त्वज्ञानात सत्सामान्ये व त्यांची व्यवस्था समजणे हे उच्च प्रतीचे ज्ञान मानले गेले. त्याला तो डायलेक्टिक्स म्हणतो. ==== सत्सामान्यांची उपपत्ती ==== एकूण विश्वाचे स्वरूप सांगताना प्लेटोला ईश्वर, सत्सामान्ये व इंद्रियसंवेदनांना उपलब्ध जग अशा तीन गोष्टींची आवश्यकता भासते. विशिष्ट काळात तयार झालेल्या जगामागे ईश्वर असून तो सत्सामान्यांच्या आधारे हे जग तयार करतो अशी त्याची कल्पना आहे. बुद्धिनिष्ठतेला, सत्सामान्यांना प्राधान्य देताना जगाच्या उत्त्पत्तीत ईश्वराला निर्माता म्हणून असलेले स्थान प्लेटो कायम ठेवतो. खरा चमत्कारिक प्रसंग निर्माण होतो तो म्हणजे कल्पनांचे खरेखुरे जग आणि हे इंद्रियांना जाणवणारे कमअस्सल जग यांचा संबंध निश्चित करताना होणारी त्याची तारांबळ. जर सत्सामान्ये येथील जगाच्या वस्तूंमध्ये सहभाग (पार्टिसिपेशन) घेतात तर इतक्या अलिप्तपणाने स्वतंत्र वास्तव्य ती कशी काय करतात ? ==== आयडियांच्या सिद्धांतावरील आक्षेप ==== मनुष्य व मनुष्याची आयडिया ह्यांत जो साधारण भाग आहे, त्यासाठी मनुष्याची आयडिया-२ असली पाहिजे, व मग पहिल्या आयडियात व दुसऱ्याचत असणाऱ्या समान भागासाठी आयडिया-३ असली पाहिजे. अशा रीतीने अनवस्था प्रसंग येतो. विशिष्ट वस्तू आयडियांत कशा सहभागी होतात? आयडिया सबंध वस्तूंत येत असेल तर जितक्या वस्तू तितक्या आयडिया होतात, भागशः येत असेल तर ती विभाजनीय आहे; म्हणून आयडिया एक व अविभाज्य असू शकत नाही. सॉक्रेटिस उपाय सुचवतो की, यासाठी आयडिया मनातच आहेत असे समजावे. पार्मेनिडीझ म्हणतो : मनातील कल्पना कशाच्या तरी असतात. आयडिया केवळ विचारच असेल तर ती वस्तूंत कशी असेल? समजा, आयडिया असल्याच तर त्या सीमित मनुष्यांना कशा करणार? शुद्ध आयडिया शुद्ध आत्म्यांत म्हणजे ईश्वरांत राहणार. तसेच ईश्वराला व्यावहारिक वस्तूंचे ज्ञान होणार नाही म्हणून या सिद्धांतातून आपल्याला आयडिया अज्ञेय व ईश्वराला व्यवहार अज्ञेय असा दुहेरी अज्ञेयवाद होतो. आयडियांचा एकमेकींशी संबंध काय आहे? त्यांचे संघटन व विघटन करता येते का? त्यांचे वर्ग होतात काय? === प्लेटोची गुहा === प्लेटोच्या तत्त्वज्ञानाची भाषा मुख्यत: साहित्यिक राहिलेली आहे. त्याच्या शास्त्रीय व तात्त्विक सिद्धान्ताचे आविष्करण करताना तो रुपके वापरतो. ‘रिपब्लिक’ मध्ये बौद्धिक विकासाची प्रक्रिया मांडताना प्लेटोने एक गुहेचे रुपक वापरलेले आहे. त्या अंधाऱ्या गुहेत दोरखंडाने बांधलेले काही कैदी तुरुंगाच्या भिंतीकडे बघू शकतात अशी कल्पना केली आहे. ते एकमेकांकडे वळूनही बघू शकत नाहीत. त्यांच्या पाठीमागे उंचावर एकमेव झरोका आहे. त्यातून भिंतीवर उजेड पडतो. उजेडाकडे पाठमोर्या असलेल्या कैद्यांना बाहेरील व्यक्तींची हालचाल भिंतीवरील पडछायांच्या स्वरूपात फक्त दिसते. बाहेरील व्यक्ती डोक्यावर पुतळे घेऊन इकडेतिकडे हालचाल करीत आहेत. गुहेबाहेरील त्या व्यक्ती वस्तू इकडून तिकडे हलवतात त्याची ‘छायाचित्रे’ कैद्यांना बघता येतात. कैद्यांच्या जगाच्या वास्तवाच्या कल्पनेत असते ते छायाकृतींचे जग. त्यापलीकडे अन्य काही नाही. गुहेतील एखाद्या कैद्याला मुक्त होण्याची संधी मिळून जेव्हा तो गुहेबाहेरील स्वच्छ सूर्यप्रकाशात न्हाऊन निघालेले जग बघू शकतो तेव्हा आधीच्या अनुभवात उतरलेले जगाचे स्वरूप वास्तविक नव्हते हे त्याच्या लक्षात येते. शृंखलांमधून, मर्यादांमधून बाहेर पडल्यावर छायांचे जग संपते. सूर्यप्रकाशाने माखलेल्या या जगापलीकडे अधिक आणि अंतिम अर्थी सत्य तो आणखी प्रयत्नांनी पाहू शकतो. हे जमते तेव्हा प्रकाशातील जगापेक्षा प्रत्यक्ष प्रकाशाचा स्रोत असलेल्या देदीप्यमान अशा सूर्याच्या वास्तवाची त्याला जाण येते. ही ज्ञानाची सर्वात वरची पायरी आहे. हा सूर्य जगातील सर्वात शिवाचे (द गुड) प्रातिनिधिक रूप आहे. या गुहेच्या रुपकातून प्लेटोने विवेकी मनाचा विकास अज्ञानाच्या अंधश्रद्धेच्या पायरीपासून विवेकापर्यंत, अंधकारापासून प्रकाशाच्या वाटेकडे कसा होतो हे दाखवले. जाणिवेला विशेष प्रयत्नांनी प्रकाशाकडून प्रकाशाच्या उगमापर्यंत जाता येते. सूर्याच्या दर्शनानंतर अंधकारात बंदी असलेल्यांना सोडविण्याचा प्रयत्न करणारी काही माणसे असतात पण गुहावासियांना प्रकाश पाहिलेल्यांचा भरवसा वाटतो असे नाही. एका अर्थाने गुहेचे रुपक हे सॉक्रेटिसच्या आयुष्याला चपखलपणे लागू होते हा योगायोग नक्कीच नसावा. === आत्म्याचे अमरत्व === फीडो ह्या संवादाचे उद्दिष्ट आत्म्याचे अमरत्व सिद्ध करणे हा आहे. आकारांच्या सिद्धांताचा वापर करून हे दाखविता येते. सॉक्रेटिसचा आत्मा म्हणजे सॉक्रेटिसच : सॉक्रेटिसचा आत्मा टिकणे याचा अर्थ विशुद्ध अवस्थेतील सॉक्रेटिसच टिकणे असा होतो. सॉक्रेटिसने आयुष्यभर स्वतःला (आत्म्याला) शरीरावरील अवलंबित्वापासून सोडविण्याचा प्रयत्न केला. शरीर हे नेहमीच आत्म्याच्या गतिविधींवर मर्यादा आणीत असते. शरीराच्या भुका आणि इच्छा आत्म्याला ज्ञान आणि चांगुलपणाची कास धरू देत नाहीत. आत्मा मृत्यूनंतरही टिकून राहतो असे समजण्यामागे चार युक्तीवाद आहेत. # निसर्गातील घटना या चक्रीय स्वरूपाच्या आहेत. आत्म्याने अनेक जन्म घेतलेले आहेत आणि निसर्गातील चक्रियता आत्म्यालाही लागू होते. # ज्याला मनुष्य “ज्ञान” म्हणतो ते मुळात “स्मरण” असल्याने आत्म्याचे जीवन शरीरावर अवलंबून नाही हे सिद्ध होते; किमानपक्षी तसा अंदाज बांधता येतो. # आत्मा चिरंतन, अपरिवर्तनीय आणि निरवयवी (सिंपल) असलेल्या आकारांचे मनन (ध्यान) करतो; आत्मा आकारांप्रमाणेच आहे; म्हणून तो अविनाशी आहे. # हा युक्तीवाद तपशीलवार आणि लक्षवेधक आहे. असणे (बिइंग) आणि बदलामागील कारणे शोधताना सॉक्रेटिस आकारांचा सिद्धांत वापरतो. उदा., एखादी गोष्ट तापते, ती उष्णतेमध्ये सहभागी झाल्याने तापते. आणखी पुढे जाऊन, अग्नीमध्ये सहभागी झाल्याने ती तापते असे म्हणता येईल. (अग्नीसोबतच उष्णता येते.) आता अग्नी जर उष्णता आणीत असेल, तर तो शीतलतेचा स्वीकार करणार नाही. कारण शीतलता ही अग्नीची विरोधावस्था आहे. हाच युक्तीवाद आत्म्याला लावल्यास – मनुष्य जीवनामध्ये सहभागी होऊन जिवंत राहतो, आणि जीवन हे आत्म्यांसोबतच येते. आत्मा जीवन आणीत असल्याने तो मृत्यू कधीही स्वीकारणार नाही. == संदर्भ आणि नोंदी == <references /> [[वर्ग:ग्रीक तत्त्वज्ञ]] l92wevwp69cut1cog38h10hkekqfzn1 10 21619 2705214 1461760 2026-08-24T11:34:29Z Nitin.kunjir 4684 2705214 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = क्रिकेटचे प्रकार |title = [[क्रिकेट|क्रिकेटचे]] प्रकार |titlestyle=background: #ccccff; font-size: 110%; width: 50%; |style=border:1px solid |group1 = आंतरराष्ट्रीय |list1 =[[कसोटी सामने|कसोटी क्रिकेट]] {{·}} [[एकदिवसीय सामने|आंतरराष्ट्रीय एदिवसीय क्रिकेट]] {{·}} [[२०-२० सामने|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२०]] {{·}} [[महिला क्रिकेट]] |group2=स्थानिक |list2= [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] {{·}} [[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट]] {{·}} [[लिस्ट-अ सामने]] {{·}} [[ट्वेंटी२०]] {{·}} [[क्लब क्रिकेट]] |group3=इनडोअर |list3=[[इंडोर क्रिकेट|इनडोर क्रिकेट]] {{·}} [[इनडोर क्रिकेट (युके प्रकार)]] |group4=इतर |list4= [[सिंगल विकेट]] {{·}} [[डबल विकेट]] {{·}} [[फ्रेंच क्रिकेट]] {{·}} [[बॅकयार्ड क्रिकेट]] {{·}} [[क्विक क्रिकेट]] {{·}} [[अंध क्रिकेट]] {{·}} [[किलीकिटी]] {{·}} [[ट्रोब्रायंड क्रिकेट]] {{·}} [[शॉर्ट फॉर्म क्रिकेट]] {{·}} [[टेप बॉल क्रिकेट]] {{·}} [[टेनिस बॉल क्रिकेट]] {{·}} [[बीच क्रिकेट]] {{·}} [[आईस क्रिकेट]] }}<noinclude> [[वर्ग:साचे]] [[वर्ग:खेळ साचे]] [[वर्ग:क्रिकेट साचे]] </noinclude> 68ij3lt9uov02b7s8amaxqolh8by8jl 0 21623 2705213 2143686 2026-08-24T11:33:55Z Nitin.kunjir 4684 2705213 wikitext text/x-wiki '''लिस्ट अ''' क्रिकेट हा [[क्रिकेट]]<nowiki/>मधील [[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|मर्यादित षटकांच्या]] प्रकारातील एक वर्ग आहे, ज्यामध्ये सामने आठ तासांपर्यंत चालतात. लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने आणि विविध देशांतर्गत स्पर्धांचा समावेश होतो—ज्यामध्ये प्रत्येक संघासाठी एका डावातील षटकांची संख्या ४० ते ६० (बहुतेकदा ५०) असते—तसेच अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा न मिळालेल्या देशांमधील काही आंतरराष्ट्रीय सामन्यांचाही यात समावेश असतो. [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] आणि [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]]<nowiki/>सह, लिस्ट अ हा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट]] [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|समिती]]<nowiki/>ने (आयसीसी) मान्यता दिलेल्या क्रिकेटच्या तीन प्रमुख प्रकारांपैकी एक आहे.<ref>{{cite web|url=https://howtheyplay.com/team-sports/Types-of-cricket-matches|title=क्रिकेट सामन्यांचे प्रकार|website=HowTheyPlay|language=en|url-status=live|access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> नोव्हेंबर २०२१ मध्ये, आयसीसीने महिला क्रिकेटलाही लिस्ट अ दर्जा लागू केला आणि पुरुषांच्या क्रिकेटच्या धर्तीवर त्याला समकक्ष स्थान दिले.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2355517|title=आयसीसी बोर्डाकडून अफगाणिस्तान कार्यगटाची नियुक्ती|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|url-status=live|access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.womenscriczone.com/icc-appoints-working-group-to-review-afghanistan-cricket|title=ICC appoints Working Group to review status of Afghanistan cricket; women's First Class, List A classification to align with men's game|work=Women's CricZone|trans-title=अफगाणिस्तान क्रिकेटच्या स्थितीचा आढावा घेण्यासाठी आयसीसीने (ICC) एका कार्यगटाची नियुक्ती केली आहे; तसेच महिलांच्या 'फर्स्ट क्लास' आणि 'लिस्ट ए' वर्गीकरणाला पुरुषांच्या क्रिकेटमधील वर्गीकरणाशी सुसंगत केले जाणार आहे.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117092621/https://www.womenscriczone.com/icc-appoints-working-group-to-review-afghanistan-cricket|archive-date=१७ नोव्हेंबर २०२१|access-date=१७ नोव्हेंबर २०२१}}</ref> == संदर्भयादी == {{संदर्भयादी}}{{विस्तार}} {{क्रिकेटचे प्रकार}} [[वर्ग:क्रिकेट]] [[वर्ग:क्रिकेटचे प्रकार]] [[वर्ग:रिकामी पाने]] 0wsbj1r5ep7ejkp5xe7z23auv7r94wk 2705215 2705213 2026-08-24T11:38:56Z Nitin.kunjir 4684 2705215 wikitext text/x-wiki '''लिस्ट अ''' क्रिकेट हा [[क्रिकेट]]<nowiki/>मधील [[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|मर्यादित षटकांच्या]] प्रकारातील एक वर्ग आहे, ज्यामध्ये सामने आठ तासांपर्यंत चालतात. लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने आणि विविध देशांतर्गत स्पर्धांचा समावेश होतो—ज्यामध्ये प्रत्येक संघासाठी एका डावातील षटकांची संख्या ४० ते ६० (बहुतेकदा ५०) असते—तसेच अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा न मिळालेल्या देशांमधील काही आंतरराष्ट्रीय सामन्यांचाही यात समावेश असतो. [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] आणि [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]]<nowiki/>सह, लिस्ट अ हा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट]] [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|समिती]]<nowiki/>ने (आयसीसी) मान्यता दिलेल्या क्रिकेटच्या तीन प्रमुख प्रकारांपैकी एक आहे.<ref>{{cite web|url=https://howtheyplay.com/team-sports/Types-of-cricket-matches|title=क्रिकेट सामन्यांचे प्रकार|website=HowTheyPlay|language=en|url-status=live|access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> नोव्हेंबर २०२१ मध्ये, आयसीसीने महिला क्रिकेटलाही लिस्ट अ दर्जा लागू केला आणि पुरुषांच्या क्रिकेटच्या धर्तीवर त्याला समकक्ष स्थान दिले.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2355517|title=आयसीसी बोर्डाकडून अफगाणिस्तान कार्यगटाची नियुक्ती|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|url-status=live|access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.womenscriczone.com/icc-appoints-working-group-to-review-afghanistan-cricket|title=ICC appoints Working Group to review status of Afghanistan cricket; women's First Class, List A classification to align with men's game|work=Women's CricZone|trans-title=अफगाणिस्तान क्रिकेटच्या स्थितीचा आढावा घेण्यासाठी आयसीसीने (ICC) एका कार्यगटाची नियुक्ती केली आहे; तसेच महिलांच्या 'फर्स्ट क्लास' आणि 'लिस्ट ए' वर्गीकरणाला पुरुषांच्या क्रिकेटमधील वर्गीकरणाशी सुसंगत केले जाणार आहे.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117092621/https://www.womenscriczone.com/icc-appoints-working-group-to-review-afghanistan-cricket|archive-date=१७ नोव्हेंबर २०२१|access-date=१७ नोव्हेंबर २०२१}}</ref> == स्थिती == === लिस्ट अ म्हणून गणले जाणारे सामने === * आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने * इतर काही विशिष्ट आंतरराष्ट्रीय सामने * [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य|आयसीसीच्या १२ पूर्ण सदस्य]] देशांमधील प्रमुख एकदिवसीय स्पर्धा * दौऱ्यावर आलेल्या कसोटी संघाचे मुख्य प्रथम श्रेणी संघांविरुद्धचे अधिकृत सामने * [[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]] आणि त्याहून वरच्या स्तरावरील सामने, तसेच यापूर्वीच्या [[विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा]] मधील उच्च स्तरावरील सामने * [[ऑस्ट्रेलिया अ क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया अ]] संघाचा समावेश असलेल्या ऑस्ट्रेलियाई तिरंगी स्पर्धांमधील सामन्यांना लिस्ट अ दर्जा देण्यात आला होता; हे सामने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांच्या आकडेवारीमध्ये समाविष्ट केले जात नाहीत. === लिस्ट अ म्हणून न गणले जाणारे सामने === * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]] (आंतरराष्ट्रीय सामन्यांसह), ज्याचे वर्गीकरण स्वतंत्रपणे केले जाते * विश्वचषकापूर्वीचे सराव सामने * दौऱ्यावरील इतर सामने (उदाहरणार्थ, मुख्य देशांतर्गत 'प्रथम श्रेणी' स्पर्धेचा भाग नसलेल्या संघांविरुद्धचे सामने, जसे की विद्यापीठांचे संघ) * महोत्सव आणि मैत्रीपूर्ण सामने * प्रमाणित नियमांनुसार न खेळले गेलेले सामने (उदाहरणार्थ, एका बाजूला ११ पेक्षा जास्त खेळाडू असणे) == संदर्भयादी == {{संदर्भयादी}}{{विस्तार}} {{क्रिकेटचे प्रकार}} [[वर्ग:क्रिकेट]] [[वर्ग:क्रिकेटचे प्रकार]] [[वर्ग:रिकामी पाने]] dkivaz8zy5tb92hrh28zlhxaa9kw0vg 2705217 2705215 2026-08-24T11:48:21Z Nitin.kunjir 4684 /* स्थिती */ 2705217 wikitext text/x-wiki '''लिस्ट अ''' क्रिकेट हा [[क्रिकेट]]<nowiki/>मधील [[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|मर्यादित षटकांच्या]] प्रकारातील एक वर्ग आहे, ज्यामध्ये सामने आठ तासांपर्यंत चालतात. लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने आणि विविध देशांतर्गत स्पर्धांचा समावेश होतो—ज्यामध्ये प्रत्येक संघासाठी एका डावातील षटकांची संख्या ४० ते ६० (बहुतेकदा ५०) असते—तसेच अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा न मिळालेल्या देशांमधील काही आंतरराष्ट्रीय सामन्यांचाही यात समावेश असतो. [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] आणि [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]]<nowiki/>सह, लिस्ट अ हा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट]] [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|समिती]]<nowiki/>ने (आयसीसी) मान्यता दिलेल्या क्रिकेटच्या तीन प्रमुख प्रकारांपैकी एक आहे.<ref>{{cite web|url=https://howtheyplay.com/team-sports/Types-of-cricket-matches|title=क्रिकेट सामन्यांचे प्रकार|website=HowTheyPlay|language=en|url-status=live|access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> नोव्हेंबर २०२१ मध्ये, आयसीसीने महिला क्रिकेटलाही लिस्ट अ दर्जा लागू केला आणि पुरुषांच्या क्रिकेटच्या धर्तीवर त्याला समकक्ष स्थान दिले.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2355517|title=आयसीसी बोर्डाकडून अफगाणिस्तान कार्यगटाची नियुक्ती|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|url-status=live|access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.womenscriczone.com/icc-appoints-working-group-to-review-afghanistan-cricket|title=ICC appoints Working Group to review status of Afghanistan cricket; women's First Class, List A classification to align with men's game|work=Women's CricZone|trans-title=अफगाणिस्तान क्रिकेटच्या स्थितीचा आढावा घेण्यासाठी आयसीसीने (ICC) एका कार्यगटाची नियुक्ती केली आहे; तसेच महिलांच्या 'फर्स्ट क्लास' आणि 'लिस्ट ए' वर्गीकरणाला पुरुषांच्या क्रिकेटमधील वर्गीकरणाशी सुसंगत केले जाणार आहे.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117092621/https://www.womenscriczone.com/icc-appoints-working-group-to-review-afghanistan-cricket|archive-date=१७ नोव्हेंबर २०२१|access-date=१७ नोव्हेंबर २०२१}}</ref> == स्थिती == बहुतेक कसोटी क्रिकेट खेळणाऱ्या देशांमध्ये लिस्ट अ प्रकारची देशांतर्गत स्पर्धा असते. लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये प्रत्येक संघासाठी नियोजित षटकांची संख्या ४० ते ६० च्या दरम्यान असते, ज्यामध्ये प्रामुख्याने ५० षटकांचा समावेश असतो. क्रिकेट सामन्यांचे "लिस्ट अ" म्हणून वर्गीकरण करण्यास [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट]] [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|समिती]]<nowiki/>ने २००६ पर्यंत अधिकृत मान्यता दिली नव्हती. त्यानंतर, [[प्रथम श्रेणी]] सामन्यांप्रमाणेच या सामन्यांचेही वर्गीकरण केले जाईल, अशी घोषणा आयसीसीने आपल्या सदस्य संघटनांच्या सहकार्याने केली. [[प्रथम श्रेणी]] क्रिकेटला समकक्ष असा एक प्रकार असावा आणि त्याद्वारे तुलना करता येण्याजोग्या एकदिवसीय सामन्यांसाठी खेळाडूंची कारकीर्दविषयक आकडेवारी व नोंदी तयार करता याव्यात, या उद्देशाने असोसिएशन ऑफ क्रिकेट स्टॅटिस्टिशियन्स अँड हिस्टोरियन्सने ही श्रेणी तयार केली. यामध्ये केवळ प्रत्येक देशातील महत्त्वाच्या एकदिवसीय स्पर्धा आणि दौऱ्यावर आलेल्या कसोटी संघाविरुद्धच्या सामन्यांचा समावेश केला जातो. हे वर्गीकरण फिलिप बेली यांनी केले होते. सामन्यांची विभागणी तीन श्रेणींमध्ये करण्यात आली होती: लिस्ट अ मध्ये अंतिम यादीत समाविष्ट केल्या जाणाऱ्या सामन्यांचा यात समावेश होता. लिस्ट ब या श्रेणीत अशा सामन्यांचा समावेश होता जिथे खेळाडू प्रथम श्रेणी दर्जाचे होते, परंतु सामन्याचा दर्जा त्यामानाने पुरेसा मानला जात नसे (उदा. प्रदर्शनीय सामने). लिस्ट क ही, लिस्ट अ मध्ये कधीकाळी सहभाग नोंदवलेल्या संघाने खेळलेल्या इतर सामन्यांची नोंद ठेवण्यासाठी ही श्रेणी होती; जेणेकरून अशा सामन्यांकडे दुर्लक्ष झाले नाही हे स्पष्ट करता येईल.<ref>{{cite web|url=https://stats.acscricket.com/ListA/Detail.html|title=लिस्ट अ दर्जा|date=३० मार्च २०१५|publisher=क्रिकेट सांख्यिकी आणि इतिहासकार संघटना|url-status=live|access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> === लिस्ट अ म्हणून गणले जाणारे सामने === * आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने * इतर काही विशिष्ट आंतरराष्ट्रीय सामने * [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य|आयसीसीच्या १२ पूर्ण सदस्य]] देशांमधील प्रमुख एकदिवसीय स्पर्धा * दौऱ्यावर आलेल्या कसोटी संघाचे मुख्य प्रथम श्रेणी संघांविरुद्धचे अधिकृत सामने * [[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]] आणि त्याहून वरच्या स्तरावरील सामने, तसेच यापूर्वीच्या [[विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा]] मधील उच्च स्तरावरील सामने * [[ऑस्ट्रेलिया अ क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया अ]] संघाचा समावेश असलेल्या ऑस्ट्रेलियाई तिरंगी स्पर्धांमधील सामन्यांना लिस्ट अ दर्जा देण्यात आला होता; हे सामने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांच्या आकडेवारीमध्ये समाविष्ट केले जात नाहीत. === लिस्ट अ म्हणून न गणले जाणारे सामने === * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]] (आंतरराष्ट्रीय सामन्यांसह), ज्याचे वर्गीकरण स्वतंत्रपणे केले जाते * विश्वचषकापूर्वीचे सराव सामने * दौऱ्यावरील इतर सामने (उदाहरणार्थ, मुख्य देशांतर्गत 'प्रथम श्रेणी' स्पर्धेचा भाग नसलेल्या संघांविरुद्धचे सामने, जसे की विद्यापीठांचे संघ) * महोत्सव आणि मैत्रीपूर्ण सामने * प्रमाणित नियमांनुसार न खेळले गेलेले सामने (उदाहरणार्थ, एका बाजूला ११ पेक्षा जास्त खेळाडू असणे) == संदर्भयादी == {{संदर्भयादी}}{{विस्तार}} {{क्रिकेटचे प्रकार}} [[वर्ग:क्रिकेट]] [[वर्ग:क्रिकेटचे प्रकार]] [[वर्ग:रिकामी पाने]] j7uhqeaax3yjd1w6jtqnk5qzwb0u9hh 2705218 2705217 2026-08-24T11:48:37Z Nitin.kunjir 4684 /* स्थिती */ 2705218 wikitext text/x-wiki '''लिस्ट अ''' क्रिकेट हा [[क्रिकेट]]<nowiki/>मधील [[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|मर्यादित षटकांच्या]] प्रकारातील एक वर्ग आहे, ज्यामध्ये सामने आठ तासांपर्यंत चालतात. लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने आणि विविध देशांतर्गत स्पर्धांचा समावेश होतो—ज्यामध्ये प्रत्येक संघासाठी एका डावातील षटकांची संख्या ४० ते ६० (बहुतेकदा ५०) असते—तसेच अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा न मिळालेल्या देशांमधील काही आंतरराष्ट्रीय सामन्यांचाही यात समावेश असतो. [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] आणि [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]]<nowiki/>सह, लिस्ट अ हा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट]] [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|समिती]]<nowiki/>ने (आयसीसी) मान्यता दिलेल्या क्रिकेटच्या तीन प्रमुख प्रकारांपैकी एक आहे.<ref>{{cite web|url=https://howtheyplay.com/team-sports/Types-of-cricket-matches|title=क्रिकेट सामन्यांचे प्रकार|website=HowTheyPlay|language=en|url-status=live|access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> नोव्हेंबर २०२१ मध्ये, आयसीसीने महिला क्रिकेटलाही लिस्ट अ दर्जा लागू केला आणि पुरुषांच्या क्रिकेटच्या धर्तीवर त्याला समकक्ष स्थान दिले.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2355517|title=आयसीसी बोर्डाकडून अफगाणिस्तान कार्यगटाची नियुक्ती|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|url-status=live|access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.womenscriczone.com/icc-appoints-working-group-to-review-afghanistan-cricket|title=ICC appoints Working Group to review status of Afghanistan cricket; women's First Class, List A classification to align with men's game|work=Women's CricZone|trans-title=अफगाणिस्तान क्रिकेटच्या स्थितीचा आढावा घेण्यासाठी आयसीसीने (ICC) एका कार्यगटाची नियुक्ती केली आहे; तसेच महिलांच्या 'फर्स्ट क्लास' आणि 'लिस्ट ए' वर्गीकरणाला पुरुषांच्या क्रिकेटमधील वर्गीकरणाशी सुसंगत केले जाणार आहे.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117092621/https://www.womenscriczone.com/icc-appoints-working-group-to-review-afghanistan-cricket|archive-date=१७ नोव्हेंबर २०२१|access-date=१७ नोव्हेंबर २०२१}}</ref> ==दर्जा== बहुतेक कसोटी क्रिकेट खेळणाऱ्या देशांमध्ये लिस्ट अ प्रकारची देशांतर्गत स्पर्धा असते. लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये प्रत्येक संघासाठी नियोजित षटकांची संख्या ४० ते ६० च्या दरम्यान असते, ज्यामध्ये प्रामुख्याने ५० षटकांचा समावेश असतो. क्रिकेट सामन्यांचे "लिस्ट अ" म्हणून वर्गीकरण करण्यास [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट]] [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|समिती]]<nowiki/>ने २००६ पर्यंत अधिकृत मान्यता दिली नव्हती. त्यानंतर, [[प्रथम श्रेणी]] सामन्यांप्रमाणेच या सामन्यांचेही वर्गीकरण केले जाईल, अशी घोषणा आयसीसीने आपल्या सदस्य संघटनांच्या सहकार्याने केली. [[प्रथम श्रेणी]] क्रिकेटला समकक्ष असा एक प्रकार असावा आणि त्याद्वारे तुलना करता येण्याजोग्या एकदिवसीय सामन्यांसाठी खेळाडूंची कारकीर्दविषयक आकडेवारी व नोंदी तयार करता याव्यात, या उद्देशाने असोसिएशन ऑफ क्रिकेट स्टॅटिस्टिशियन्स अँड हिस्टोरियन्सने ही श्रेणी तयार केली. यामध्ये केवळ प्रत्येक देशातील महत्त्वाच्या एकदिवसीय स्पर्धा आणि दौऱ्यावर आलेल्या कसोटी संघाविरुद्धच्या सामन्यांचा समावेश केला जातो. हे वर्गीकरण फिलिप बेली यांनी केले होते. सामन्यांची विभागणी तीन श्रेणींमध्ये करण्यात आली होती: लिस्ट अ मध्ये अंतिम यादीत समाविष्ट केल्या जाणाऱ्या सामन्यांचा यात समावेश होता. लिस्ट ब या श्रेणीत अशा सामन्यांचा समावेश होता जिथे खेळाडू प्रथम श्रेणी दर्जाचे होते, परंतु सामन्याचा दर्जा त्यामानाने पुरेसा मानला जात नसे (उदा. प्रदर्शनीय सामने). लिस्ट क ही, लिस्ट अ मध्ये कधीकाळी सहभाग नोंदवलेल्या संघाने खेळलेल्या इतर सामन्यांची नोंद ठेवण्यासाठी ही श्रेणी होती; जेणेकरून अशा सामन्यांकडे दुर्लक्ष झाले नाही हे स्पष्ट करता येईल.<ref>{{cite web|url=https://stats.acscricket.com/ListA/Detail.html|title=लिस्ट अ दर्जा|date=३० मार्च २०१५|publisher=क्रिकेट सांख्यिकी आणि इतिहासकार संघटना|url-status=live|access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> === लिस्ट अ म्हणून गणले जाणारे सामने === * आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने * इतर काही विशिष्ट आंतरराष्ट्रीय सामने * [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य|आयसीसीच्या १२ पूर्ण सदस्य]] देशांमधील प्रमुख एकदिवसीय स्पर्धा * दौऱ्यावर आलेल्या कसोटी संघाचे मुख्य प्रथम श्रेणी संघांविरुद्धचे अधिकृत सामने * [[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]] आणि त्याहून वरच्या स्तरावरील सामने, तसेच यापूर्वीच्या [[विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा]] मधील उच्च स्तरावरील सामने * [[ऑस्ट्रेलिया अ क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया अ]] संघाचा समावेश असलेल्या ऑस्ट्रेलियाई तिरंगी स्पर्धांमधील सामन्यांना लिस्ट अ दर्जा देण्यात आला होता; हे सामने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांच्या आकडेवारीमध्ये समाविष्ट केले जात नाहीत. === लिस्ट अ म्हणून न गणले जाणारे सामने === * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]] (आंतरराष्ट्रीय सामन्यांसह), ज्याचे वर्गीकरण स्वतंत्रपणे केले जाते * विश्वचषकापूर्वीचे सराव सामने * दौऱ्यावरील इतर सामने (उदाहरणार्थ, मुख्य देशांतर्गत 'प्रथम श्रेणी' स्पर्धेचा भाग नसलेल्या संघांविरुद्धचे सामने, जसे की विद्यापीठांचे संघ) * महोत्सव आणि मैत्रीपूर्ण सामने * प्रमाणित नियमांनुसार न खेळले गेलेले सामने (उदाहरणार्थ, एका बाजूला ११ पेक्षा जास्त खेळाडू असणे) == संदर्भयादी == {{संदर्भयादी}}{{विस्तार}} {{क्रिकेटचे प्रकार}} [[वर्ग:क्रिकेट]] [[वर्ग:क्रिकेटचे प्रकार]] [[वर्ग:रिकामी पाने]] o45olrx5hpo7x33hl47kx6btghq3sb2 2705219 2705218 2026-08-24T11:48:58Z Nitin.kunjir 4684 /* संदर्भयादी */ 2705219 wikitext text/x-wiki '''लिस्ट अ''' क्रिकेट हा [[क्रिकेट]]<nowiki/>मधील [[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|मर्यादित षटकांच्या]] प्रकारातील एक वर्ग आहे, ज्यामध्ये सामने आठ तासांपर्यंत चालतात. लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने आणि विविध देशांतर्गत स्पर्धांचा समावेश होतो—ज्यामध्ये प्रत्येक संघासाठी एका डावातील षटकांची संख्या ४० ते ६० (बहुतेकदा ५०) असते—तसेच अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय दर्जा न मिळालेल्या देशांमधील काही आंतरराष्ट्रीय सामन्यांचाही यात समावेश असतो. [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] आणि [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]]<nowiki/>सह, लिस्ट अ हा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट]] [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|समिती]]<nowiki/>ने (आयसीसी) मान्यता दिलेल्या क्रिकेटच्या तीन प्रमुख प्रकारांपैकी एक आहे.<ref>{{cite web|url=https://howtheyplay.com/team-sports/Types-of-cricket-matches|title=क्रिकेट सामन्यांचे प्रकार|website=HowTheyPlay|language=en|url-status=live|access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> नोव्हेंबर २०२१ मध्ये, आयसीसीने महिला क्रिकेटलाही लिस्ट अ दर्जा लागू केला आणि पुरुषांच्या क्रिकेटच्या धर्तीवर त्याला समकक्ष स्थान दिले.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2355517|title=आयसीसी बोर्डाकडून अफगाणिस्तान कार्यगटाची नियुक्ती|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|url-status=live|access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.womenscriczone.com/icc-appoints-working-group-to-review-afghanistan-cricket|title=ICC appoints Working Group to review status of Afghanistan cricket; women's First Class, List A classification to align with men's game|work=Women's CricZone|trans-title=अफगाणिस्तान क्रिकेटच्या स्थितीचा आढावा घेण्यासाठी आयसीसीने (ICC) एका कार्यगटाची नियुक्ती केली आहे; तसेच महिलांच्या 'फर्स्ट क्लास' आणि 'लिस्ट ए' वर्गीकरणाला पुरुषांच्या क्रिकेटमधील वर्गीकरणाशी सुसंगत केले जाणार आहे.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117092621/https://www.womenscriczone.com/icc-appoints-working-group-to-review-afghanistan-cricket|archive-date=१७ नोव्हेंबर २०२१|access-date=१७ नोव्हेंबर २०२१}}</ref> ==दर्जा== बहुतेक कसोटी क्रिकेट खेळणाऱ्या देशांमध्ये लिस्ट अ प्रकारची देशांतर्गत स्पर्धा असते. लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये प्रत्येक संघासाठी नियोजित षटकांची संख्या ४० ते ६० च्या दरम्यान असते, ज्यामध्ये प्रामुख्याने ५० षटकांचा समावेश असतो. क्रिकेट सामन्यांचे "लिस्ट अ" म्हणून वर्गीकरण करण्यास [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट]] [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|समिती]]<nowiki/>ने २००६ पर्यंत अधिकृत मान्यता दिली नव्हती. त्यानंतर, [[प्रथम श्रेणी]] सामन्यांप्रमाणेच या सामन्यांचेही वर्गीकरण केले जाईल, अशी घोषणा आयसीसीने आपल्या सदस्य संघटनांच्या सहकार्याने केली. [[प्रथम श्रेणी]] क्रिकेटला समकक्ष असा एक प्रकार असावा आणि त्याद्वारे तुलना करता येण्याजोग्या एकदिवसीय सामन्यांसाठी खेळाडूंची कारकीर्दविषयक आकडेवारी व नोंदी तयार करता याव्यात, या उद्देशाने असोसिएशन ऑफ क्रिकेट स्टॅटिस्टिशियन्स अँड हिस्टोरियन्सने ही श्रेणी तयार केली. यामध्ये केवळ प्रत्येक देशातील महत्त्वाच्या एकदिवसीय स्पर्धा आणि दौऱ्यावर आलेल्या कसोटी संघाविरुद्धच्या सामन्यांचा समावेश केला जातो. हे वर्गीकरण फिलिप बेली यांनी केले होते. सामन्यांची विभागणी तीन श्रेणींमध्ये करण्यात आली होती: लिस्ट अ मध्ये अंतिम यादीत समाविष्ट केल्या जाणाऱ्या सामन्यांचा यात समावेश होता. लिस्ट ब या श्रेणीत अशा सामन्यांचा समावेश होता जिथे खेळाडू प्रथम श्रेणी दर्जाचे होते, परंतु सामन्याचा दर्जा त्यामानाने पुरेसा मानला जात नसे (उदा. प्रदर्शनीय सामने). लिस्ट क ही, लिस्ट अ मध्ये कधीकाळी सहभाग नोंदवलेल्या संघाने खेळलेल्या इतर सामन्यांची नोंद ठेवण्यासाठी ही श्रेणी होती; जेणेकरून अशा सामन्यांकडे दुर्लक्ष झाले नाही हे स्पष्ट करता येईल.<ref>{{cite web|url=https://stats.acscricket.com/ListA/Detail.html|title=लिस्ट अ दर्जा|date=३० मार्च २०१५|publisher=क्रिकेट सांख्यिकी आणि इतिहासकार संघटना|url-status=live|access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> === लिस्ट अ म्हणून गणले जाणारे सामने === * आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने * इतर काही विशिष्ट आंतरराष्ट्रीय सामने * [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य|आयसीसीच्या १२ पूर्ण सदस्य]] देशांमधील प्रमुख एकदिवसीय स्पर्धा * दौऱ्यावर आलेल्या कसोटी संघाचे मुख्य प्रथम श्रेणी संघांविरुद्धचे अधिकृत सामने * [[आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]] आणि त्याहून वरच्या स्तरावरील सामने, तसेच यापूर्वीच्या [[विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा]] मधील उच्च स्तरावरील सामने * [[ऑस्ट्रेलिया अ क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया अ]] संघाचा समावेश असलेल्या ऑस्ट्रेलियाई तिरंगी स्पर्धांमधील सामन्यांना लिस्ट अ दर्जा देण्यात आला होता; हे सामने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांच्या आकडेवारीमध्ये समाविष्ट केले जात नाहीत. === लिस्ट अ म्हणून न गणले जाणारे सामने === * [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]] (आंतरराष्ट्रीय सामन्यांसह), ज्याचे वर्गीकरण स्वतंत्रपणे केले जाते * विश्वचषकापूर्वीचे सराव सामने * दौऱ्यावरील इतर सामने (उदाहरणार्थ, मुख्य देशांतर्गत 'प्रथम श्रेणी' स्पर्धेचा भाग नसलेल्या संघांविरुद्धचे सामने, जसे की विद्यापीठांचे संघ) * महोत्सव आणि मैत्रीपूर्ण सामने * प्रमाणित नियमांनुसार न खेळले गेलेले सामने (उदाहरणार्थ, एका बाजूला ११ पेक्षा जास्त खेळाडू असणे) == संदर्भयादी == {{संदर्भयादी}} {{क्रिकेटचे प्रकार}} [[वर्ग:क्रिकेट]] [[वर्ग:क्रिकेटचे प्रकार]] [[वर्ग:रिकामी पाने]] bsjjslgng54062aleq0a59bkkgu8l9p 0 23148 2705181 2633513 2026-08-24T09:38:49Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705181 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट रेल्वे गाडी | नाव = दख्खन एक्सप्रेस | मानचिह्न = | मानचिह्नरुंदी = | चित्र = 11008_Deccan_Express.jpg | चित्ररुंदी = 300px | चित्रनाव = <!--खंडाळ्याच्या घाटात दख्खनची राणी.--> | प्रकार = मेल-एक्सप्रेस | सद्यस्थिती = | प्रदेश = [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | शेवटची_धाव = अद्याप सुरू | चालक_कंपनी= [[मध्य रेल्वे]], [[भारतीय रेल्वे]]चा विभाग | पूर्वीच्या_चालक_कंपन्या= | प्रवासी = | सुरुवात = [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] | थांबे = ९ | अपक्रमांक = १००८ | डाउनक्रमांक = १००७ | निवेळ१ = ०७:१० | पोवेळ१ = ११:१० | निवेळ२ = १५:३० | पोवेळ२ = १९:४० | शेवट = [[पुणे]] | अंतर = १९२ किमी | प्रवासवेळ = ४ तास १० मिनिटे | वारंवारिता = रोज | वर्ग = वातानुकुलित खुर्चीयान, २ | अपंगसोय = नाही | बसण्याची_सोय = विमानाप्रमाणे सहा आसनांची रांग (वाखु) <br> १२ आसनांचा कंपार्टमेंट | झोपण्याची_सोय = नाही | कार = | खानपान = फेरीवाले कंत्राटी विक्रेते | निरीक्षण = | मनोरंजन = | सामान = प्रवासी कंपार्टमेंटमध्येच | इतर_सुविधा = पासधारक डबे | डबे = डब्ल्यु.सी.जी.-२ इंजिन <br> अधिक २ डब्ल्यु.सी.जी.-२ इंजिन (कर्जत ते लोणावळा) २ एस.एल.आर डबे<br> ३ वातानुकुलित खुर्चीयान (२ पासधारकांसाठी आरक्षित)<br> ९ दुसरा वर्ग (३ पासधारकांसाठी आरक्षित)<br> १ डायनिंग कार | गेज = ब्रॉडगेज | विद्युतीकरण = पूर्ण मार्ग | गती = | प्रवासमार्ग = {{रेल्वेमार्गचित्र|डेक्कनएक्सप्रेसमार्गचित्र}} | नकाशा_दाखवा = collapsed }} '''दख्खन एक्स्प्रेस''' ही [[भारतीय रेल्वे]]च्या [[मध्य रेल्वे]] विभागाची एक प्रवासी सेवा आहे. डेक्कन एक्स्प्रेस गाडी <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.mustseeindia.com/trains/Deccan-Express-11008|प्रकाशक=मस्तसीइंडिया.कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ जुलै २०१५|title=डेक्कन एक्स्प्रेस (११००८)|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704233310/http://www.mustseeindia.com/trains/Deccan-Express-11008|url-status=dead}}</ref> पुणे ते मुंबई दरम्यान दर दिवशी धावते. ही हजारो प्रवाश्यांची वाहतूक करते. दोन्ही स्थानकादरम्यान या ट्रेनची 6 स्थानके आहेत. पुणे - [[मुंबई]] दरम्यान [[सिंहगड एक्सप्रेस|सिंहगड]], [[प्रगती एक्सप्रेस|प्रगती]], [[दख्खनची राणी]], [[इंद्रायणी एक्सप्रेस|इंद्रायणी]], [[मुंबई–पुणे इंटरसिटी एक्सप्रेस|इंटरसिटी]] ह्या आणखी 5 ट्रेन दर दिवसी धावतात आणि प्रवाश्यांना सेवा देतात. [[पुणे]] शहर दक्खनच्या पठारावर वसलेले आहे. म्हणून या गाडीला डेक्कन एक्स्प्रेस हे नाव दिलेले आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.deccanplateau.net/|प्रकाशक=डेक्कनप्लातेऔ.नेट|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ जुलै २०१५|title=द डेक्कनप्लातेऔ|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2015-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150802124558/http://www.deccanplateau.net/|url-status=dead}}</ref> डेक्कन एक्स्प्रेस ट्रेनची वेळ खलील प्रमाणे आहे. {| class="wikitable" ! गाडी क्रं ! प्रस्थान वेळ(मुंबई सीएसटी) ! आगमन वेळ (पुणे) |- | 11007 | 7.00 सकाळी | 11.05 सकाळी |- | 11008 | 3.30 दुपारी (पुणे स्टेशन) | 7.40 संध्याकाळी. |} ==वेळापत्रक== 11007 डेक्कन एक्स्प्रेस<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.cleartrip.com/trains/11007|प्रकाशक=क्लिरट्रिप.कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ जुलै २०१५|title=डेक्कन एक्स्प्रेस|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2015-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150527072258/http://www.cleartrip.com/trains/11007|url-status=dead}}</ref> सकाळी 7 वाजता मुंबई सीएसटीहून सुटते आणि पुणे जंक्शन येथे 11:05 वाजता पोहोचते. परतीच्या प्रवासात, 11008 डेक्कन एक्सप्रेस 15:30 वाजता पुण्याहून सुटते आणि 19:40 वाजता सीएसटी येथे पोहोचते.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://indiarailinfo.com/train/deccan-express-11007-cstm-to-pune/379/1620/76|प्रकाशक=इंडियारेलइन्फो.कॉम |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ जुलै २०१५ |title=डेक्कन एक्स्प्रेस (११००७)|भाषा=इंग्लिश}}</ref> {| class="wikitable" !scope="col" rowspan="2" style="background:gold;" rowspan="2" | स्थानक कोड !scope="col" rowspan="2" style="background:gold;" rowspan="2" | स्थानक नाव !scope="col" colspan="3" style="background:gold;" | 11007 !scope="col" colspan="3" style="background:gold;" | 11008<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://indiarailinfo.com/train/deccan-express-11008-pune-to-cstm/380/76/1620|प्रकाशक=इंडियारेलइन्फो.कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ जुलै २०१५ |title=डेक्कन एक्स्प्रेस (११००८) |भाषा=इंग्लिश}}</ref> |- !scope="col" rowspan="1" style="background:gold;"| आगमन !scope="col" rowspan="1" style="background:gold;"| निर्गमन !scope="col" rowspan="1" style="background:gold;"| अंतर (किमी) !scope="col" rowspan="1" style="background:gold;"| आगमन !scope="col" rowspan="1" style="background:gold;"| निर्गमन !scope="col" rowspan="1" style="background:gold;"| अंतर (किमी) |- | CSTM | मुंबई [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस|सीएसटी]] | स्रोत | 07:00 | 0 | 19:40 | गंतव्य | 192 |- | DR | [[दादर रेल्वे स्थानक|दादर]] | 07:13 | 07:15 | 9 | 19:13 | 19:15 | 183 |- | TNA | [[ठाणे रेल्वे स्थानक|ठाणे]] | 07:34 | 07:35 | 33 | 18:43 | 18:45 | 159 |- | KYN | [[कल्याण रेल्वे स्थानक|कल्याण]] | 07:57 | 08:00 | 53 | 18:20 | 18:25 | 139 |- | NRL | [[नेरळ रेल्वे स्थानक|नेरळ]] | 08:29 | 08:30 | 86 | - | - | - |- | KJT | [[कर्जत रेल्वे स्थानक|कर्जत]] | 08:49 | 08:50 | 100 | 17:28 | 17:30 | 92 |- | KAD | [[खंडाळा]] | 09:30 | 09:32 | 125 | 16:43 | 16:45 | 67 |- | LNL | [[लोणावळा रेल्वे स्थानक|लोणावळा]] | 09:38 | 09:40 | 129 | 16:33 | 16:35 | 63 |- | TGN | [[तळेगाव रेल्वे स्थानक|तळेगाव]] | 10:09 | 10:10 | 158 | 16:06 | 16:08 | 34 |- | KK | [[खडकी]] | 10:45 | 10:46 | 186 | 15:42 | 15:45 | 6 |- | SVJR | [[शिवाजीनगर रेल्वे स्थानक|शिवाजीनगर]] | 10:50 | 10:51 | 190 | 15:35 | 15:38 | 2 |- | PUNE | [[पुणे रेल्वे स्थानक|पुणे]] | 11:05 | गंतव्य | 192 | स्रोत | 15:30 | 0 |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} jr1h7ypdpug4thy0q27y6zio2g6a7l7 2705182 2705181 2026-08-24T09:41:44Z ~2026-46325-92 186633 [[Special:Contributions/~2026-46325-92|~2026-46325-92]] ([[User talk:~2026-46325-92|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2705181|2705181]] परतवली. 2705182 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट रेल्वे गाडी | चौकटरुंदी = 25em | नाव = दख्खन एक्सप्रेस | मानचिह्न = | मानचिह्नरुंदी = | चित्र = 11008_Deccan_Express.jpg | चित्ररुंदी = 300px | चित्रनाव = <!--खंडाळ्याच्या घाटात दख्खनची राणी.--> | प्रकार = मेल-एक्सप्रेस | सद्यस्थिती = | प्रदेश = [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पहिली_धाव = | शेवटची_धाव = अद्याप सुरू | चालक_कंपनी= [[मध्य रेल्वे]], [[भारतीय रेल्वे]]चा विभाग | पूर्वीच्या_चालक_कंपन्या= | प्रवासी = | सुरुवात = [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] | थांबे = ९ | अपक्रमांक = १००८ | डाउनक्रमांक = १००७ | निवेळ१ = ०७:१० | पोवेळ१ = ११:१० | निवेळ२ = १५:३० | पोवेळ२ = १९:४० | शेवट = [[पुणे]] | अंतर = १९२ किमी | प्रवासवेळ = ४ तास १० मिनिटे | वारंवारिता = रोज | वर्ग = वातानुकुलित खुर्चीयान, २ | अपंगसोय = नाही | बसण्याची_सोय = विमानाप्रमाणे सहा आसनांची रांग (वाखु) <br> १२ आसनांचा कंपार्टमेंट | झोपण्याची_सोय = नाही | कार = | खानपान = फेरीवाले कंत्राटी विक्रेते | निरीक्षण = | मनोरंजन = | सामान = प्रवासी कंपार्टमेंटमध्येच | इतर_सुविधा = पासधारक डबे | डबे = डब्ल्यु.सी.जी.-२ इंजिन <br> अधिक २ डब्ल्यु.सी.जी.-२ इंजिन (कर्जत ते लोणावळा) २ एस.एल.आर डबे<br> ३ वातानुकुलित खुर्चीयान (२ पासधारकांसाठी आरक्षित)<br> ९ दुसरा वर्ग (३ पासधारकांसाठी आरक्षित)<br> १ डायनिंग कार | गेज = ब्रॉडगेज | विद्युतीकरण = पूर्ण मार्ग | गती = | प्रवासमार्ग = {{रेल्वेमार्गचित्र|डेक्कनएक्सप्रेसमार्गचित्र}} | नकाशा_दाखवा = collapsed }} |} '''दख्खन एक्स्प्रेस''' ही [[भारतीय रेल्वे]]च्या<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.indianrail.gov.in/|प्रकाशक=इंडिअनरेल.जीओवी .इन|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ जुलै २०१५ |title=इंडिअन रेल्वेज एनक़ुइरी |भाषा=इंग्लिश}}</ref> [[मध्य रेल्वे]] विभागाची एक प्रवासी सेवा आहे. डेक्कन एक्स्प्रेस गाडी <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.mustseeindia.com/trains/Deccan-Express-11008|प्रकाशक=मस्तसीइंडिया.कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ जुलै २०१५|title=डेक्कन एक्स्प्रेस (११००८)|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704233310/http://www.mustseeindia.com/trains/Deccan-Express-11008|url-status=dead}}</ref> पुणे ते मुंबई दरम्यान दर दिवशी धावते. ही हजारो प्रवाश्यांची वाहतूक करते. दोन्ही स्थानकादरम्यान या ट्रेनची 6 स्थानके आहेत. पुणे - [[मुंबई]] दरम्यान सिंहगड, प्रगती, दक्खनची रानी, इंद्रायणी, इंटर्सिटी ह्या आणखी 5 ट्रेन दर दिवसी धावतात आणि प्रवाश्यांना सेवा देतात. [[पुणे]] शहर दक्खनच्या पठारावर वसलेले आहे. म्हणून या गाडीला डेक्कन एक्स्प्रेस हे नाव दिलेले आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.deccanplateau.net/|प्रकाशक=डेक्कनप्लातेऔ.नेट|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ जुलै २०१५|title=द डेक्कनप्लातेऔ|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2015-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150802124558/http://www.deccanplateau.net/|url-status=dead}}</ref> डेक्कन एक्स्प्रेस ट्रेनची वेळ खलील प्रमाणे आहे. {| class="wikitable" ! गाडी क्रं ! प्रस्थान वेळ(मुंबई सीएसटी) ! आगमन वेळ (पुणे) |- | 11007 | 7.00 सकाळी | 11.05 सकाळी |- | 11008 | 3.30 दुपारी (पुणे स्टेशन) | 7.40 संध्याकाळी. |} ==वेळापत्रक== 11007 डेक्कन एक्स्प्रेस<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.cleartrip.com/trains/11007|प्रकाशक=क्लिरट्रिप.कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ जुलै २०१५|title=डेक्कन एक्स्प्रेस|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2015-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150527072258/http://www.cleartrip.com/trains/11007|url-status=dead}}</ref> सकाळी 7 वाजता मुंबई सीएसटीहून सुटते आणि पुणे जंक्शन येथे 11:05 वाजता पोहोचते. परतीच्या प्रवासात, 11008 डेक्कन एक्सप्रेस 15:30 वाजता पुण्याहून सुटते आणि 19:40 वाजता सीएसटी येथे पोहोचते.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://indiarailinfo.com/train/deccan-express-11007-cstm-to-pune/379/1620/76|प्रकाशक=इंडियारेलइन्फो.कॉम |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ जुलै २०१५ |title=डेक्कन एक्स्प्रेस (११००७)|भाषा=इंग्लिश}}</ref> {| class="wikitable" !scope="col" rowspan="2" style="background:gold;" rowspan="2" | स्थानक कोड !scope="col" rowspan="2" style="background:gold;" rowspan="2" | स्थानक नाव !scope="col" colspan="3" style="background:gold;" | 11007 !scope="col" colspan="3" style="background:gold;" | 11008<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://indiarailinfo.com/train/deccan-express-11008-pune-to-cstm/380/76/1620|प्रकाशक=इंडियारेलइन्फो.कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ जुलै २०१५ |title=डेक्कन एक्स्प्रेस (११००८) |भाषा=इंग्लिश}}</ref> |- !scope="col" rowspan="1" style="background:gold;"| आगमन !scope="col" rowspan="1" style="background:gold;"| निर्गमन !scope="col" rowspan="1" style="background:gold;"| अंतर (किमी) !scope="col" rowspan="1" style="background:gold;"| आगमन !scope="col" rowspan="1" style="background:gold;"| निर्गमन !scope="col" rowspan="1" style="background:gold;"| अंतर (किमी) |- | CSTM | मुंबई [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस|सीएसटी]] | स्रोत | 07:00 | 0 | 19:40 | गंतव्य | 192 |- | DR | [[दादर रेल्वे स्थानक|दादर]] | 07:13 | 07:15 | 9 | 19:13 | 19:15 | 183 |- | TNA | [[ठाणे रेल्वे स्थानक|ठाणे]] | 07:34 | 07:35 | 33 | 18:43 | 18:45 | 159 |- | KYN | [[कल्याण रेल्वे स्थानक|कल्याण]] | 07:57 | 08:00 | 53 | 18:20 | 18:25 | 139 |- | NRL | [[नेरळ रेल्वे स्थानक|नेरळ]] | 08:29 | 08:30 | 86 | - | - | - |- | KJT | [[कर्जत रेल्वे स्थानक|कर्जत]] | 08:49 | 08:50 | 100 | 17:28 | 17:30 | 92 |- | KAD | [[खंडाळा]] | 09:30 | 09:32 | 125 | 16:43 | 16:45 | 67 |- | LNL | [[लोणावळा रेल्वे स्थानक|लोणावळा]] | 09:38 | 09:40 | 129 | 16:33 | 16:35 | 63 |- | TGN | [[तळेगाव रेल्वे स्थानक|तळेगाव]] | 10:09 | 10:10 | 158 | 16:06 | 16:08 | 34 |- | KK | [[खडकी]] | 10:45 | 10:46 | 186 | 15:42 | 15:45 | 6 |- | SVJR | [[शिवाजीनगर रेल्वे स्थानक|शिवाजीनगर]] | 10:50 | 10:51 | 190 | 15:35 | 15:38 | 2 |- | PUNE | [[पुणे रेल्वे स्थानक|पुणे]] | 11:05 | गंतव्य | 192 | स्रोत | 15:30 | 0 |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}{{मुंबई-पुणे रेल्वेगाड्या}} [[वर्ग:मध्य रेल्वे]] [[वर्ग:भारतातील नामांकित रेल्वेगाड्या]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील रेल्वे वाहतूक]] dcltcgnz772mbns5rhlithb6u1ebapn 2705183 2705182 2026-08-24T09:43:56Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705183 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट रेल्वे गाडी | चौकटरुंदी = 25em | नाव = दख्खन एक्सप्रेस | मानचिह्न = | मानचिह्नरुंदी = | चित्र = 11008_Deccan_Express.jpg | चित्ररुंदी = 300px | चित्रनाव = <!--खंडाळ्याच्या घाटात दख्खनची राणी.--> | प्रकार = मेल-एक्सप्रेस | सद्यस्थिती = | प्रदेश = [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | शेवटची_धाव = अद्याप सुरू | चालक_कंपनी= [[मध्य रेल्वे]], [[भारतीय रेल्वे]]चा विभाग | पूर्वीच्या_चालक_कंपन्या= | प्रवासी = | सुरुवात = [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] | थांबे = ९ | अपक्रमांक = १००८ | डाउनक्रमांक = १००७ | निवेळ१ = ०७:१० | पोवेळ१ = ११:१० | निवेळ२ = १५:३० | पोवेळ२ = १९:४० | शेवट = [[पुणे]] | अंतर = १९२ किमी | प्रवासवेळ = ४ तास १० मिनिटे | वारंवारिता = रोज | वर्ग = वातानुकुलित खुर्चीयान, २ | अपंगसोय = नाही | बसण्याची_सोय = विमानाप्रमाणे सहा आसनांची रांग (वाखु) <br> १२ आसनांचा कंपार्टमेंट | झोपण्याची_सोय = नाही | कार = | खानपान = फेरीवाले कंत्राटी विक्रेते | निरीक्षण = | मनोरंजन = | सामान = प्रवासी कंपार्टमेंटमध्येच | इतर_सुविधा = पासधारक डबे | डबे = डब्ल्यु.सी.जी.-२ इंजिन <br> अधिक २ डब्ल्यु.सी.जी.-२ इंजिन (कर्जत ते लोणावळा) २ एस.एल.आर डबे<br> ३ वातानुकुलित खुर्चीयान (२ पासधारकांसाठी आरक्षित)<br> ९ दुसरा वर्ग (३ पासधारकांसाठी आरक्षित)<br> १ डायनिंग कार | गेज = ब्रॉडगेज | विद्युतीकरण = पूर्ण मार्ग | गती = | प्रवासमार्ग = {{रेल्वेमार्गचित्र|डेक्कनएक्सप्रेसमार्गचित्र}} | नकाशा_दाखवा = collapsed }} |} '''दख्खन एक्स्प्रेस''' ही [[भारतीय रेल्वे]]च्या [[मध्य रेल्वे]] विभागाची एक प्रवासी सेवा आहे. डेक्कन एक्स्प्रेस गाडी <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.mustseeindia.com/trains/Deccan-Express-11008|प्रकाशक=मस्तसीइंडिया.कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ जुलै २०१५|title=डेक्कन एक्स्प्रेस (११००८)|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704233310/http://www.mustseeindia.com/trains/Deccan-Express-11008|url-status=dead}}</ref> पुणे ते मुंबई दरम्यान दर दिवशी धावते. ही हजारो प्रवाश्यांची वाहतूक करते. दोन्ही स्थानकादरम्यान या ट्रेनची 6 स्थानके आहेत. पुणे - [[मुंबई]] दरम्यान [[सिंहगड एक्सप्रेस|सिंहगड]], [[प्रगती एक्सप्रेस|प्रगती]], [[दख्खनची राणी]], [[इंद्रायणी एक्सप्रेस|इंद्रायणी]], [[मुंबई–पुणे इंटरसिटी एक्सप्रेस|इंटरसिटी]] ह्या आणखी 5 ट्रेन दर दिवसी धावतात आणि प्रवाश्यांना सेवा देतात. [[पुणे]] शहर दक्खनच्या पठारावर वसलेले आहे. म्हणून या गाडीला डेक्कन एक्स्प्रेस हे नाव दिलेले आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.deccanplateau.net/|प्रकाशक=डेक्कनप्लातेऔ.नेट|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ जुलै २०१५|title=द डेक्कनप्लातेऔ|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2015-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150802124558/http://www.deccanplateau.net/|url-status=dead}}</ref> डेक्कन एक्स्प्रेस ट्रेनची वेळ खलील प्रमाणे आहे. {| class="wikitable" ! गाडी क्रं ! प्रस्थान वेळ(मुंबई सीएसटी) ! आगमन वेळ (पुणे) |- | 11007 | 7.00 सकाळी | 11.05 सकाळी |- | 11008 | 3.30 दुपारी (पुणे स्टेशन) | 7.40 संध्याकाळी. |} ==वेळापत्रक== 11007 डेक्कन एक्स्प्रेस<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.cleartrip.com/trains/11007|प्रकाशक=क्लिरट्रिप.कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ जुलै २०१५|title=डेक्कन एक्स्प्रेस|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2015-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150527072258/http://www.cleartrip.com/trains/11007|url-status=dead}}</ref> सकाळी 7 वाजता मुंबई सीएसटीहून सुटते आणि पुणे जंक्शन येथे 11:05 वाजता पोहोचते. परतीच्या प्रवासात, 11008 डेक्कन एक्सप्रेस 15:30 वाजता पुण्याहून सुटते आणि 19:40 वाजता सीएसटी येथे पोहोचते.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://indiarailinfo.com/train/deccan-express-11007-cstm-to-pune/379/1620/76|प्रकाशक=इंडियारेलइन्फो.कॉम |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ जुलै २०१५ |title=डेक्कन एक्स्प्रेस (११००७)|भाषा=इंग्लिश}}</ref> {| class="wikitable" !scope="col" rowspan="2" style="background:gold;" rowspan="2" | स्थानक कोड !scope="col" rowspan="2" style="background:gold;" rowspan="2" | स्थानक नाव !scope="col" colspan="3" style="background:gold;" | 11007 !scope="col" colspan="3" style="background:gold;" | 11008<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://indiarailinfo.com/train/deccan-express-11008-pune-to-cstm/380/76/1620|प्रकाशक=इंडियारेलइन्फो.कॉम|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ जुलै २०१५ |title=डेक्कन एक्स्प्रेस (११००८) |भाषा=इंग्लिश}}</ref> |- !scope="col" rowspan="1" style="background:gold;"| आगमन !scope="col" rowspan="1" style="background:gold;"| निर्गमन !scope="col" rowspan="1" style="background:gold;"| अंतर (किमी) !scope="col" rowspan="1" style="background:gold;"| आगमन !scope="col" rowspan="1" style="background:gold;"| निर्गमन !scope="col" rowspan="1" style="background:gold;"| अंतर (किमी) |- | CSTM | मुंबई [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस|सीएसटी]] | स्रोत | 07:00 | 0 | 19:40 | गंतव्य | 192 |- | DR | [[दादर रेल्वे स्थानक|दादर]] | 07:13 | 07:15 | 9 | 19:13 | 19:15 | 183 |- | TNA | [[ठाणे रेल्वे स्थानक|ठाणे]] | 07:34 | 07:35 | 33 | 18:43 | 18:45 | 159 |- | KYN | [[कल्याण रेल्वे स्थानक|कल्याण]] | 07:57 | 08:00 | 53 | 18:20 | 18:25 | 139 |- | NRL | [[नेरळ रेल्वे स्थानक|नेरळ]] | 08:29 | 08:30 | 86 | - | - | - |- | KJT | [[कर्जत रेल्वे स्थानक|कर्जत]] | 08:49 | 08:50 | 100 | 17:28 | 17:30 | 92 |- | KAD | [[खंडाळा]] | 09:30 | 09:32 | 125 | 16:43 | 16:45 | 67 |- | LNL | [[लोणावळा रेल्वे स्थानक|लोणावळा]] | 09:38 | 09:40 | 129 | 16:33 | 16:35 | 63 |- | TGN | [[तळेगाव रेल्वे स्थानक|तळेगाव]] | 10:09 | 10:10 | 158 | 16:06 | 16:08 | 34 |- | KK | [[खडकी]] | 10:45 | 10:46 | 186 | 15:42 | 15:45 | 6 |- | SVJR | [[शिवाजीनगर रेल्वे स्थानक|शिवाजीनगर]] | 10:50 | 10:51 | 190 | 15:35 | 15:38 | 2 |- | PUNE | [[पुणे रेल्वे स्थानक|पुणे]] | 11:05 | गंतव्य | 192 | स्रोत | 15:30 | 0 |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ok01vv1b8jq27u0oqbl774h1q84owgx 0 23336 2704945 2702659 2026-08-23T22:08:23Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704945 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = टोमॅटो | चित्र = Bright red tomato and cross section02.jpg | चित्र_रुंदी = 300px | चित्र_शीर्षक = Full and cross-section of a ripe supermarket tomato | regnum = [[वनस्पती|Plantae]] | subregnum = Tracheobionta | division = [[सपुष्प वनस्पती|Magnoliophyta]] | जात = [[द्विदल वनस्पती|Magnoliopsida]] | पोटजात = Asteridae | वर्ग = [[सोलॅनेल्स|Solanales]] | कुळ = [[सोलॅनेसी|Solanaceae]] | जातकुळी = ''[[सोलॅनम|Solanum]]'' | जीव = '''''Solanum lycopersicum''''' |बायनोमियल = ''Solanum lycopersicum'' |बायनोमियल_अधिकारी= [[कार्ल लिनेयस|Carolus Linnaeus]] (L) | synonyms = ''Lycopersicon lycopersicum''<br /> ''Lycopersicon esculentum'' }} '''टोमॅटो''' ही एक फळभाजी आहे.<ref>{{cite web |title=Tomato |url=https://www.britannica.com/plant/tomato |publisher=[[इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका]] |access-date=२०२६-०८-१५}}</ref> मराठीत या फळाला टोमॅटो, भेदरे किंवा बेलवांगे म्हणतात. ब्रिटिशकाळात टोमॅटोला 'तांबेटे' असेही म्हणले जात. [[संस्कृत]]मध्ये याला हिण्डीरः, रक्तमाचे व रक्तवृत्नाक असे शब्द वापरले जातात. यातील मुख्य पोषक घटक म्हणजे [[क जीवनसत्त्व|व्हिटॅमिन C]], [[पोटॅशियम]] आणि [[लायकोपीन]]. टोमॅटोत थोड्या प्रमाणात [[कॅल्शियम]], व [[फॉस्फरस]] असते.<ref>{{cite web |title=Tomatoes 101: Nutrition Facts and Health Benefits |url=https://www.healthline.com/nutrition/foods/tomatoes |publisher=Healthline |access-date=२०२६-०८-१५}}</ref> टोमॅटोमध्ये [[बीटा-कॅरोटीन]] असते, जे शरीरात [[अ जीवनसत्त्व|व्हिटॅमिन A]] मध्ये रूपांतरित होऊन डोळ्यांसाठी लाभदायी ठरते. यातील स्वाद आंबट (अम्लीय) असला तरी शरीरात क्षारीय प्रतिक्रिया निर्माण करतो. आंबट चवीचे कारण यात असलेले [[सायट्रिक आम्ल|साइट्रिक]] व [[मॅलिक आम्ल]] आहे.<ref>{{cite book |last=Grierson |first=D. |title=Cultivated Plants: Tomato |publisher=Springer |year=1985 |isbn=978-94-010-8911-1}}</ref> टोमॅटोतील प्रमुख रंगद्रव्य म्हणजे '''लायकोपीन'''. लाल टोमॅटोमध्ये हे प्रामुख्याने ''all-trans'' स्वरूपात असते, जे शरीरात कमी प्रमाणात शोषले जाते; तर नारिंगी टोमॅटो किंवा प्रक्रियायुक्त टोमॅटोमध्ये ''cis-lycopene'' स्वरूप असते, जे शरीरात सहज शोषले जाते.<ref>{{cite journal |last=Unlu |first=N. |title=LycContent and Bioavailability in Tomatoes |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2007-03_137_3/page/592 |journal=Journal of Nutrition |year=2007 |volume=137 |pages=592–597}}</ref> == इतिहास == मानवाला टोमॅटोची ओळख १६व्या शतकाच्या मध्यास झाली. ही वनस्पती मूळची [[दक्षिण अमेरिका|दक्षिण अमेरिकेतील]] ([[पेरू]], [[इक्वेडोर]], [[चिली]]) आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Tomato |url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/why-the-tomato-was-feared-in-europe-for-more-than-200-years-180963770/ |publisher=[[स्मिथसोनियन संस्था|स्मिथसोनियन]] |access-date=२०२६-०८-१५}}</ref> इ.स. १५४४ मध्ये [[इटली|इटालियन]] वनस्पतिशास्त्रज्ञ [[पिएत्रो आंद्रेआ मत्तीओली]] यांनी याचा प्रथम उल्लेख केला.<ref>{{cite book |last=Mattioli |first=Pietro Andrea |title=Discorsi |year=1544}}</ref> लवकरच इटलीत सजावटी व औषधी म्हणून लागवड सुरू झाली, त्यानंतर [[स्पेन]], [[ब्रिटन]] व इतर युरोपियन देशांत पसरली.<ref>{{cite book |last=Smith |first=Andrew F. |title=The Tomato in America: Early History, Culture, and Cookery |publisher=University of Illinois Press |year=1994 |isbn=978-0252070099}}</ref> सुरुवातीला युरोपियन समाज टोमॅटोला विषारी समजत असे, परंतु १८व्या शतकाच्या शेवटी अन्नपदार्थ म्हणून स्वीकारण्यात आला. [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] १७व्या शतकात टोमॅटो आला आणि १७८१ मध्ये [[थॉमस जेफरसन]] यांनी [[व्हर्जिनिया]]तील आपल्या बागेत त्याची लागवड केली होती.<ref>{{cite web |title=Thomas Jefferson and the Tomato |url=https://www.monticello.org/ |publisher=Monticello |access-date=२०२६-०८-१५}}</ref> भारतात टोमॅटो [[पोर्तुगीज]] लोकांनी १६व्या शतकाच्या शेवटी आणला व पुढे १९व्या शतकात त्याची लागवड सर्वत्र सुरू झाली.<ref>{{cite book |last=Achaya |first=K. T. |title=Indian Food: A Historical Companion |publisher=Oxford University Press |year=1994 |isbn=978-0195644166}}</ref> == महाराष्ट्रातील टोमॅटोच्या जाती == [[File:Tomatos ready for dispatch.jpg|thumb|महाराष्ट्रातील शेतातील काढणी झालेले टोमॅटो]] * चेरी - ही [[तैवान]]हून येणारी जात आहे. ही जात साधारण जंगली प्रकारची असून फळांचा आकार गोलाकार टूटी-फ्रूटीसारखा असतो. पाण्याची कमतरता असल्यास रंग फिकट तांबूस, तर थंडीमध्ये लागवड केल्यास गर्द लाल असतो. पंचतारांकित हॉटेलांत चेरी फळाच्या ऐवजी ठेवण्याची प्रथा आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील टोमॅटो लागवड तंत्रज्ञान |url=https://mahanand.maharashtra.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र शासन कृषी विभाग |access-date=२०२६-०८-१५}}</ref> * धनश्री - टोमॅटो नारंगी रंगाचे, मध्यम आकाराचे व जास्त गराचे.<ref name="agri">{{cite book |title=सुधारित कृषी तंत्रज्ञान |publisher=[[महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ]], राहुरी |year=2020}}</ref> * नामधारी - फळ कडक, चौकोनी गोल (किंवा अंडाकृती गोल), गर्द लाल व वजनदार.<ref name="agri" /> * भाग्यश्री - टोमॅटो मोठ्या आकाराचे, लांबट गोल लांबट व पूर्ण लाल [[रंग]].<ref name="agri" /> * रुपाली - गर भरपूर असलेली जात.<ref name="agri" /> * शिवाजी - फळ लंबगोलाकार, गर्द लाल रंगाचे, कडक व ८५ ते ९० ग्रॅम वजनाचे.<ref name="agri" /> == टोमॅटो लागवडीसाठी हवामान == टोमॅटो हे समशीतोष्ण हवामानात येणारे नाजूक पीक असल्याने बदलत्या हवामानातले कडक ऊन, ढगाळ हवा, मुसळधार पाऊस, धुके, कडाक्याची थंडी अथवा ढगाळ हवेतील गरम व दमटपणा या पिकास मानवत नाही.<ref>{{cite web |title=Tomato Cultivation Guide |url=https://kvk.icar.gov.in/ |publisher=भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) |access-date=२०२६-०८-१५}}</ref> महाराष्ट्रातील टोमॅटोची विविधता ही [[तैवान]]ची 'चेरी' नावाची टोमॅटो पंचतारांकित हॉटेल्स मध्ये चेरी फ्रुटच्या ऐवजी ठेवण्याची प्रथा आहे. आशियाई संशोधन विकास केंद्र, [[तैवान]] यांनी ही प्रजाती निर्माण केली असून तिचा जगभर प्रसार होत आहे. ही प्रजाती साधारण जंगली प्रकारची असून फळांचा आकार गोलाकार फळ मिश्रित आईस्क्रीमसारखा असतो. पाण्याची कमतरता असल्यास रंग फिकट तांबूस तर थंडीमध्ये लागवड केल्यास गर्द लाल असतो.<ref>{{cite web |title=AVRDC Asian Vegetable Research and Development Center |url=https://avrdc.org/ |publisher=World Vegetable Center |access-date=२०२६-०८-१५}}</ref> == टोमॅटो फळातील रंगद्रव्य == लाल रंगाच्या टोमॅटोच्या तुलनेत नारंगी रंगाच्या टोमॅटोमधील लायकोपीन हे रंगद्रव्य शरीरात सहजपणे शोषले जाते.<ref>{{cite journal |last=Burri |first=B. J. |title=Bioavailability of Lycopene |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2009-11_90_5/page/1438 |journal=American Journal of Clinical Nutrition |year=2009 |volume=90 |pages=1438–1445}}</ref> लाल रंगाच्या टोमॅटोमध्ये लायकोपीन हे रंगद्रव्य टेत्रा-सिस् मध्ये उपलब्ध असते. ते शरीरात सहजपणे शोषले जात नाही. === टोमॅटो खाण्याचे फायदे === रसाळ आणि लाल टोमॅटो जेवणातील चव वाढवितात. टोमॅटोचे अनेक फायदे आहेत. टोमॅटोला लाल रंग देणारा घटक लायकोपीन हा आरोग्यासाठी फायदेशीर आहे.<ref>{{cite news |title=Health Benefits of Tomatoes |url=https://www.thehindu.com/sci-tech/health/health-benefits-of-tomatoes/article3124567.ece |work=[[द हिंदू]] |access-date=२०२६-०८-१५}}</ref> कच्च्या टोमॅटोपेक्षा टोमॅटो शिजल्यावर किंवा पिकल्यावर जास्त प्रभावी ठरतो. टोमॅटोचा उपयोग त्वचेसाठीही खूप लाभकारी आहे; हे सुरकुत्या कमी करण्यास आणि त्वचेची देखभाल करण्यास मदत करते.<ref>{{cite journal |last=Rizwan |first=M. |title=Tomato paste protects against ultraviolet radiation in humans |journal=British Journal of Dermatology |year=2011 |volume=164 |pages=154–162}}</ref> == टोमॅटोचे महत्त्व व प्रक्रिया उद्योग == [[File:टोमॅटो सूप.jpg|thumb|टोमॅटो सूप]] टोमॅटोचे आहारात विशेष औषधी महत्त्व नसले तरी त्याच्या सुधारित जातींचा लालभडक आकर्षक रंग, आकार व चव यांमुळे सर्व हॉटेलांत, शहरी वातावरणातील घरांमध्ये टोमॅटोचा तोंडी लावण्यासाठी व [[कोशिंबीर|कोशिंबिरीमध्ये]] सर्रास वापर केला जातो. शहरातील हॉटेलमध्ये फ्रेंच फ्राईज ([[बटाटा|बटाट्याचे]] तळलेले उभे तुकडे) वा बटाटा चिप्सबरोबर टोमॅटो केचप देण्याची रीत आहे.<ref>{{cite book |last=Fellows |first=P. J. |title=Food Processing Technology: Principles and Practice |publisher=Woodhead Publishing |year=2009 |isbn=978-1845696344}}</ref> टोमॅटोमध्ये [[अ जीवनसत्त्व|'अ']] (०.६४%) व [[क जीवनसत्त्व|'क']] (२.८२%) जीवनसत्त्व असते. 'लायकोपीन' या घटकामुळे टोमॅटोस लाल रंग येतो. टोमॅटोपासून पेस्ट (प्यूरी) व त्यापासून [[टोमॅटो सूप]], केचप, ज्यूस, टोमॅटो लोणचे इत्यादी पदार्थ तयार करतात.<ref>{{cite web |title=Tomato Processing Industry Overview |url=https://www.fao.org/food-agriculture-organization |publisher=[[अन्न व कृषी संघटना]] |access-date=२०२६-०८-१५}}</ref> === टोमॅटोची चटणी === [[भारत|भारतात]] टोमॅटोची चटणी खूप लोकप्रिय असून ती कमी वेळात बनते.<ref>{{cite book |last=Jaffrey |first=Madhur |title=A Taste of India |publisher=Pavilion Books |year=1985 |isbn=978-1851450046}}</ref> ही चटणी लोक नाश्त्यामध्ये [[समॉसा]], [[बटाटावडा]], [[भजी]], ब्रेड इत्यादींबरोबर आवडीने खातात. टोमॅटोची गोड चटणी टोमॅटो केचप किंवा सॉसच्या रूपात बाजारात सहज मिळते. आता याचा व्यावसायिक दृष्टीने मोठ्या प्रमाणावर उद्योग चालतो. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भाज्या]] [[वर्ग:फळभाज्या]] [[वर्ग:सोलॅनेसी]] gjnsn8zxlocbokldnyr2rb5ouy9woqb 0 24594 2704827 2564319 2026-08-23T19:09:32Z InternetArchiveBot 130355 Add 3 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704827 wikitext text/x-wiki माणसाची [[मानवी वाढ व विकास|वाढ व विकास]] हे जन्मापासून (त्याही आधी [[गर्भधारणा|गर्भधारणेपासून]]) सुरू असले तरी त्यांच्या [[भ्रूण]], [[बाळ|बाळ/नवजात अर्भक]], [[शिशुवय|शिशु]], [[बालपण|बालक]], [[कुमारवय|कुमार]], [[किशोरवय|किशोर]], [[तारुण्य|तरुण]], [[प्रौढत्व|प्रौढ]], [[वृद्धावस्था|वृद्ध]], इत्यादी अनेक टप्प्यांपैकी दहाव्या वर्षापासून सोळा ते वीस वर्षांपर्यंतच्या संक्रमणाच्या कालखंडाला '''किशोरवय''' म्हणतात. या कालखंडात अपरिपक्व मुलाचे ([[कुमारवय|कुमाराचे]]) पूर्ण शारीरिक वाढ झालेल्या व मानसिक-सामाजिक दृष्ट्या प्रगल्भ [[तारुण्य|तरुणात]] रूपांतर होते. याच वयात होणाऱ्या माणसाच्या '''लैंगिक वाढ व विकासाच्या''' टप्प्याला '''पौगंडावस्था''' म्हणतात. '''पौगंडावस्था''' ('''Puberty'''<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Puberty</ref>) हा लैंगिक संक्रमणाचा कालखंड आहे. सर्वसाधारणपणे मुलीत या कालखंडाची सुरुवात वयाच्या 10 ते 11व्या वर्षी होते आणि 15 ते 17व्या वर्षापर्यंत लैंगिक विकास पूर्ण होऊन हा कालखंड संपतो. वयाच्या 12 ते 13व्या वर्षी पहिली [मासिक पाळी] येणे हा या कालखंडातील महत्त्वाचा टप्पा होय. मुलात या कालखंडाची सुरुवात थोडी उशीरा, वयाच्या 11 ते 12व्या वर्षी होते आणि 16 ते 18व्या वर्षापर्यंत हा कालखंड संपतो. त्यामधे वयाच्या 13व्या वर्षाच्या सुमाराला पहिले वीर्यस्खलन होणे हा या कालखंडातील महत्त्वाचा टप्पा आहे. [[मेंदू|मेंदूकडून]] [[प्रजनन ग्रंथी|प्रजनन ग्रंथींकडे]] विशिष्ट वयात येणाऱ्या [[संप्रेरक|संप्रेरकांच्या]] स्वरूपातील संदेशांमुळे पौगंडावस्थेची सुरुवात होते. या संदेशांमुळे मुलामधे [[वृषण|वृषणाची]] आणि मुलीमधे [[बीजांडकोष|बीजांडकोषाची]] वाढ होते. मुलामधे वृषणातून [[टेस्टोस्टेरॉन]] व मुलीमधे बीजांडकोषातून [[ईस्ट्रोजेन]] व [[प्रोजेस्टेरॉन]] या अंतःस्रावांची निर्मिती सुरू होते. त्यांच्या प्रभावामुळे मुलात [[शुक्रजंतू]] व वीर्य निर्मिती आणि मुलीत [[स्त्रीबीज]] निर्मिती व [[मासिक पाळी]] सुरू होणे ही लैंगिक कार्ये सुरू होतात. मुलामधे [[शिश्न|शिश्नाची]] व मुलीमधे [[गर्भाशय]] व [[योनी|योनीमार्गाची]] वाढ होते. त्याचबरोबर फार शारीरिक फरक नसलेल्या मुलात मुलगा व मुलगी असे स्पष्ट बाह्य भेद दाखवणारी, [[जननेंद्रीये|बाह्य जननेंद्रियांवर]] केस उगवणे, मुलाचा आवाज फुटणे, दाढी-मिशा उगवणे, इत्यादी आणि मुलीमधे [[स्तन|स्तनांची]] वाढ होणे, शरीराला गोलवा येणे, इत्यादी चिन्हेही दिसू लागतात. त्यांना दुय्यम लैंगिक चिन्हे असे म्हणतात. हे सर्व होत असतानाच, लैंगिक जाणीवा विकसित होणे, लैंगिक भावना मनात येणे, [[लैंगिक आकर्षण]] निर्माण होणे, असे मानसिक आणि वैचारिक बदलही होत असतात. या सर्वांचा परिणाम म्हणून या टप्प्याच्या शेवटी मुलगा आणि मुलगी अनुक्रमे पुरुष आणि स्त्रीमधे लैंगिकदृष्ट्या विकसित होऊन [[प्रजनन|प्रजननक्षम]] बनतात. इंग्रजीत प्युबर्टी ([[:en:Puberty|Puberty]]) हा शब्द लॅटीनमधील "प्युबेस' या शब्दावरून आला आहे. प्युबेस म्हणजे जननेंद्रियावरील केस. हे केस उगवू लागले की व्यक्ती वयात आली असं पूर्वी मानण्यात येत असे. किशोरवय हा मुख्यतः मानसिक-सामाजिक परिपक्वतेचा काळ आहे. पौगंडावस्था आणि किशोरवय हे दोन्ही कालखंड काही काळ एकमेकांबरोबर समांतर जात असले तरी किशोरवयाचा वैशिष्ट्यपूर्ण कालखंड जास्त पसरट असून त्याची व्याप्ती शारीरिक-बौद्धिक-मानसिक-समाजिक अशी सर्वसमावेशक आहे. त्यातील बौद्धिक-मानसिक-समाजिक परिपक्वतेची प्रक्रिया पुढे तारुण्यात व प्रौढावस्थेतही चालू राहाते. पौगंडावस्था हा त्यातील फक्त लैंगिक संक्रमणाचा कालखंड असून लैंगिक विकास पूर्ण होऊन प्रजननक्षमता आल्यावर तो संपतो. =किशोरवय= {{मुख्य लेख|किशोरवय}} किशोरवय हा संक्रमणाचा कालखंड साधारणपणे पौगंडावस्थेच्या थोडा आधी सुरू होतो व माणसाचे पूर्ण विकसित प्रौढ व्यक्तीत रूपांतर झाल्यावर संपतो. त्यामधे माणसाच्या शारीरिक व लैंगिक विकासाबरोबरच मानसिक, बौद्धिक व सामाजिक असा सर्वसमावेशक विकास होतो. या सर्व प्रक्रिया थोड्या पुढे-मागे सुरू होतात व संपतात. सर्वसामान्यपणे दहाव्या वर्षापासून सोळा ते वीस वर्षांपर्यंतच्या कालखंडाला किशोरावस्था मानण्यात येते. मुलींत हा कालखंड मुलांपेक्षा आधी सुरू होऊन आधी संपतो. मुलाची सामाजिक-आर्थिक-कौटुंबिक परीस्थिती, पोषण, भोवतालचे वातावरण, त्या ठिकाणची प्राकृतिक-सामाजिक-सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये इत्यादींवर तो अवलंबून असतो. ===किशोरवयात मुलांमधे (मुलगे व मुली) होणारे बदल=== '''शारीरिक बदल:''' पूर्णत्वाकडे जाणारी सर्वसाधारण शारीरिक वाढ आणि निरनिराळ्या सर्व अवयवांचा परिपक्वता आणि प्रौढत्वाकडे होणारा विकास या प्रकारे या वयात शारीरिक बदल होतात. शरीरातील सर्वच अंतःस्रावी ग्रंथींचा विकास थोडा आधीपासूनच सुरू झालेला असतो. त्यांतील लैंगिक अंतःस्रावांच्या प्रभावामुळे मुख्य (प्राथमिक) व दुय्यम लैंगिक अवयवांची वाढ होते व बाह्यतः दुय्यम लैंगिक चिन्हे दिसू लागतात. '''मानसिक–भावनिक बदल:''' या वयात अनेक गोष्टींचा आणि अनुभवांचा परिणाम म्हणून मुलांचा (मुलगा-मुलगी दोघांचाही) एका किंवा अनेक प्रकारच्या लैंगिक वृत्तीच्या व्यख्तींकडे असणारी लैंगिक अभिमुखता (कल)<ref>https://mr.wikipedia.org/wiki/किशोरवय#सामाजिक_बदल</ref> ठरत असतो. त्यांना अनेक गोष्टींचे आकर्षण वाटते. (सर्वसाधारणपणे) भिन्नलिंगी व्यक्तीचे आकर्षण (लैंगिक कल असेल त्याप्रमाणे) तर असतेच. त्याचबरोबर त्यांना बाह्य [[जननेंद्रिये|जननेंद्रियांचे]] व त्यांच्या कार्याचे आणि भिन्नलिंगी व्यक्तींचे कुतूहल असते. त्यांना बाह्य जननेंद्रियांचा वापर करून बघण्याचीही तीव्र इच्छा – कामेच्छा – निर्माण होते. शिवाय त्यामागे प्रजननाची नैसर्गिक अंतःप्रेरणाही असते. किशोरवयातील मुलांच्या इतरही अनेक कल्पना, संकल्पना, विचार व भावना बदलत व हळूहळू स्थिरावत असतात. मुलाच्या पुढील संपूर्ण आयुष्यावर या गोष्टी परिणाम करतात. '''बौद्धिक बदल:''' या वयात अधिमस्तिष्काचा व त्याच्या कार्यपद्धतीचा विकास होतो. या वयातील वैशिष्ट्यपूर्ण मानसिकता; विचारांची व वागण्याची पद्धत; संकल्पना व कल्पना; अमूर्त विचार, नवनिर्मिती क्षमता हे या बौद्धिक बदलांचेच परिणाम म्हणता येतील<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Adolescence#Cognitive_development</ref>. '''सामाजिक बदल:''' स्वतःची ओळख; स्वतःचे स्थान; स्वतःच्या प्रतिमेचा ([[स्व-संकल्पना]]<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Adolescence#Social_development</ref> – मला कसे आणि कोण व्हायचे आहे) विचार व विकास ([[व्यक्तिमत्त्व विकास]]<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Personality_development</ref>); [[आत्मसन्मान|आत्मसन्मानाची]]<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Adolescence#Self-esteem</ref> जाणीव; वाढते सामाजिक संबंध व सामाजिक वर्तन आणि कुटुंबात व समाजात आपली विशिष्ट ओळख व स्थान निर्माण करणे या प्रकारे हे सामाजिक बदल होत असतात. वाढत्या शारीरिक, मानसिक व बौद्धिक क्षमतांचा वापर करून बघणे ही वृत्ती या वयात प्रामुख्याने दिसते. या वृत्तीप्रमाणे वर्तन करताना त्यामागच्या विधायक किंवा विघातक विचारांमुळे मुलांचे प्रत्यक्ष सामाजिक वर्तन बदलते आणि ते [[संस्कार|संस्कारांवर]] अवलंबून असते. =पौगंडावस्था= किशोरवयातील लैंगिक विकासाच्या कालावधीला '''पौगंडावस्था''' ([[:en:Puberty|Puberty]]) असे म्हणतात. मेंदूमधून विशिष्ट वयात येणाऱ्या संदेशांनुसार उत्तेजित झालेल्या अंतःस्रावी ग्रंथींच्या नियंत्रणाखाली हा लैंगिक गुणधर्मांचा व [[लैंगिक अवयव|लैंगिक अवयवांचा]] विकास होतो व व्यक्ती प्रजननक्षम झाल्यावर तो संपतो. या कार्यांत प्रत्यक्ष सहभागी मुख्य लैंगिक अवयवांना '''प्राथमिक लैंगिक गुणधर्म''' असे म्हणतात. याशिवाय या वयात मुलगा किंवा मुलगी सहजपणे ओळखता येईल अशी काही चिन्हे शरीरावर विकसित होतात त्यांना '''दुय्यम लैंगिक चिन्हे''' असे म्हणतात. ती प्रत्यक्ष प्रजननसंस्थेचा भाग नसतात पण ती लैंगिक कार्यात अप्रत्यक्षपणे सहभागी असतात. ही चिन्हे सक्षमता, वैशिष्ट्य व प्रजननक्षमता दर्शवतात आणि त्यांचा उपयोग जोडीदाराची निवड करताना होतो असे समजले जाते. मुलाच्या लैंगिक विकासापेक्षा मुलीचा लैंगिक विकास वेगळ्या पद्धतीने होतो. =मुलांची लैंगिक वाढ व विकास= ==मुख्य लैंगिक अवयवांची वाढ व विकास== ===वृषण=== 1 वर्षे वयाच्या मुलाचे [[वृषण]] 2-3 सेंमी लांब आणि 1.5-2 सेंमी रुंद असतात व त्यांच्या आकारात पौगंडावस्था सुरू होईपर्यंत बदल होत नाही. पौगंडावस्था सुरू होताना पोष ग्रंथीकडून येणाऱ्या संदेशांमुळे वृषणांची वाढ व विकास सुरू होतो. हे पौगंडावस्था सुरू होण्याचे मुलांमधील पहिले बाह्य शारीरिक लक्षण असते. त्यानंतर साधारण 6 वर्षांनंतर त्यांची वाढ पूर्ण (सरासरी 5 x 2 x 3 सेंमी) होते. [[शुक्रजंतू]] तयार करणे आणि [[टेस्टोस्टेरॉन]] हे पुरुष-संप्रेरक निर्माण करणे ही वृषणाची दोन मुख्य कार्ये आहेत. पौगंडावस्थेतील नंतरचे बरेचसे बदल ’टेस्टोस्टेरॉनच्या’ प्रभावामुळे होतात. टेस्टोस्टेरॉनमुळे [[प्रोस्टेट]] आणि [[सेमिनल व्हेसिकल्स]] (शुक्राशय) या वीर्यनिर्मिती करणाऱ्या ग्रंथींचाही विकास होतो आणि त्यांच्या कार्यावर नियंत्रण ठेवले जाते. वाढ झालेल्या वृषणाचा बराचसा भाग शुक्रजंतू निर्माण करणाऱ्या ऊतीने भरलेला असतो. पौगंडावस्था सुरू झाल्यानंतर साधारण एक वर्षानंतर मुलच्या लघवीत शुक्रजंतू आढळू लागतात. यामुळे 13व्या वर्षांच्या सुमारास मुलात [[प्रजननक्षमता]] येते. पण पूर्ण प्रजननक्षमता 14-16 वर्षे वयापर्यंत येत नाही. ===बाह्य जननेंद्रीय – शिश्न=== हे समागमाचे पुरुष इंद्रिय आहे. वृषणाची वाढ व विकास सुरू होऊन साधारण एक वर्ष झाल्यावर टेस्टोस्टेरॉनच्या प्रभावामुळे [[शिश्न|शिश्नाची]] लांबी व नंतर रुंदी वाढू लागते. याबरोबरच शिश्नमणी आणि स्पंजसारख्या ऊतीने बनलेल्या दंडगोलाकृती पोकळ्या (corpora cavernosa)<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Human_Penis#Structure</ref> यांचीही वाढ सुरू होते. शिश्नाची वाढ 17 वर्षांपर्यंत पूर्ण होते. '''अग्रत्वचा मागे सरकणे:''' पौगंडावस्थेत अग्रत्वचेचे पुढचे भोक मोठे होऊ लागते. तिचा आतील पृष्ठभाग शिश्नमण्याला जोडणाऱ्या पापुद्र्याचा हळूहळू ऱ्हास होत जातो. त्यामुळे अग्रत्वचा शिश्नमण्यापासून सुटी होऊन ती शिश्नावरून आणि शिश्नमण्यामागेपर्यंत सरकणे जास्त जास्त सुलभ होऊ लागते. पुढे [[संभोग|समागम]] करताना त्रास होऊ नये म्हणून हे आवश्यक असते. तसेच शिश्नाचा आकार ताठरल्यावर मोठा झाला तरी शिश्नास सामावून घेण्याइतकी शिश्नावरील त्वचा सैल असते. पौगंडावस्थेच्या सुरुवातीनंतर अग्रत्वचा शिश्नमण्यामागेपर्यंत सरकू शकणाऱ्या मुलांचे प्रमाण वाढत जाऊन 16-17 वर्षांपर्यत 95% मुलांना ते शक्य होते. उरलेल्यांपैकी काहींना निरूद्धमणी (अग्रत्वचेचे पुढचे भोक आकुंचित राहिल्यामुळे ती शिस्नाग्रावरून मागे न सरकणे - [[:en:Phimosis|Phimosis]]) या समस्येला सामोरे जावे लागते. अग्रत्वचा मागे सरकायला लागल्यानंतर तिचा आतील पृष्ठभाग व शिश्नमणी यांची पाण्याने धुऊन स्वच्छता करणे शक्य होते व रोज स्नानाच्यावेळी ती करणे व लघवी करताना अग्रत्वचा मागे सरकवणे आवश्यक आहे. त्यामुळे शिश्नाच्या अनेक आजारांना प्रतिबंध होतो.   '''शिश्न ताठरणे:''' शिश्नातील दंडगोलाकृती पोकळ्यांमधील स्पंजसारख्या उतींमध्ये रक्त साठून राहिले म्हणजे शिश्न ताठ होते. झोपेत, जागे होताना किंवा दिवसभरात केव्हाही सहजच विनाकारण शिश्न ताठरणे नैसर्गिक असते. हे नवजात बालकापासून प्रौढांपर्यंत सर्वांत आढळते. पण पौगंडावस्थेत हे होण्याचे प्रमाण वाढून शिश्न ताठरणे वारंवार होऊ लागते. रात्री झोपेत ते ताठरल्याने जाग येते व काही वेळा अचानक वीर्यस्खलन होते. याला बोली भाषेत स्वप्नावस्था येणे किंवा स्वप्नदोष असे म्हणतात. पण हा दोष नसून हे नैसर्गिक आहे. परंतु यामुळे व दिवसा काम करताना, समाजात वावरताना शिश्न ताठरल्यास लाज वाटून बेचैनी येते. हे नैसर्गिक आहे हे न समजल्यास त्याचे मानसिक परिणाम होऊ शकतात.  '''हस्तमैथुन:''' या वयात होंणारी लैंगिक अवयवांची वाढ, वाढती लैंगिक जाणीव, मुलांचे शिश्न वारंवार ताठणे व स्वप्नावस्थेचा अनुभव आणि या वयातील वाढते कुतूहल यांचा परिणाम म्हणून मुलगा व मुलगी दोघांतही लैंगिक अवयव हाताळून बघण्याची इच्छा निर्माण होते. या हाताळणीचा अनुभव सुखद आल्याने वारंवार हस्तमैथुन करण्यची प्रवृत्ती वाढते. पण गोपनीयता, अज्ञान, चुकीची माहिती किंवा सामाजिक बंधनांमुळे अपराधभावना किंवा काहीतरी चुकीचे करत असल्याची भावना निर्माण होते. हस्तमैथुन करणे नैसर्गिक आहे हे न समजल्यास त्याचे मानसिक परिणाम होऊ शकतात.    ==मुलात आढळणारी दुय्यम लैंगिक चिन्हे== [[चित्र:मुलगा व मुलीच्या शरीरावरील केस.jpg|इवलेसे|500x500अंश|'''पौगंडावस्थेत शरीरावर उगवणारे केस, ते उगवण्याची सर्वसाधारण ठिकाणे आणि मुलगा-मुलगी यांच्यात आढळणारे फरक''']] ===बाह्य जननेंद्रीयाभोवतीचे केस=== पौगंडावस्थेत साधारण 12 वर्षे वयाच्या सुमाराला शिश्नाची वाढ सुरू झाल्यानंतर लगेचच जांघेच्या भागात केस वाढायला सुरुवात होते. शिश्नाच्या मुळापाशी पोटाकडच्या बाजूला प्रथम केस दिसायला सुरुवात होते. पुढच्या 6 ते 12 महिन्यांत ते न मोजता येण्याइतके उगवतात. नंतर ते ’जांघेचा त्रिकोन’ या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या भागात दाट वाढतात व नंतर खाली मांड्यांवर आणि पोटावर बेंबीकडे वाढतात. मुलगा व मुलगी दोघांच्याही या भागात हे केस वाढत असले तरी या वाढीत वैशिष्ट्यपूर्ण फरक असतो. ===दाढी-मिशा आणि इतर शरीरावरील केस=== मुलांच्या जननेंद्रीयांभोवती व जांघेत केसांची वाढ सुरू झाल्यावर पुढील काही वर्षांत शरीराच्या इतर भागांवर ’पुरुषी’ केस दिसू लागतात. काखा, गुदद्वाराभोवतालचा भाग, वरच्या ओठांवरचा भाग (मिशा), कानांच्या पुढचा भाग (कल्ले) आणि गाल व हनुवटीचा भाग (दाढी) या क्रमाने सर्वसाधारणपणे केस दिसू व वाढू लागतात. अर्थात, हा क्रम व्यक्तीव्यक्तींत बदलू शकतो. हात, पाय, छाती, पोट आणि पाठीवरचे केस त्या मानाने सावकाश वाढतात. दाढी व छातीवरील केस पौगंडावस्थेनंतरही काही वर्षे वाढत राहातात. या केसांच्या वाढीची सुरुवात, क्रम, वाढीचे प्रमाण व दाटपणा यांत व्यक्तीव्यक्तींत, निरनिराळ्या जाती-जमातींत व निरनिराळ्या वंशाच्या लोकांत खूप फरक आढळतो. या बदलांबरोबरच मुलांचे डोक्यावरचे केस जास्त जाड व राठ होतात. ===स्वरयंत्राची वाढ आणि आवाजातील बदल=== याच वयात संप्रेरकांच्या प्रभावामुळे मुलगा व मुलगी या दोघांतही [[स्वरयंत्र|स्वरयंत्राची]]<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Larynx</ref> वाढ होते. पण मुलांतील वाढ जास्त असते व गळघाटीच्या स्वरूपात (Adam's Apple<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Adam's_apple</ref>) ठळकपणे दिसते. कुमारवयात मुलगा व मुलगी यांचा दोघांचाही आवाज साधारण सारखाच असतो. पण किशोरवयात स्वरयंत्राच्या व कवटीच्या हाडांतील नाकाशेजारच्या पोकळ्यांच्या (Paranasal Sinuses<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Paranasal_sinuses</ref>) जास्त वाढीमुळे मुलांचा आवाजही खालच्या पट्टीतील व घोगर होतो (आवाज फुटणे). काही काळ तो अस्थिरही असतो. प्रौढ आवाजाची पट्टी साधारणपणे 15व्या वर्षी प्राप्त होते व 20व्या वर्षापर्यंत स्थिरावते. मुलींचा वरच्या पट्टीतील आवाज मात्र तसाच रहातो पण वाढीबरोबर त्यात गोलवा व गोडवा येतो. ===हाडे, स्नायू आणि शरीराकृती=== पौगंडावस्थेच्या शेवटी मुलाची हाडे मुलीपेक्षा जास्त जड आणि बळकट होतात. जबडा व खांद्याची हाडे प्रमाणाबाहेर वाढतात आणि [[श्रोणी|श्रोणीची]] हाडे (Pelvis<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Pelvis</ref>) मुलीपेक्षा वेगळ्या प्रकारे वाढतात. त्यामुळे जबडा जाड, खांदे रुंद आणि श्रोणी निमुळती दिसते. मुलीच्या तुलनेत मुलाच्या अंगावर [[स्नायू]] जवळजवळ दुप्पट प्रमाणात वाढतात. त्यातही, मुलांमधे चपळता व ताकदीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या स्नायूंचे प्रमाण वाढते. चरबीचे प्रमाणही कमी असते. सरासरी तरुणाचे चरबीविरहित शरीर-वस्तुमान सरासरी तरुणीच्या 150% आणि चरबीचे प्रमाण तरुणीच्या 50% असते. मुलांची वाढ मुलींपेक्षा उशीरा सुरू होते, रेंगाळत जास्त काळ चालू राहाते आणि उशीरा थांबते. पौगंडावस्थेआधी मुले मुलींपेक्षा सरासरी 2 सेंमी कमी उंचीची असतात परंतु पूर्ण वाढ झालेला तरुण तरुणीपेक्षा सरासरी 13 सेंमी उंच असतो. या सर्वांमुळे तरुणाच्या अस्थि-सांगाड्याची व एकूणच शरीराची आकृती तरुणीपेक्षा वेगळी दिसते. स्नायूंची वाढ व ताकद पौगंडावस्थेनंतरही वाढत राहाते. छातीवरील चरबी व स्तनाग्रे काही प्रमाणात मुलातही वाढतात. पण पुरुष-संप्रेरकांच्या विरोधी प्रभावामुळे ही वाढ मर्यादितच राहाते. ===तारुण्यपीटिका आणि शरीराचा वास=== [[त्वचा|त्वचेवरील]] [[घर्मग्रंथी]] आणि केसांच्या मुळाशी असणाऱ्या [[तैलग्रंथी]] पौगंडावस्थेच्या सुमारास पुरुष-संप्रेरकांच्या प्रभावामुळे सक्रीय होतात. त्यामुळे त्वचा तेलकट होते व जास्त घाम येऊ लागतो. त्यामुळे या काळात त्वचेवर केसांच्या मुळाशी तेल साठून फोड येऊ लागतात. काही वेळा त्यात रोगजंतूंचा प्रादुर्भावही होतो. या फोडांना '''तारुण्यपीटिका''' (Acne<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Acne_vulgaris</ref>) असे म्हणतात कारण पौगंडावस्था व तारुण्याच्या काळात, विशेषतः चेहेऱ्यावर, छातीवर व पाठीवर त्या जास्त प्रमाणात दिसतात. परंतु लहान मुलांत व क्वचित प्रौढ वयातही त्या आढळतात. त्या मुलगे व मुली दोघांतही आढळतात. व्यक्ती-व्यक्तींत जात, वंश, राहाणीमान, इत्यादींनुसार त्यांचे प्रमाण वेगवेगळे आढळते. त्या येणे नैसर्गिक असले तरी फार जास्त प्रमाणात आल्यास व फोड गेल्यावर तिथे राहाणाऱ्या व्रणांचे प्रमाण जात असल्यास चेहेरा विद्रूप दिसतो. त्यांच्याबद्दल अज्ञान व गैरसमजही फार आढळतात. त्यामुळे, विशेषतः मुलींमधे, चिंता, न्यूनगंड, औदासीन्य व तीव्र परीस्थितीत आत्महत्येचे विचार अशा मानसिक स्थिती निर्माण होऊ शकतात. याच काळात मुलगा व मुलगी दोघांच्याही शरीरावरचे, विशेषतः काखा व जांघेतील केस वाढू लागल्याने तेथील घाम व त्वचेवर नेहमी आढळणाऱ्या जंतूंच्या प्रक्रियेमुळे विशिष्ट शरीरगंध येऊ लागतो. घामातील रसायनिक द्रव्ये व जंतूंच्या प्रकारानुसार तो व्यक्तिविशिष्ट असतो. लैंगिक अवयवांच्या भोवती हे वास जास्त येत असल्याने त्यांचा जोडीदाराची निवड आणि लैंगिक आकर्षणाशी संबंध सूचित होतो. =मुलींची लैंगिक वाढ व विकास= ==मुख्य लैंगिक अवयवांची वाढ व विकास== ===बीजांडकोष=== पौगंडावस्था सुरू होताना [[पोष ग्रंथी|पोष ग्रंथीकडून]] येणाऱ्या संप्रेरकांच्या स्वरूपातील संदेशांमुळे [[बीजांडकोष|बीजांडकोषांची]] वाढ व विकास सुरू होतो. बीजांडकोषांत सुप्तावस्थेत असलेल्या स्त्रीबीजांचा विकास सुरू होतो व त्याबरोबरच ईस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन ही स्त्री-संप्रेरके स्त्रवण्याचे चक्र आणि मासिक पाळीचे चक्र सुरू होते. ===गर्भाशय व अंडवाहिनी=== या संप्रेरकांच्या प्रभावामुळे [[गर्भाशय|गर्भाशयाची]] व त्याबरोबरच [[अंडवाहिनी|अंडवाहिन्यांची]] वाढ सुरू होते. पौगंडावस्थेआधी गर्भाशयाची लांबी 4-5 सेंमी असते ती पुढील 2 वर्षांत वाढून पौगंडावस्थेनंतर 7.6 सेंमीइतकी होते. गर्भाशय-बुध्न आणि गर्भाशय-ग्रीवा यांचे एकमेकाबरोबर गुणोत्तर 1:1 असते ते नंतर 2:1 किवा 3:1 होते. गर्भाशयाच्या वाढीबरोबरच संप्रेरकांच्या स्रवण्याच्या चक्राप्रमाणे गर्भाशयातील अंतःत्वचेची वाढ व [[मासिक पाळी|मासिक पाळीचे]] चक्रही सुरू होते. [[स्तन|स्तनांची]] वाढ सुरू झाल्यावर साधारण 2 वर्षांनी, वयाच्या सरासरी 12.5व्या वर्षी, पहिली मासिक पाळी येते. पण मासिक पाळी येण्याच्या या वयात अनेक कारणांनी बदल होतो. साधारण 8 ते 16 वर्षे हे पहिली मासिक पाळी येण्याचे नैसर्गिक वय समजले जाते. पहिली काही वर्षे मासिक पाळ्या अनियमित असतात व त्यांतील अनेकांत स्त्रीबीज तयार होत नाही. काही वर्षांनंतर मासिक पाळीच्या चक्रांत स्त्रीबीज नियमितपणे तयार होऊ लागते व मासिक पाळीतही नियमितपणा येतो. स्त्रीबीजनिर्मिती सुरू झाली की मुलीमधे प्रजननक्षमता येते. ===योनीमार्ग=== पौगंडावस्थेत [[योनी|योनीमार्गाचीही]] वाढ होते. शिवाय ईस्ट्रोजेन या स्त्री-संप्रेरकांच्या प्रभावामुळे योनीमार्गाची अंतःत्वचा अधिक जाड व अनेक स्तरांची होते. त्यामुळे तिचा रंग आधीपेक्षा फिक्कट होतो. अंतःत्वचेच्या पेशींमधील ग्लायकोजेनचे प्रमाण वाढते. योनीमार्गात आढळणाऱ्या जंतूंमुळे ग्लायकोजेनचे लॅक्टिक आम्लात रूपांतर झाल्याने योनिमार्गाची आम्लता वाढते आणि परजीवींची वाढ सहसा होत नाही. ईस्ट्रोजेनमुळे योनीमार्गातील लाळेसारख्या स्रावाचे प्रमाण वाढल्याने आतील ओलसरपणा वाढतो. हे सर्व बदल मुलीला समागमासाठी शारीरिकदृष्ट्या तयार करतात. ===बाह्य जननेंद्रिये=== योनिमुख व त्याभोवतीच्या अवयवांना स्त्रीचे बाह्य जननेंद्रिय, गुप्तांग किंवा [[भग]] (Vulva<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Vulva</ref>) असे म्हणतात. पौगंडावस्थेमधे योनिमुखाभोवती असणाऱ्या मुख्यतः लघुभगोष्ठांची वाढ होते. बृहत्भगोष्ठांचीही वाढ झाल्याने ते जास्त फुगीर होतात आणि योनीमुख, भगशिश्न आणि भगप्रकोष्ठ जास्त झाकले जातात. ईस्ट्रोजेनच्या प्रभावामुळे फिओमेलॅनीन या रंगद्रव्याच्या अधिक निर्मितीमुळे लघुभगोष्ठ आणि काही मुलींत बृहत्भगोष्ठ (आणि ओठ) यांना विशेष लाल रंग येतो. [[भग|भगशिश्न]] आणि त्यातील उत्थानक्षम ऊतीची वाढ टेस्टोस्टेरॉनच्या प्रभावामुळे होते. या भागाच्या रक्तवाहिन्या आणि चेतातंतूंच्या पुरवठ्यातही वाढ होते. योनिमुखाच्या दोन्ही बाजूस असलेल्या [[भग|प्रघ्राणग्रंथींची]] (Bartholin's glands<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Bartholin's_glands</ref>) वाढ होऊन त्याही कार्यक्षम बनतात. ==मुलीत आढळणारी दुय्यम लैंगिक चिन्हे== ===स्तनांची वाढ व विकास=== [[चित्र:Adolescent Breast Development.jpg|इवलेसे|500x500अंश|'''किशोरवयापासून तरुण स्त्रीपर्यंतच्या स्तनांच्या वाढीचे टप्पे दर्शवणारी आकृती''']] [[स्तन|स्तनाग्रांभोवतीच्या]] एका किंवा दोन्ही चकत्यांखाली घट्ट फुगवटा दिसू लागणे हे मुलींमधे पौगंडावस्थेचे पहिले चिन्ह असते. ते सरासरी 10.5 वर्षे वयाच्या सुमाराला दिसते. त्यांना स्तनांच्या कळ्या किंवा कळे असे म्हणतात. त्यानंतर 6 ते 12 महिन्यांत हे फुगवटे दोन्ही बाजूंना चकत्यांच्या बाहेर पसरायला लागलेले दिसतात आणि त्यांना मऊपणा येतो. यावेळी मुख्यतः [[स्तन|स्तनग्रंथींमधील]] नलिकांच्या जाळ्यांची वाढ होत असते. ईस्ट्रोजेनच्या प्रभावामुळे '''फिओमेलॅनीन''' या रंगद्रव्याच्या अधिक निर्मितीमुळे स्तनाग्रे व त्याभोवतीच्या चकत्याही अधिक गडद होतात. आणखी 1 ते 2 वर्षांत स्तनांची वाढ आकारमान व आकाराच्या दृष्टीने पूर्णत्वाकडे होत राहाते. पण या काळात स्तनाग्रे आणि त्याभोवतीच्या चकत्या यांचे स्वतंत्र उंचवटे दिसतात. यावेळी ईस्ट्रोजेनच्या प्रभावामुळे मुख्य स्तनग्रंथींची वाढ होते. नंतर पूर्ण वाढ झालेल्या स्तनांत हे दुय्यम उंचवटे स्तनाच्या सर्वसाधारण आकारात मिसळून जातात. या स्तनग्रंथी व नलिकांच्या जाळ्यांच्या वाढीबरोबरच त्यांभोवतीच्या चरबीच्या थरातही वाढ होत राहाते व स्तनांना तरुण वयातील विशिष्ट आकार प्राप्त होतो. पूर्ण वाढ झालेल्या स्तनांचे आकारमान; त्यांतील ग्रंथी आणि चरबीचे प्रमाण आणि त्यांचा आकार यांत व्यक्तीव्यक्तीनुसार खूप फरक आढळतात. स्तनांचा विकास पुढे [[गर्भावस्था|गर्भावस्थेत]] व [[प्रसूती|प्रसूतीनंतरही]] होतो. मुलांमधे टेस्टोस्टेरॉनच्या विरोधी प्रभावामुळे स्तनांची वाढ रोखली जाते. पण काही वेळा पौगंडावस्थेच्या सुरुवातीला स्तनाग्रांखाली लहान घट्ट गाठ आढळते व नंतर काही महिन्यांत विरून जाते. ===बाह्य जननेंद्रीयाभोवतीचे केस=== स्तनांची वाढ सुरू झाल्यावर काही महिन्यांतच बाह्य जननेंद्रीयाभोवती केस दिसू लागतात. हे पौगंडावस्था सुरू झाल्याचे सहसा दुसरे बाह्य लक्षण असते. ते प्रथम बृहत्भगोष्ठांभोवती दिसू लागतात. नंतर 6 ते 12 महिन्यांत ते मोजता न येण्याइतके वाढतात व जघनास्थीच्या उंचवट्यावरही (Mons pubis - Mound of Venus<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Mons_pubis</ref>) दिसतात. त्यानंतर ते ’जांघेचा त्रिकोन’ या भागात व नंतर काही वेळा मांड्यांच्या आतील भागांवर वाढतात. क्वचित ते पोटावर बेंबीकडे वाढतात. पण मुलगा व मुलगी दोघांच्याही या भागावरील केसांच्या वाढीत वैशिष्ट्यपूर्ण फरक असतो. '''इतर शरीरावरील केस:''' ईस्ट्रोजेनच्या प्रभावामुळे मुलींच्या डोक्यावरचे केस मुलांपेक्षा जास्त मऊ होतात. काखांमधे मुलांप्रमाणेच पण जरा लवकर केस दिसू लागतात. इतर शरीरावर मात्र फक्त बारीक व विरळ लव असते. मुलांप्रमाणे हे केस वाढत नाहीत. काही मुलींमधे हात, पाय व पोटावर बेंबीखाली आणि क्वचित चेहेऱ्यावर कल्ल्यांच्या जागी व वरच्या ओठांवर केस दिसतात पण ते लव या स्वरूपात आखुड, मऊ आणि विरळ असतात. ===शरीराकृती आणि चरबीची शरीरातील विभागणी=== मुलींची वाढ मुलांपेक्षा लवकर सुरू होते, तिचा झपाटा जास्त असतो आणि ती लवकर थांबल्याने पुढे मुलींची उंची वाढणे बंद होते. ईस्ट्रोजेनच्या प्रभावामुळेच [[श्रोणी|श्रोणी-अस्थींचा]] खालचा भाग (जन्ममार्ग) रुंद होतो. श्रोणी-अस्थींच्या एकूण आकारात मुलगा व मुलगी असा वैशिष्ट्यपूर्ण स्पष्ट फरक दिसू लागतो. [[स्नायू|स्नायूंची]] वाढ होताना मुलींमधे न थकता दीर्घकाळ काम करू शकणाऱ्या स्नायूंचे प्रमाण वाढते. शिवाय मुलांच्या तुलनेत शरीरावर विशिष्ट भागात (स्तन, नितंब, मांड्या आणि दंड) जास्त चरबी साठते. यामुळे आणि श्रोणीच्या विशिष्ट आकारामुळे मुलींचे नितंब रुंद आणि फुगीर होतात आणि स्तनांच्या वाढीमुळे शरीराला गोलवा येतो. त्वचेखालील चरबीचे एकूण प्रमाणही मुलींत मुलांपेक्षा दीडपट जास्त असते. त्यामुळे शरीराला मऊपणा येतो. या सर्वांमुळे मुली मुलांपेक्षा सरासरी 13 सेंमी बुटक्या असतात; त्यांचा बांधा त्या मानाने लहानखोरा आणि नाजुक दिसतो आणि त्यांना वैशिष्ट्यपूर्ण स्त्री-आकृती प्राप्त होते. ===तारुण्यपीटिका आणि शरीराचा वास=== मुलांप्रमाणेच मुलींतही त्वचेवरील तेलाच्या प्रमाणात वाढ होते व त्यामुळे [[तारुण्यपीटिका]], विशेषतः चेहेऱ्यावर, जास्त प्रमाणात दिसू लागतात. तसेच जननेंद्रीये, काखा व मुख्यतः डोक्यावरच्या केसांमुळे त्या भागांत घाम जास्त येतो. त्यावर जंतूंची प्रक्रिया झाल्याने शरीराला व केसांना वैशिष्ट्यपूर्ण वास येतो. =पौगंडावस्थेची सुरुवात= पौगंडावस्थेच्या सुरुवातीला<ref>https://mr.wikipedia.org/wiki/पौगंडावस्था#चेता-अंतःस्रावी_प्रक्रिया</ref> [[अधश्चेतक|अधश्चेतक ग्रंथीमधे]] (Hypothalamus) 'प्रजननग्रंथीपोषी स्रावी संप्रेरकाच्या' (Gonadotrophin Releasing Hormone – GnRH) लाटा उत्पन्न होतात. त्यामुळे पौगंडावस्था सुरू झाल्याचा संदेश पोषग्रंथीला मिळतो आणि पोषग्रंथीत [[प्रजननग्रंथीपोषी संप्रेरके|'प्रजननग्रंथीपोषी संप्रेरकांच्या']] (Gonadotrophins: FSH & LH) निर्मितीला चालना मिळते. त्यामुळे या संप्रेरकांची रक्तातील पातळी अचानक वाढते व त्यांच्या प्रभावाखाली वृषण व अंडाशयाची वाढ (व कार्य) सुरू होते. मुळात अधश्चेतक ग्रंथीमधे या लाट का उत्पन्न होतात हे अजून पूर्णपणे माहित नाही. पण समाधान-संप्रेरक - 'लेप्टीन' (Leptin), 'किस्स्पेप्टीन' (Kisspeptin) व किस्स्पेप्टीनच्या निर्मितीवर नियंत्रण ठेवणारे 'न्यूरोकायनीन-बी' (Neurokinine B) यांचा यात सहभाग असावा. कारण त्यांची पातळी या सुमारास वाढलेली आढळते. या लाटा कधी उत्पन्न व्हाव्यात हे अनुवंशिकतेमुळेही ठरत असावे. ==पौगंडवस्थेची सुरुवात लवकर आणि उशिरा होण्याचे परिणाम== पौगंडवस्थेची सुरुवात लवकर किंवा उशीरा होण्याचे परिणाम वेगवेगळे दिसतात आणि ते मुलींमधे आणि मुलांमधेही वेगवेगळे दिसतात ===मुलींवर होणारे परिणाम=== सर्वसाधारणपणे ज्या मुलींची पौगंडावस्था उशीरा सुरू होते त्यांच्यात किशोरवयात व तारुण्यात सकारात्मक परिणाम दिसतात. याउलट पौगंडावस्था फार लवकर सुरू होणाऱ्या मुलींत नकारात्मक परिणाम दिसू शकतात. हे परिणाम जास्त करून मानसिक असतात व त्यांचा संबंध शरीर-प्रतिमेशी असतो. या मुली त्यांच्या वयाच्या इतर मुलींपेक्षा जास्त थोराड व स्थूल दिसू लागतात. इतरांच्या सहज दृष्टीस पडणारी दुय्यम लैंगिक चिन्हे, विशेषतः वाढणारे स्तन, त्यांच्या मनात लाज उत्पन्न करतात. लवकर सुरू झालेली मासिक पाळी त्यांना बेचैन करते. यामुळे नकारात्मक शरीरप्रतिमा, कमीपणाची भावना व औदासीन्य असे मानसिक परिणाम दिसू शकतात. किंवा काही वेळा खादाडपणा, आक्रमक वृत्ती, त्यांच्या गटात दादागिरी, अशा विकृती दिसतात. वयापेक्षा मोठे दिसणे व लैंगिक आकर्षण यांमुळे त्या मोठ्या मुलांच्या संपर्कात येऊन लैंगिक व इतर धोक्यांना बळी पडू शकतात. ===मुलांवर होणारे परिणाम=== मुलांमधे पौगंडावस्था लवकर सुरू झाल्यास किशोरवयात सकारात्मक परिणाम, उदाहरणार्थ, स्वतःची चांगली प्रतिमा, आत्मान्मानाची भावना, आत्मविश्वास, धडाडी, गटातील लोकप्रीयता, नेतृत्वगुण, इ. दिसतात असा समज होता. काही मुलांच्या बाबतीत ते खरेही आहे. परंतु आता त्याचे धोकेच जास्त आहेत असे लक्षात येते आहे. अशा मुलांत आक्रमकता, बेछूटपणा, कायदा मोडण्याची प्रवृत्ती, राग, विध्वंसक प्रवृत्ती आणि व्यसनाधीनता हे धोके जास्त संभवतात. त्यामुळे पालक, शाळा-कॉलेज, समाज, न्यायव्यवस्था यांच्याबरोबर समस्या निर्माण होऊ शकतात. त्याबरोबरच लैंगिक वर्तन लवकर सुरू झाल्याने त्यांच्यामुळे मुलींमधे किशोरवयातील गर्भधारणा, लैंगिक रोग, एड्स, बलात्कार या आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या इतर [[किशोरवयातील समस्या|समस्या]] उद्भवतात. पौगंडावस्था उशीरा सुरू झाल्यास कमीपणाची भावना, आत्मविश्वासाचा अभाव, चिंता, नैराश्य, औदासीन्य, लैंगिक वर्तनाची भिती, लैंगिक समस्या, इत्यादी प्रश्न निर्माण होऊ शकतात. हे प्रश्न आणि धोके कमी होण्यासाठी [[लैंगिक शिक्षण|लैंगिक शिक्षणाची]] आवश्यकता आहे. =पौगंडावस्थेतील फरक= [[चित्र:पौगंडावस्थेतील मानवी विकासाचा तक्ता (Pubertal Human Development Chart).jpg|उजवे|इवलेसे|800x800अंश|'''लैंगिक वाढ, दुय्यम लैंगिक चिन्हांच्या विकासाचे टप्पे, टप्प्यांचे कालावधी आणि मुलगा-मुलगी यांच्या लैंगिक विकासातील फरक दाखवणारा तक्ता''']] ==मुलगा व मुलगी== पौगंडावस्था सुरू होण्याचे वय आणि ती घडवून आणणारे मुख्य संप्रेरक हे दोन मुलगा व मुलगी यांच्या पौगंडावस्थेतील मुख्य फरक आहेत. पौगंडावस्था सुरू होण्याच्या वयात एकूणच खूप फरक दिसत असले तरी मुलींमधे पौगंडावस्था मुलांपेक्षा सरासरी 1 वर्ष आधी सुरू होते. आणि 1-2 वर्षे आधी पूर्ण होते. तसेच मुलींत पौगंडावस्था सुरू झाल्यावर साधारण 4 वर्षांत प्रजननक्षमतेतील परिपक्वता येते तर मुलांमधे हे बदल पौगंडावस्था सुरू झाल्यावर पुढे 6 वर्षेपर्यंत सावकाश होतात. पौगंडावस्थेच्या सुरुवातीला मुलींमधे लैंगिक संप्रेरकांची निर्मिती टेस्टोस्टेरॉनपासून (पुरुष संप्रेरक) सुरू होते. पण त्याचे रूपांतर बीजांडकोषात लगेच ईस्ट्रॅडिऑल या ईस्ट्रोजेनमधे होत असल्याने टेस्टोस्टेरॉनचे परिणाम न दिसता स्तनांची व गर्भाशयाची वाढ हे ईस्ट्रोजेनचे ’स्त्रीत्वाचे’ परिणाम दिसतात. मुलींमधे लैंगिक संप्रेरकांची निर्मिती जास्त गुंतागुंतीचीही असते. त्यात सुरुवातीला टेस्टोस्टेरॉन, नंतर [[स्त्रीबीज|स्त्रीबीजनिर्मिती]] सुरू झाल्यावर स्रवणारे प्रोजेस्टेरॉन आणि [[प्रोलॅक्टीन]](Prolactin<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Prolactin</ref>) या संप्रेरकांचाही सहभाग असतो. मुलींमधील बरीच दुय्यम लैंगिक चिन्हे हा टेस्टोस्टेरॉनचा परिणाम असतो. वाढीला चालना देणे हाही ईस्ट्रोजेनचा परिणाम आहे. त्यामुळे मुलींत या वयात वाढीचा झपाटा दिसतो. पण हाडांची वाढणारी टोके बंद करणे (epiphyseal closure<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Epiphyseal_plate</ref>) हाही ईस्ट्रोजेनचा परिणाम असल्याने मुलींची वाढ (व ऊंचीची वाढ) लवकर थांबते. याउलट मुलांमधे टेस्टोस्टेरॉन हे लैंगिक विकास घडवणारे व 'पुरुषी' गुणधर्मांचा विकास करणारे प्रमुख पुरुष-संप्रेरक आहे. मुलांमधे त्याचे रूपांतर ईस्ट्रॅडिऑलमधे सावकाश होते व ईस्ट्रॅडिऑलची पातळीही मुलींपेक्षा खूप कमी असते. त्याचा एक परिणाम म्हणजे मुलांची वाढ उशीरा सुरू होते, सावकाश चालू राहाते व जास्त काळ चालू राहाते. हाडांची वाढणारी टोकेही उशीरा बंद झाल्याने ती उशीरा थांबते. त्यामुळे पूर्ण वाढ झालेला तरुण तरुणीपेक्षा सरासरी 13 सेंमी उंच असतो. ==पौगंडावस्था सुरू होण्याचे वय== हे वय ठरवणे त्यामागचे दृष्टीकोन (शरीरिक किंवा अंतःस्रावांतील बदल) आणि हेतूंवर (समाजिक, मानसशास्त्रीय किंवा वैद्यकीय मानके ठरवणे) अवलंबून असते. शरीरावर बाह्य खुणा दिसायला लागणे हे सर्वसाधारणपणे पौगंडावस्था सुरू होण्याचे वय समजले जाते. कारण या खुणाच चेतासंस्थेतील व अंतःस्रावांतील शरीरांतर्गत बदलांच्या बाह्य निदर्शक असतात. पौगंडावस्था सुरू होण्याचे वय 10 ते 18 वर्षे वयापर्यंत बदलते. हे वय व्यक्ती-व्यक्तीनुसार, लिंगानुसार आणि जाती-जमाती-वंशानुसार बदलते. अनेक अभ्यासांतून आता असे निदर्शनास येत आहे की हे वय गेल्या शतकापासून हळूहळू कमी होत आहे.काही प्रगत देशांत 1840 साली ते 16-17 होते ते आता 10 वर्षांच्या आसपास आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत |vauthors=Whincup PH, Gilg JA, Odoki K, Taylor SJ, Cook DG | title = Age of menarche in contemporary British teenagers: survey of girls born between 1982 and 1986 | journal = BMJ | volume = 322 | issue = 7294 | pages = 1095–6 | year = 2001 | pmid = 11337438 | pmc = 31261 | doi = 10.1136/bmj.322.7294.1095}}</ref> याचा संबंध राहाणीमान आणि आहाराशी असावा असे वाटते. पौगंडावस्था सुरू होण्याच्या वयावर अनुवंशिक आणि परिसरातील अशा दोन्ही प्रकारच्या घटकांचा प्रभाव दिसतो. ===अनुवंशिक घटकांचा प्रभाव=== परिसरातील घटकांचा प्रभाव समान असलेल्या मुलांतील कमीतकमी 46% मुलांमधे पौगंडावस्था सुरू होण्याचे वय ठरवण्यात अनुवंशिक घटक थेट कारणीभूत असल्याचे आढळले.<ref name="xia">{{जर्नल स्रोत|last1=Ge|first1=Xiaojia|last2=Natsuaki|first2=Misaki N.|last3=Neiderhiser|first3=Jenae M.|last4=Reiss|first4=David|title=Genetic and Environmental Influences on Pubertal Timing: Results From Two National Sibling Studies|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-research-on-adolescence_2007_17_4/page/767|journal=Journal of Research on Adolescence|volume=17|pages=767–788|year=2007|doi=10.1111/j.1532-7795.2007.00546.x}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत |vauthors=Mustanski BS, Viken RJ, Kaprio J, Pulkkinen L, Rose RJ | title = Genetic and environmental influences on pubertal development: longitudinal data from Finnish twins at ages 11 and 14. |url=https://archive.org/details/sim_developmental-psychology_2004-11_40_6/page/1188 | journal = Developmental Psychology | volume = 40 | issue = 6 | pages = 1188–1198 | year = 2004 | pmid = 15535766 | doi = 10.1037/0012-1649.40.6.1188}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत |vauthors=Treloar SA, Martin NG | title = Age at menarche as a fitness trait: nonadditive genetic variance detected in a large twin sample. |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1990-07_47_1/page/137 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 47 | issue = 1 | pages = 137–148 | year = 1990 | pmid = 2349942 | pmc = 1683767}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत |vauthors=Kaprio J, Rimpelä A, Winter T, Viken RJ, Rimpelä M, Rose RJ | title = Common genetic influences on BMI and age at menarche. | journal = Human biology; an international record of research | volume = 67 | issue = 5 | pages = 739–753 | year = 1995 | pmid = 8543288}}</ref> हा अनुवंशिक संबंध आई आणि मुलगी यांच्यात जास्त घट्ट आढळला. पण याच्याशी संबंधित विशिष्ट जनुके कोणती ते अद्याप नक्की माहित नाही.<ref name="xia"/> ===परिसरातील घटकांचा प्रभाव=== परिसरातील घटकांचा प्रभावही तितकाच महत्त्वाचा आहे. हा प्रभाव मुलांपेक्षा मुलींच्या वयात येण्यावर व त्यांची पहिली मासिक पाळी सुरू होण्यावर जास्त आढळतो. '''संप्रेरके, स्टेरॉईड्स आणि रसायने:''' शेती व जनावरांच्या पैदाशीत वापरल्यावर पर्यावरणात शिल्लक राहिलेली व साठलेली संप्रेरके, औषधे, सौंदर्यप्रसाधने व इतर रसायने यांचा मानवी लैंगिक विकासावर परिणाम होत असावा अशी काळजी व्यक्त केली जाते. (मांस-उत्पादनासाठी लैंगिक संप्रेरकांच्या वापरावर अनेक देशांत बंदी आहे पण ती किती प्रमाणात वापरली जात असावीत हे माहित नाही.) प्लॅस्टिक, विशेषतः बाळांसाठी दुधाच्या, पाण्याच्या, पेयाच्या, फळांच्या रसांच्या इ. बाटल्या बनवण्यासाठी वापरले जाणारे प्लॅस्टिक बनवण्यासाठी वापरले जाणारे ’बिस्फेनॉल ए’ (Bisphenol A - BPA) ईस्ट्रोजेनच्या कार्यात अडथळा आणते पण ईस्ट्रोजेनसारखे कार्य करते. ते बाटल्यांमधील पाण्यात व खाद्यपदार्थांत, विशेषतः बाटल्या गरम केल्यास, पाझरते. बालकांच्या आणि मुलांच्या शरीरात ते लक्षणीय प्रमाणात आढळते. त्याच्यामुळे, विशेषतः मुलींमधे अकाली पौंगंडावस्था येण्याची शक्यता व्यक्त केली जाते. '''आहार:''' पौगंडावस्था सुरू होण्याच्या वयावर परिणाम करणाऱ्या परिसरातील घटकांपैकी आहार हा, विशेषतः मुलींमधे, सर्वात प्रभावी घटक आहे. उंच डोंगराळ भागांत राहाणाऱ्या मुलांमधे पौगंडावस्था उशीरा सुरू होते ही खूप पूर्वीच प्रथम निदर्शनास आलेली गोष्ट आहे. पण त्याचाही संबंध आहाराची उपलब्धता आणि गुणवत्ता यांच्याशीच असावा असे आता मानले जाते.   आवश्यकतेपेक्षा जास्त ऊर्जेचे (कॅलरीज्‌) शरीरातील चरबीत रूपांतर होते. चरबीची साठवण ही पौगंडावस्था (अप्रत्यक्षपणे प्रजननक्षमता) सुरू होण्यासाठी पुरेशी तरतूद झाल्याची निदर्शक असते व तसा संदेश मेंदूकडे जातो. निरनिराळ्या समाजांमधील आणि एकाच समाजातील निरनिराळ्या स्तरांमधील [[आहार|आहारातील]] फरक हे पौगंडावस्थेचे वय ठरवणारा प्रमुख घटक आहे असे गेल्या काही शतकांतील पुराव्यावरून निदर्शनास येते आहे. सर्व जगभरात गेल्या काही वर्षांतील मांसाहाराचे (प्राणिज प्रथिने) वाढलेले प्रमाण, आहारातील बदल (फास्ट फूड, जंक फूड), खाण्याच्या सवयींतील बदल (खादाडपणा, हॉटेलमधील खाणे, बाजारातील तयार पदार्थ खाणे, इ.) आणि किशोरवयातील स्थूलपणाचे वाढते प्रमाण यांमुळे पौगंडावस्थेचे वय कमीकमी होत आहे. पण त्याचबरोबर आहाराची गुणवत्ताही महत्त्वाची आहे. प्रथिनांची कमतरता आणि चोथ्याचे (Dietary Fiber) जास्त प्रमाण यांमुळे शुद्ध शाकाहारी मुलींमधे पौगंडावस्था उशीरा सुरू होऊ शकते आणि जास्त काळ रेंगाळते. यावरून असाही निष्कर्ष काढता येतो की एखाद्या समाजातील मुलींच्या पौगंडावस्था सुरू होण्याच्या वयाचा मध्यांक हा त्या समाजातील कुपोषित मुलींच्या प्रमाणाचा निर्देशांक असू शकतो आणि या वयांच्या खालच्या आणि वरच्या मर्यादेतील अंतर हा त्या समाजातील आर्थिक आणि अन्न-वितरणातील विषमतेचा निर्देशांक असू शकतो. '''स्थूलता आणि व्यायाम:''' स्थूलता हे 9 वर्षे वयाआधीच स्तनांची वाढ सुरू होणे आणि 12 वर्षे वयाआधीच पहिली मासिक पाळी येणे यांचे महत्त्वाचे कारण आहे असे संशोधनाअंती वैज्ञानिकांना वाटते. शिवाय स्थूलता आणि लवकर वयात येणे ही भविष्यातील अनारोग्याची नांदी असू शकते. दिवसातील जास्त सरासरी हालचाल आणि व्यायाम यांमुळे प्रजननासाठी उपलब्ध ऊर्जा कमी पडते आणि त्यामुळे पौगंडावस्था उशीरा सुरू होते. शरीरातील चरबीचे प्रमाण आणि रक्तातील कोलेस्टेरॉलची पातळी कमी असणे यांमुळे व्यायामाचा हा परिणाम आणखी वाढतो. '''शारीरिक-मानसिक रोग: दीर्धकाळ रेंगाळणाऱ्या आजारांमुळे मुलगे आणि मुली दोघांतही पौगंडावस्था उशीरा सुरू होते. विशेषतः अशा रोगांमुळे कुपोषण होत असेल तर हा परिणाम जास्त दिसतो. अंतःस्रावांच्या परिणामामुळे या वयात मेंदूमधेही अनेक बदल होत असतात. त्याचा एक परिणाम म्हणजे या काळात मानसिक, विशेषतः मनःस्थितीशी (mood) निगडित विमनस्कता, औदासीन्य, स्किझोफ्रेनिया (Schizophrenia<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Schizophrenia</ref>), इ. असे विकार जास्त प्रमाणात आढळतात. खादाडपणा (Bulimia<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Bulimia_nervosa</ref>) व बऱ्याच मुलींत भूक मंदावणे (Anorexia Nervosa<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Anorexia_Nervosa</ref>) हेही विकार आढळतात. अशा मुलामुलींत, मुख्यतः कुपोषणामुळे, पौगंडावस्था लवकर किंवा उशीरा सुरू होते. '''तणावजनक सामाजिक घटकः''' पर्यावरणातील अनेक घटकांमुळे व बऱ्याच मानसिक-सामाजिक कारणांमुळे पौगंडावस्था सुरू होण्याच्या वेळेत बदल होत असावेत असे वाटते. पण हे परिणाम सौम्य आणि अप्रत्यक्ष असतात आणि ते कसे होतात हे नीट माहित नाही. या वयात मुलांवर मुख्यतः कौटुंबिक प्रभाव असल्याने कुटुंबरचना आणि कौटुंबिक वातावरणाच्या पौगंडावस्थेवर होणाऱ्या परिणामांवर संशोधन केले गेले आहे. पण ते मुख्यतः मुलींची मासिक पाळी सुरू होण्याच्या वयावर आधारित, आकडेवारीवर (Statistical) आधारित, अपुरे, पूर्वग्रहदूषित व वादग्रस्त असण्याची शक्यता आहे. असुरक्षित (मुख्यतः लैंगिक दृष्ट्या) वातावरणात वाढणाऱ्या मुलींची मासिक पाळी काही महिने (सरासरीच्या) लवकर सुरू होते आणि सुरक्षित, एकत्र कुटुंबांत व आई-वडील दोघांच्या संरक्षणात वाढलेल्या मुलींची मासिक पाळी उशीरा सुरू होते असे या संशोधनातील सर्वसाधारण निरीक्षण आहे. युद्ध, निर्वासित अवस्था इ. अस्तित्वासाठी संघर्षाच्या व अत्यंतिक तणावाच्या परीस्थितीत मासिक पाळी उशीरा सुरू होते. त्यात अशा परीस्थितीत झालेली उपासमारही कारणीभूत असते. ==पौगंडावस्थेतील घटनांचा क्रम== पौगंडावस्थेच्या कालावधीत घडणाऱ्या निरनिराळ्या धटना, निरनिराळ्या अवयवांचा विकास आणि इतर दुय्यम लैंगिक चिन्हे दिसणे यांचा क्रम सर्वसाधारणपणे वर सांगितल्याप्रमाणे असला तरी त्यात बदल होऊ शकतात. काही वेळा हे बदल नैसर्गिक फरकांमुळे होत असले तरी त्यांसाठी वैद्यकीय सल्ला घेणे योग्य ठरते. कारण त्यांमागच्या गुंतागुंतीच्या अंतःस्रावी व इतर घटनांतील बिघाडाचे ते निदर्शक असू शकतात. =चेता-अंतःस्रावी प्रक्रिया= पौगंडावस्था ही मुळात एक गुंतागुंतीची चेता-अंतःस्रावी प्रक्रिया आहे. तिचा उद्देश अपरिपक्व मुलाला परिपक्व आणि प्रजननक्षम तरुण बनवणे हा आहे. या प्रक्रियेत चेतासंस्थेतील [[मध्यवर्ती चेतासंस्था]] व [[अधश्चेतक]] (Hypothalamus) आणि अंतःस्रावी प्रजननसंस्थेतील [[पोष ग्रंथी|पोष ग्रंथी/पीयूष ग्रंथी]], [[प्रजनन ग्रंथी]] आणि [[अधिवृक्क ग्रंथी]] यांचा समावेश होतो. एका ग्रंथीतून स्रवणाऱ्या अंतःस्रावांच्या संदेशांना प्रतिसाद म्हणून दुसऱ्या ग्रंथीतून अंतःस्राव निर्माण होतात आणि त्यांचे एकमेकांवर उत्तेजक किंवा प्रतिबंधक प्रभावाने नियंत्रण असते. शरीरातील इतर अंतःस्रावी ग्रंथी व संस्थांकडून मिळणारी माहिती आणि नियंत्रणावरही त्यांचा प्रतिसाद अवलंबून असतो. ==चेता-अंतःस्रावी प्रक्रियेत सहभागी अवयव व त्यांचे कार्य== [[चित्र:पौगंडावस्थेतील संप्रेरक-नियंत्रण - Puberty-Hormonal control.jpg|अल्ट=|इवलेसे|500x500अंश|अंतःस्रावी ग्रंथींचे लैंगिक वाढ-विकास व कार्यावरील नियंत्रण दर्शवणारी आकृती. ]] '''[[मध्यवर्ती चेतासंस्था]]:''' योग्य वेळ येईपर्यंत मध्यवर्ती चेतासंस्था अधश्चेतकातील आर्क्वेट केंद्रकाला पौगंडावस्था सुरू करण्याचे कार्य सुरू करण्यास प्रतिबंध करते व नंतर प्रजननग्रंथी, मेद ऊतक, शरीरातील इतर संस्था व मेंदूतील इतर भागांकडून येणाऱ्या संदेशांचा अर्थ लावून योग्य वेळी आर्क्वेट केंद्रकाला प्रतिबंधमुक्त करते. '''[[अधश्चेतक|अधश्चेतकातील]] आर्क्वेट केंद्रकः''' प्रजनन संस्थेचे कार्य सुरू करणारा व पुढे योग्य रीतीने चालू ठेवणारा हा मुख्य नियंत्रक आहे. यातील चेतापेशींतून स्रवणारे संप्रेरक पोष ग्रंथीला उत्तेजित करतात. '''[[पोष ग्रंथी]]:''' अधश्चेतकाने उत्तेजित केल्यावर या ग्रंथीतून प्रजनन ग्रंथींना उत्तेजित करणारे संप्रेरक स्रवतात आणि रक्तामार्फत प्रजनन ग्रंथींपर्यंत पोचतात. '''[[प्रजनन ग्रंथी]]:''' पोष ग्रंथीतून स्रवलेल्या संप्रेरकांमुळे पुरुषामधे [[वृषण]] आणि स्त्रीमधे [[बीजांडकोष]] या प्रजनन ग्रंथी उत्तेजित होतात आणि अनुक्रमे टेस्टोस्टेरॉन आणि ईस्ट्रोजेन या संप्रेरकांची निर्मिती करतात. या संप्रेरकांमुळे मुलगा व मुलीत अनुक्रमे पुरुषत्वाचे व स्त्रीत्वाचे गुणधर्म विकसित होतात. शिवाय या संप्रेरकांचा अधश्चेतकावर प्रतिबंधक प्रभाव असतो. '''[[अधिवृक्क ग्रंथी]]:''' या ग्रंथी प्रजनन ग्रंथींच्या आधी 1-2 वर्षे विकसित होतात आणि त्यांचे कार्य सुरू होते. त्यातून स्रवणाऱ्या [[अधिवृक्कजन्य पुरुषजनक संप्रेरक|अधिवृक्कजन्य पुरुषजनक संप्रेरकांमुळे]] मुलगा व मुलगी या दोघांतही काही दुय्यम लैंगिक गुणधर्मांचा विकास होतो. ==मुख्य सहभागी अंतःस्राव== '''1.  न्यूरोकायनीन बी''' (Neurokinin B<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Neurokinin_B</ref>)आणि '''किस्पेप्टीन''' (Kisspeptin<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Kisspeptin</ref>): अधश्चेतकामधील चतापेशींमधे असणारी ही न्यूरोपेप्टाईड गटातील रासायनिक द्रव्ये त्या पेशींत '''प्रजननग्रंथीपोषी स्रावी संप्रेरक''' (Gonadotropin Releasing Hormones – GnRH) निर्मितीला व स्रवण्याला सुरुवात करून देतात. याबरोबर पौगंडावस्थेची सुरुवात होते. '''2.  प्रजननग्रंथीपोषी स्रावी संप्रेरक''' (Gonadotropin-Releasing Hormone - '''GnRH'''<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Gonadotropin-Releasing_Hormone</ref>): हा पेप्टाईड संप्रेरक पोष ग्रंथीतील '''प्रजननग्रंथीपोष पेशींना''' (Gonadotropic Cells<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Gonadotropic_cell</ref>) 'पुटक उद्दीपक संप्रेरक' व 'ल्यूटीनकारी संप्रेरक' या '''पोषी संप्रेरकांची''' (Gonadotropic Hormones<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Gonadotrophin</ref>) निर्मिती करण्यासाठी उत्तेजित करतो. '''3.  पुटक उद्दीपक संप्रेरक''' (Follicle-Stimulating Hormone - '''FSH'''<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Follicle-Stimulating_Hormone</ref>):  हा प्रथिन-स्वरूपातील '''पोषी संप्रेरक''' (Gonadotropic Hormone) प्रजननग्रंथीपोष पेशींतून स्रवतो आणि रक्तप्रवाहात मिसळतो. पौगंडावस्थेच्या सुरुवातीला याचे रक्तातील प्रमाण जवळजवळ 2.5 पट वाढते. याच्यामुळे बीजांडकोषातील बीजांडपुटके उत्तेजित होतात आणि वृषणातील शुक्रजंतूजनक आणि 'सर्टोली' पेशी (Sertoli Cells<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Sertoli_cell</ref>) उत्तेजित होतात. '''4.  ल्यूटीनकारी संप्रेरक''' (Luteinizing Hormone - '''LH'''<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Luteinizing_Hormone</ref>): हाही प्रथिन-स्वरूपातील '''पोषी संप्रेरक''' (Gonadotropic Hormone) प्रजननग्रंथीपोष पेशींतून स्रवून रक्तप्रवाहात मिसळतो. पौगंडावस्थेच्या सुरुवातीला याचे रक्तातील प्रमाण अचानक जवळजवळ 25 पट वाढते (पुटक उद्दीपक संप्रेरकाच्या 10 पट) वाढते. याच्यामुळे वृषणातील 'लेडिग' पेशी (Leydig cells<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Leydig_cell</ref>) आणि बीजांडकोषातील 'थीका' पेशी (Theca cells<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Theca_of_follicle</ref>) उत्तेजित होतात. '''5.  टेस्टोस्टेरॉन''' (Testosterone<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Testosterone</ref>): हा स्टेरॉईड स्वरूपातील संप्रेरक मुख्यतः वृषणातील 'लेडिग' पेशींतून स्रवतो. काही प्रमाणात तो बीजांडकोषातील 'थीका' पेशींतून आणि अधिवृक्क बाह्यकातूनही स्रवतो. सस्तन प्राण्यांतील तो 'मूळ' उपचयी स्टेरॉईड असून प्रमुख '''पुरुष-संप्रेरक''' (पुरुषत्वजनक संप्रेरक - Androgen) आहे. संपूर्ण शरीरातील अनेक ठिकाणच्या ऊतकांत असलेल्या आणि या संप्रेरकाला प्रतिसाद देणाऱ्या पुरुषकारी ग्राहकांवर तो प्रभाव पाडतो. या प्रभावामुळे त्या ऊतकांत पुरुषी गुणधर्मांचा विकास होतो. '''6.  ईस्ट्रॅडिऑल''' (Estradiol<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Estradiol</ref>): हा टेस्टोस्टेरॉनपासून निर्माण होणारा स्टेरॉईड स्वरूपातील मुख्य '''स्त्री-संप्रेरक''' (स्त्रीत्वजनक संप्रेरक - Estrogen) आहे. तो मुख्यतः स्त्रियांच्या बीजांडकोषातील 'ग्रॅन्युलोझा' पेशींपासून (Granuloza cells<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Granulosa_cell</ref>) निर्माण होत असला तरी थोड्या प्रमाणात अधिवृक्क ग्रंथींतून आणि पुरुषांच्या वृषणांतून स्रवणाऱ्या टेस्टोस्टेरॉनपासूनही निर्माण होतो. संपूर्ण शरीरातील अनेक ठिकाणच्या ऊतकांत असलेल्या आणि या संप्रेरकाला प्रतिसाद देणाऱ्या स्त्रीकारी ग्राहकांवर तो प्रभाव पाडतो. या प्रभावामुळे त्या ऊतकांत स्त्रीत्वाच्या गुणधर्मांचा विकास होतो. '''7.  अधिवृक्कजन्य पुरुषकारी संप्रेरक''' (Adrenal Androgens<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Androgen</ref>): हे अधिवृक्क ग्रंथींच्या बाह्यपटलातील जालिकामय क्षेत्रात निर्माण होणारे स्टेरॉईड स्वरूपातील पुरुषत्वजनक संप्रेरक आहेत. हे मुलगा व मुलगी या दोघांतही निर्माण होतात. पौगंडावस्थेच्या सुरुवातीच्या काळात मुलांमधे आणि मुलींमधेसुद्धा होणाऱ्या काही पुरुषकारी दुय्यम लैंगिक गुणधर्मांच्या (उदाहरणार्थ, शरीरावरील केसांची वाढ) विकासाला ते हातभार लावतात. '''8.  इन्शुलीनसदृश वाढ-घटक 1''' (Insulin-like growth factor 1 - '''IGF 1'''<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Insulin-like_growth_factor_1</ref>): वाढ संप्रेरकाच्या वाढत्या पातळीला प्रतिसाद म्हणून या संप्रेरकाच्या पातळीत पौगंडावस्थेत लक्षणीय वाढ होते. पौगंडावस्थेत दिसणाऱ्या अचानक वाढीच्या झपाट्याचा/झटक्याचा हा मुख्य प्रवर्तक असावा. '''9.  लेप्टीन''' - ’समाधान-संप्रेरक’ (Leptin<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Leptin</ref>): हा प्रथिन स्वरूपातील संप्रेरक मेद-ऊतकातून स्रवतो. '''अधश्चेतक''' हा याचा मुख्य लक्ष्य अवयव आहे. भुकेचे, समाधानाचे आणि ऊर्जेच्या चयापचयाचे नियंत्रण करण्यासाठी मेंदूला (मुख्यतः अधश्चेतकाला) शरीरातील मेदसाठ्याची आणि शरीर-वस्तुमानाची अंदाजे कल्पना असणे आवश्यक असते. ही माहिती लेप्टीनची पातळी देत असावी असे वाटते. शरीरात पुरेसा मेदसाठा आणि पुरेसे शरीर-वस्तुमान असल्याशिवाय पौगंडावस्थेला (मुख्यत मुलींच्या) सहसा सुरुवात होत नाही. म्हणून पौगंडावस्थेला सुरुवात करण्यास (आणि त्यामुळे नंतर स्त्री प्रजननक्षम होण्यास) अनुकूलता दर्शवणारा संप्रेरक म्हणूनही तो काम करतो. ==चेता-अंतःस्रावी प्रक्रियेतील मुख्य टप्पे== गर्भारपणाच्या पहिल्या तिमाहीच्या शेवटी गर्भातील अंतःस्रावी प्रजननसंस्था कार्यरत होते. जन्म होण्याच्या सुमारास वृषण आणि बीजांडकोष तात्पुरते निष्क्रीय होतात परंतु पुढे काही महिने पुन्हा कार्यरत राहातात. त्यानंतर लैंगिक स्टेरॉईड्स्ना नकारात्मक प्रतिसाद देणारी मेंदूतील यंत्रणा परिपक्व होऊन अधश्चेतकामधील आर्क्वेट केंद्रकाचे कार्य पौगंडावस्थेपर्यंत दडपले जाते. यामुळे बालवयात प्रजननग्रंथीपोषी संप्रेरक आणि लैंगिक स्टेरॉईड संप्रेरकांची (टेस्टोस्टेरॉन, ईस्ट्रॅडिऑल, इ.) पातळी (सध्या उपलब्ध असलेल्या पद्धतींनी) न मोजता येण्याइतकी खालावते. (पण या काळात या संप्रेरकांच्या पातळीत होणाऱ्या सूक्ष्म चढ-उतारांमुळे बीजपेशी - भावी बीजांडे - आणि त्याभोवतीच्या पुटकांची संख्या जवळजवळ दुप्पट होते असे दर्शवणारे पुरावे नवीन संशोधनातून उपलब्ध होत आहेत.) खऱ्या पौगंडावस्थेची सुरुवात मध्यवर्ती चेतासंस्थेतील गुंतागुंतीच्या प्रक्रियांतून होते. शरीरावर पौगंडावस्थेचे पहिले चिन्ह बाह्यतः दिसण्याआधी 1 ते 2 वर्षे (8 ते 10 वर्षे वयाच्या सुमारास) या प्रक्रिया सुरू होतात. मेंदूच्या इतर क्षेत्रांत निर्माण होत असलेले, अधश्चेतकातील आर्क्वेट केंद्रकाला दडपणारे, प्रतिबंधक संकेत बंद होतात. त्याचबरोबर  प्रजननग्रंथी, मेद ऊतक व शरीरातील इतर संस्था यांच्याकडून येणाऱ्या अंतःस्रावांच्या स्वरूपातील संदेशांमुळे आर्क्वेट केंद्रकामधील चेतापेशी उत्तेजित होतात आणि नैसर्गिक पौगंडवस्थेची सुरुवात होते. (मेंदूच्या इतर क्षेत्रांत निर्माण होत असलेले हे प्रतिबंधक संकेत आणि त्यांचा आर्क्वेट केंद्रकावरील प्रभाव दूर करणाऱ्या यंत्रणा यांच्यावर अनेक वर्षे संशोधन सुरू आहे. याबद्दलचे आकलन अजून अपूर्ण आहे. पण 'समाधान-संप्रेरक' '''लेप्टीनची''' पातळी बालवयात सतत वाढत असते आणि ती आर्क्वेट केंद्रकाला प्रतिबंधमुक्त करून कार्यरत करण्यात सहभागी असते.) आर्क्वेट केंद्रकातील चेतापेशींत असणारी रासायनिक द्रव्ये (न्यूरोपेप्टाईड्स '''न्यूरोकायनीन बी''' आणि '''किस्स्पेप्टीन''') त्या पेशींत '''प्रजननग्रंथीपोषी स्रावी संप्रेरकाच्या''' (GnRH) निर्मितीला व लाटांच्या स्वरूपात स्रवण्याला सुरुवात करून देतात. (मुळात अधश्चेतकामधे ही लाट का उत्पन्न होते हे अजून पूर्णपणे माहित नाही. पण 'लेप्टीन', 'किस्स्पेप्टीन' व किस्स्पेप्टीनच्या निर्मितीवर नियंत्रण ठेवणारे 'न्यूरोकायनीन-बी' यांचा यात सहभाग असावा. कारण त्यांची पातळी या सुमारास वाढलेली आढळते. ही लाट कधी उत्पन्न व्हावी हे अनुवंशिकतेमुळेही ठरत असावे.) प्रजननग्रंथीपोषी स्रावी संप्रेरक लाटांच्या स्वरूपात [[पोष ग्रंथी|पोष ग्रंथीतील प्रवेशिका नीलेत]] (Pituitary Portal System) प्रवेश करतो आणि पोष ग्रंथीला उत्तेजित करतो. त्यामुळे पौगंडावस्था सुरू झाल्याचा संदेश पोष ग्रंथीला मिळतो आणि पोष ग्रंथीत '''पुटक उद्दीपक संप्रेरक''' (Follicle Stimulating Hormone – FSH) आणि '''ल्यूटीनकारी संप्रेरक''' (Luteinizing hormone – LH) या प्रजननग्रंथीपोषी संप्रेरकांची निर्मिती सुरू होते आणि ते लाटांच्या स्वरूपात रक्तातून प्रसारित केले जातात. या संप्रेरकांच्या उत्तेजनामुळे प्रजननग्रंथींची (बीजांडकोष आणि वृषणाची) वाढ (व कार्य) सुरू होते आणि त्यांत अनुक्रमे स्त्री-संप्रेरक '''ईस्ट्रोजेन''' आणि पुरुष-संप्रेरक '''टेस्टोस्टेरॉनची''' निर्मिती सुरू होते. या संप्रेरकांमुळे अनुक्रमे मुलींत स्त्रीबीजांची ('''बीजांडे''') आणि मुलांत पुरुषबीजांची ('''शुक्रजंतूंची''') निर्मिती सुरू होते. याबरोबरच दोघांतही पौगंडावस्थेचे इतर बदलही सुरू होतात. मध्यवर्ती चेतासंस्थेतील '''जीएन्‌आरएच (GnRH) स्पंदकातून''' येणारे उत्तेजक संदेश स्पंदनस्वरूपात येत असल्याने 'प्रजननग्रंथीपोषी स्रावी संप्रेरकही (GnRH)' लाटांच्या स्वरूपात स्रवतो आणि परिणामी पोष ग्रंथीतून 'ल्यूटीनकारी संप्रेरक' आणि 'पुटक उद्दीपक संप्रेरकही'  लाटांच्या स्वरूपात स्रवतात. शारीरिक पौगंडावस्था सुरू होण्याआधी सुरुवातीला या लाटा फक्त झोपेतच निर्माण होतात पण नंतर पौगंडावस्थेच्या शेवटी त्या दिवसरात्र निर्माण होत राहातात.  या बदलांच्या थोडे आधीच (6 ते 11 वर्षे वयात) '''अधिवृक्क ग्रंथींची''' वाढ आणि कार्य ('''अधिवृक्कविकासारंभ''' - Adrenarche<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Adrenarche</ref>) सुरू झालेले असते. त्यांतून स्रवणाऱ्या स्टेरॉईड स्वरूपातील '''अधिवृक्कजन्य पुरुषकारी संप्रेरकांमुळे (Adrenal androgens)''' पौगंडावस्थेतील काही दुय्यम लैंगिक गुणधर्मांचा (मुलगा व मुलगी या दोघांतीलही जननेंद्रीयांवरील व इतर शरीरावरील केसांची वाढ; त्वचेवरील घर्मग्रंथी व शरीरगंध; केसांच्या मुळाशी असणाऱ्या तैलग्रंथी आणि तारुण्यपीटिका; इत्यादी) विकास सुरू होतो. पण '''अधिवृक्कविकासारंभ''' (Adrenarche) आणि '''प्रजननग्रंथीविकासारंभ''' (Gonadarche) यांच्यातील परस्पर संबंधाचे आकलन अजून पूर्णपणे झालेले नाही. त्या कदाचीत एकापुढे एक किंवा बरोबर चालणाऱ्या स्वतंत्र प्रक्रियाही असू शकतील. म्हणून जननेंद्रीयांवरील केसांच्या वाढीवरून एखाद्या मुलात जननग्रंथीविकासारंभ व पौगंडावस्थेचा आरंभ झाला हा निष्कर्ष काढता येईलच असे नाही. या कालावधीत एकदम होणाऱ्या शारीरिक वाढीत 'पोष ग्रंथीतून' स्रवणारा '''वाढसंप्रेरक''' व '''अवटु ग्रंथीचाही''' (Thyroid<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Thyroid</ref>) सहभाग असतो. =लैंगिक शिक्षण= बऱ्याच मुलांची वा मुलींची या नैसर्गिक बदलांशी जुळवून घेताना दमछाक होते. कारण याबरोबर पालकांची मानसिकता, त्यांची मते, मित्रमैत्रिणींचे स्वभाव, जीवनाविषयक दृष्टीकोन अशा सर्व गोष्टी इथे संलग्न असतात. मुले संभ्रमित वा गोंधळून जाऊ नयेत, करीअरची दिशा भटकू नये म्हणून विश्वासार्ह [[लैंगिक शिक्षण]] हे योग्य स्त्रोतातून मिळेल याची पालकांनी खात्री करून घ्यावी असा आधुनिक वैद्यकीय दृष्टीकोन आहे. ==सोहळे आणि विधी== <ref>[http://www.navprabha.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1937:2010-01-23-06-09-00&catid=43:2009-09-10-05-31-19&Itemid=55 निरंजन घाटे]</ref>[[मुंज]] = संदर्भ = {{संदर्भयादी}} = बाह्य दुवे = * [http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/787325.cms डॉ प्रज्ञा दिवाण]{{मृत दुवा|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्ग:जीवशास्त्र]] [[वर्ग:मानव]] [[वर्ग:शरीराच्या अवस्था]] [[वर्ग:वाढ व विकास]] [[वर्ग:आरोग्य]] [[वर्ग:लैंगिकता]] ojd6wvrzm9pwgtp3lzfg6pkhk8vmx9u 0 28482 2704814 2409454 2026-08-23T18:54:33Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704814 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{माहितीचौकट मूलकण | नाव = विजाणू | चित्र = | तळटीपा = | यांनी सुचविला = [[रिचर्ड लेमिंग]] (१८३८-१८५१) <br /> [[जॉर्ज स्टोनी]] (१८७४) व इतर | शोध= | शोधक=[[जोसेफ जॉन थॉमसन]] | वर्गीकरण =[[फर्मिऑन]] | संरचना =[[मूलभूत कण]] | कुळ =[[लेप्टॉन]] | पिढी = पहिली | अन्योन्यक्रिया = [[गुरूत्वाकर्षण]], [[विद्युतचुंबकीय अन्योन्यक्रिया]], [[अशक्त अन्योन्यक्रिया]] | चिन्ह = e^-, <math> \beta^- </math> | प्रकार= | प्रतिकण = [[पॉझिट्रॉन]] | वस्तुमान =०.५१०९९८९१०(१३)[[मेगा-विजाणुव्होल्ट|MeV]]/[[प्रकाशाचा वेग|c]]^२<br /><small> ९.१०९३८२१५(४५)×१०^-३१ [[किलोग्रॅम|kg]]</small> ५.४८५७९९०९४३(२३)×१०^-४ [[आण्विक वस्तुमान एकक|u]] | विद्युतभार = = -१ e <br /> १.६०२१७६४८७(४०)×१०^−१९[[कूलोम|C]]<br /> −४.८०३×१०^−१० [[esu]] | चुंबकीय आघूर्ण = −१.००११५९६५२१८१११ <math> \mu_B </math> | विद्युतभार त्रिज्या = | विद्युत द्विध्रुव मोमेंट = | विद्युत ध्रुवीकरण क्षमता = | चुंबकीय ध्रुवीकरण क्षमता = | रंगभार = | फिरक = १/२ | आयसोफिरक = | समता = | आयुर्मान = }} '''विजाणू''' (इंग्रजी: ''Electron [[इलेक्ट्रॉन]]'') हा [[अणू|अणूच्या अंतरंगातील]] एक पायाभूत कण आहे. विजाणूचा [[विद्युत प्रभार]] ‘उणे १’ (-१) आहे. सर्व [[विद्युतचुंबकीय]] घटना आणि [[रासायनिक बंध]] विजाणूंमुळेच घडतात.विद्युत, चुंबकत्व, रसायनशास्त्र आणि औष्णिक चालकत्व यासारख्या असंख्य शारीरिक घटनेत विजाणूची महत्त्वाची भूमिका असते आणि ते गुरुत्वीय, वीज चुंबकीय आणि कमकुवत सुसंवादात देखील भाग घेतात.एका विजाणूचे शुल्क असल्याने, त्यासभोवतालचे वीज क्षेत्र असते आणि ते विजाणू एखाद्या निरीक्षकाच्या अनुषंगाने फिरत असल्यास, ते म्हणाले की एखादा चुंबकीय क्षेत्र तयार करण्यासाठी निरीक्षक त्याचे निरीक्षण करेल. इतर स्त्रोतांमधून उत्पादित इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक फील्ड लॉरेन्त्झ फोर्स नियमानुसार विजाणूच्या हालचालीवर परिणाम करतात.इ ===पायाभूत गुणधर्म=== विजाणूचे वस्तुमान ९.१०९ × १०^−३१ किलो,<ref name="CODATA">The original source for CODATA is {{जर्नल स्रोत | last = Mohr | first = P.J. | last2 = Taylor | first2 = B.N. | last3 = Newell | first3 = D.B. | year = 2006 | title = CODATA recommended values of the fundamental physical constants | journal = [[Reviews of Modern Physics]] | volume = 80 | pages = 633–730 | doi = 10.1103/RevModPhys.80.633 | bibcode=2008RvMP...80..633M | issue = 2 }} :Individual physical constants from the CODATA are available at: {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://physics.nist.gov/cuu/ | title = The NIST Reference on Constants, Units and Uncertainty | प्रकाशक = [[National Institute of Standards and Technology]] | accessdate = 2009-01-15 }}</ref> किंवा एका अणुवस्तुमानांकाच्या ५.४८९ × १०^-४ पट असते. [[अल्बर्ट आइनस्टाइन|आईनस्टाईन]]च्या वस्तुमान-ऊर्जा अक्षय्यतेच्या नियमाप्रमाणे विजाणूमधील स्थितिज ऊर्जा ०.५११ × १०^६ [[eV]] (विजाणू-व्होल्ट) एवढी येते.<ref name=nist_codata_mu> {{संकेतस्थळ स्रोत | title = CODATA value: proton-electron mass ratio | दुवा = http://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?mpsme | series = 2006 CODATA recommended values | प्रकाशक = [[National Institute of Standards and Technology]] | accessdate = 2009-07-18 }}</ref><ref> {{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Zombeck | पहिलेनाव = M.V. | वर्ष = २००७ | title = Handbook of Space Astronomy and Astrophysics | दुवा = http://books.google.com/?id=tp_G85jm6IAC&pg=PA14 | आवृत्ती = तिसरी | पृष्ठ = १४ | प्रकाशक= [[Cambridge University Press]] | आयएसबीएन = 0-521-78242-2 }}</ref> एका विजाणूचा वीजप्रभार -१.६०२ × १०^−१९ [[कूलोम]] एवढा असतो.<ref name="CODATA" /> हा वीजप्रभार इतर आण्विक कणांवरील प्रभारांची तुलना करण्यासाठी एकक म्हणून वापरला जातो.<ref> {{जर्नल स्रोत | last = Zorn | first = J.C. | last2 = Chamberlain | first2 = G.E. | last3 = Hughes | first3 = V.W. | year = 1963 | title = Experimental Limits for the Electron-Proton Charge Difference and for the Charge of the Neutron | url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1963-03-15_129_6/page/2566 | journal = [[Physical Review]] | volume = 129 | issue = 6 | pages = 2566–2576 | doi = 10.1103/PhysRev.129.2566 |bibcode = 1963PhRv..129.2566Z}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{भौतिकशास्त्र}} [[वर्ग:मूलकण व त्यांचे गट]] [[वर्ग:भौतिकशास्त्र]] [[वर्ग:विजाणूशास्त्र]] fec709cba8r9k4jvd2aq3i7ol7uy54z 0 32178 2705157 2678619 2026-08-24T08:29:41Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705157 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mumbai 03-2016 35 Prince of Wales Museum.jpg|300px|thumb|right|छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालय (Prince of Wales Museum)]] '''छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालय''', ज्याचे मूळ नाव प्रिन्स ऑफ वेल्स म्युझियम ऑफ वेस्टर्न इंडिया, हे मुंबई येथील एक संग्रहालय आहे जे प्रागैतिहासिक काळापासून आधुनिक काळापर्यंतच्या भारताच्या इतिहासाचे दस्तऐवजीकरण करते. २० व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात भारतातील ब्रिटिश राजवटीत, प्रिन्स ऑफ वेल्स (नंतर जॉर्ज पाचवा, राजे किंग युनायटेड किंग्डम आणि भारताचा सम्राट) यांच्या भेटीच्या स्मरणार्थ, सरकारच्या मदतीने बॉम्बे नावाच्या शहरातील प्रमुख नागरिकांनी त्याची स्थापना केली. हे दक्षिण मुंबईच्या मध्यभागी [[गेटवे ऑफ इंडिया]] जवळ आहे. १९९८ मध्ये मराठा साम्राज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या नावावरून संग्रहालयाचे नामकरण करण्यात आले. ही इमारत इंडो-सारासेनिक स्थापत्यशैलीमध्ये बांधली गेली आहे, ज्यात [[मोगल]], [[मराठा]] आणि [[जैन धर्म|जैन]] यांसारख्या वास्तुकलेच्या इतर शैलींचे घटक समाविष्ट आहेत. संग्रहालयाची इमारत पाम वृक्षांच्या बागेने आणि औपचारिक फुलांच्या बेडांनी वेढलेली आहे. संग्रहालयात प्राचीन भारतीय इतिहासाचे अंदाजे ५०,००० प्रदर्शने तसेच परदेशी भूमीवरील वस्तू आहेत, ज्यांचे प्रामुख्याने तीन विभागांमध्ये वर्गीकरण केले आहे: कला, पुरातत्व आणि नैसर्गिक इतिहास. या संग्रहालयात गुप्त, मौर्य, चालुक्य आणि राष्ट्रकूट यांच्या काळातील सिंधू संस्कृतीच्या कलाकृती आणि प्राचीन भारतातील इतर अवशेष आहेत. या इमारतीचा आणि सभोवतालच्या परिसराचा आराखडा वास्तू विशारद, जॉर्ज विटेट याने तयार केला होता. विशेष म्हणजे ही वास्तू बघत असतानाही ती भारतीय शैलीची वाटते. ही इमारत बघताना जाळीदार नक्षीकामातून इस्लामी वास्तुतंत्राचा, ठिकठिकाणी असलेल्या झरोक्यांमुळे राजपूत शैलीचा आणि इतर कमानी किंवा व्हरांड्यांच्या रचनेतून हिंदू मंदिराच्या वास्तुतंत्राचा प्रत्यय येतो. == इतिहास == १९०४ मध्ये, मुंबईतील काही प्रमुख नागरिकांनी प्रिन्स ऑफ वेल्स, भावी [[युनायटेड किंग्डमचा पाचवा जॉर्ज|राजा जॉर्ज पंचम]] यांच्या भेटीच्या स्मरणार्थ एक संग्रहालय प्रदान करण्याचा निर्णय घेतला. १४ ऑगस्ट १९०५ रोजी समितीने एक ठराव पारित केला: "संग्रहालयाची इमारत मुंबईच्या महान महानगराच्या उभारणीसाठी ब्रिटिश राजे त्यांच्या महत्वाकांक्षी योजनांसह पुढे जात असलेल्या वैभव आणि उंचीला मूर्त रूप देते". "स्थानिक आर्किटेक्चरच्या उत्कृष्ट शैलीला अनुसरून, अनेक इमारती बांधण्यात आल्या, त्यापैकी बॉम्बे हायकोर्टाची इमारत आणि नंतर गेटवे ऑफ इंडिया या इमारती सर्वात उल्लेखनीय होत्या".[[चित्र:Mumbai_Shivaji_museum.jpg|thumb|]] ११ नोव्हेंबर १९०५ रोजी प्रिन्स ऑफ वेल्स यांनी पायाभरणी केली आणि संग्रहालयाला औपचारिकपणे "प्रिन्स ऑफ वेल्स म्युझियम ऑफ वेस्टर्न इंडिया" असे नाव देण्यात आले. १ मार्च १९०७ रोजी, [[बॉम्बे प्रांत]] सरकारने संग्रहालय समितीला "क्रिसेंट साइट" नावाचा एक तुकडा मंजूर केला, जिथे संग्रहालय आता उभे आहे. खुल्या डिझाईन स्पर्धेनंतर, १९०९ मध्ये वास्तुविशारद जॉर्ज विटेट यांना संग्रहालयाच्या इमारतीची रचना करण्यासाठी नियुक्त करण्यात आले. विटेट ने आधीच जनरल पोस्ट ऑफिसच्या डिझाईनवर काम केले होते आणि १९११ मध्ये मुंबईच्या सर्वात प्रसिद्ध खुणांपैकी एक, गेटवे ऑफ इंडियाची रचना केली होती. संग्रहालयाला रॉयल व्हिजिट (१९०५) मेमोरियल फंडाद्वारे निधी दिला गेला. शिवाय, शासन व नगरपालिकेने रु. ३,००,००० आणि रु. २,५०,००० अनुक्रमे. सर करिमभॉय इब्राहिम (प्रथम बॅरोनेट) यांनी आणखी रु. ३,००,००० आणि सर कावासजी जहांगीर यांनी रु. ५०,०००. संग्रहालयाची स्थापना १९०९ च्या बॉम्बे ॲक्ट क्र. III अंतर्गत करण्यात आली. संग्रहालयाची देखभाल आता सरकार आणि [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका|मुंबई महानगरपालिकेच्या]] वार्षिक अनुदानाद्वारे केली जाते. नंतरचे संग्रहालय ट्रस्टच्या विल्हेवाटीवर असलेल्या निधीवर जमा होणाऱ्या व्याजातून या अनुदानांसाठी पैसे देतात. संग्रहालय इमारत १९१५ मध्ये पूर्ण झाली, परंतु १९२० मध्ये समितीकडे सुपूर्द करण्यापूर्वी पहिल्या महायुद्धादरम्यान बाल कल्याण केंद्र आणि लष्करी रुग्णालय म्हणून वापरण्यात आले. प्रिन्स ऑफ वेल्स संग्रहालयाचे उद्घाटन १० जानेवारी १९२२ रोजी लेडी लॉईड, जॉर्ज लॉईड, मुंबईचे गव्हर्नर यांची पत्नी यांच्या हस्ते करण्यात आले. संग्रहालय इमारत ही शहराची ग्रेड I हेरिटेज इमारत आहे आणि १९९० मध्ये भारतीय हेरिटेज सोसायटीच्या बॉम्बे चॅप्टरने हेरिटेज इमारतीच्या देखभालीसाठी प्रथम पारितोषिक (अर्बन हेरिटेज अवॉर्ड) प्रदान केले होते. १९९८ मध्ये संग्रहालयाचे नाव छत्रपती शिवाजी महाराज वास्तु संग्रहालय असे ठेवण्यात आले. योद्धा राजा आणि मराठा साम्राज्याचा संस्थापक शिवाजी. १९९५ मध्ये शहराचे नाव बदलल्यानंतर संग्रहालयाचे नामकरण करण्यात आले, जेव्हा वसाहती नाव "बॉम्बे" हे मूळ "मुंबई" ने बदलले. == आर्किटेक्चर == संग्रहालय इमारत ३ एकर (१२,००० मी²) क्षेत्रात वसलेली आहे, तिचे बांधलेले क्षेत्र १२,१४२.२३ चौरस मी. आहे. हे पाम वृक्षांच्या बागेने आणि औपचारिक फुलांच्या बेडांनी वेढलेले आहे. म्युझियमची इमारत, स्थानिकरित्या उत्खनन केलेल्या ग्रे कुर्ला बेसाल्ट आणि बफ रंगीत ट्रेचाइट मालाड दगडापासून बनलेली आहे. ही एक तीन-मजली ​​आयताकृती रचना आहे, जी पायावर एका घुमटाने आच्छादित आहे, जी इमारतीच्या मध्यभागी एक अतिरिक्त मजला जोडते. पाश्चात्य भारतीय आणि इंडो-सारासेनिक वास्तुकला शैलीत बांधलेली, इमारत एक मध्यवर्ती प्रवेशद्वार पोर्च आहे, ज्याच्या वर एक घुमट आहे, मंद आणि सुधारित "पांढऱ्या आणि निळ्या फ्लेक्समध्ये टाइल केलेले, कमळ - पाकळ्याच्या आधारावर" आहे. मध्यवर्ती घुमटाभोवती लहान घुमटांसह शिखरांचा एक समूह. या इमारतीत मुघल राजवाड्याच्या वास्तुकलेने प्रेरित असलेल्या इस्लामिक घुमटासह फायनलसह पसरलेल्या बाल्कनी आणि जडलेल्या मजल्यासारख्या वैशिष्ट्यांचा समावेश केला आहे. वास्तुविशारद जॉर्ज विटेट यांनी गोलकोंडा किल्ल्यावरील घुमट आणि विजापूरमधील गोल गुम्बाझ येथील आतील कमानींचे मॉडेल तयार केले. संग्रहालयाच्या आतील भागात १८व्या शतकातील वाडा (एक मराठा वाडा) चे स्तंभ, रेलिंग आणि बाल्कनी जैन शैलीतील आतील स्तंभांसह एकत्रित केले आहे, जे मराठा बाल्कनीच्या खाली मध्य मंडपाचे मुख्य भाग बनवतात. त्याच्या अलीकडील आधुनिकीकरण कार्यक्रमात (२००८), संग्रहालयाने पाच नवीन गॅलरी, एक संवर्धन स्टुडिओ, एक भेट देणारे प्रदर्शन गॅलरी आणि एक सेमिनार रूम, संग्रहालयाच्या पूर्व विंगमध्ये स्थापित करण्यासाठी ३०,००० चौरस फूट (२,८०० मी²) जागा तयार केली. संग्रहालयात एक लायब्ररी देखील आहे. == लहान मुलांसाठी खास वस्तुसंग्रहालय == मुख्य वस्तुसंग्रहालयात फिरताना वस्तू नाजूक आणि शतकानुशतके जपलेल्या आणि अमूल्य ऐतिहासिक वारसा जपणारा असल्याने त्यांना हात लावण्यास आणि जवळून बघण्यास परवानगी नसते. लहान मुलांना फार उत्सुकता, कुतूहल आणि जिज्ञासा असते आणि त्या जिज्ञासूपणाला वाव देण्यासाठी लहान मुलांसाठी खास वस्तुसंग्रहालय बनविले आहे. श्री.सव्यसाची मुखर्जी ह्यांच्या कल्पनेतून २९ मार्च २०१९ला हे साकारण्यात आले. ह्या वस्तुसंग्रहालयाला दरवर्षी सुमारे दोन लाख विद्यार्थी भेट देतात. हे संग्रहालय दहा हजार चौरस फूट परिसरात वसविले आहे. ह्यात ॲंम्पिथिएटर, कृती प्लाझा आणि गच्ची आहे. यातील वस्तू मुलांना हाताळला येतात.'स्वतःच शोधा, शिका आणि इतरांनाही माहिती वाटा'अशी त्रिसूत्री कल्पना येथे राबविण्यात आली आहे. रोज नवनवीन प्रयोग येथे केले जातात. एक दिवस खोदकाम, दुसऱ्या दिवशी बोर्डगेम, तिसऱ्या दिवशी गोष्टी, चौथ्या दिवशी तंत्रज्ञान असे अनेक उपक्रम राबविले जातात. या परिसरात असलेल्या गोरखचिंचेच्या झाडाखाली बसून मुले गोष्टी ऐकत असतात. साहजिकच लहान मुले कला, इतिहास, निसर्ग, संस्कृती, माती अश्या सगळ्यांशी नाते जोडतात आणि नव्या कल्पना आणि नवा आनंद घेऊन जातात. ==बाह्य दुवे== <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://csmvs.in/|title=CHHATRAPATI SHIVAJI MAHARAJ VASTU SANGRAHALAYA|language=en-US|access-date=2022-06-01}}</ref> https://csmvs.in/ [[वर्ग:भारतामधील संग्रहालये]] [[वर्ग:शिवाजी महाराज]] [[वर्ग:शिवाजी महाराज यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] 2k9w3mdvzsg0ewnj5djarkvcff2no3l 0 32277 2705190 2472976 2026-08-24T10:03:36Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705190 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Byculla Aerial View.jpg|इवलेसे|भायखळा]] '''भायखळा''' स्थानक हे [[मुंबई|मुंबईच्या]] [[मध्य रेल्वे क्षेत्र|मध्य रेल्वेच्या]] जलद मार्गावरील [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]] आधीचे महत्त्वाचे स्थानक आहे. या स्थानकाची निर्मिती इंग्रजांकरवी १८५७ साली झाली. [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका]] कडून प्रशासकीयरीत्या भायखळा हा 'ई' वॉर्डात विभागला जातो. विकास हे खऱ्या शहरीकरणाचे लक्षण आहे. पालिकेच्या प्रशासकीय कामांसाठी लागणाऱ्या सर्व छापील सामग्रीची छपाई ही येथील मुद्रणालयात केली जाते. १९३५ सालापर्यंत [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका]] साठी लागणारी सर्व कागदपत्रे ही [[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] सारख्या खाजगी वृत्तपत्रांच्या मुद्रणालयात छापली जात असत. तत्कालीन गव्हर्नर वॉन टॉम यांनी मात्र खाजगी मुद्रणालयांवर विसंबून न राहता निविदा काढून १ मार्च १९३५ रोजी एन्ट हॉस्पिटलच्या तळमजल्यावर [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका|बृहन्मुंबई महानगरपालिकाचा]] पहिला छापखाना काढला. त्यावेळी छापखान्यात सहा कामगार होते. सुरुवातीस अक्षरांची जुळणी हाताने करावी लागत असे, त्यानंतर १९५० साली कर्नाक ब्रिज येथील क्रशर ग्राउंडेड बिल्डिंगमध्ये मशीन कंपोझिंगच्या लायनो-मोनो तंत्रावर आधारित अद्ययावत छापखाना सुरू करण्यात आला. १९६७ साली मधुकर कामतांची छपाई तंत्रज्ञ म्हणून नेमणुक करण्यात आली. [[जर्मनी|जर्मनीतील]] ड्रूपा येथे दर तीन वर्षांनी भरणाऱ्या छपाई तंत्रज्ञान प्रदर्शनाचा उपयोग करून १९८० नंतर तत्कालिन सरकारने ऑफसेट छपाई तंत्रज्ञान कालबाह्य ठरवत डी.टी.पी तंत्रज्ञानाची ओळख करून दिली. यानंतर २००७ मध्ये अत्याधुनिक हेडलबर्ग कलर मशीनचा उपयोग सुरू झाला. या मुद्रणालयात वैद्यकिय, शैक्षणिक साहित्य, करपावत्या, विविध प्रकारचे लेखन साहित्य, मोठ्या नोंदवह्या, अंदाजपत्रके, जनजागृतीपर सामाजिक-नागरी संदेश देणारी पत्रके इत्यादी प्रकारची छापकामे केली जातात. तंत्रज्ञान क्रांतीचा वेग इतका प्रचंड आहे की कामगारवर्ग कालबाह्य न ठरता बदलत्या तंत्रज्ञानाबरोबर नवीन तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण दिले जात आहे. या वर्षी ह्या मुद्रणालयाची ७५वी वर्षपूर्ती झाली. येथील कामगारवर्ग हा प्रामुख्याने स्थानिक मराठी भाषिक आहे. ई तंत्रज्ञानाचा वापर प्रचंड वाढत असला तरी तो शहरी भागापुरताच मर्यादित दिसतो. जो पर्यंत तंत्रज्ञानाचा असमतोल आहे तो पर्यंत छापिल माध्यमांचे महत्त्व अबाधित राहिल. याशिवाय भारतीय राज्यघटनेत सरकारी दस्तावेज कागदोपत्री असावेत अशी अटही आहे, त्यामुळे छापिल माध्यमाचे महत्त्व हे अबाधित असल्याचे दिसुन येते. पालिका शाळेच्या इमारतीतच प्रवेशद्वाराच्या उजव्या बाजूला सोशल ॲक्टिविस्ट इंटिग्रेशन- ’साई’ नावाची संस्था आहे. सामाजिक संस्था ह्या समाजातिल पीडित घटकांना आधार देऊन त्यांचे प्रतिनिधित्व करतात. एकप्रकारे या संस्था पिडितांचे पालकत्व घेत असतात. ’साई’ ही संस्था प्रामुख्याने मुंबई परिसरातील एच.आय.व्ही बाधित वारांगनांचे पुर्नवसन करते. ए.आर.टी ट्रीटमेंट आणि [[एच.आय.व्ही.]] वरील मोफत उपचार करणारी ही पहिली संस्था आहे. याशिवाय वारांगनांच्या वस्तीत जाउन विविध प्रकारे एच.आय.व्ही एड्स विषयी जनजागृती करते. जन्मजात एड्स बाधीत मुले, तृतीयपंथी, हिजडे, सामान्य नागरिक यांसारख्यांसाठी साई विविध प्रकारच्या यशस्वी योजना राबबते. साई शिवाय भायखळ्यात शेल्टर होम्स, बाल्डीवाला चॅरिटी ट्रस्ट, आहल-ए-सुन्नत वेल्फेर ट्रस्ट, कॅन्सर रिसर्च फाउंडेशन, हेलन केलर इन्स्टिट्यूट फॉर ब्लाइंड्स अँड डिफ्स, आदि सामाजिक संस्था आहेत. ना.म. जोशी मार्गाने पुढे येत असताना डाव्या बाजूला भायखळा लोहमार्ग रेल्वे पोलीस स्टेशन आहे. पोलीस स्टेशनमधील कॉन्स्टेबलबरोबर [[भायखळा रेल्वे स्थानक]] समोर असलेल्या केळे गल्लीत शिरलो. इथे केळांचे गोदाम असल्यामुळे या गल्लीस केळे गल्ली असे नाव पडले. गल्लीच्या सुरुवातीस किरकोळ दुकाने आहेत. आतील परिसर मात्र अत्यंत बकाल आहे. खुज्या झोपडपट्ट्या, रस्त्यावरून भरून वाहणारी गटारे, त्याच रस्त्यावर खेळणारी उघडी फाटक्या मळक्या कपड्यांतील मुले असे एकंदर चित्र दिसले. या गल्लीतच एक सिटी ट्रस्ट नावाची नवीन इमारत आहे. या भागात फक्त हिच एक नवीन इमारत असून या इमारतीच्या एका २ बी.एच.के फ्लॅटचा दर २०-२२ लाखाच्या आस पास आहे. या इमारतीजवळ उभे राहिले असता समोरच काही अंतरावर दुसरा रेसिडेन्सी टॉवर दिसतो. त्या टॉवर मधील तेवढ्याच जागेचा दर मात्र ४५ लाखांवर आहे. मी भायखळा शहरात असलो तरी तो परिसर मात्र शहरी नव्हता किंबहुना तेथील लोकही शहरी नव्हते. या परिसरात कोणत्याही प्रकारचा लहान उद्योग-धंदा नाही, फक्त मजुरी करणारा कष्टकरी वर्ग आणि त्यांची कुटुंबे इथे रहातात. येथील लोक कोणत्याही प्रकारचा कर भरत नसल्या कारणाने सुधारणेस कोणताच वाव दिसत नाही. हा परिसर भायखळ्यातील असला तरी शहरी मात्र वाटत नव्हता. ना.म. जोशी मार्गावरील भायखळा अग्निशामक दलाच्या कार्यालयासमोरून मी तात्यासाहेब घोडके चौकातुन उजवीकडे वळुन पालिकेच्या ’ई’ वॉर्ड कार्यालयात गेलो. आसपासचा परिसर हा [[मुसलमान|मुस्लिम]] आणि [[ख्रिश्चन]] धर्मीय मध्यमवर्गीयांचा आहे. ’ई’ वॉर्ड कार्यालयासमोरच ख्रिश्चन प्रोटेस्टंट पंथियांचे चर्च आहे. ’ई’ वॉर्डाचे क्षेत्रफळ हे ७.३२ कि.मी. आहे. २००१ च्या जनगणनेनुसार या वॉर्डाची लोकसंख्या ४,४०,३३५ इतकी आहे. वॉर्डाच्या सीमारेषा ह्या विविध रस्त्यांद्वारे ठरवल्या गेल्या आहेत. पूर्वेस रे रोड, पश्चिमेस साने गुरुजी रोड, उत्तरेस दत्ताराम लाड मार्ग आणि दक्षिणेस रामचंद्र भट्ट मार्ग अशा चौकटीत ’ई’ वॉर्ड आहे. याशिवाय या भागात सहा प्रकारच्या समाजसेवी संस्था आहेत. ’ई’ वॉर्ड कार्यालयापुढे चालत गेल्यास ’साखळी इस्टेट’ नावाचा संपूर्ण मुस्लिम बहुल परिसर आढळतो. स्थानिकांकडून या नावाचा ’सांकली इस्टेट’ असा उच्चार केला जातो. साखळी इस्टेटच्या पहिल्या गल्लीत मी उजव्या बाजूने शिरलो. आजुबाजूला [[उर्दू भाषा|उर्दू]] भाषेतील पाट्या लक्ष वेधून घेतात. येथील इमारती ह्या दु-तिमजली आहेत. बांधकाम जुन्या पद्धतीचे आणि परिसर काहीसा अस्वच्छ आहे. येथील घरे ही अरुंद आणि फार चिंचोळ्या आकाराची आहेत. स्थानिकांकडून भायखळा आणि या परिसराच्या इतिहासाविषयी जाणून घेतले असता १९४० सालच्या सुमारास हा परिसर फार कमी दाटीवाटीचा होता असे कळाले. त्या सुमारास ह्या परिसरात ट्राम चालत असे. सुरुवातीस हा भाग ख्रिश्चनबहूल होता या भागाच्या एकूण लोकसंख्येच्या १/३ लोकसंख्या ही ख्रिश्चन धर्मीय होती. नंतर मात्र कुटुंबातील सदस्य संख्या वाढू लागल्याने ख्रिश्चन धर्मिय हा परिसर सोडून उपनगरांत जाऊ लागले. या परिसरात राहणारा मुस्लिम आणि हिंदू हा गिरण्यांमधे काम करणारा कामगार होता. सुशिक्षित ख्रिश्चन हा बँका, शाळा वगैरे कार्यालयांत काम करत होता तर अशिक्षित ख्रिश्चन हा श्रीमंत ख्रिश्चनांकडे घरकाम करत होता. भायखळ्यात पहिले फिनिक्स, इंडियन, गार्डन, ब्रॅडबरी, सिंप्लेल्स, शक्ती या कापड गिरण्या होत्या. रस्ते फार चांगले नव्हते पण [[मुंबई]]-[[आग्रा]] रोड रहदारीचा मुख्य रस्ता होता. नाले पूर्वी पाण्याने साफ केले जात असत आता मात्र स्वच्छतेचा बोजवारा उडालेला दिसतो. मौलाना आझाद रोड, जेकब सर्कल, भायखळा ब्रिज, नागपाडा हे पहिले वस्तीचे प्रमुख परिसर होते. भायखळ्याला अन्न-धान्याचा पुरवठा हा [[पुणे]], [[नाशिक]], येथून होत असे. किंग्सले डेविसची ’एस कर्व्ह’ ही संकल्पना भायखळ्याच्या बाबतीत लागू पडते. उद्योगीकरण झाल्यानंतर प्रामुख्याने शहरीकरण झालेले दिसते. मात्र गिरण्या बंद पडल्यानंतर पुन्हा कर्वची गती कमी झालेली आढळून येते. मौलाना आझाद, रिपन रोड, नागपाडा, सुरती मोहल्ल्यात मुस्लिम धर्मीय जास्त संख्येने राहत असत. [[लालबाग]], एस ब्रिज, जेकब सर्कल या भागात हिंदू तर नागपाड्यात ज्यू आणि माझगाव, साखळी रोड या भागात पूर्वी ख्रिस्त लोक रहात असत. [[वर्ग:मुंबईची उपनगरे]] 4uoshjooye8dk08gqqteb2k8ljqnxa9 0 33537 2705034 2702836 2026-08-24T04:36:28Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705034 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = रवी पटवर्धन | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = रवी पटवर्धन | पूर्ण_नाव = रवींद्र पटवर्धन | जन्म_दिनांक = [[६ सप्टेंबर]] [[इ.स. १९३७|१९३७]] | जन्म_स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = [[६ डिसेंबर]] [[इ.स. २०२०|२०२०]] | मृत्यू_स्थान = [[ठाणे]], [[महाराष्ट्र]] | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = [[अभिनय]], नाट्यसृष्टी | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी]], [[हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = १९४४ - २०२० | प्रमुख_नाटके = आरण्यक, कथा कुणाची व्यथा कुणाला, बेकेट, सुंदर मी होणार | प्रमुख_चित्रपट = उंबरठा, सिंहासन, अंकुश, तेजाब | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = [[अग्गंबाई सासूबाई]], आमची माती आमची माणसं | पुरस्कार = नाट्यपरिषदेचे पुरस्कार, राज्य नाट्य स्पर्धा पुरस्कार | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = नीता पटवर्धन | अपत्ये = २ पुत्र, १ कन्या | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''रवी पटवर्धन''' ([[६ सप्टेंबर]], [[इ.स. १९३७|१९३७]] - [[६ डिसेंबर]], [[इ.स. २०२०|२०२०]]) हे एक ज्येष्ठ मराठी नाट्य-चित्रपट अभिनेते होते.<ref>{{cite news |title=ज्येष्ठ अभिनेते रवी पटवर्धन यांचे निधन |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=६ डिसेंबर २०२० |access-date=१६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> भारदस्त व्यक्तिमत्त्वाला शोभतील अशा झुपकेदार मिशा आणि आवाजातील खास जरब यामुळे त्यांना गावचा ‘पाटील’, ‘पोलीस आयुक्त’, ‘न्यायाधीश’ किंवा खलनायकी/नकारात्मक प्रवृत्तीच्याच भूमिका मिळत गेल्या असल्या तरी त्यांनी नाटकांत सर्व प्रकारच्या भूमिका केल्या आहेत.<ref name="maharashtratimes">{{cite news |title=रवी पटवर्धन यांचे जीवन आणि अभिनय कारकीर्द |url=https://www.maharashtratimes.com/ |work=[[महाराष्ट्र टाइम्स]] |date=६ डिसेंबर २०२० |access-date=१६ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2026-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260816153224/https://maharashtratimes.com/ |url-status=dead }}</ref> रवी पटवर्धनांनी दीडशेहून अधिक नाटकांत आणि २००हून अधिक चित्रपटांत भूमिका केल्या आहेत.<ref name="maharashtratimes" /> [[नारायण श्रीपाद राजहंस|बालगंधर्व]] हे १९४४ साली झालेल्या नाट्यमहोत्सवाचे अध्यक्ष होते, तर [[प्रल्हाद केशव अत्रे|आचार्य अत्रे]] हे स्वागताध्यक्ष होते. त्या नाट्यमहोत्सवातल्या बालनाट्यात अवघ्या साडेसहा वर्षांच्या वयाच्या रवी पटवर्धनांनी अभिनय केला होता.<ref name="maharashtratimes" /> आरण्यक हे नाटक त्यांनी पहिल्यांदा १९७४ मध्ये [[रत्नाकर मतकरी|रत्नाकर मतकरींसोबत]] केले आणि वयाच्या ८२ व्या वर्षीही ते या नाटकात धृतराष्ट्राची भूमिका करत आले होते.<ref>{{cite news |title=आरण्यक नाटकातील धृतराष्ट्राची भूमिका आणि रवी पटवर्धन |url=https://www.sakal.com/ |work=[[सकाळ]] |date=६ डिसेंबर २०२० |access-date=१६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> वयपरत्वे येणाऱ्या विस्मरणाच्या मोठ्या धोक्यावर विजय मिळवून, मेंदूची कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी त्यांनी स्वसंमोहन शास्त्राचा अभ्यास केला व स्वतःच्या अनेक व्याधींवर मात केली. वयाच्या ८० व्या वर्षी भगवद्गीतेचे ७०० श्लोक पाठ करून ते [[शृंगेरी]] मठाच्या परीक्षेला बसले. शंकराचार्यांनी घेतलेल्या त्या परीक्षेत रवी पटवर्धन प्रथम आले.<ref name="maharashtratimes" /> रवी पटवर्धन मुंबईच्या रिझर्व्ह बँकेत नोकरी करत होते. ते [[ठाणे]] येथे राहत होते.<ref name="loksatta" /> बँकेतील सहकारी आणि व्यवस्थापनाच्या सहकार्यामुळे त्यांना नोकरी सांभाळून नाटकाची आवड जपता आली. == कथा कुणाची व्यथा कुणाला == १९६४ मध्ये राज्य नाट्य स्पर्धेत गो.म. पारखी यांचे ‘कथा कोणाची व्यथा कुणाला’ हे नाटक सादर झाले. त्यात पटवर्धन होते. रिझर्व्ह बँकेच्या स्नेहसंमेलनात हे नाटक सादर करण्याची त्यांनी लेखक पारखी यांच्याकडे परवानगी मागितली आणि हा प्रयोग केला. यशवंत पगार यांच्या ‘श्रीरंगसाधना’ या नाट्यसंस्थेतर्फे त्याच सुमारास हे नाटक व्यावसायिक रंगभूमीवर आले, ज्यामध्ये पटवर्धनांनी ‘मुकुंद प्रधान’ ही मुख्य भूमिका साकारली. == अन्य नाटके == पुढे 'प्रपंच करावा नेटका', १९७० मधील ‘नाट्यनिकेतन’च्या [[वसंत सबनीस]] लिखित व [[मो.ग. रांगणेकर]] दिग्दर्शित ‘हृदयस्वामिनी’ नाटकात त्यांनी काम केले; त्यावेळी त्यांच्यासोबत [[शांता जोग]] होत्या. इंडियन नॅशनल थिएटरने [[वि.वा. शिरवाडकर]] लिखित ‘बेकेट’ हे नाटक रंगभूमीवर आणले, ज्याचे दिग्दर्शन सतीश दुभाषी यांनी केले होते. त्यात पटवर्धनांना ‘बेकेट’ची भूमिका मिळाली. या नाटकानंतर [[वि.वा. शिरवाडकर]] यांच्याशी त्यांचे स्नेहाचे संबंध जुळले आणि त्यांच्या ‘कौंतेय’, ‘आनंद’, ‘वीज म्हणाली धरतीला’ या नाटकांतून त्यांना भूमिका मिळाल्या. पुढे [[विजया मेहता]] यांच्या ‘मुद्राराक्षस’ आणि जोशी-अभ्यंकर खून खटल्यावर आधारित ‘जबरदस्त’ या नाटकात त्यांनी काम केले. == दूरचित्रवाणी मालिका == दूरदर्शनवरील ‘आमची माती आमची माणसं’ या कार्यक्रमात ‘गप्पागोष्टी’ नावाचा उपकार्यक्रम असे. त्यात रवी पटवर्धन ‘वस्ताद पाटील’ साकारायचे. हा कार्यक्रम इतका लोकप्रिय झाला की ‘[[बीबीसी]]’नेही त्याची दखल घेतली होती.<ref name="maharashtratimes" /> == रंगभूमी / नाटके == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" ! नाटक !! भूमिका !! विशेष / संदर्भ |- | अपराध मीच केला || — || नाट्य प्रयोग |- | आनंद || बाबू मोशाय || नाटक |- | आरण्यक || धृतराष्ट्र || [[रत्नाकर मतकरी]] लिखित<ref name="sakal" /> |- | एकच प्याला || सुधाकर || स्व-निर्मिती देखील |- | कथा कुणाची व्यथा कुणाला || मुकुंद प्रधान || व्यावसायिक रंगभूमी |- | कोंडी || मेयर || नाटक |- | कौंतेय || — || [[वि.वा. शिरवाडकर]] लिखित |- | जबरदस्त || पोलीस कमिशनर || जोशी-अभ्यंकर खटल्यावर आधारित |- | तुघलक || बर्नी || नाटक |- | तुझे आहे तुजपाशी || काकाजी || [[पु. ल. देशपांडे]] लिखित |- | तुफानाला घर हवंय || आप्पासाहेब, बापू || स्व-निर्मिती देखील |- | पूर्ण सत्य || — || नाटक |- | प्रपंच करावा नेटका || — || श्रीरंगसाधना |- | प्रेमकहाणी || मुकुंदा || नाटक |- | बेकेट || बेकेट || दिग्दर्शन: सतीश दुभाषी |- | भाऊबंदकी || — || मुंबई मराठी साहित्य संघ (१९६५) |- | मला काही सांगायचंय || बाप्पाजी || नाटक |- | मुद्राराक्षस || अमात्य राक्षस || दिग्दर्शन: [[विजया मेहता]] |- | विकत घेतला न्याय || सिटी पोलीस ऑफिसर || नाटक |- | विषवृक्षाची छाया || गुरुनाथ || नाटक |- | वीज म्हणाली धरतीला || — || [[वि.वा. शिरवाडकर]] लिखित |- | शापित || रिटायर्ड कर्नल || नाटक |- | शिवपुत्र संभाजी || औरंगजेब || ऐतिहासिक नाटक |- | सहा रंगांचे धनुष्य || शेख || नाटक |- | सुंदर मी होणार || महाराज || [[वि.वा. शिरवाडकर]] लिखित |- | स्वगत || जयप्रकाश नारायण || एकपात्री प्रयोग |- | हृदयस्वामिनी || मुकुंद || लेखक: [[वसंत सबनीस]] |} == चित्रपट सूची == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" ! वर्ष !! चित्रपट !! भाषा !! भूमिका / टीप |- | १९७९ || [[सिंहासन (चित्रपट)|सिंहासन]] || मराठी || [[जब्बार पटेल]] दिग्दर्शित<ref>{{cite web |title=Sinhasan Film Details |url=https://www.imdb.com/ |publisher=[[आयएमडीबी]] |access-date=१६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> | १९८१ || [[उंबरठा (चित्रपट)|उंबरठा]] || मराठी || [[स्मार्टी|स्मिता पाटील]] यांच्यासोबत<ref name="imdb" /> |- | १९८६ || अंकुश || हिंदी || [[एन. चंद्रा]] दिग्दर्शित<ref name="imdb" /> |- | १९८७ || प्रतिघात || हिंदी || प्रमुख भूमिका |- | १९८८ || तेजाब || हिंदी || [[अनिल कपूर]] यांच्यासोबत<ref name="imdb" /> |- | १९८८ || बिनकामाचा नवरा || मराठी || विनोदी चित्रपट |- | १९९१ || नरसिंह || हिंदी || [[एन. चंद्रा]] दिग्दर्शित |- | १९९२ || हमला || हिंदी || सहाय्यक भूमिका |- | १९९३ || झाँझर || हिंदी || चित्रपट |- | १९९९ || तक्षक || हिंदी || [[गोविंद निहलानी]] दिग्दर्शित |- | २००० || अशा असाव्या सुना || मराठी || कौटुंबिक चित्रपट |- | २००३ || ज्योतिबा फुले || मराठी || चरित्रपट |- | २०१० || दयानिधी संत भगवान बाबा || मराठी || धार्मिक चित्रपट |- | २०१२ || हरी ओम विठ्ठला || मराठी || चित्रपट |} == दूरचित्रवाणी मालिका == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" ! मालिका / कार्यक्रम !! वाहिनी / माध्यम !! भूमिका / टीप |- | आमची माती आमची माणसं (गप्पागोष्टी) || [[दूरदर्शन]] || वस्ताद पाटील<ref name="maharashtratimes" /> |- | [[अग्गंबाई सासूबाई]] || [[झी मराठी]] || आबासाहेब कुलकर्णी (आजोबा)<ref name="loksatta" /> |- | एक वाडा झपाटलेला || मराठी वाहिनी || मालिका |- | तेरा पन्ने || दूरदर्शन || हिंदी मालिका ([[हेमा मालिनी]] सोबत) |- | महाश्वेता || दूरदर्शन || हिंदी मालिका (शिक्षक) |- | लाल गुलाबाची भेट || दूरदर्शन || टेलिफिल्म (लेखक: [[रत्नकर मतकरी]]) |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:पटवर्धन, रवी}} [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] [[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] aw26zmqp0rz3xaelov8puoerq5atw2f 0 36371 2704969 2702209 2026-08-23T23:03:30Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704969 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट देश |राष्ट्र_प्रचलित_नाव = माल्टा |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = Republic of Malta<br />Repubblika ta' Malta |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = माल्टाचे प्रजासत्ताक |राष्ट्र_ध्वज = Flag of Malta.svg |राष्ट्र_चिन्ह = Coat of arms of Malta.svg |जागतिक_स्थान_नकाशा = EU-Malta.svg |राष्ट्र_नकाशा = Malta-CIA WFB Map.png |ब्रीद_वाक्य = |राजधानी_शहर = [[व्हॅलेटा]] |सर्वात_मोठे_शहर = व्हॅलेटा |सरकार_प्रकार = सांसदीय प्रजासत्ताक |राष्ट्रप्रमुख_नाव = [[मिरियम स्पितेरी देबोनो]] |पंतप्रधान_नाव = [[रॉबर्ट आबेला]] |राष्ट्र_गीत = {{lang|mt|''L-Innu Malti''}}<br/>{{small|''माल्टी गीत''}} [[File:Malta National Anthem.ogg|center]] |स्वातंत्र्यदिवस_दिनांक = २१ सप्टेंबर १९६४ ([[युनायटेड किंग्डम]]पासून) |प्रजासत्ताकदिन_दिनांक = १३ डिसेंबर १९७४ |इयू_प्रवेश = १ मे २००४ |राष्ट्रीय_भाषा = [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]], [[माल्टी भाषा|माल्टी]] |इतर_प्रमुख_भाषा = [[इटालियन भाषा|इटालियन]] |राष्ट्रीय_चलन = [[युरो]] (€) |क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = २०७ |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ३१६ |क्षेत्रफळ_जलव्याप्त_टक्के = |लोकसंख्या_वर्ष = २००८ |लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = १७१ |लोकसंख्या_संख्या = ४,४६,५४७ |लोकसंख्या_घनता = १,५६२ |प्रमाण_वेळ = [[मध्य युरोपीय प्रमाणवेळ]] |यूटीसी_कालविभाग = +०१:०० |आंतरराष्ट्रीय_दूरध्वनी_क्रमांक = ३५६ |आंतरजाल_प्रत्यय = .mt |जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = १४८ |जीडीपी_डॉलरमध्ये = ९.८१७ अब्ज |जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = |दरडोई_जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = २४ |दरडोई_जीडीपी_डॉलरमध्ये = २३,५८४ |माविनि_वर्ष =२०१३ |माविनि = {{steady}} ०.८२९ |माविनि_क्रमवारी_क्रमांक = ३९ वा |माविनि_वर्ग =<span style="color:#090;">अति उच्च</span> }} '''माल्टाचे प्रजासत्ताक''' ({{lang-en|Republic of Malta}}; [[माल्टी भाषा|माल्टी]]: Repubblika ta' Malta) हा [[दक्षिण युरोप]]ातील एक छोटा [[द्वीप-देश]] आहे. माल्टा [[भूमध्य समुद्र]]ामधील एका [[द्वीपसमूह]]ावर वसला असून तो [[इटली]]च्या [[सिसिली]]च्या {{convert|80|km|mi|abbr=on}} दक्षिणेस, [[ट्युनिसिया]]च्या {{convert|284|km|mi|abbr=on}} पूर्वेस, व [[लिबिया]]च्या {{convert|333|km|mi|abbr=on}} उत्तरेस स्थित आहे. माल्टाचे क्षेत्रफळ केवळ {{convert|316|km2|sqmi|abbr=on}}, तर लोकसंख्या सुमारे ४.५ लाख असून माल्टा जगातील सर्वात लहान व [[जगातील देशांची यादी (लोकसंख्या घनतेनुसार)|सर्वात घनदाट लोकवस्तीच्या]] देशांपैकी एक आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |title=European Microstates |publisher=Traveltips24.com |date=22 December 2008 |accessdate=31 March 2009 |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122112742/http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.ingentaconnect.com/content/klu/adco/1998/00000020/00000001/00135717#aff_1 |title=Career guidance in Malta: A Mediterranean microstate in transitio |publisher=Ingentaconnect.com |date=16 June 2006 |accessdate=31 March 2009}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |title=The Microstate Environmental World Cup: Malta vs. San Marino |publisher=Environmentalgraffiti.com |date=15 December 2007 |accessdate=31 March 2009}}</ref>[[व्हॅलेटा]] ही माल्टाची राजधानी असून ती [[युरोपियन संघ]]ामधील सर्वात लहान राष्ट्रीय राजधानी आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Top 10 Things to See and Do in Malta|दुवा=http://blog.mercury-direct.co.uk/post/144/top-10-things-to-see-and-do-in-malta|publisher=Mercury Direct|accessdate=04/10/2013|archive-date=2013-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510145723/http://blog.mercury-direct.co.uk/post/144/top-10-things-to-see-and-do-in-malta|url-status=dead}}</ref> [[माल्टी भाषा|माल्टी]] व [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] ह्या दोन माल्टामधील राजकीय भाषा आहेत. माल्टा [[युरोपियन संघ]]ाच सदस्य असून [[यूरो]] हे येथील अधिकृत चलन आहे. माल्टाची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने येथील पर्यटनावर अवलंबून आहे ==इतिहास== [[भूमध्य समुद्र]]ाच्या मधोमध असलेल्या स्थानामुळे माल्टावर ऐतिहासिक काळापासून अनेक महासत्तांचे वर्चस्व राहिले आहे. इ.स.पूर्व ३३२ मध्ये माल्टा [[कार्थेज]]च्या अधिपत्याखाली आला. प्युनिकच्या [[प्युनिकचे पहिले युद्ध|पहिल्या]] व [[प्युनिकचे दुसरे युद्ध|दुसऱ्या]] युद्धांमध्ये माल्टी लोकांनी [[प्राचीन रोम|रोमनांची]] बाजू घेतली व लवकरच माल्टा [[रोमन साम्राज्य]]ाच्या प्रगत भाग बनले. इ.स.च्या ४थ्या शतकामध्ये रोमन साम्राज्याची फाळणी झाल्यानंतर माल्टावर [[बायझेंटाईन साम्राज्य]]ाचे अधिपत्य आले.<ref name="ruff">{{स्रोत पुस्तक|last= Borg|first= Victor Paul|title=The Rough Guide to Malta & Gozo|publisher=Rough Guides|दुवा=http://books.google.com/books?id=o1QO1Tk-FsMC&pg=PA331|isbn=1-85828-680-8|year= 2001}}</ref> ८व्या व ९व्या शतकामध्ये [[सिसिली]] व माल्टाच्या अधिपत्यावरून अनेक [[मुस्लिम धर्म|मुस्लिम]]-बायझेंटाईन युद्धे झाली व मुस्लिमांनी माल्टावर कब्जा मिळवून तेथील सर्व सुविधा नष्ट केल्या ज्यामुळे माल्टा बेट लोकवस्तीसाठी अयोग्य बनले. परंतु इ.स. १००४८मध्ये मुस्लिमांनी माल्टामध्ये पुन्हा वसाहती निर्माण केल्या. ह्याच काळात [[अरबी भाषा|अरबीपासून]] माल्टी भाषेचा उगम झाला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|last= Wilson|first=Andrew|title=Corpus Linguistics Around the World|publisher=Rodopi|दुवा=http://books.google.com/books?id=jIP9WiIOtKYC&pg=PA64|isbn=90-420-1836-4|year=2006}}</ref> इ.स. १०९१ मध्ये [[ख्रिश्चन धर्म]]ीय [[नॉर्मन लोक]]ांनी माल्टावर ताबा मिळवला व लवकरच माल्टा [[सिसिलीचे राजतंत्र|सिसिलीच्या राजतंत्राचा]] भाग बनले. येथे [[कॅथलिक धर्म|रोमन कॅथलिक धर्म]] मोठ्या प्रमाणावर वाढीस लागला. माल्टाचे मोक्याचे स्थान लक्षात घेता येथे प्रचंड लष्करी सुविधा निर्माण केल्या गेल्या. १२व्या शतकात माल्टा [[पवित्र रोमन साम्राज्य]]ामध्ये विलिन केले गेले व [[फ्रेडरिक दुसरा, पवित्र रोमन सम्राट|दुसऱ्या फ्रेडरिकने]] येथील सर्व मुस्लिम धर्मीय रहिवाशांची हकालपट्टी केली.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा= http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm|publisher=AboutMalta.com|title=Time-Line|date=7 October 2007}}</ref> पुढील अनेक शतके युरोपातील विविध घराण्यांच्या ताब्याखाली राहिल्यानंतर इ.स. १७९८ मध्ये [[नेपोलियन]]ने माल्टा काबीज केले. नेपोलियनने [[इजिप्त]]कडे जाताजाता येथे तैनात केलेल्या मोठ्या फ्रेंच सैन्याने माल्टाची लुटालूट सुरू केली ज्यामुळे स्थानिक माल्टी लोक खवळून उठले व त्यांनी फ्रेंचांना येथून हाकलून लावले. [[ब्रिटिश साम्राज्य]]ाने माल्टींना शस्त्रे व दारूगोळा पुरवला. इ.स. १८०० मध्ये फ्रेंच सेनापतीने शरणागती पत्कारली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|last=Holland|first=James|title=Fortress Malta: An Island Under Siege, 1940–1943|url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl|publisher=Miramax Books|year=2003|isbn=1-4013-5186-7}}</ref> माल्टी लोकांनी माल्टावर ब्रिटिशांचे अधिपत्य मंजूर केले व माल्टा ब्रिटिश साम्राज्याचा भाग बनला. १८६९ मध्ये [[सुएझ कालवा]] खुला झाल्यानंतर भूमध्य समुद्रातील जलवाहतूकीसाठी माल्टा हा महत्त्वाचा थांबा बनला. ब्रिटनहून [[भारत]]ाकडे जाणारी जहाजे माल्टा येथे थांबत असत. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धात]] [[अक्ष राष्ट्रे|अक्ष राष्ट्रांनी]] माल्टाला वेढा घतला व येथे प्रचंड बॉंबहल्ला चढवला परंतु ब्रिटिश आरमाराने त्यांना चोख उत्तर दिले व नोव्हेंबर १९४२ मध्ये इटली व [[नाझी जर्मनी]]चा येथे सपशेल पराभव झाला. २१ सप्टेंबर १९६४ रोजी ब्रिटनने माल्टाला स्वातंत्र्य मंजूर केले. पुढील १० वर्षे [[राष्ट्रकुल परिषद]]ेमध्ये व ब्रिटनची राणी [[एलिझाबेथ दुसरी]] हिच्या औपचारिक अध्यक्षतेखाली राहिल्यानंतर १३ डिसेंबर १९७४ रोजी माल्टाने [[प्रजासत्ताक]] पद्धतीच्या प्रशासनाचा अंगिकार केला. १९८० साली माल्टाने तटस्थतेचे धोरण स्वीकारले. १९८९ साली येथे [[अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष]] [[जॉर्ज एच.डब्ल्यू. बुश]] व [[सोव्हिएत संघ]]ाचे राष्ट्रप्रमुख [[मिखाईल गोर्बाचेव]] ह्यांदरम्यान झालेल्या महत्त्वाच्या बैठकीने [[शीत युद्ध]]ाचा शेवट झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=1989: Malta summit ends Cold War|दुवा=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm|work=BBC: On This Day|date=3 December 1989|accessdate=1 October 2014}}</ref> १ मे २००४ रोजी माल्टा [[युरोपियन संघ]]ाचा तर १ जानेवारी २०८ रोजी [[युरोक्षेत्र]]ाचा सदस्य बनला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836|title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008|date=16 May 2007|accessdate=12 October 2007|archive-date=2009-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836|url-status=dead}}</ref> ==भूगोल== माल्टा हा भूमध्य समुद्रातील एक [[द्वीपसमूह]] असून माल्टा, [[गोझो]] व [[कोमिनो]] ह्या तीन बेटांवर वस्ती आहे तर इतर बेटे निर्मनुष्य आहेत. माल्टाची बेटे माल्टाच्या पठारावरील उंच प्रदेश आहे. माल्टाचे पठार प्रागैतिहासिक काळात [[सिचिल्या]] आणि [[आफ्रिका|आफ्रिकेच्या]] मधील चिंचोळी पट्टी होती. समुद्रपातळी वाढल्यावर हे पठार पाण्याखाली गेले आणि माल्टा, सिचिल्या, [[इटली]] आणि आफ्रिका एकमेकांपासून वेगळे झाले..<ref>{{Cite web |title=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |url=http://www.reading.ac.uk/nmsruntime/saveasdialog.aspx?lID=12783 |access-date=20 December 2011 |archive-date=26 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926003836/http://www.reading.ac.uk/web/FILES/geog/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |first1=A.M. |last1=Mannion |first2=I.N. |last2=Vogiatzakis |date=August 2007 |website=University of Reading}}</ref> हे पठार आफ्रिकेच्या भूस्तराचा भाग मानला जाते.<ref>{{Cite web |last=Commission for the Geological Map of the World |title=Geodynamic Map of the Mediterranean |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217180807/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics%26kinematics.jpg |archive-date=17 December 2008 |access-date=28 November 2008}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geothermal Engineering Research Office Malta |url=http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404163225/http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-date=4 April 2016}}</ref> माल्टाला अनेक शतके आफ्रिका खंडाचा भाग समजले जात असे.<ref>{{Cite book |last1=Falconer |first1=William |url=https://books.google.com/books?id=B3Q29kWRdtgC&pg=PA50 |title=Dissertation on St. Paul's Voyage |last2=Falconer |first2=Thomas |date=1872 |publisher=BiblioLife |isbn=978-1-113-68809-5 |page=50}}</ref> माल्टाच्या आसपासच्या समुद्रतळावर अनेक प्राचीन अवशेष आहेत.<ref>{{Cite web |title=Where Is Malta? {{!}} World Map, Facts, People & History of Malta |url=https://www.maltainfoguide.com/where-is-malta.html |access-date=17 November 2024 |website=Malta Info Guide |language=en}}</ref> माल्टाच्या किनाऱ्यावर अनेक खाड्या आणि नाळ्या आहेत. तेथे नैसर्गिक बंदरे व नांगरण्या तयार झाल्या आहेत. बेटाचा भूभाग बुटक्या टेकड्या आणि सपाट मैदानांचा आहे. टा द्मेयरेक हा माल्टातील सर्वोच्च बिंदी २५३ मी उंचीवर आहे माल्टा बेटावर एकही कायमस्वरुपी नदी नाही. सतत मोठ्या प्रमाणात पाउस पडल्यावर काही नाल्यांमध्ये पूर व पाणी असते परंतु ते लवकरच आटते. तरीही [[रास इर-राहेब]] जवळील [[बाह्रिया]] येथे, सान मार्टिन मधील [[ल-इमताहलेब]] आणि [[गोझो]] बेटावरील लुंझ्याता खोऱ्यात काही ठिकाणी बारमाही झरे आढळतात. === शहरीकरण === [[File:Valletta, Malta.JPG|thumb|डावे|व्हॅलेटा माल्टातील प्रमुख शहर आहे]] माल्टा देशातील दोन प्रमुख शहरी भाग राजधानी [[व्हॅलेटा]] शहर आणि [[गोझो]] बेटावर आहेत. या शहरी भागांत सुमारे ४,००,००० लोक राहतात.<ref>[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |date=3 September 2015}} Eurostat, 2015.</ref><ref>{{Cite web |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=25 February 2019 |publisher=Eurostat}}</ref> यांतील २,०५,७६८ लोक व्हॅलेटामध्ये राहतात.<ref name="Eurostat-city">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – cities and greater cities"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927224958/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en |date=27 September 2015 }} Eurostat, 2015.</ref><ref name="Eurostat_FUA">{{cite web |date=2020 |title=Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |archive-date=3 September 2015 |access-date=5 March 2022 |website=[[Eurostat]]}}</ref><ref name="Eurostat-metro">{{cite web |date=2020 |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions 2020 |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=5 March 2022 |website=[[Eurostat]]}}</ref> [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांच्या]] एक पाहणीनुसार माल्टाचा ९५% प्रदेश शहरी आहे आणि हा आकडा दरवर्षी वाढतो आहे. <ref name="WUP">[https://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf "World Urbanization Prospects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525185336/http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf |date=25 May 2017 }} – Department of Economic and Social Affairs/Population Division, United Nations (Table A.2; page 79)</ref><ref name="ESPON-EUC">[http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf "Interim Territorial Cohesion Report"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423165806/http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf |date=23 April 2013 }} – Preliminary results of ESPON and EU Commission studies</ref> === जंगल आणि वनसंपदा === संपूर्ण माल्टा देशात फक्त ४.६^२ किमी नैसर्गिक जंगल आहे. ही झाडे तुलनेने खुरटी असून यांची उंची साधारण २-५ मीटर असते. येथे विलो, पॉपलर, ऑलिव्ह, ओक, अलेप्पो पाइन, निलगिरी, अकॅशिया आणि खजूर, ताड, इ. झाडे आढळतात.<ref>{{Cite web |title=Global Forest Resources Assessment 2020 |page=22 |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/33a5491a-bdfd-48a5-a6aa-b79599458add/content |archive-url=https://web.archive.org/web/20240728180427/https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/33a5491a-bdfd-48a5-a6aa-b79599458add/content |archive-date=28 July 2024 |access-date=6 February 2025 |website=openknowledge.fao.org |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mifsud |first=Stephen |date=23 August 2002 |title=Wild Plants of Malta – Plant Family Index |url=https://maltawildplants.com/ |access-date=6 February 2025 |website=maltawildplants.com |language=en-US}}</ref> यांशिवाय फक्त माल्टामध्ये सापडणाऱ्याही काही उपप्रजाती आहेत.<ref>{{Cite web|title=State of the Environment Report 2005 - Sub-report 9: Biodiversity |url=https://era.org.mt/en/Documents/SOER%2005%20Sub%20Report%209%20-%20Biodiversity.pdf.pdf |date=January 2006 |website=[[Environment and Resources Authority]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107021301/https://era.org.mt/en/Documents/SOER%2005%20Sub%20Report%209%20-%20Biodiversity.pdf.pdf |archive-date=7 January 2018 |access-date=17 January 2020}}</ref> या [[भूमध्य समुद्रीय हवामान|भूमध्य समुद्रीय हवामानाला]] माफक अशा असतात. यांच्यात [[चैरोलोफस क्रॅसिफोलियस|विड्नेट इल-बहार]] (माल्टाचे राष्ट्रीय फूल), [[हेलिक्रिसम पॅनोर्मिटेनम|सेम्प्रेविव्हा टा'माल्टा]], [[हायोसेरिस फ्रुटेस्केन्स|झिगलँड ट'ग्वादेश]] आणि [[गिझी टा'माल्टामॅतियोला इन्काना|गिझी टा'माल्टा]] यांचा समावेश आहे. माल्टामधील वनसंपदा शहरीकरण आणि बाहेरून आलेल्या प्रजाती यांच्यामुळे धोक्यात आहेत.<ref>{{Cite web |title=Maltese Biodiversity under threat |date=13 February 2011 |url=http://www.independent.com.mt/articles/2011-02-13/news/maltese-biodiversity-under-threat-287673/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190124203324/http://www.independent.com.mt/articles/2011-02-13/news/maltese-biodiversity-under-threat-287673/ |archive-date=24 January 2019 |access-date=24 January 2019 |website=The Malta Independent}}</ref> ===हवामान=== माल्टाचे हवामान [[भूमध्य समुद्रीय हवामान|भूमध्य समुद्रीय]] प्रकारचे आहे व येथील हिवाळे उबदार तर उन्हाळे सौम्य असतात. येथील वार्षिक सरासरी तापमान दिवसा {{convert|23|°C|°F|abbr=on}} तर रात्री {{convert|16|°C|°F|abbr=on}} असते. एका परीक्षणानुसार माल्टामधील हवामान जगात सर्वोत्तम मानले गेले आहे.<ref>[http://www.ccmalta.com/news/malta_best_climate_in_the_world Malta tops International Living’s 2011 Quality of Life Best Climate Index]</ref> {{Weather box |location = माल्टा बेटाच्या मध्य भागात; 1985– |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 16.1 |Feb high C = 16.0 |Mar high C = 17.8 |Apr high C = 20.0 |May high C = 24.2 |Jun high C = 28.5 |Jul high C = 31.5 |Aug high C = 31.8 |Sep high C = 28.4 |Oct high C = 25.2 |Nov high C = 21.0 |Dec high C = 17.5 |Jan mean C = 13.2 |Feb mean C = 13.0 |Mar mean C = 14.6 |Apr mean C = 16.7 |May mean C = 20.4 |Jun mean C = 24.4 |Jul mean C = 27.2 |Aug mean C = 27.7 |Sep mean C = 25.0 |Oct mean C = 21.9 |Nov mean C = 18.0 |Dec mean C = 14.7 |Jan low C = 10.3 |Feb low C = 9.9 |Mar low C = 11.3 |Apr low C = 13.3 |May low C = 16.6 |Jun low C = 20.3 |Jul low C = 22.8 |Aug low C = 23.6 |Sep low C = 21.6 |Oct low C = 18.6 |Nov low C = 15.0 |Dec low C = 11.9 |Jan precipitation mm = 94.7 |Feb precipitation mm = 63.4 |Mar precipitation mm = 37.0 |Apr precipitation mm = 26.3 |May precipitation mm = 9.2 |Jun precipitation mm = 5.4 |Jul precipitation mm = 0.2 |Aug precipitation mm = 6.0 |Sep precipitation mm = 67.4 |Oct precipitation mm = 77.2 |Nov precipitation mm = 108.6 |Dec precipitation mm = 107.7 |Jan precipitation days = 15 |Feb precipitation days = 12 |Mar precipitation days = 9 |Apr precipitation days = 6 |May precipitation days = 3 |Jun precipitation days = 1 |Jul precipitation days = 0 |Aug precipitation days = 1 |Sep precipitation days = 5 |Oct precipitation days = 9 |Nov precipitation days = 13 |Dec precipitation days = 16 |unit precipitation days=0.1&nbsp;mm |Jan sun = 169.3 |Feb sun = 178.1 |Mar sun = 227.2 |Apr sun = 253.8 |May sun = 309.7 |Jun sun = 336.9 |Jul sun = 376.7 |Aug sun = 352.2 |Sep sun = 270.0 |Oct sun = 223.8 |Nov sun = 195.0 |Dec sun = 161.2 |source 1 = maltaweather.com (Meteo Malta & MaltaMedia)<ref name=maltaweather>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |title=Malta's Climate |accessdate=October 2013 |archive-date=2015-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806124550/http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |url-status=dead }}</ref>|date=August 2014}} ==अर्थव्यवस्था== [[आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी]]च्या व्याख्येनुसार माल्टा जगातील ३६ [[विकसित देश]]ांपैकी एक असून येथील राहणीमान उच्च दर्जाचे आहे. येथे अनेक नैसर्गिक [[बंदर]]े आहेत ज्यामुळे मालवाहतूकीचे माल्टा हे जगातील प्रमुख केंद्रांपैकी एक आहे. बँकिंग व पर्यटन हे येथील प्रमुख उद्योग आहेत. माल्टाला दरवर्षी सुमारे १६ लाख पर्यटक भेट देतात. येथील वार्षिक दरडोई उत्पन्न €२१,५०० आहे जे युरोपियन संघाच्या सरासरीच्या ८६ टक्के आहे. === बँक आणि वित्तव्यवस्था === {{मुख्य लेख|माल्टामधील बँका}} [[File:Malta - St. Julian's (Triq it-Torri (Sliema)) 03 ies.jpg|thumb|डावे| [[स्लीमा]] भागातील [[पोर्तोमासो बिझनेस टॉवर]] ही माल्टातील दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वात उंच इमारत आहे.]] [[बँक ऑफ व्हॅलेटा]] आणि [[एचएसबीसी माल्टा]] या माल्टामधील दोन सगळ्यात मोठ्या बँका आहेत. याशिवाय [[रिव्होल्युट]] सारख्या संगणकीय बँकाही लोकप्रिय आहेत.<ref name="mtdigital">{{Cite news |last=Pace |first=Yannick |date=1 August 2019 |title=Revolut rampage: 100,000 Maltese are now using the digital bank |work=[[Malta Today]] |url=https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |url-status=live |access-date=22 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802185132/https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |archive-date=2 August 2019}}</ref> [[बँक चेंत्राली ता माल्टा]] ही माल्टाची मध्यवर्ती बँक असून हिचे काम देशाचे वित्तधोरण ठरवणे हे आहे. === चलन === {{मुख्य लेख|माल्टाची युरो नाणी|}} माल्टामध्ये [[युरो परिसर|युरो परिसराच्या]] इतर देशांप्रमाणे [[युरो]] हे चलन आहे. माल्टाने १ जानेवारी, २००८ पासून युरो चलन अंगिकारले.<ref>{{Cite news |date=10 July 2007 |title=Cyprus and Malta to adopt euros |work=BBC News Business |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |url-status=live |access-date=12 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070919073627/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |archive-date=19 September 2007}}</ref> [[माल्टाची युरो नाणी|माल्टाच्या €१ आणि €२ नाण्यांवर]] [[माल्टीझ क्रॉस]] तर €०.५०, €०.२० and €०.१० च्या नाण्यांवर [[माल्टाचा कोट ऑफ आर्म्स]] आहे. याशिवाय €०.०१, €०.०२ आणि €०.०५ च्या नाण्यांवर [[म्नायद्रा]]ची देवळे आहेत.<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Maltese Cross on the Euro coins |url=http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410170038/http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-date=10 April 2008 |access-date=12 October 2007 |website=Malta Media}}</ref> १८२५सालापर्यंत येथा [[माल्टीझ स्कुडो|स्कुडो]] तर १८२५-१९७२ पर्यंत [[माल्टीझ पाउंड]] आणि १९७२-२००८ दरम्यान [[माल्टीझ लिरा]] ही चलने होती. === पर्यटन === {{main|माल्टामधील पर्यटन}} [[File:Mellieha Bay beach Malta 1.jpg|thumb|मेलिएहा बे पुळण]] माल्टा लोकप्रिय पर्यटनकेंद्र आहे. येथे दरवर्षी सुमारे १६ लाख पर्यटक भेट देतात.<ref>{{Cite web |title=UNWTO Tourism Highlights, 2015 Edition |url=http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315072518/http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-date=15 March 2015 |access-date=4 March 2015 |website=unwto.org}}</ref> ही संख्या माल्टामध्ये राहणाऱ्या एकूण रहिवाशांच्या तिप्पट आहे. २०१९मध्ये येथे २१ लाख पर्यटकांनी भेट दिली होती.<ref>{{Cite web|date=7 November 2019|title=Malta braced for record number of tourists in 2019|url=https://bay.com.mt/malta-braced-for-record-number-of-tourists-in-2019/|access-date=3 August 2021|website=89.7 Bay|language=en-US|archive-date=3 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803221720/https://bay.com.mt/malta-braced-for-record-number-of-tourists-in-2019/}}</ref> माल्टामधील पर्यटनाच्या पायाभूत सुविधांमध्ये केल्या काही वर्षांत मोठी सुधारणा झाली आहे. २०२४ च्या सुमारास येथे अनेक मोठी होटेले झालेली आहेत. यामुळे स्थानिक घरकुले नाहीशी होत आहेत आणि अतिविकास होत असल्याचेही दिसून येते. २०१५नंतर माल्टामध्ये आरोग्यपर्यटनही वाढले आहे.<ref>{{Cite web |title=M for Malta and medical tourism |url=http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216064632/http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-date=16 December 2009 |access-date=7 January 2008}}</ref> येथे अनेक आधुनिक आरोग्य सुविधा आहेत परंतु त्यांना आंतरराष्ट्रीय मान्यता नाही. येथे [[ग्रेट ब्रिटन|ब्रिटनमधून]] मोठ्या संख्येने आरोग्यप्रवासी येतात.<ref>{{Cite web |date=2 May 2008 |title=Malta popular with UK medical tourists |url=http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216023654/http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists/ |archive-date=16 December 2009 |access-date=31 March 2009 |website=Treatmentabroad.net}}</ref> पर्यटन उद्योग देशाच्या एकूण उत्पादनात ११.६% भर घालतो.<ref>{{Cite web|title=Malta Contribution of travel and tourism to GDP (% of GDP), 1995-2019 - knoema.com|url=https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP|access-date=3 August 2021|website=Knoema|language=en-US|archive-date=25 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220625082341/https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP|url-status=live}}</ref> माल्टामधील विविध भूरचना आणि समुद्रकिनाऱ्यांमुळे येथे अनेक चित्रपटांचे चित्रकरण केले जाते. माल्टाला ''भूमध्य समुद्रातील हॉलिवूड'' म्हणले जाते.<ref>{{Cite web |title=Malta - A unique destination dubbed the Mediterranean Hollywood |url=https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |access-date=2025-07-27 |website=Onsite Malta |language=en-US}}</ref> येथे रिडली स्कॉटचा [[नेपोलियन (२०२३ चित्रपट)|नेपोलियन]], [[ग्लॅडियेटर (चित्रपट)|ग्लॅडियेटर]], [[ग्लॅडियेटर २]], [[द काउंट ऑफ मॉन्टे क्रिस्टो (२००२ चित्रपट)|द काउंट ऑफ मॉन्टे क्रिस्टो]], [[ज्युरासिक वर्ल्ड रिबर्थ]], [[ट्रॉय (चित्रपट)|ट्रॉय]] आणि [[पायरेट्स ऑफ द कॅरिबियन: डेड मॅन्स चेस्ट]] सारखे अनेक चित्रपट येथे चित्रित केले गेले आहेत. [[गेम ऑफ थ्रोन्स]] ही दूरचित्रवाणी मालिकेचे काही भाग येथे चित्रित झाले. == राजकारण == [[File:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|thumb|[[व्हॅलेटा]]मधील [[माल्टाची संसद]]]] [[File:Malta - administrative division.svg|thumb|डावे|[[माल्टाच्या प्रादेशिक समित्या]]]] माल्टा संसदीय प्रजासत्ताक आहे. येथील [[माल्टाची संसद|संसदेमध्ये]] [[कमरा टाड-डेप्युटाटी|लोकप्रतिनिधीसभेचे]] नेतृत्त्व [[माल्टाचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]] करतात. [[माल्टाचे राष्ट्राध्यक्ष]] येथील राष्ट्रप्रमुख असतात. त्यांची नेमणूक पाच वर्षांसाठी संसद करते. [[डिस्त्रेत्ती इलेक्तोरात्ती|१३ मतदारसंघांमधून]] प्रत्येकी ५ असे ६५ प्रतिनिधी संसदेत ५ वर्षांसाठी सार्वत्रिक मतदानाने निवडून जातात. प्रत्येक मतदार एकापेक्षा जास्त उमेदवारांना अनुक्रमाने मत देतो. जर पहिल्या क्रमांकाचा उमेदवार जिंकला नाही तर पुढील क्रमांकाच्या उमेदवारास ते मत दिले जाते. संसदसदस्यांनी अविश्वासाचा प्रस्ताव मंजूर केल्यास पंतप्रधानांच्या सल्ल्याने राष्ट्राध्यक्ष संसद विसर्जित करून नवीन निवडणुका घेतल्या जातात. १९६०-९५ दरम्यानच्या निवडणुकांमध्ये माल्टातील मतदानप्रमाण जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचे होते.<ref>Mark N. Franklin. "Electoral Participation", in ''Controversies in Voting Behavior''</ref> २०२५मध्ये [[मिरियम स्पितेरी देबोनो]] या माल्टाच्या राष्ट्रप्रमुख होत्या तर [[रॉबर्ट अबेला]] पंतप्रधान होते.<ref>{{cite news |last=Magri |first=Giulia |title=Parliament unanimously approves Myriam Spiteri Debono as Malta's next President |url=https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |access-date=31 March 2024 |work=Times of Malta |date=27 March 2024}}</ref> माल्टामध्ये दोन मुख्य राजकीय पक्ष आहेत -- मजूर पक्ष तथा [[पार्तित लाबुरिस्ता]] आणि राष्ट्रवादी पक्ष तथा [[पार्तित नॅझ्योनालिस्ता]]. मजूर पक्ष २०१३पासून सत्तेवर आहे. तेव्हापासून भ्रष्टाचार, काळा पैसा आणि शासनातील ढिसाळपणा वाढल्याचा काही लोकांचा दावा आहे.<ref>{{Cite web |title=Labour's meltdown risk |url=https://www.maltatoday.com.mt/comment/blogs/130783/labours_meltdown_risk |access-date=28 January 2025 |website=MaltaToday.com.mt}}</ref> सध्याचे पंतप्रधान अबेला १३ जानेवारी, २०२० पासून सत्तेवर आहेत. देशात इतर अनेक छोटे पक्ष आहेत पण त्यांना संसदेत एकही जागा मिळालेली नाही. माल्टामध्ये १९९३पासून स्थानिक स्वराज्य संस्थांद्वारे प्रशासन चालवले जाते.<ref>{{Cite web |title=Local Council Act of Malta |url=http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616004627/http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-date=16 June 2013 |access-date=20 October 2013}}</ref> युरोपीय स्थानिक स्वराज्य संस्थेच्या धर्तीवर असलेल्या या [[माल्टाच्या प्रादेशिक समित्या|६ समित्या]] राष्ट्रीय प्रशासन आणि शहर किंवा गावातील प्रशासनांच्या मध्ये असतात.<ref>{{Cite book |url=http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |title=Protokol Lokali u Reġjonali |publisher=Dipartiment tal-Informazzjoni|pages=5–6 |language=mt |access-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617100535/http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |archive-date=17 June 2012 }}</ref> == वाहतूक == === विमानवाहतूक === [[माल्टा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] येथील प्रमुख विमानतळ आहे. १ एप्रिल, १९७४ ते ३० मार्च, २०२४ पर्यंत [[एर माल्टा]] ही देशाची राष्ट्रीय विमान वाहतूक कंपनी होती. माल्टा सरकारच्या मालकीची ही कंपनी येथून २२ शहरांना विमानसेवा पुरवत असे. ३१ मार्च, २०२४ पासून या कंपनीची विमाने आणि इतर मालमत्ता [[केएम एर माल्टा]] या कंपनीमध्ये हलविण्यात आली व तिला माल्टाची राष्ट्रीय विमान कंपनी घोषित करण्यात आले. केएम एर माल्टा १८ शहरांना विमानसेवा पुरवते. यांशिवाय [[माल्टा एर]] ही [[रायनएर]]ची उपकंपनी किफायतशीर विमानसेवा पुरवते. माल्टा सरकारने या कंपनीमध्ये १ समभाग घेउन नाममात्र मालकी घेतली आहे. === महामार्ग आणि सार्वजनिक वाहतूक === [[File:Malta Buses (cropped).jpg|thumb|माल्टामध्ये [[ओटोकार]] आणि [[किंग लाँग]] बस सार्वजनिक वाहतूकीसाठी वापरल्या जातात]] माल्टात रस्त्यावरील वाहतूक [[भारत]] व [[युनायटेड किंग्डम]]प्रमाणे रस्त्याच्या डाव्या बाजूने होते. युरोपमधील इतर देशांपेक्षा हे वेगळे आहे. माल्टामधील दरमाणशी कारचे प्रमाण खूप मोठे आहे. देशात एकूण २,२५४ किमी लांबीचे रस्ते आहेत. यातील ८७.५% पक्के आहेत.<ref>{{Cite web |title=''NationMaster''&nbsp;– Transportation statistics |url=http://www.nationmaster.com/country/mt-malta/tra-transportation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926213223/http://www.nationmaster.com/country/mt-malta/tra-transportation |archive-date=26 September 2007 |access-date=19 February 2007}}</ref> माल्टातील बस (कारोझ्झ ताल-लिन्या) या सार्वजनिक वाहतूकीचे प्रमुख साधन आहे. या बस १९०५पासून माल्टाच्या रस्त्यांवर धावत आहेत. तेथील जुन्या बस २०११पर्यंत सेवेत होत्या. या पर्यटकांसाठी मोठे आकर्षण होत्या. आजही माल्टातील आणि माल्टाबद्दलच्या जाहिरातींमध्ये या जुन्या बसचीच चित्रे वापरली जातात..<ref>{{Cite news |last=Simons |first=Jake Wallis |date=1 July 2011 |title=End of the road: no more fares for Malta's vintage buses |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |url-status=live |access-date=23 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524154249/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |archive-date=24 May 2018 |website=Telegraph.co.uk}}</ref> या जुन्या बस खाजगी चालकांच्या मालकीच्या असत आणि ते ही सेवा स्वतंत्रपणे पुरवत असत. २०११मध्ये माल्टा शासनाने हे तंत्र बदलून एकाच कंपनीला संपूर्ण देशातील बससेवा चालविण्याचे कंत्राट देऊ केले.<ref>{{Cite web |title=Ministeru għall-Infrastruttura Transport u Komunikazzjoni&nbsp;– Transport Pubbliku |url=https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113172538/https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-date=13 January 2012 |access-date=15 September 2011 |website=Mitc.gov.mt}}</ref> हे कंत्राट [[अरिवा माल्टा]] या कंपनीने जिंकले. अरिवा माल्टाने किंग लाँग प्रकारच्या बस वापरून सेवा पुरवणे सुरू केले. याशिवाय ६१ अधिक क्षमतेच्या बस आणि २ व्हॅलेटा शहरातील गल्ल्यांमधून वापरण्यासाठीच्या छोट्या बसही वापरल्या. अरिवा माल्टाला हा कारभार सांभाळता आला नाही आणि १ जानेवारी, २०१४ रोजी या कंपनीने दिवाळे काढले. माल्टा शासनाने अरिवा माल्टाचे राष्ट्रीयीकरण केले आणि ही सेवा ''माल्टा सार्वजनिक वाहतूक'' नावाने चालू ठेवली. <ref>{{Cite news |date=22 December 2013 |title=Arriva Future Decided |work=di-ve.com news |url=http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627050948/http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |archive-date=27 June 2016}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sansone |first=Kurt |date=23 December 2013 |title=New Year in, Arriva out |work=[[The Times (Malta)|The Times]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323134727/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |archive-date=23 March 2016}}</ref> ऑक्टोबर २०१४मध्ये शासनाने ही सेवा [[आउतोबुस उर्बानोस दे लेऑन]] या कंपनीकडे सोपवली.<ref>{{Cite news |last=Dalli |first=Kim |date=1 October 2014 |title=New bus operator to start in January |work=[[The Times (Malta)|The Times]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |url-status=live |access-date=4 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006092710/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |archive-date=6 October 2014}}</ref> ऑक्टोबर २०२२ पासून ही सेवा माल्टाच्या नागरिकांनी आणि कायमी रहिवाशांना मोफत उपलब्ध आहे.<ref>{{Cite news|url=https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|title=Budget 2022: Free bus service for all by October 1 next year|newspaper=[[Times of Malta]]|access-date=25 June 2022|archive-date=16 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616142249/https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|url-status=live}}</ref> २०२१मध्ये माल्टा शासनाने ६.२ अब्ज युरो खर्चून [[माल्टा मेट्रो]] बांधण्याची योजना सुरू केली आहे.<ref>{{cite web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|title=Government unveils 25-station, €6.2 billion underground Metro proposal|website=Times of Malta|date=October 2021|access-date=2 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001234913/https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|url-status=live}}</ref> === जलवाहतूक === [[File:047.Freeport.jpg|thumb|[[माल्टा फ्रीपोर्ट]] युरोपमधील सगळ्यात मोठ्या बंदरांपैकी एक आहे]] माल्टाच्या मुख्य बेटावर तीन नैसर्गिक बंदरे आहेत -- * [[ग्रँड हार्बर]] तथा ''पोर्ट इल-कबीर'' -- [[व्हॅलेटा]]च्या पूर्वेस असलेले हे बंदर [[रोमन साम्राज्य|रोमन साम्राज्यापासून]] आहे. येथे अनेक धक्के आणि प्रवासी टर्मिन आहेत. क्रुझ जहाजांसाठीचा मोठा धक्काही येथे आहे. ग्रँड हार्बरपासून सिचिल्यामधील पोझ्झालो आणि कतानियाला फेरीसेवा उपलब्ध आहे. == वस्तीविभागणी == {{मुख्य लेख|माल्टामधील वस्तीविभागणी}} {{bar box |title=वांशिक विभागणी - २०२१ची जनगणना<ref>{{Cite web |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |date=16 February 2023 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live }}</ref> |titlebar=#ddd |left1='''Racial origin''' |float=right |bars= {{bar percent|[[कॉकेशियन]]|purple|८९.१}} {{bar percent|[[आशियाई लोक|आशियाई]]|grey|५.२}} {{bar percent|[[अरब लोक|अरब]]|maroon|१.७}} {{bar percent|आफ्रिकी|blue|१.५}} {{bar percent|[[हिस्पॅनिक]]|Gold|१.३}} {{bar percent|बहुवांशिक|black|१.२}} |caption= }} २०२१ च्या जनगणनेनुसार माल्टाची एकूण लोकसंख्या ५,१९,५६२ होती. यांतील माल्टामध्ये जन्म झालेले ३,८६,२८० व्यक्ती होत्या<ref>{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1)|url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/|date=16 February 2023|access-date=5 February 2024|website=nso.gov.mt|archive-date=4 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/|url-status=live}}</ref> इतर देशांमध्ये जन्मलेल्यांपैकी [[युनायटेड किंग्डम]]चे १५,०८२, [[इटली]] १३,३६१, [[भारत]] ७,९४६, [[फिलिपिन्स]] ७,७८४ आणि [[सर्बिया]]चे ५,९३५ हे गट प्रमुख आहेत. माल्टामध्ये जन्म न झालेल्या लोकांच्या वांशिक वर्गवारीत ५८.१% कॉकेशियन, २२.२% आशियाई, ६.३% अरब, ४.५% हिस्पॅनिक होते.<ref>{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1)|url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/|date=16 February 2023|access-date=5 February 2024|website=nso.gov.mt|archive-date=4 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/|url-status=live}}</ref> === स्थलांतर === {{मुख्य लेख|माल्टामध्ये स्थलांतर|माल्टामधून स्थलांतर}} [[भूमध्य समुद्र|भूमध्य समुद्राच्या]] मध्यात असलेला माल्टा देश अनेक सहस्रके स्थलांतरितांची भूमी आहे. २१व्या शतकात येथे स्थलांतर करणाऱ्यांचे प्रमाण वाढले आहे. २००५ ते २०२० दरम्यान परदेशात जन्मलेल्या व्यक्तींचे प्रमाण ८ पट झाले आहे. यातील मोठा भाग [[ब्रिटिश लोक|ब्रिटिश नागरिक]] आणि त्यांचे कुटुंबीय आहे. हे लोक साधारण [[स्लीमा]] आणि आसपासच्या भागात राहतात. इतर परदेशी लोकांमध्ये [[इटली]], [[लिबिया]] आणि [[सर्बिया]]चे स्थलांतरित आहेत. परदेशी लोकांतील बव्हंश माल्टी संस्कृतीत सामावून गेलेले आहेत.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Genetic origin of contemporary Maltese |date=5 August 2007 |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |access-date=29 October 2017 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413212844/https://timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |url-status=live }}</ref> २१व्या शतकामध्ये मोठ्या प्रमाणात परदेशी कामगार येथे उज्ज्वल आर्थिक भवितव्यासाठी आले. या काळाच्या सुरुवातीस [[माल्टाचे अर्थतंत्र]] भरभराटीत होते आणि राहणीमानाचा खर्च कमी होता. २०२१नंतर येथील घरांच्या सरासरी किमती दुप्पट झाल्या आहेत आणि स्थानिक रहिवाशांच्या आवाक्याबाहेर गेल्या आहेत. परदेशातून येथे आलेल्या लोकांनाही आता येथे राहणे परवडत नाही आणि त्यांतील काही लोकांनी [[युरोपातील देश व प्रदेश|युरोप]]मधील [[माल्टामधून स्थलांतर|इतर देशांत स्थलांतर]] केले आहे.<ref>{{Cite web |title=Real Economy Indicators |url=https://www.centralbankmalta.org/site/Subscriber%20Categories/Real%20Economy%20Indicators/house_prices.xls |publisher=Malta Central Bank |access-date=28 December 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107152921/https://www.centralbankmalta.org/site/Subscriber%20Categories/Real%20Economy%20Indicators/house_prices.xls |url-status=live }}</ref> २०व्या शतकाच्या अखेरीपासून [[आफ्रिका|आफ्रिकेतून]] युरोपमध्ये स्थलांतर करणाऱ्या व्यक्तींसाठी माल्टा हा केंद्रबिंदू झाला आहे.<ref>{{Cite news |title=Malta guards Europe's gates against African immigrants |work=[[Los Angeles Times]] |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-oct-09-la-fg-malta-refugees-20101009-story.html |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310075319/http://articles.latimes.com/2010/oct/09/world/la-fg-malta-refugees-20101009 |archive-date=10 March 2012}}</ref> युरोपीय संघाचा सदस्य असल्याने तसेच शेंजे करार स्वीकारल्यामुळे माल्टाला डब्लिन नियमावलीनुसार येथे आश्रय मागणाऱ्या सगळ्या लोकांना देशात घेणे भाग पडते. <ref>{{Cite news |title=Maltese Anger Mounts Over Rising Illegal Immigration |publisher=[[Deutsche Welle]] |url=http://www.dw.de/dw/article/0,,3621641,00.html |access-date=30 April 2012}}</ref> अशा लोकांना [[हाल फार]] आणि [[हाल साफी]] जवळील छावण्यांमध्ये ठेवले जाते. यावर अनेक संस्थांनी टीका केली आहे.<ref>{{Cite web |date=18 July 2012 |title=Malta: Migrant Detention Violates Rights |url=https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314162400/https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |archive-date=14 March 2016 |access-date=29 October 2017}}</ref><ref>{{Cite news |title=Malta faces problems with children of illegal immigrants |work=[[The Times (Malta)|The Times]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510111154/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |archive-date=10 May 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Amnesty slams Malta over 'illegal' refugee tactics |url=https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |access-date=8 September 2020 |website=Deutsche Welle |archive-date=8 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200908180011/https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |url-status=live }}</ref> जानेवारी २०१४ पासून माल्टाने दरडोई €६,५०,००० इतक्या रकमेचा भरणा अधिक देशात गुंतवणूक केल्यास आणि गुन्हेगार नसल्याची तसेच देशात ठराविक राहण्याच्या अटी पूर्ण केल्यास कोणालाही नागरिकत्व देणे सुरू केले.<ref>{{Cite news |last=Clenfield, Jason |date=11 March 2015 |title=Passport King Christian Kalin Helps Nations Sell Citizenship – Bloomberg Business |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406182941/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |archive-date=6 April 2017 |access-date=8 March 2017 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> [[सोनेरी पारपत्र|सोनेरी पारपत्राची]] ही योजना सरकारी फसवणूक असल्याची याच्यावर टीका झाली. याद्वारे अनेक नको असलेल्या व्यक्ती [[युरोपीय संघ|युरोपीय संघात]] घुसल्याचे आरोपही झाले.<ref>{{Cite news |date=22 January 2019 |title=EU to warn about crime risks from passport selling schemes in Malta |work=Malta Independent |url=https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228134703/https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |archive-date=28 December 2019}}</ref><ref>{{Cite news |title=EU urges crackdown on 'golden passports' for big investors |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217180746/https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |archive-date=17 December 2019}}</ref> २९ एप्रिल, २०२५ पासून [[युरोपीय न्यायालय|युरोपीय न्यायालयाने]] अशी सोनेरी पारपत्रे देण्यास माल्टाला मनाई केली.<ref>{{Cite news |publisher= theloop.epcr |title=European Court of Justice ruling prohibits Malta from selling citizenship |access-date= 31 July 2025|url = https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/}}</ref> १९व्या शतकात माल्टामधून बाहेर स्थलांतर करणारे लोक मुख्यत्वे [[उत्तर आफ्रिका]] आणि [[मध्यपूर्व|मध्यपूर्वेत]] गेले. यांतील मोठ्या प्रमाणात लोक परत माल्टामध्ये आले.<ref name="Jones">{{Cite journal |last=Jones |first=Huw R. |year=1973 |title=Modern emigration from Malta |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |volume=60 |issue=60 |pages=101–119 |doi=10.2307/621508 |jstor=621508}}</ref> विसाव्या शतकात बाहेर स्थलांतर करणारे मुख्यत्वे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]], [[ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[कॅनडा]]ला गेले. दुसऱ्या महायुद्धानंतर माल्टा सरकारने अशा देशाबाहेर जाणऱ्या लोकांना तिकिटे काढून दिली. १९४६ ते १९८० दरम्यान १,४०,००० लोक अशी मदत घेउन देशाबाहेर पडले. यांतली ५८% ऑस्ट्रेलिया, २२% [[युनायटेड किंग्डम]], १३% कॅनडा तर ७% लोक अमेरिकेमध्ये स्थायिक झाली<ref name="King">{{Cite journal |last=King |first=Russell |year=1979 |title=The Maltese migration cycle: An archival survey |url=https://archive.org/details/area_1979_11_3/page/245 |journal=Area |volume=11 |issue=3 |pages=245–249 |jstor=20001477}}</ref> १९४८ आणि १९६७ दरम्यान माल्टाची ३०% लोकसंख्या स्थलांतरित झाली. १९७० नंतर माल्टा सोडून जाणाऱ्यांची संख्या कमी झाली आहे. == शिक्षण == {{मुख्य लेख|माल्टामधील शिक्षण}} माल्टा हे जगातील सर्वाधिक साक्षर देशांपैकी एक असून येथील साक्षरता प्रमाण ९९.५% आहे.<ref>{{Cite web |title=Malta – Literacy rate |url=http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926154318/http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |archive-date=26 September 2013 |access-date=20 October 2013 |website=Indexmundi.com}}</ref> == भाषा == [[File:Il-Kantilena.png|thumb|डावे|१५व्या शतकातील [[पिएत्रु काहारो]] हे [[माल्टी भाषा|माल्टी भाषेतील]] सगळ्यात जुने हस्तलिखित आहे.]] {{मुख्य लेख|माल्टामधील भाषा}} [[माल्टी भाषा]] येथील दोन अधिकृत भाषांपैकी एक आहे. [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] ही दुसरी अधिकृत भाषा आहे. माल्टामधील कायदे माल्टी आणि इंग्लिश अशा दोन्ही भाषांमध्ये लिहिले जातात. [[माल्टाचे संविधान|संविधानाच्या]] ७४व्या कलमानुसार दोन्हीमध्ये तफावत आढळला तर माल्टी भाषेतील कायदा प्रमाण मानला जातो. येथील लोक [[माल्टी इंग्लिश]] ही बोलीभाषा वापरतात. माल्टी भाषा [[सेमिटिक भाषाकुळ|सेमिटिक भाषाकुळातील]] आहे. ही आता लुप्त झालेल्या [[सिचिल्या-अरबी]] (सिकुलो-अरबी) भाषेतून उद्भवली. ही सिकुलो-अरबी भाषा [[सिचिल्या]] आणि [[दक्षिण इटली]]मध्ये बोलली जात असे.<ref name="MED">Joseph M. Brincat [http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm Maltese&nbsp;– an unusual formula] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208063739/http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm |date=8 December 2015 }}, MED Magazine (February 2005)</ref> माल्टी भाषासाठी [[माल्टी लिपी]]चा वापर होतो. [[लॅटिन लिपी]]वर आधारित असलेल्या या लिपीत ३० मूळाक्षरे आहेत. कार्ल शेम्ब्री आणि इम्मॅन्युएल मिफसुद हे माल्टी भाषेत लेखन आणि कविता लिहितात.<ref>{{Cite book |title=Malta Recent Economic and Political Developments Yearbook Volume 1 Strategic Information and Developments |publisher=Int'l Business Publications, Inc. |year=2013 |isbn=978-1-4330-6350-3 |page=38}}</ref> ==खेळ== [[फुटबॉल]] हा माल्टामधील सर्वात लोकप्रिय खेळ आहे. [[टा' काली मैदान]] हे [[माल्टा राष्ट्रीय फुटबॉल संघ|माल्टा राष्ट्रीय फुटबॉल संघाचे]] घरचे मैदान आहे. [[माल्टा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|माल्टा क्रिकेट संघ]] आंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेट]] स्पर्धांमध्ये देशाचे प्रतिनिधित्व करतो. या संघाला आंतरराष्ट्रीय टी२० प्रकारासाठी [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आयसीसीचे]] पूर्ण सदस्यत्व आहे. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.gov.mt Gov.mt] - सरकारी संकेतस्थळ * {{wikivoyage|Malta|माल्टा}} * {{विकिअ‍ॅटलास|Malta|माल्टा}} {{कॉमन्स|Malta|माल्टा}} https://kyprianou.com.mt/<nowiki/>{{मार्गक्रमण युरोपातील देश}} [[वर्ग:युरोपातील देश]] [[वर्ग:द्वीप देश]] fw2lyo0gx68kuzgk9ukj731iq97oail 0 40360 2704818 2575558 2026-08-23T19:00:54Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704818 wikitext text/x-wiki '''पिन कोड''' किंवा '''पोस्टल इंडेक्स नंबर कोड''' म्हणजे [[भारत|भारतातील]] डाक कार्यालयांना दिलेले सांकेतिक क्रमांक. हे क्रमांक सहा आकडी असतात. या क्रमांकावरून एका विशिष्ट पोस्ट ऑफिसचा आणि पर्यायाने ते पोस्ट ऑफिस ज्या गावात आहे ते गाव किंवा ज्या गावाच्या जवळपास आहे ते नागरी किंवा ग्रामीण क्षेत्र समजते.<ref>{{स्रोत बातमी| दुवा=https://bskud.com/PINCODE.php| title=भारताच्या पिन कोड| प्रकाशक=bskud.com| date=[[2018-01-13]]| accessdate=2018-01-13| archive-date=2018-01-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20180101194201/https://bskud.com/PINCODE.php| url-status=dead}}</ref> '''पिन कोडचे विवरण''' '''पहिला अंक''': भारतातील प्रदेशाचे प्रतिनिधित्व करतो. '''दुसरा अंक''': त्या प्रदेशातील उप-प्रदेश दर्शवतो. '''तिसरा अंक''': पहिल्या दोन अंकांसह, क्रमवारी लावणारा जिल्हा परिभाषित करतो. '''शेवटचे तीन अंक''': क्रमवारीत असलेल्या जिल्ह्यामध्ये विशिष्ट पोस्ट ऑफिस निर्दिष्ट करा. == पोस्टल क्षेत्र== भारत नऊ पोस्टल क्षेत्रामध्ये विभागलेला आहे.  हे क्षेत्र पिन कोडच्या पहिल्या अंकाने दर्शविले जातात. '''* नऊ पोस्टल क्षेत्र *''' १) '''दिल्ली''': दिल्ली आणि उत्तर प्रदेश आणि हरियाणाचा काही भाग व्यापतो. २) '''मुंबई''': महाराष्ट्र, गुजरात आणि दादरा आणि नगर हवेलीचा समावेश आहे. ३) '''कोलकाता''': पश्चिम बंगाल, सिक्कीम, बिहार, झारखंड आणि ओडिशा समाविष्ट करते. ४) '''चेन्नई''': तामिळनाडू, केरळ, पुडुचेरी आणि अंदमान आणि निकोबार बेटांचा समावेश आहे. ५) '''हैदराबाद''': आंध्र प्रदेश, तेलंगणा आणि कर्नाटकचा समावेश आहे. ६) '''जयपूर''': राजस्थान, मध्य प्रदेश आणि छत्तीसगडचा समावेश आहे. ७) '''अहमदाबाद''': प्रामुख्याने गुजरात, पण त्यात राजस्थानच्या काही भागांचाही समावेश आहे. ८) '''बंगलोर''': कर्नाटक, केरळचा काही भाग आणि गोवा समाविष्ट आहे. ९) '''आर्मी पोस्टल सर्विस''': भारतीय सैन्यासाठी एक कार्यशील क्षेत्र. भारताच्या राज्यांसाठी मुक्रर केलेले क्रमांक (हे सहा अंकी पिनकोड संख्येच्या आरंभाचे अंक असतात.) २९, ३५, ५४, ५५, ६५, ६६ आणि ८६ ते ९९ हे अंक कोणत्याही राज्याला दिलेले नाहीत. [[आंध्र प्रदेश]] - ५० ते ५३ <br /> [[आसाम]] - ७८<br /> ईशान्येकडील राज्ये ([[अरुणाचल प्रदेश]], [[त्रिपुरा]], [[नागालॅंड]], [[मणिपूर]], [[मिझोरम]], [[मेघालय]], [[सिक्कीम]] - ७९<br /> [[उत्तर प्रदेश]] - २० ते २८<br /> [[ओरिसा]] - ७५ ते ७७<br /> [[कर्नाटक]] - ५६ ते ५९<br /> [[केरळ]] - ६७ ते ६९ <br /> [[गुजरात]] - ३६ ते ३९<br /> [[जम्मू आणि काश्मीर]] - १८, १९<br /> [[झारखंड]] आणि [[बिहार]] - ८० ते ८५ <br /> [[तामिळनाडू]] - ६० ते ६४ <br /> [[दिल्ली]] राज्य - ११ <br /> [[पंजाब]] - १४ ते १६ <br /> [[पश्चिम बंगाल]] - ७० ते ७४ <br /> [[बिहार]] आणि [[झारखंड]] - ८० ते ८५ <br /> [[मध्य प्रदेश]] - ४५ ते ४९ <br /> [[महाराष्ट्र]] - ४० ते ४४<br /> [[राजस्थान]] - ३० ते ३४ <br /> [[हरियाणा]] - १२ ते १३ <br /> [[हिमाचल प्रदेश]] - १७ == References == <nowiki>*</nowiki>[https://www.pincodeiq.com/?m=1 Postal Zone Explorer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240815061600/https://www.pincodeiq.com/?m=1 |date=2024-08-15 }} {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} [[वर्ग:साकेतिक क्रमांक]] oxszpb9x9zzgpo9vshmw5fbhbr1jpo9 0 40597 2704817 2604571 2026-08-23T18:59:07Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704817 wikitext text/x-wiki {{बदल}} आरोग्याच्या विविध व्याख्या आहेत, ज्या कालांतराने वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी वापरल्या जात आहेत. नियमित शारीरिक व्यायाम आणि पुरेशी झोप<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cdc.gov/physicalactivity/basics/pa-health/index.htm|title=Benefits of Physical Activity|last=CDC|date=2023-08-01|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us|access-date=2024-04-15}}</ref> यासारख्या आरोग्यदायी क्रियाकलापांना प्रोत्साहन देऊन आणि धुम्रपान किंवा जास्त ताण यासारख्या अस्वास्थ्यकर क्रियाकलाप किंवा परिस्थिती कमी करून किंवा टाळून आरोग्याला प्रोत्साहन दिले जाऊ शकते. आरोग्यावर परिणाम करणारे काही घटक वैयक्तिक निवडीमुळे असतात, जसे की उच्च-जोखीम असलेल्या वर्तनात गुंतायचे की नाही, तर काही संरचनात्मक कारणांमुळे असतात, जसे की समाज अशा प्रकारे व्यवस्थित केला जातो की लोकांना ते मिळवणे सोपे किंवा कठीण होते. आवश्यक आरोग्य सेवा. तरीही, इतर घटक वैयक्तिक आणि गट निवडींच्या पलीकडे आहेत, जसे की अनुवांशिक विकार. [[चित्र:MyPyramid1.png|right|thumb|270px|पोषणासाठी लागणाऱ्या अन्नाचा मनोरा]] [[पोषण]], [[आहार]], [[व्यायाम]], [[स्वच्छता]], राहणीमान इतरांशी व्यक्तिगत संबंध या गोष्टी आरोग्यावर परिणाम करतात. आयुर्वेदात आरोग्याचे लक्षण असे केले आहे - ''समदोष; समाग्निश्च समधातुमलक्रिय; प्रसन्नात्मेन्द्रियमना; स्वस्थ इत्यभिधीयते - {{चरकसंहिता सूत्रस्थान अध्यात १.४१}}'' जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार मानसिक आरोग्य म्हणजे, "अशी सुस्थिती ज्यात व्यक्तीला स्वतःच्या क्षमतांचे आकलन होते, तसेच ती व्यक्ती उपयोगी व लाभदायी काम करू शकते आणि तिचा समाजाच्या घडणीत मोलाचा वाट असतो". नियमित व्यायामामुळे आरोग्य उत्तम राहते. ==इतिहास== आरोग्याचा अर्थ कालांतराने विकसित झाला आहे. बायोमेडिकल दृष्टीकोन लक्षात घेऊन, आरोग्याच्या सुरुवातीच्या व्याख्या शरीराच्या कार्य करण्याच्या क्षमतेच्या थीमवर केंद्रित आहेत; आरोग्य ही सामान्य कार्याची स्थिती म्हणून पाहिली जात होती जी रोगामुळे वेळोवेळी व्यत्यय आणू शकते. आरोग्याच्या अशा व्याख्येचे उदाहरण आहे: "शरीरशास्त्र, शारीरिक आणि मानसिक अखंडतेने वैशिष्ट्यीकृत राज्य; वैयक्तिकरित्या मूल्यवान कौटुंबिक, कार्य आणि समुदाय भूमिका पार पाडण्याची क्षमता; शारीरिक, जैविक, मानसिक आणि सामाजिक तणाव हाताळण्याची क्षमता".<ref>{{Cite journal|last1=Stokes|first1=J.|last2=Noren|first2=J.|last3=Shindell|first3=S.|date=1982-01-01|title=Definition of terms and concepts applicable to clinical preventive medicine|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-community-health_fall-1982_8_1/page/33|journal=Journal of Community Health|volume=8|issue=1|pages=33–41|issn=0094-5145|pmid=6764783|doi=10.1007/bf01324395|s2cid=1748896}}</ref>त्यानंतर, 1948 मध्ये, पूर्वीच्या व्याख्येपासून मूलगामी निघून जाण्यासाठी, जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) एक व्याख्या प्रस्तावित केली ज्याचे उद्दिष्ट उच्च होते, आरोग्याला आरोग्याशी जोडणे, "शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक कल्याण, आणि नाही. केवळ रोग आणि अशक्तपणाची अनुपस्थिती."<ref>{{Cite book|url=https://www.who.int/iris/handle/10665/37089|title=The first ten years of the World Health Organization|last=World Health Organization|publisher=WHO|year=1958|location=Geneva|isbn=9789241560146|publication-date=1958}}</ref> जरी या व्याख्येचे काहींनी नाविन्यपूर्ण म्हणून स्वागत केले असले तरी, ती अस्पष्ट आणि अत्याधिक विस्तृत असल्याची टीकाही केली गेली आणि ती मोजता येण्यासारखी नव्हती. बऱ्याच काळापासून, हे एक अव्यवहार्य आदर्श म्हणून बाजूला ठेवण्यात आले होते, ज्यामध्ये आरोग्याच्या बहुतेक चर्चा बायोमेडिकल मॉडेलच्या व्यावहारिकतेकडे परत येत होत्या.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://phprimer.afmc.ca/Part1-TheoryThinkingAboutHealth/ConceptsOfHealthAndIllness/DefinitionsofHealth|title=Part 1 – Theory: Thinking About Health Chapter 1 Concepts of Health and Illness|website=phprimer.afmc.ca|access-date=2016-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812145405/http://phprimer.afmc.ca/Part1-TheoryThinkingAboutHealth/ConceptsOfHealthAndIllness/DefinitionsofHealth|archive-date=2016-08-12|url-status=dead}}</ref> 21 व्या शतकाच्या पहिल्या दशकात, क्षमता म्हणून आरोग्याच्या संकल्पनेने मानवी आरोग्य सुधारण्याच्या उद्देशाने केलेल्या प्रयत्नांच्या कामगिरीचे मूल्यांकन करण्यासाठी मुख्य निर्देशक बनण्यासाठी स्वयं-मूल्यांकनासाठी दरवाजे उघडले.<ref>{{Cite journal|last=Jadad|first=Alejandro R.|date=2016-11-01|title=Creating a pandemic of health: What is the role of digital technologies?|journal=Journal of Public Health Policy|language=en|volume=37|issue=2|pages=260–68|doi=10.1057/s41271-016-0016-1|pmid=27899800|issn=0197-5897|doi-access=free}}</ref> याने प्रत्येक व्यक्तीला निरोगी वाटण्याची संधी देखील निर्माण केली, अगदी एकापेक्षा जास्त जुनाट आजार किंवा टर्मिनल स्थितीच्या उपस्थितीत, आणि आरोग्याच्या निर्धारकांच्या पुनर्तपासणीसाठी (पारंपारिक दृष्टिकोनापासून दूर जो रोगाचा प्रसार कमी करण्यावर लक्ष केंद्रित करतो. रोग).<ref>{{Cite web|url=http://harvardpublichealthreview.org/creating-a-pandemic-of-health-opportunities-and-lessons-for-a-university-initiative-at-the-intersection-of-health-equity-and-innovation/|title=Creating a Pandemic of Health: Opportunities and Lessons for a University Initiative at the Intersection of Health, Equity, and Innovation {{!}} Harvard Public Health Review: A Student Publication|website=harvardpublichealthreview.org|language=en|access-date=2018-01-20|archive-date=2019-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190307123430/http://harvardpublichealthreview.org/creating-a-pandemic-of-health-opportunities-and-lessons-for-a-university-initiative-at-the-intersection-of-health-equity-and-innovation/|url-status=dead}}</ref> ==देशातील सार्वजनिक आरोग्य== भारतात सर्वव्यापी आरोग्य सेवा राज्ये व संघ राज्यक्षेत्र यांकडून पुरवली जाते. भारतीय संविधानात "लोकांचे पोषण व राहाणीमान हे वाढवणे तसेच लोकांचे आरोग्य सुधारणे ही राज्यांची मूळ जबाबदारी आहे" असे म्हणले आहे. राष्ट्रीय आरोग्य धोरण संसदेने १९८३ मध्ये स्विकारले व २००२ मध्ये त्यात सुधारणा केली.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Health_in_India</ref><ref>^ जुगल किशोर (२००५). National health programs of India: national policies & legislations related to health. Century Publications. ISBN 978-81-88132-13-3. Retrieved 2 September 2012.</ref> भारतात सरकारी आरोग्य क्षेत्राला समांतर आणि त्यापेक्षा अधिक लोकप्रिय असे खाजगी आरोग्य क्षेत्र आहे. शहरी तसेच ग्रामीण कुटुंबे [https://askzones.com/blog-1-left-sidebar/ खाजगी आरोग्य] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221003100650/https://askzones.com/blog-1-left-sidebar/ |date=2022-10-03 }} क्षेत्राचा उपयोग जास्त वेळा करतात असे पाहणीत आढळून आले आहे.<ref>^ Jump up to: a b c d International Institute for Population Sciences and Macro International (September 2007). "National Family Health Survey (NFHS-3), 2005–06" (PDF). Ministry of Health and Family Welfare, Government of India. pp. 436–440. Retrieved 5 October 2012.</ref> भारतात आयुष्य मर्यादा सरासरीने ६४/६७ वर्षे (पु/स्त्रि) व बाल मृत्युचे प्रमाण १००० बाल जन्मांमागे ४६ आहे.<ref>^ http://www.indexmundi.com/India/infant_mortality_rate.html</ref> सार्वजनिक आरोग्यसेवा हा ग्रामीण भागासाठी वरदान आहे . ग्रामीण आरोग्यामध्ये आशा कार्यकर्त्यांचे योगदान खूप मोठे आहे. आशा कार्यकर्ती हीच ग्रामीण आरोग्याची सर्वेसर्वा आहे. ==कुटुंब कल्याण मंत्रालय== आरोग्य व कुटुंबनियोजनासंदर्भात देशातील ही सर्वोच्च कार्यकारी यंत्रणा आहे. या मंत्रालयाचा प्रमुख हा कॅबिनेट स्तरावरील मंत्री असतो,त्याला साहाय्य करण्यासाठी राज्यमंत्री व उपमंत्रीदेखील असतात. या मंत्रालयाच्या अंतर्गत खालील विभाग येतात - आरोग्य व [[कुटुंबकल्याण विभाग]], आरोग्य संशोधन विभाग, [[आयुष विभाग]] (Ayush), [[एड्स]] नियंत्रण विभाग. या सर्व विभागांचा प्रमुख म्हणून सचिव नेमले जातात. या सर्व विभागांत सुसूत्रता निर्माण होण्यासाठी, केंद्रीय आरोग्य व कुटुंबकल्याण मंत्रालयास तांत्रिक साहाय्य करण्यासाठी, आरोग्य सेवा संचालनालय स्थापन करण्यात आले आहे. आरोग्य संचालनालयाचा प्रमुख हा महासंचालक असतो. राज्यस्तरावर आरोग्याची जबाबदारी, राज्य आरोग्य व कुटुंबकल्याण मंत्रालयाची असते. याचा प्रमुख हा कॅबिनेट दर्जाचा मंत्री असतो *[[महाराष्ट्र वैद्यकीय परिषद]] (Maharashtra Medical Council- MMC)<br> - या संस्थेची स्थापना महाराष्ट्र वैद्यकीय परिषद अधिनियम १९६५ या राज्याच्या अधिनियमाद्वारे झाली. या परिषदेचे काम लोकशाही तत्त्वाने चालते. आधुनिक वैद्यकशास्त्रातील पदवीधरांची नावनोंदणी करणे हे तिचे प्रमुख कार्य आहे. *[[महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठ]] - या विद्यापीठाचे मुख्यालय [[नाशिक|नाशिकला]] असून याची स्थापना ३ जून १९९८ रोजी झाली. [[डॉ. अरुण जामकर]] हे या विद्यापीठाचे विद्यमान [[कुलगुरू]] आहेत. *महाराष्ट्रातील आरोग्य व्यवस्था<br> :- महाराष्ट्रातील आरोग्य व्यवस्थेची रचना ही त्रिस्तरीय आहे. प्राथमिक स्तरावर प्राथमिक आरोग्य केंद्र व उपकेंद्रे येतात. # उपकेंद्र (Sub Centre) :- सर्वसाधारणपणे जेथे लोकसंख्या तीन हजार ते पाच हजार आहे तेथे हे उपकेंद्र असते. या उपकेंद्रावर एका महिला आरोग्य कार्यकर्तीची नेमणूक करण्यात येते. यांना साहाय्यक परिचारिका दायी (ANM) असे संबोधण्यात येते. त्याचबरोबर एक पुरुष व एक महिला आरोग्य साहाय्यक नेमली जाते. प्रत्येकी सहा उपकेंद्रांसाठी एक पुरुष आरोग्य पर्यवेक्षक नेमला जातो. # [[प्राथमिक आरोग्य केंद्र]] (PHC) :- साधारणत: सहा उपकेंद्रांसाठी एक रेफरल युनिट म्हणून प्राथमिक आरोग्य केंद्र काम करते. जर लोकसंख्येचा विचार केला तर सर्वसाधारण प्रदेशात ३० हजार लोकसंख्येमागे व दुर्गम-डोंगराळ प्रदेशात २० हजार लोकसंख्येमागे एक प्राथमिक आरोग्य केंद्र असते. प्रत्येक प्राथमिक आरोग्य केंद्रात एक आरोग्य अधिकारी व त्याच्या साहाय्यासाठी १४ निमवैद्यकीय व इतर कर्मचारी असतात. प्राथमिक आरोग्य केंद्र हे २४ तास सेवा देते. स्थानिक उद्भवणाऱ्या आजारांवर नियंत्रण मिळवणे, राष्ट्रीय आरोग्य कार्यक्रमांची अंमलबजावणी करणे, महत्त्वपूर्ण आकडेवारी गोळा करणे तसेच रेफरल व प्रयोग शाळेच्या सेवा पुरवणे इ. कार्य प्राथमिक आरोग्य केंद्र पार पाडते. # द्वितीय स्तर :- या स्तरावर जिल्हा रुग्णालय, उपजिल्हा रुग्णालय व तालुक्याच्या ठिकाणी असलेले सामुदायिक आरोग्य केंद्र यांचा समावेश होतो. जिल्हा रुग्णालय हे प्राथमिक व द्वितीय स्तर यांमध्ये दुवा म्हणून कार्य करतात. जिल्हा रुग्णालयाचा प्रमुख म्हणून प्रमुख वैद्यकीय अधिकारी (CMO) काम करतो. महाराष्ट्रात जिल्हा रुग्णालयांबरोबरच उपजिल्हा रुग्णालये स्थापन करण्यात आली. <ref> http://www.loksatta.com/career-vrutant-news/mpsc-paper-3-the-public-health-system-182043/</ref> *[[राष्ट्रीय ग्रामीण आरोग्य अभियान]]<br> * ध्येय : सार्वजनिक आरोग्य क्षेत्रात खर्च केली जाणारी रक्कम दरडोई उत्पन्नाच्या दोन ते तीन टक्क्यांपर्यंत नेणे हा याचा महत्त्वाचा उद्देश होता. हा कार्यक्रम देशभरातील ग्रामीण लोकसंख्येपर्यंत आरोग्य सेवा परिणामकारकरित्या पुरविण्यासाठी विशेषतः त्या राज्यांसाठी जेथे आरोग्यसेवांचा अभाव आढळतो. घटक : या अभियानाचे प्रमुख घटक खालीलप्रमाणे आहेत - कुटुंबकल्याण कार्यक्रम, जननी सुरक्षा योजना, सार्वत्रिक लसीकरण कार्यक्रम, प्रजनन व बाल आरोग्य कार्यक्रम, शालेय आरोग्य कार्यक्रम, सुधारित राष्ट्रीय क्षयरोग नियंत्रण कार्यक्रम, राष्ट्रीय अंधत्व नियंत्रण कार्यक्रम, [[राष्ट्रीय कुष्ठरोग कार्यक्रम]] तसेच [[हिवताप]], [[हत्तीरोग]], [[मेंदूज्वर]], [[चिकनगुनिया]] इ. रोगांच्या उपचार व नियंत्रणासाठी देशात कार्यक्रम राबवणे. *आशा स्वयंसेविका योजना . आशा ही ग्रामीण आरोग्याची 'आशा' ठरली आहे . राष्ट्रीय ग्रामीण आरोग्य अभियान कार्यक्रमांतर्गत (ASHA) स्वयंसेविका योजना राबविण्यात येते.<br> *पात्रता:- आदिवासी क्षेत्रात ज्या स्वयंसेविकेची निवड होणार आहे ती आठवी उत्तीर्ण स्थानिक विवाहित महिला असावी. तिचे वय साधारणत: २० ते ४५ या दरम्यान असावे. आदिवासी भागात एक हजार लोकसंख्येमागे एक आशा स्वयंसेविकेची निवड केली जाते. मात्र बिगरआदिवासी भागात आशा म्हणून काम करणारी स्वयंसेविका दहावी उत्तीर्ण विवाहित महिला असावी. तिचे वय २५ ते ४५ यादरम्यान असावे. शहरी भागात १५०० लोकसंख्येच्या मागे एक अशी स्वयंसेविकेची निवड केली जाते. * शालेय आरोग्य हा ग्रामीण आरोग्य अभियानाचा मोठा भाग आहे. ==संदर्भ व नोंदी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आरोग्य| ]] g3fcvu42ui2t80se51ulpxzf0ajqgf7 0 45173 2705158 2702681 2026-08-24T08:34:35Z ~2026-46325-92 186633 /* पार्श्वभूमी */ 2705158 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट सैन्य संघर्ष | संघर्ष = आसईची लढाई | या युद्धाचा भाग = [[दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध]] | चित्र = Battle of Assaye2.jpg | चित्र रुंदी = 200 px | चित्रवर्णन = आसईची लढाई | दिनांक = [[२३ सप्टेंबर]] [[इ.स. १८०३|१८०३]] | स्थान = [[आसई]], [[जालना जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]]<br /> [http://www.wikimapia.org/#lat=20.233892&lon=75.8900356&z=15&l=5&m=a विकीमॅपीया] | परिणती = ब्रिटिश विजय | सद्यस्थिती = | प्रादेशिक बदल = | पक्ष१ = [[Image:Flag of the Maratha Empire.svg|22px|border]] [[मराठा साम्राज्य|मराठा संस्थानिक]] | पक्ष२ = [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] | सेनापती१ = [[शिंदे घराणे|दौलतराव शिंदे]] <br />[[रघूजी भोसले (दुसरे)]] | सेनापती२ = [[आर्थर वेलेस्ली, ड्युक ऑफ वेलिंग्टन|आर्थर वेलेस्ली]] | सैन्यबळ१ = ३०,००० [[घोडदळ]]<br /> १०० [[तोफ|तोफा]] <br /> २०,००० [[पायदळ सैनिक]] | सैन्यबळ२ = ४,५०० घोडदळ<br /> २० [[तोफ|तोफा]] <br /> ४,५०० पायदळ सैनिक | बळी१ = १,२०० ठार व ४,८०० जखमी | बळी२ = ४२८ ठार व १,१५६ जखमी | टिपा = }} '''आसईची लढाई''' मराठे व इंग्रज यांच्यात [[२३ सप्टेंबर]], [[इ.स. १८०३|१८०३]] रोजी [[जालना जिल्हा|जालना जिल्ह्यातील]] [[आसई]] येथे झाली.<ref>{{cite web |title=Battle of Assaye |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Assaye |publisher=[[इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका]] |access-date=२०२६-०८-१५}}</ref> यात मराठ्यांचे संख्याबळ जास्त असूनही इंग्रजांचा विजय झाला.<ref name="wells">{{cite book |last=Weller |first=Jac |title=Wellington in India |publisher=Greenhill Books |year=1993 |isbn=978-1853673979}}</ref> == पार्श्वभूमी == [[दुसरे बाजीराव पेशवे]] हे अधिकाराने जरी मराठ्यांच्या राज्याचा मुख्य कार्यकारी असला तरी पेशव्यांचे राज्यावरचे नियंत्रण संपुष्टात आल्यात जमा होते.<ref>{{cite book |last=सरदेसाई |first=गोविंद सखाराम |title=मराठी रियासत |publisher=पॉप्युलर प्रकाशन |year=१९८९}}</ref> मराठ्यांची सत्ताकेंद्र पुण्यावरून आता [[इंदूर]] व [[ग्वाल्हेर]] येथे गेलेले होते. [[महादजी शिंदे]] यांच्या निधनानंतर मराठ्यांच्या एकीमधील कच्चे दुवे बाहेर येऊ लागले. दुसऱ्या बाजीरावाचा [[यशवंतराव होळकर]] यांनी [[ऑक्टोबर २५|२५ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १८०२|१८०२]] रोजी पुण्याच्या जवळ पराभव केला.<ref name="sardesai">{{cite book |last=Choksey |first=R. D. |title=A History of British Diplomacy at the Court of the Peshwas |publisher=Metropolitan Book Co. |year=1969}}</ref> पराभवानंतर होळकरांनी पुण्याचा ताबा घेतला व बाजीराव पळून इंग्रजांकडे आश्रयासाठी गेला व तह केला. हा तह [[वसईचा तह]] या नावाने ओळखला जातो.<ref name="sardesai" /> या तहानुसार इंग्रजांनी बाजीरावला मराठ्यांच्या सत्तास्थानी पुन्हा बसवण्यासाठी मदत करण्याचे मान्य केले. अशा प्रकारे बाजीराव-इंग्रज सरकार व [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] विरुद्ध शिंदे व इतर काही मराठा संस्थानिक असे [[दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध]] सुरू झाले.<ref>{{cite book |last=Cooper |first=Randolf G. S. |title=The Anglo-Maratha Campaigns and the Contest for India |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-0521824446}}</ref> मराठ्यांचे नेतृत्व शिंदे यांचे होते तर इंग्रजांचे नेतृत्व [[आर्थर वेलेस्ली (वेलिंग्टनचा पहिला ड्युक)|आर्थर वेलेस्ली]] याने केले.<ref name="wells" /> == युद्ध == [[चित्र:Battle of Assaye Marathi.svg|thumb|left|200 px|आसईच्या लढाईतील दोन्ही सैन्यांची व्यूहरचना]]इंग्रजांनी युद्धात उतरायचे ठरवल्यावर त्यांना मराठ्यांवर आक्रमण करणे भाग होते. त्या दृष्टीने त्यांनी प्रथम [[नागपूरचे राज्य|नागपूरच्या भोसल्यांवर]] आक्रमण करावयाचे ठरवले. शिंदे यांनी पण आपली सेना शत्रूला शक्यतो लवकर संपवावे यासाठी भोसल्यांच्या मदतीला आणली.<ref name="wells" /> मराठे व इंग्रज या दोन्ही फौजा चांगल्या जागा व वेळेच्या शोधात होत्या. मराठ्यांकडे ४०-५० हजार नियमित सैनिक होते व बराच मोठा [[तोफखाना]] होता. मोठे संख्याबळ व तोफखान्याच्या जोरावर इंग्रजांवर मात करू असा विश्वास मराठ्यांच्या सरदारांना होता, तर वेलेस्लीला त्याच्या शिस्तबद्ध इंग्रज लष्करावर विश्वास होता. इंग्रज सैन्य मराठ्यांच्या फौजेला गाठून हरवायच्या बेतात होते तर मराठ्यांना अजूनही पारंपरिक [[गनिमी कावा|गनिमी काव्याच्या]] पद्धतीवर विश्वास होता.<ref name="cooper">{{cite book |last=Biddulph |first=John |title=The Nineteenth Headlines in India: The Battle of Assaye |publisher=John Murray |year=1905}}</ref> इंग्रजांचे सैन्य दोन मुख्य तुकड्यांमध्ये विभागले होते. एक तुकडी घेऊन कर्नल स्टीव्हन्सनने पश्चिमेकडून चाल केली तर वेलेस्लीने दुसरी तुकडी घेऊन दुसऱ्या बाजूने चाल करायचे व दोन्ही बाजूंनी मराठ्यांना गाठून कोंडीत पकडायचे ठरविले. परंतु वेलेस्लीला मराठ्यांची गाठ लवकर पडली. [[सप्टेंबर २३|२३ सप्टेंबर]] [[इ.स. १८०३|१८०३]] रोजी दोन्ही सेना आमने-सामने आल्या.<ref name="wells" /> मराठ्यांची सेना केळणा व [[जुई नदी]]च्या संगमापाशी स्थित होती.<ref name="cooper" /> मराठा सेनापतींच्या अंदाजानुसार वेलेस्लीला नदी ओलांडावी लागेल व त्याचा फायदा आपण घेऊ असा विश्वास होता. युद्धनीतीच्या दृष्टीने मराठ्यांची स्थिती वरचढ होती. वेलेस्लीकडे सेना कमी होती तसेच कुमक येण्यासाठी अजून काही दिवस वाट पाहावी लागली असती, परंतु वेलेस्लीने आक्रमणाचा निर्णय घेतला. त्याने केळणा नदीच्या कडेकडेने नदी कुठे पार करता येईल याचा अंदाज घेतला. स्थानिक वाटाड्यांनुसार जवळ कुठेही नदी उथळ नव्हती, परंतु आष्टीजवळ त्याला उथळ जागा सापडली. ७४ व्या व ७८ व्या हायलँडर तुकडीच्या जोरावर इंग्रजांनी जोरदार हल्ला चढवला.<ref name="wells" /> प्रगत बंदुका व तोफांमुळे मराठ्यांच्या सेनेला मागे हटावे लागले. या युद्धात सुमारे ६,००० मराठे सैनिक कामी आले किंवा जखमी झाले, तर ब्रिटिशांचे १,५०० हून अधिक सैनिक मारले गेले व जखमी झाले.<ref name="wells" /> मराठ्यांचा इंग्रजांविरुद्धचा हा एक प्रबळ प्रतिकार होता. [[आर्थर वेलेस्ली (वेलिंग्टनचा पहिला ड्युक)|वेलेस्लीच्या]] मते हे त्याच्या कारकिर्दीतील त्याने लढलेले सर्वोत्तम व सर्वात कठीण युद्ध होय.<ref>{{cite book |last=Holmes |first=Richard |title=Wellington: The Iron Duke |publisher=HarperCollins |year=2002 |isbn=978-0007137503}}</ref> == कारणमीमांसा == मराठ्यांचे संख्याबळ अधिक असूनही त्यांचा पराभव झाला. इंग्रजांची उच्च दर्जाची शस्त्रास्त्रे, आधुनिक शिस्त व युद्धपद्धती यांत इंग्रज वरचढ होते.<ref name="cooper" /> तसेच मराठ्यांचे गनिमी काव्याचे तंत्र युरोपीय आमने-सामनेच्या तोफखाना युद्धतंत्रापुढे प्रभावी ठरू शकले नाही. मराठ्यांकडे [[महादजी शिंदे]] नंतर त्यांच्या तोडीचा एकसंध नेतृत्व देणारा सेनापती नव्हता, त्याचा मोठा फटका मराठ्यांना बसला.<ref>{{cite book |last=Sardesai |first=G. S. |title=New History of the Marathas: Volume 3 |publisher=Phoenix Publications |year=1948}}</ref> == साहित्यात == बर्नार्ड कॉर्नवेल यांच्या 'शार्पेज सिरीज' अंतर्गत ''शार्पेज ट्रायम्फ: रिचर्ड शार्पे अँड द बॅटल ऑफ असायी, सप्टेंबर १८०३'' मध्ये या युद्धाचे नाट्यमय वर्णन आले आहे.<ref>{{cite book |last=Cornwell |first=Bernard |title=Sharpe's Triumph: Richard Sharpe and the Battle of Assaye, September 1803 |publisher=HarperCollins |year=1998 |isbn=978-0002256308}}</ref> यात रिचर्ड शार्पे वेलेस्ली यांचा मोठ्या बहादुरीने जीव वाचवतो असे चित्रित केले आहे.<ref name="cornwell" /> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य सहभागी असलेल्या लढाया]] [[वर्ग:युनायटेड किंग्डमचा इतिहास]] [[वर्ग:इ.स. १८०३]] [[वर्ग:दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध]] [[वर्ग:जालना जिल्ह्याचा इतिहास]] mw4n5s908x19i1ed9q2a2wv9ctxlgc1 0 45921 2705192 2535786 2026-08-24T10:08:25Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705192 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Tigress with cubs in Kanha Tiger reserve.jpg|thumb|right|300px|कान्हामधील वाघिण आपल्या बछड्यांसोबत]] '''कान्हा राष्ट्रीय उद्यान''' हे [[व्याघ्रप्रकल्प]] राबविला गेलेले [[भारत|भारतातील]] [[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेशातील]] एक महत्त्वाचे [[राष्ट्रीय उद्यान]] आहे. भारतात व्याघ्रप्रकल्प सर्वाधिक यशस्वी येथे ठरला, अशी या उद्यानाची ख्याती आहे. सुप्रसिद्ध [[नोबेल पारितोषिक]] विजेते लेखक [[रुडयार्ड किपलिंग]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1907/summary/|title=The Nobel Prize in Literature 1907|संकेतस्थळ=NobelPrize.org|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2019-12-06}}</ref> यांची प्रसिद्ध [[जंगल बुक]] ही साहित्यकृती याच उद्यानावरू सुचली. हे जंगल १८७९ साली संरक्षित उद्यान म्हणून घोषित करण्यात आले आणि त्याची राष्ट्रीय उद्यान म्हणून स्थापना १ जून १९५५ रोजी झाली <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.kanha-national-park.com/|title=Kanha National Park Madhya Pradesh, India {{!}} Kanha Tiger Reserve|संकेतस्थळ=kanha national park|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2019-12-06}}</ref>. त्याअगोदर हे राष्ट्रीय उद्यान हलून आणि बंजर या दोन अभयारण्यांमध्ये विभाजित होते. आजचे राष्ट्रीय उद्यान हे [[मंडला]] व [[बालाघाट]] या मध्यप्रदेशातील दोन जिल्ह्यांमध्ये पसरले आहे. उद्यानाचे गाभा क्षेत्र व परिसर क्षेत्र मिळून एकूण १००९ चौ.किमी इतके क्षेत्र आहे. या उद्यानाचे सर्वात मोठे आकर्षण [[वाघ]] आहे. येथे वाघ दाखवण्याच्या अनेक सफरी आयोजित केल्या जातात व वाघांची संख्या जास्त असल्याने बहुतांशी हमखास वाघ दिसतो. वाघाबरोबरच येथील इतर वन्यप्राण्यांची लक्षणीय संख्या हे येथील वैशिष्ट्य आहे. इतर वन्यप्राण्यांमध्ये [[अस्वल]] , [[बाराशिंगा]] हरीण, भारतीय रानकुत्री ढोल अथवा [[कोळसून|भारतीय रानकुत्री]], [[बिबट्या]], [[चितळ]], [[सांबर]] इत्यादी आहे. चितळांचेही सर्वाधिक प्रमाण येथे आढळून येते. ==जंगलप्रकार== कान्हा मधील जंगल हे मुख्यत्वे मध्यभारतातील पानगळी प्रकारचे आहे. येथे [[साल (वृक्ष)]] मोठ्या प्रमाणावर आढळून येतो. कान्हा उद्यान हे व्याघ्रप्रकल्प घोषित झाल्यानंतर उद्यानातील गावे हलवण्यात आली व उद्यान पूर्णपणे मानवरहित करण्यात आले. ज्याभागात मानवी वस्ती व शेती होती, त्याभागात जंगलाऐवजी मोठ्या मोठ्या कुरणांची निर्मिती झाली. या कुरणांमध्ये गवताचे खाद्य येथील हरीण व तत्सम प्राण्यांना मिळाले व हरिणांची संख्या मोठ्या प्रमाणावर वाढण्यास मदत झाली. मनुष्यवस्ती हटवणे हा उपाय कान्हा राष्ट्रीय उद्यानासाठी फायदेशीर ठरला. येथील कुरणांत जी काही प्रकारची वनस्पती उगवते, ती बाराशिंगा या हरणासाठी खूप उपयुक्त आहे. ==प्राणी== [[चित्र:Cervus duvauceli branderi.jpg|thumb|300px|कान्हामधील बाराशिंगा हरणे]] कान्हामध्ये [[इ.स. २००६|२००६]]च्या नोंदीनुसार १३१ वाघ होते. तसेच येथील बिबट्यांची संख्याही चांगली आहे. [[अस्वल|अस्वले]] व रानकुत्री येथे नेहेमी दिसून येतात. कान्हामध्ये भारतात दुर्मिळ असलेला [[लांडगा|लांडगादेखील]] आढळून येतो. कान्हाच्या व्याघ्रप्रकल्पाच्या यशाचे मुख्य रहस्य येथील वाघाच्या भक्ष्याच्या संख्येत आहे. [[चितळ|चितळे]] येथे मेंढरांसारखी दिसून येतात, त्यांची संख्या वीस हजारापेक्षा जास्त असण्याची शक्यता आहे. त्या खालोखाल हरणांमध्ये सांबरांची संख्या आढळून येते. वाघाच्या इतर भक्ष्यामध्ये [[रानडुक्कर|रानडुक्करे]] व [[रानगवा|गवे]] ५००० पेक्षाही जास्त आहेत. एकेकाळी नामशेष होण्यात आलेला [[बाराशिंगा]] [[हरीण]] आता १००० पेक्षाही जास्त संख्येने आढळून येतो. जगामध्ये केवळ कान्हामध्ये बाराशिंगाची ही उपजात दिसून येते. उद्यानात वानरांची संख्याही भरपूर आहे. वानरांचे मुख्य शत्रू [[कोळसून|भारतीय रानकुत्री]] ज्यांना मराठीत [[ढोल]] अथवा [[कोळसून]] असे म्हणतात ते येथे आढळून येतात. रानकुत्र्यांची सर्वाधिक संख्या याच उद्यानात आहे. भारतात इतर ठिकाणी याची गणना अतिशय दुर्मिळ म्हणून होते. भारतातील इतर वन्यप्राण्यांचे कान्हा हे घर आहे. इतर वन्यप्राण्यांमध्ये [[कोल्हा]], [[खोकड]],[[माकड]],[[पाणमांजर|पाणमांजरी]], [[ऊदाद्य|उदमांजर]], [[मुंगूस]], [[तरस]], [[रानमांजर]], रानससे, [[खवल्या मांजर]],[[सायाळ]], [[नीलगाय]],[[काळवीट]] असे अनेक प्रकारचे वन्यप्राणी येथे आढळून येतात. कान्हा जंगलाला वर नमूद केलेल्या गोष्टींमुळेच १ जून १९५५ रोजी राष्ट्रीय उद्यानाचा दर्जा मिळाला. तेव्हा केवळ २५२ चौ.किमी. क्षेत्र राष्ट्रीय उद्यान म्हणून घोषित केले गेले. भारतातील सर्वाधिक यशस्वी व्याघ्रप्रकल्प म्हणून या उद्यानाची ख्याती आहे. सुप्रसिद्ध "[[नोबेल पारितोषिक]]" विजेते लेखक [[रुडयार्ड किप्लिंग]] यांची प्रसिद्ध 'जंगल बुक' ही साहित्य कृती याच उद्यानावरून सुचली. याचे क्षेत्रफळ वाढवत-वाढवत आज हे जंगल सुमारे २००० चौ.किमी. क्षेत्रावर वसलेले आहे. कान्हातील या पानझडी प्रकारच्या जंगलात साल वृक्ष मोठ्या प्रमाणावर आहेत. कान्हा जंगल वाघांसाठी प्रसिद्ध असले तरी येथे इतर वन्य प्राण्यांची संख्या देखील लक्षणीय आहे. यात अस्वले, चितळ, सांबरे, भेकर, बाराशिंगा ही हरिणांची दुर्मिळ जात, रानकुत्रे ([[कोळसून]]), [[रानगवा|गवे]] (इंडियन गौर), [[बिबट्या]], [[रानडुक्कर]], [[कोल्हा]], [[रानमांजर]], [[मुंगूस]], जंगलातील संदेश वाहक - लंगूर ([[माकड]]), क्वचितच आढळणारे तांबड्या पाठीचे माकड (२०११ च्या मे महिन्यात दिसले होते) हे प्राणी तसेच [[घुबड]], [[कापशी घार|कापशी]], [[तुरेवाला सर्पगरुड]] यांसारखे शिकारी पक्षी तर स्वर्गीय नर्तक, [[नीलपरी (पक्षी)|नीलपंखी]], [[मोर]] सारखे अतिशय देखणे पक्षीही आढळतात. येथे आपल्याला [[गिधाड]] ही सहज पहावयास मिळतात. वाघ या प्रमुख आकर्षाणाखातर येथे मोठ्या प्रमाणावर पर्यटक गर्दी करतात. तरीही तेथील कौतुकास्पद गोष्ट अशी की, उद्यानात असलेली चोख शिस्त आणि तेथील सुयोग्य व्यवस्थापन ! कुठल्याही प्रकारच्या बेशिस्तीला येथे स्थान नाही व तेथील एकंदर वातावरणात तशी बेशिस्त करावीशी कुणाला वाटणारही नाही. आपल्या खाण्या-पिण्याची व राहण्याची सोय व्हावी यासाठी तेथील हॉटेल्स नेहमीच सज्ज असतात. पर्यटकांना जंगलात फिरण्यासाठी जिप्सी गाड्यांची सोय आहे. पहाटे लवकरात लवकर आपल्या गाडीचा नंबर गेटवर लावायचा असतो. कारण गाडी जेवढी लवकर जंगलात जाईल तेवढा वन्यजीव पाहण्याचा योग जास्त व आपली पुढील गाड्यांमुळे उडालेली धूळ आपल्यावर उडण्याचा त्रास कमी. हिवाळ्याच्या दिवसांत धूळ उडण्याचा त्रास नसतो. येथील जिप्सी गाड्या उघड्या असतात. जंगल जास्त चांगल्या प्रकारे पाहता याव म्हणून ही सोय केलेली असते. प्रत्येक गाडीत एक मार्गदर्शक (गाईड) घ्यावाच लागतो. येथील मार्गदर्शक व वाहन चालक अतिशय अनुभवी व तज्ज्ञ आहेत. ते कान्हा परिसरातीलच बैगा आदिवासी आहेत. येथील नियमांनुसार पर्यटकांना कार्यालयात प्रत्येक सफारीच्या आधी स्वतःची माहिती द्यावी लागते. माहिती दिल्यावर आपल्या गाडीला जंगलात फिरायचे ठिकाण निश्चित करून दिले जाते, जेणेकरून एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणावर गाड्यांची गर्दी होऊन वन्यजीवन विस्कळीत होणार नाही. कान्हातील आणखी एक आकर्षण म्हणजे 'हत्ती सफारी'. म्हणजे माहुतासोबत हत्तीच्या पाठीवर बसून [[वाघ]] पाहणे... निसर्गाचे नियम तसेच प्राणी व पर्यटकांची सुरक्षा पूर्णपणे विचारात घेऊन ही सफारी चालवली जाते. यासाठी पर्यटकांकडून विशिष्ट मूल्य आकारले जाते. इतके लोक, हत्ती त्या वाघाजवळ जातात तरी तो वाघ काहीच कसे करत नाही? असा प्रश्न सुज्ञ वाचकांना पडण साहजिक आहे. परंतु, शिकार करून पोट भरलेला वाघ विश्रांती घेण्याच्या मूडमध्ये असतो आणि हा 'टायगर शो' त्या वाघाची विश्रांती जरासुद्धा बिघडवत नाही. हत्तीच्या पाठीवर हौद्यात बसून अशा प्रकारचा वाघ पाहणे हे एक वेगळाच थ्रिल असते. * प्रकार - राष्ट्रीय उद्यान * क्षेत्रफळ - २००० चौ.किमी<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.mptourism.com/tourist-places/kanha-national-park.html|title=Kanha National Park {{!}} Kanha: Tiger Reserve of MP{{!}} Madhya Pradesh(MP) TourisKanha National Park {{!}} Kanha: Tiger Reserve Area in MP{{!}} Madhya Pradesh(MP) Tourism|संकेतस्थळ=www.mptourism.com|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2019-12-06}}</ref> * जंगल प्रकार - मध्य भारतीय पानगळी प्रकार * भेट देण्याच सर्वोत्तम काळ - [[फेब्रुवारी महिना|फेब्रुवारी]] ते [[जून]] * उद्यानची वेळ - सकाळी सूर्योदयापासून ते ११ वाजेपर्यंत संध्याकाळी ४.३० ते सूर्यास्तापर्यंत * विशेष - उद्यानात पायी फिरायला सक्त मनाई आहे. तसेच उद्यानात खाजगी गाड्या घेऊन जाण्यालाही मनाई आहे. ==पुस्तके== * कान्हा - बारा शिंग्याचे जंगल (अतुल धामणकर) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील व्याघ्र प्रकल्प]] [[वर्ग:मंडला जिल्हा]] [[वर्ग:बालाघाट जिल्हा]] 180j4zkeqjwb4wz844leqyqv8sfcx1m 0 46400 2705186 2102337 2026-08-24T09:51:51Z ~2026-46325-92 186633 /* संदर्भ व नोंदी */ 2705186 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = {{लेखनाव}} | स्थिती = EN | trend = down | स्थिती_प्रणाली = iucn3.1 | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = Moschustier.jpg | चित्र_रुंदी = 280px | regnum = [[प्राणी]] | वंश = [[कणाधारी प्राणी|कणाधारी]] | जात = [[सस्तन]] | वर्ग = [[युग्मखुरी]]<br /><small>(''Artiodactyla'')</small> | कुळ = [[कस्तुरीमृगाद्य]]<br /><small>(''Moschidae'')</small> | कुळ_अधिकारी = ग्रे, इ.स. १८२१ | उपकुळ = | जातकुळी = मोशस<br /><small>(''Moschus'')</small> | जातकुळी_अधिकारी = लिनिअस, इ.स. १७५८ | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''कस्तुरी मृग''' (शास्त्रीय नाव: ''Moschus moschiferus'' ''मोशस मोशीफेरस'' ; [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]: ''Musk deer'', ''मस्क डियर'') हे [[कस्तुरीमृगाद्य]] कुळातील ''मोशस'' या एकमेव प्रजातीचे युग्मखुरी प्राणी आहेत. [[सारंगाद्य]] (सर्व्हिडी) कुळातील प्राण्यांपेक्षा - म्हणजे खऱ्या हरणांपेक्षा - कस्तुरी मृग अधिक पुरातन असून यांना सारंगाद्यांप्रमाणे शिंगे नसतात, तसेच [[स्तनाग्र|स्तनाग्रांची]] एकच जोडी असते. तसेच यांना [[पित्ताशय]], तसेच [[सुळा|सुळ्यांसारखे]] दोन दात असतात; जे सारंगाद्यांमध्ये आढळत नाहीत. तसेच यांना ''[[कस्तुरी]]'' नावाचा तीव्र वासाचा स्राव स्रवणाऱ्या कस्तुरी ग्रंथी असतात. == वैशिष्ठ्ये == कस्तुरी मृगांची लांबी अंदाजे ८० ते १०० [[सेंटीमीटर|सेमी]] असते,त्यांची खांद्यापर्यन्तची अंदाजे ५० सेमी असते.त्यांचे लांब टोकदार मधले खुर व मोठे पार्श्व खुर हे बर्फाळ उतारावर व निसरड्या दगडांवर जम बसवण्यासाठी विकसित झाले आहेत. कस्तुरी ग्रंथि नरांमध्ये, पोटाच्या त्वचेखाली, जननेंद्रिय व बेंबीच्यामध्ये असते. नुकतेच स्त्रवण झाल्यावरती त्याचा वास उग्र असतो, वाळल्यावरती त्याला कस्तुरीचा सुगंध प्राप्त होतो<ref>{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव = एस.एच. | आडनाव = प्रेटर | title = द बुक ऑफ इंडियन अ‍ॅनिमल्स | भाषा = इंग्रजी | प्रकाशक = ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस | वर्ष = १९९३ | आयएसबीएन = 0195621697 | दुवा = http://books.google.co.in/books/about/The_Book_of_Indian_Animals.html?id=8Dc2YgEACAAJ&redir_esc=y | संदर्भ = गुगल बुक्स | अ‍ॅक्सेसदिनांक = १७ डिसेंबर २०११ }}{{मृत दुवा}}</ref>. == सांस्कृतिक संदर्भ == कस्तुरीमृग हा [[भारत|भारतातील]] [[उत्तराखंड]] राज्याचा राज्यपशु आहे. === तत्त्वज्ञान व साहित्यातील संदर्भ === कस्तुरीमृग व त्याच्या नाभीजवळील ग्रंथींमध्ये आढळणारी कस्तुरी यांच्या उपमा वापरून माणूस आणि अंतस्थ परमेश्वराच्या साक्षात्काराचे प्रतिपादन [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडातल्या]] भक्तिमार्गी साहित्यात व तत्त्वज्ञानात अनेक वेळा केले आहे <ref>{{स्रोत पुस्तक | अवतरण = "कस्तुरी कुंडली बसे मृग धुंडे बन माही , ऐसे घट घट राम हे दुनिया देखे नाही," (अर्थ: ज्याप्रमाणे कस्तुरी हे बेंबीतच असते, पण कस्तुरी मृग ते सार्‍या जंगलात शोधतो, त्याचप्रमाणे देव प्रत्येकाच्या ह्रिदयात बसतो, पण लोक त्याला इतरत्र शोधतात) | title = कबीररचित साखी | लेखक = संत [[कबीर]] | भाषा = मध्ययुगीन हिंदुस्तानी }}</ref>. === हे सुद्धा पहा === * [[सारंग हरीण]] * [[भारतातील राजमान्य प्राणी]] == संदर्भ व नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} [[वर्ग:हरीण]] 9e0penx6qy5bd8p2c9rjxm218guzdrw 0 46407 2705185 2608619 2026-08-24T09:51:07Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705185 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = ढगाळ बिबट्या | स्थिती = VU | trend = down | स्थिती_प्रणाली = iucn3.1 | स्थिती_संदर्भ = <ref name=iucn>{{IUCN2006|assessors=Cat Specialist Group|year=2002|id=14519|title=Neofelis nebulosa|downloaded=11 May 2006}} Database entry includes justification for why this species is vulnerable</ref> | चित्र = Neofelis nebulosa.jpg | चित्र_रुंदी = 300px | regnum = [[प्राणी]] | वंश = [[कणाधारी प्राणी|कणाधारी]] | जात = [[सस्तन]] | वर्ग = [[मांसभक्षक]] | कुळ = [[मार्जार कुळ]] | उपकुळ = [[पॅन्थेरिने]] | जातकुळी = ''[[निओफेलिस]]'' | जीव = '''''नि. नेब्युलोसा''''' | बायनॉमियल = '''''निओफेलिस नेब्युलोसा''''' | synonyms = ''फेलिस मॅक्रोसेलिस''<br />''फेलिस मार्मोटा'' | आढळप्रदेश_नकाशा= Clouded leopard.PNG | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= 250px | आढळप्रदेश_नकाशा_title= ढगाळ बिबट्याचा आढळप्रदेश | बायनॉमियल2 = ''निओफेलिस नेब्युलोसा'' | बायनॉमियल_अधिकारी = ([[एडवर्ड ग्रिफिथ|ग्रिफिथ]], [[इ.स. १८२१|१८२१]]) }} [[File:Clouded leopard (Neofelis nebulosa) in a zoo.webm|thumb|ढगाळ बिबट्या]] '''ढगाळ बिबट्या''' (शास्त्रीय नाव: ''Neofelis nebulosa'', ''निओफेलिस नेब्युलोसा'' ; [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]: ''Clouded Leopard'', ''क्लाउडेड लेपर्ड'') हा [[भारत]]ाच्या [[आसाम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[मणिपूर]] राज्यातील तराईच्या जंगलात आढळणारा प्राणी आहे. याचा सर्वाधिक आढळ [[भूतान]]मध्ये आहे. ह्या प्राण्याला '''लामचित्ता''' असेही नाव आहे.  == वर्णन == ढगाळ बिबट्या हा बिबट्या सदॄश दिसतो पण ठिपक्यांऐवजी त्याच्या अंगावर मोठे मोठे ब्लॉक असतात म्हणूनच याचे नाव ढगाळ बिबट्या असे पडले आहे. हा आकाराने खूपच लहान असतो व वजन जेमतेम २०-२२ किलोपर्यंत भरते. मांजरांमध्ये मार्जारकुळामध्ये सर्वात जाड शेपटी याची असते. हा मुख्यत्वे झाडावर राहणे पसंत करतो व क्वचितच जमिनीवर उतरतो. त्याच्या जाड शेपटीमुळे त्याला झाडावर तोल सांभाळणे सोपे जाते. तो पिल्लांना झाडाच्या ढोलीत वाढवतो<ref> {{स्रोत पुस्तक | title = द बुक ऑफ इंडियन अ‍ॅनिमल्स {{मृत दुवा}}|language=इंग्रजी|last=प्रेटर|first=एस.एच.|year=१७ डिसेंबर २०११|isbn=0195621697|publisher=ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस|ref=गुगल बुक्स}} </ref>. मार्जार कुळातील मोठ्या मार्जारांमध्ये व ढगाळ बिबट्यांमध्ये कवटीची रचना व दात या दोन बाबतीत तफावत असते. ढगाळ बिबट्याचे वरचे सुळे इतर मार्जारांपेक्षा जास्त विकसित असतात. == संदर्भ व नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{वाईल्ड लाईफ|ढगाळ बिबट्या १|Clouded_Leopard#p00b7k1v}} * {{वाईल्ड लाईफ|ढगाळ बिबट्या २|Clouded_Leopard#p00b7k0p}} * {{वाईल्ड लाईफ|ढगाळ बिबट्या ३|Clouded_Leopard#p00b3k18}} {{विस्तार}} [[वर्ग:मार्जार कुळ]] [[वर्ग:सस्तन प्राणी]] dtcpunagneyjab3ythdjtyoumt4entv 0 51377 2705079 2683209 2026-08-24T06:00:46Z Abhijitsathe 4193 2705079 wikitext text/x-wiki '''बारासात''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[पश्चिम बंगाल]] राज्यातील [[कोलकाता]] महानगरामधील [[बारासात]] परिसरात स्थित असून ह्यामधील सर्व सात [[पश्चिम बंगाल विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[उत्तर २४ परगणा जिल्हा|उत्तर २४ परगणा जिल्ह्यामध्ये]] आहेत. २००९ सालापासून [[तृणमूल काँग्रेस]]च्या [[ककली घोष दस्तीदार]] ह्या येथून सलग ४ वेळा लोकसभेवर निवडून गेल्या आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. १७ - बारासातमध्ये २००९ पासून खालील ७ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | [[हाबरा]] | rowspan="7" | [[उत्तर २४ परगणा जिल्हा|उत्तर २४ परगणा]] |- |२ | अशोकनगर |- |३ | राजरहाट न्यू टाउन |- |४ | विधाननगर |- |५ | मध्यमग्राम |- |६ | बारासात |- |७ |डेगांगा |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | rowspan=2 | [[काकोली घोष दस्तीदार]] | rowspan=2 bgcolor=#32CD32| | rowspan=2 | [[तृणमूल काँग्रेस]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] |} == हे सुद्धा पहा == * [[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{संदर्भनोंदी}} {{पश्चिम बंगाल मतदारसंघ यादी}} [[वर्ग:पश्चिम बंगालमधील लोकसभा मतदारसंघ]] fba4mxpikncbxad922dxrcstig7tpic 2705088 2705079 2026-08-24T06:06:41Z Abhijitsathe 4193 2705088 wikitext text/x-wiki '''बारासात''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[पश्चिम बंगाल]] राज्यातील [[कोलकाता]] महानगरामधील [[बारासात]] परिसरात स्थित असून ह्यामधील सर्व सात [[पश्चिम बंगाल विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[उत्तर २४ परगणा जिल्हा|उत्तर २४ परगणा जिल्ह्यामध्ये]] आहेत. २००९ सालापासून [[तृणमूल काँग्रेस]]च्या [[काकोली घोष दस्तीदार]] ह्या येथून सलग ४ वेळा लोकसभेवर निवडून गेल्या आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. १७ - बारासातमध्ये २००९ पासून खालील ७ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | [[हाबरा]] | rowspan="7" | [[उत्तर २४ परगणा जिल्हा|उत्तर २४ परगणा]] |- |२ | अशोकनगर |- |३ | राजरहाट न्यू टाउन |- |४ | विधाननगर |- |५ | मध्यमग्राम |- |६ | बारासात |- |७ |डेगांगा |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | rowspan=2 | [[काकोली घोष दस्तीदार]] | rowspan=2 bgcolor=#32CD32| | rowspan=2 | [[तृणमूल काँग्रेस]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] |} == हे सुद्धा पहा == * [[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{संदर्भनोंदी}} {{पश्चिम बंगाल मतदारसंघ यादी}} [[वर्ग:पश्चिम बंगालमधील लोकसभा मतदारसंघ]] a5f3qpw7kh17nrrhiv4ufo0lcu80fqs 0 51608 2704938 2702306 2026-08-23T21:56:50Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704938 wikitext text/x-wiki '''बोरखल''' हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[सातारा तालुका|सातारा तालुक्यातील]] एक गाव आहे.<ref>{{cite web |title=Borkhal Village Population - Satara, Maharashtra |url=https://www.census2011.co.in/ |publisher=Census 2011 India |access-date=२०२६-०८-१३}}</ref> हे गाव [[सातारा]] शहरापासून साधारणपणे उत्तर-पूर्वेस वसलेले असून, येथील मुख्य व्यवसाय [[शेती]] आहे. [[कृष्णा नदी|कृष्णा नदीच्या]] खोऱ्यातील सुपीक जमिनीमुळे गावात [[ऊस]], [[ज्वारी]], [[गहू]] आणि [[भाजीपाला|भाजीपाल्याचे]] मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन घेतले जाते.<ref>{{cite web |title=सातारा जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ |url=https://satara.gov.in/ |publisher=सातारा जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१३ |archive-date=2026-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608133817/https://www.satara.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> बोरखल हे गाव स्थानिक संस्कृती, धार्मिक परंपरा आणि ग्रामदेवतेच्या वार्षिक यात्रेसाठी परिसरात ओळखले जाते. गावात प्राथमिक शिक्षण आणि आरोग्यविषयक मूलभूत सुविधा उपलब्ध असून, सातारा शहराशी हे गाव रस्ते वाहतुकीने जोडलेले आहे. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे]] brrodb3qe8pmeul06nbgkrw91r0djlp 0 54484 2704929 2552537 2026-08-23T21:41:37Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704929 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Narayan_Meghaji_Lokhande_2005_stamp_of_India.jpg|इवलेसे|भारत सरकारचे २००५ मधील टपाल तिकीट]] रावबहाद्दुर '''नारायण मेघाजी लोखंडे''' (१८४८-१८९७) हे भारतातील कामगार संघटना चळवळीचे जनक होते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Pandit|first=Nalini|date=1997|title=Narayan Meghaji Lokhande: The Father of Trade Union Movement in India|url=https://www.jstor.org/stable/4405089|journal=Economic and Political Weekly|volume=32|issue=7|pages=327–329|issn=0012-9976|jstor=4405089}}</ref> १९व्या शतकात कापड गिरणीच्या कामगारांची परिस्थिती सुधारण्यासाठीच नव्हे तर जातीय आणि सांप्रदायिक मुद्द्यांवर त्यांनी केलेल्या धाडसी पुढाकारासाठीही त्यांची आठवण ठेवली जाते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Pandit|first=Nalini|year=1997|title=Narayan Meghaji Lokhande: The Father of Trade Union Movement in India|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_february-15-21-1997_32_7/page/327|journal=Economic and Political Weekly|volume=32|issue=7|pages=327–329|jstor=4405089}}</ref> याशिवाय १८९५ मध्ये हिंदू-मुस्लिमांदरम्यान झालेल्या दंगलीत केलेल्या कामाबद्दल त्यांना राव बहादूर ही पदवीही देण्यात आली होती. तत्कालीन ब्रिटिश भारत सरकारने त्यांना "जस्टिस ऑफ पीस" हा सन्मान देऊन सन्मानित केले होते. भारत सरकारने २००५ मध्ये त्यांच्या छायाचित्रासह एक टपाल तिकीट जारी केले. == सामाजिक योगदान == नारायण मेघाजी लोखंडे हे [[महात्मा फुले|महात्मा जोतिराव फुले]] यांचे प्रमुख सहकारी होते. त्यांचा जन्म [[पुणे]] जिल्ह्यातील [[कन्हेरसर|कण्हेरसर]] येथील [[माळी]] कुटुंबात झाला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32147/|title=लोखंडे, नारायण मेघाजी|date=4 July 2019|access-date=2023-05-02|archive-date=2023-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230502111417/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32147/|url-status=dead}}</ref> त्यांचे शिक्षण हायस्कूलपर्यंत झाले होते. त्यांच्या पत्नीचे नाव गोपिकाबाई होते. गोपीनाथ नावाचा त्यांना एक मुलगा होता. १८७४ मध्ये माहिती मिळाल्यानंतर ते सत्यशोधक चळवळीचे सदस्य झाले. <ref name="Lokhande">{{स्रोत पुस्तक|title=Cultural Revolt in a Colonial Society: The Non-Brahman Movement in Western India|last=Omvedt|first=Gail|date=2011|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-927-9|location=New Delhi|pages=292–293}}</ref> १८८० पासून त्यांनी मुंबईहून प्रकाशित होणाऱ्या ''[[दीनबंधू (वृत्तपत्र)|दीनबंधू]]<nowiki/>चे'' व्यवस्थापन हाती घेतले. सुरुवातीस रेल्वे खात्यात कारकून म्हणून व पुढे पोस्ट खात्यात काही काळ नोकरी केल्यावर, लोखंडे यांना मुंबईच्या मांडवी भागात एका कापड गिरणीत भांडारपालाची नोकरी मिळाली. तेथे त्यांना दहशतीच्या वातावरणात, दिवसातून १३-१४ तास काम करीत असलेले गिरणी कामगार आढळले; त्यांना आठवडयाची सुट्टीही मिळत नसे; परिणामी लोखंडे यांनी नोकरी सोडून स्वतःस कामगार चळवळीस वाहून घेण्याचे ठरविले. त्याकरिता ते कामगार वस्तीतच राहू लागले. नारायण मेघाजी यांनी भारतातील पहिली कामगार संघटना [[बॉम्बे मिल हँड्‌स असोसिएशन|बॉम्बे मिलहॅंड्स असोसिएशन]] २३ सप्टेंबर १८८४ रोजी स्थापन केली<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=kVt5honenSIC&q=Lokhande%20Bombay%20Mill&pg=PA34|title=Labour Legislation|last=Reddy|first=R.Jayaprakash|publisher=APH Publishing Corporation|year=2004|isbn=8176486264|location=New Delhi|pages=34}}</ref> आणि समाजसेवेत स्वतःला पूर्णपणे वाहून घेतले. नारायण मेघाजी लोखंडे यांना भारतातील ट्रेड युनियन चळवळीचे जनक म्हणून ओळखले जाते. <ref name="Lokhande" /> नारायण मेघाजी यांच्यासह महात्मा फुले यांनी मुंबईतील कापड कामगारांच्या सभांनाही संबोधित केले. फुले व त्यांचे सहकारी कृष्णराव भालेकर आणि लोखंडे यांनी शेतकरी आणि कामगारांना संघटित करण्याचा प्रयत्न करण्यापूर्वी त्यांच्या तक्रारींचे निवारण करण्याचा प्रयत्न कोणत्याही संघटनेने केला नाही हे विशेष आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://bspindia.org/mahatma-jotirao-phule.php|title=Mahatma Jotirao Govindrao Pule|publisher=बहुजन समाज पक्ष India|access-date=2023-05-02|archive-date=2012-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121011905/http://www.bspindia.org/mahatma-jotirao-phule.php|url-status=dead}}</ref> लोखंडे यांनी आठवड्यातील सातही दिवस राबणाऱ्या कामगारांकरिता साप्ताहिक सुटीसाठी लढा दिला आणि १० जून १८९० पासून रविवार ही साप्ताहिक सुट्टी म्हणून जाहीर झाली जी आजपर्यंत चालू आहे.<ref>[https://mr.vikaspedia.in/education/apala-bharath/92d93e930924-92a94d93093893f92794d926-93594d92f91594d924940/92893e93093e92f923-92e94791893e91c940-93294b9]</ref> एन.एम.लोखंडे यांच्यामुळे गिरणी कामगारांना मिळालेले काही हक्क हे होते : <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=qVZxDwAAQBAJ&q=Lokhande%20weekly%20holiday&pg=PT304|title=Trouble at the Mill: Factory Law and the Emergence of the Labour Question in Late Nineteenth-Century Bombay|last=Sarkar|first=Aditya|publisher=Oxford University Press|year=2018|isbn=978-0199093298|location=New Delhi}}</ref> * गिरणी कामगारांना रविवारी साप्ताहिक सुट्टी मिळावी. * दुपारी, कामगारांना अर्धा तास सुट्टी मिळावी. * मिल सकाळी साडेसहा वाजल्यापासून कामाला सुरुवात करावी आणि सूर्यास्तानंतर बंद करावी. * कामगारांचे पगार दर महिन्याच्या १५ तारखेपर्यंत करावेत. ब्रिटिश राजवटीने त्यांना राव बहादूर ही पदवी बहाल केली होती. त्यांनी 'मुंबई कामगार संघ' स्थापन केला. ==पत्रकारिता== इ.स. १८८० मध्ये पुण्यात बंद पडलेले [[दीनबंधू]] हे सत्यशोधक समाजाचे पहिले मुखपत्र लोखंडे यांनी मुंबईत सुरू केले. हे नियतकालिक शेतकरी-कामकरी वर्गाची बाजू हिरिरीने मांडत असे; त्यांच्या हालअपेष्टांना, दुःखाला वाचा फोडून सरकारचे व जनतेचे लक्ष वेधून घेत असे. लोखंडे यांनी गुराखी या नावाचे एक दैनिकही काढले होते. सक्तीचे शिक्षण, दारूबंदी, मागासलेल्यांना नोकरीत प्रवेश, विद्यार्थ्यांना सवलती, शेतकऱ्यांना जंगलच्या कायद्यामुळे होणारा त्रास, विधवांच्या केशवपनास बंदी वगैरे अनेक प्रश्नांना लोखंडे यांनी दीनबंधू ह्या मुखपत्रातून वाचा फोडली. रायगडावरील छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या समाधीची दुर्दशा झाली असल्याचा पहिला आवाज दीनबंधूने उठविला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=महाराष्ट्रातील प्रमुख संपादक|last=बावडेकर|first=ऋता|publisher=दत्तात्रय गं. पाष्टे|year=2009|isbn=978-81-8483-217-4|location=पुणे|pages=70,71}}</ref> सत्यशोधक समाजाचे पुरस्कर्ते आणि मुंबईतील आद्य प्रवर्तक नारायण मेघाजी लोखंडे आणि रामजी संतुजी आवटे यांनी दीनबंधूची जबाबदारी स्वीकारली. पत्रावर असलेल्या कर्जाचा बोजाही दोघांनी स्वीकारला. मुख्य जबाबदारी लोखंडे यांच्यावर होती. त्यांनी हे पत्र पुण्याहून मुंबईला नेले. ९ मे १८८० रोजी मुंबईतून दीनबंधूचा पहिला अंक प्रसिद्ध झाला. भालेकरांना या पत्राची जबाबदारी का सोडावी लागली, याचे विवेचन या अंकात लोखंडे यांनी केले होते. अनेक अडचणी सोसून भालेकरांनी निष्ठेने हे पत्र सुरू ठेवल्याबद्दल त्यांनी यात भालेकरांचा गौरवही केला होता. दीनबंधू मुंबईतून सुरू झाले, संपादक बदलले, तरी पत्राच्या धोरणात बदल झाला नाही. विरोधकांची पत्रावरील टीकाही तशीच सुरू राहिली. या सर्व टीकेला लोखंडे यांनी तेवढ्याच दमदारपणे उत्तर दिले. पण या टीकेमुळे लोखंडे यांचे सहकारी अस्वस्थ होत. लोखंडे हे जोतिबा, भालेकरांच्या पठडीतले निष्ठावंत कार्यकर्ते होते. आवटे यांची वृत्ती व्यापारी होती. ब्राम्हणांना आवडत नसेल, कशाला टीकेच्या फंदात पडायचे, अशी त्यांची व्यवहार पाहणारी दृष्टी होती. आपला व्यवसाय झाला, दोने पैसे गाठीला लागले, की पुरे असा व्यवहार ते पाहत. तर, ब्राम्हणांना न घाबरता त्यांच्याशी दोन हात करायला लोखंडे मागेपूढे पाहात नसत. यामुळे आवटे आणि लोखंडे यांचेच वाद होवू लागले. शेवटी आवटे बाजूला झाले. पण खचून न जाता लोखंडे जिद्दीने अखेरपर्यंत (९ फेब्रुवारी १८९७) पत्राचे काम सुरू ठेवले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=मराठी वृत्तपत्रांचा इतिहास|last=लेले|first=रा. के.|publisher=अनिरुद्ध अनंत कुलकर्णी|year=2009|isbn=|location=पुणे|pages=612}}</ref> दीनबंधूची मालकी बदलली पण आर्थिक अडचणी कमी झाल्या नाहीत. लोखंडे संपादक झाल्यावर वर्गणीदार वाढले. पण त्यातून खर्च भागणे शक्य नव्हते. त्यामुळे लोखंडे यांच्या मुंबईतील नरसू सायबू, रामय्या व्यंकय्या, नागू सयाजी, जाया कराडी आदी हितचिंतकांनी वर्गणी गोळा करून चार हजार रुपये जमा केले आणि कर्जाचा बोजा हलका केला. डॉ. संतुंजी रामजी लाड यांनीही आर्थिक मदत करून पत्र बंद पडू दिले नाही. ==पुरस्कार आणि सन्मान== * लॉर्ड लॅन्सडाऊनच्या काळात मुंबईत १८९३ मध्ये झालेल्या हिंदू-मुसलमानांच्या दंगलीत शांतता प्रस्थापित करण्याचे काम नारायण मेघाजी लोखंडे यांनी केले. या कामगिरीबद्दल इंग्रज सरकारने त्यांना ‘रावबहादूर’ ही पदवी बहाल केली. * ब्रिटिश सरकारने लोखंडे यांनी कामगारांसाठी केलेल्या कामगिरीची दखल देऊन त्यांना ‘जे.पी.’ (जस्टिस ऑफ पीस) हा किताब देऊन त्यांचा गौरव केला. ==मृत्यू== मुंबईत इ.स. १८९६ मध्ये प्लेगची मोठी साथ उसळली. या साथीत अनेक लोक मृत्युमुखी पडले. याही वेळी पुढाकार घेऊन लोखंडे यांनी सरकारी मदतीने प्लेगग्रस्तांसाठी एक ‘मराठा इस्पितळ’ काढले; परंतु दुर्देवाने लोखंडे यांनाच प्लेगने पछाडले व त्यातच त्यांचा अंत झाला. == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:लोखंडे,नारायण मेघाजी}} [[वर्ग:इ.स. १८४८ मधील जन्म]] [[वर्ग:मराठी कामगार चळवळकर्ते]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:रावबहादुर]] [[वर्ग:इ.स. १८९७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:जोतीराव फुले]] inugvzlyxrd0ittkqkvsgj49a9szuqg 0 56207 2704815 2201303 2026-08-23T18:55:05Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704815 wikitext text/x-wiki '''व्हेनेशिया बर्ने'''([[जुलै ११]], [[इ.स. १९१८]] - [[एप्रिल ३०]], [[इ.स. २००९]]) (नंतरची व्हेनेशिया फेर) या ११ वर्षाच्या [[ऑक्सफर्ड, इंग्लंड|ऑक्सफर्ड,इंग्लंड]] येथील शाळकरी मुलीने [[क्लाईड टॉमबॉघ]]ने शोधलेल्या नवीन ग्रहाला ''प्लूटो'' हे नाव प्रथम सुचविले.<ref name="Venetia">{{संकेतस्थळ स्रोत | title = The girl who named a planet | प्रकाशक = BBC News | लेखक = P. Rincon | कृती = Pluto: The Discovery of Planet X | दुवा = http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4596246.stm | दिनांक = [[2006-01-13]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-04-12 }}</ref> व्हेनेशियाला [[रोमन दंतकथा]] तसेच खगोलशास्त्रामध्ये रूची होती. प्लूटो हे, हेडेस या ग्रीक पाताळभूमीच्या (Underworld) देवाचे दुसरे नाव आहे. तिला हे नाव या संभाव्य काळ्या व थंड ग्रहासाठी योग्य वाटले. तिने तिचे आजोबा [[फाल्कोनर मॅडन]] (जे ऑक्सफर्ड विद्यापीठाच्या बोडलेईयन वाचनालयाचे ग्रंथपाल होते) यांच्याशी बोलतांना सुचविले. मॅडन यांनी ते नाव प्राध्यापक [[हर्बर्ट हॉल टर्नर]] यांना सांगितले व त्यांनी ते आपल्या अमेरिकेतील सहकाऱ्यांना तारेने पाठवून दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://fredpratt.tripod.com/PR/pluto.html | title = The Planet 'Pluto' | लेखक = K. M. Claxton | प्रकाशक = Parents' Union School Diamond Jubilee Magazine, 1891–1951 (Ambleside: PUS, 1951), p. 30–32 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-10-15 | archive-date = 2013-04-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130405021149/http://fredpratt.tripod.com/PR/pluto.html | url-status = dead }}</ref> या नवीन वस्तूला [[मार्च २४]], [[इ.स. १९३०]] रोजी औपचारिकरित्या नाव देण्यात आले.<ref>{{जर्नल स्रोत |title = The Trans-Neptunian Body: Decision to call it Pluto |url = https://archive.org/details/sim_los-angeles-times_1930-05-27_49/page/n36 |journal= The ''Times'' |date = May 27, 1930 |pages = 15 }}</ref> लॉवेल वेधशाळेचा प्रत्येक सदस्यांचे तीन प्रस्तावित नावांवर मत घेण्यात आले. ही तीन नावे होती - "[[मिनर्वा]]" (जे आधीच एका लघुग्रहाला देण्यात आले होते), "[[क्रोनस]]" (हे नाव त्याकाळातील काहीशा अलोकप्रिय असलेल्या [[थॉमस जेफरसन जॅक्सन सी]] या खगोलशास्त्रज्ञाने सुचविले असल्यामुळे त्याबद्दल लोकमत थोडे वाईट होते) व प्लूटो. प्लूटोला सर्व मते मिळाली.<ref>Croswell pp. 54–55</ref> नावाची घोषणा [[मे १]], [[इ.स. १९३०|१९३०]] रोजी करण्यात आली.<ref name="Venetia"/> या घोषणेनंतर मॅडन यांनी व्हेनेशियाला पाच पाऊंड बक्षिस दिले.<ref name="Venetia"/> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:प्लूटो]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे]] 4kvwm7qxj50gd8g5i1lbt54u2zimmt5 0 57749 2705171 2701467 2026-08-24T09:10:43Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705171 wikitext text/x-wiki '''विहितगाव''' हे महाराष्ट्र राज्यातील [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] नाशिक महानगरपालिकेच्या कार्यक्षेत्रात येणारे एक वेगाने विकसित होणारे उपनगर आहे.<ref>{{cite web |title=नाशिक महानगरपालिका अधिकृत संकेतस्थळ |url=https://nmc.gov.in/ |publisher=नाशिक महानगरपालिका |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> हे क्षेत्र [[नाशिक रोड]] आणि [[देवळाली कॅम्प]] परिसराच्या जवळ वसलेले असून पाथर्डी ते आडगाव दरम्यानच्या प्रस्तावित बाह्य वळण रस्त्याशी जोडलेले आहे.<ref>{{cite news |title=नाशिक शहरातील रिंग रोड प्रकल्प |url=https://www.esakal.com/nashik |work=सकाळ |access-date=२०२६-०८-१२ |archive-date=2022-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518163203/https://www.esakal.com/nashik |url-status=dead }}</ref> पूर्वी प्रामुख्याने कृषीप्रधान गाव असलेले विहितगाव, नाशिक रोड रेल्वे स्थानक आणि मुख्य महामार्गांशी असलेल्या निकटतेमुळे वेगाने शहरीकरणाकडे झुकले आहे. आता येथे मोठ्या प्रमाणावर निवासी गृहप्रकल्प आणि गृहनिर्माण सोसायट्या उभारल्या जात आहेत. नाशिक महानगरपालिकेच्या प्रशासकीय सीमेत येत असले तरी या परिसराने आपली स्थानिक सामाजिक व सांस्कृतिक ओळख जपली आहे.<ref>{{cite web |title=नाशिक जिल्ह्याचे भौगोलिक व प्रशासकीय स्थान |url=https://nashik.gov.in/ |publisher=नाशिक जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१२}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:नाशिक]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील गावे]] 6qjl9day9lj99q66a7yzsdokxsmqwcp 0 58541 2704824 2702320 2026-08-23T19:05:51Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704824 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गुरू तेग बहादूर''' ([[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]: ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ; <small>([[गुरुमुखी]])</small>; १ एप्रिल १६२१ – ११ नोव्हेंबर १६७५)<ref>{{cite book|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|year=1984|publisher=Manchester University Press|pages=32–33|url=https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|author=W. H. McLeod|access-date=14 November 2013|isbn=9780719010637|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101303/https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Ninth Master Guru Tegh Bahadur (1621–1675)|url=http://www.sikhs.org/guru9.htm|website=sikhs.org|access-date=23 November 2014|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107050930/http://www.sikhs.org/guru9.htm|url-status=live}}</ref> हे [[शीख धर्म|शीख धर्माचे]] संस्थापक असलेल्या दहा [[:वर्ग:शीख गुरू|शीख गुरूंपैकी]] नववे गुरू होते. त्यांनी १६६५ पासून १६७५ मध्ये त्यांचे [[शिरच्छेद]] होईपर्यंत शिखांचे नेतृत्व केले. त्यांचा जन्म १६२१ मध्ये भारतातील [[पंजाब]]मधील [[अमृतसर]] येथे झाला. ते सहावे शीख गुरू [[गुरू हरगोबिंद]] साहिब यांचे सर्वात धाकटे पुत्र होते. एक तत्वनिष्ठ आणि निर्भय योद्धा मानले जाणारे गुरू तेग बहादूर हे एक विद्वान आध्यात्मिक अभ्यासू आणि कवी होते. त्यांनी रचलेली ११५ स्तोत्रे (hymns) [[गुरू ग्रंथ साहिब]]मध्ये समाविष्ट आहेत, जो शीख धर्माचा मुख्य धर्मग्रंथ आहे. त्यांनी १६६४ मध्ये आनंदपूर साहिबची स्थापना केली.<ref>{{Cite book |last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://archive.org/details/bwb_KS-004-512|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195130249|pages=[https://archive.org/details/bwb_KS-004-512/page/9 9]|chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> गुरू तेग बहादूर यांना सहावा [[मुघल साम्राज्य|मुघल]] सम्राट [[औरंगजेब]] याच्या आदेशानुसार भारतातील [[दिल्ली]] येथे फाशी देण्यात आली.<ref name="cs2013">{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}</ref><ref name="bbcgtb">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[BBC]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}</ref><ref name="fenech4">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–238|access-date=12 June 2017|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504190932/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|url-status=live}};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-2001_121_1/page/20 | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher= American Oriental Society | volume=121 | issue=1 | year=2001 |doi=10.2307/606726 | pages=20–31| jstor=606726 }};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Sikh Tradition | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1997_117_4/page/n6 | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher=American Oriental Society | volume=117 | issue=4 | year=1997 | doi=10.2307/606445 | pages=623–642| jstor=606445 }};<br />{{cite journal | last=McLeod | first=Hew | title=Sikhs and Muslims in the Punjab | journal=South Asia: Journal of South Asian Studies | publisher=Taylor & Francis | volume=22 | issue=sup001 | year=1999 | issn=0085-6401 | doi=10.1080/00856408708723379 | pages=155–165}}</ref> दिल्लीतील [[गुरुद्वारा शीशगंज साहिब]] आणि [[गुरुद्वारा रकाब गंज साहिब]] ही पवित्र ठिकाणे गुरू तेग बहादूर यांच्या फाशीच्या आणि अंत्यसंस्काराच्या ठिकाणांची स्मृती जपतात. त्यांचा हौतात्म्य दिन (शहीद दिवस) दरवर्षी २४ नोव्हेंबर रोजी भारतात साजरा केला जातो.<ref name="singharakab">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=169|access-date=30 October 2016|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920113541/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|url-status=live}}</ref><ref name="nesbitt122">{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123|access-date=9 March 2017|archive-date=9 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309075522/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> गुरू तेग बहादूर आणि औरंगजेब यांच्यातील संघर्षाची कारणे आणि त्यानंतर गुरूंच्या फाशीच्या कारणांबद्दल ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये भिन्न मते आहेत. शीख नोंदीनुसार, गुरूंनी औरंगजेबाच्या असहिष्णू धोरणांविरुद्ध गैरमुस्लिमांच्या स्वातंत्र्य आणि अधिकारांचे रक्षण केले, तर मुघल नोंदीनुसार गुरू पंजाब प्रदेशात गैरमुस्लिमांकडून सक्तीने कर गोळा करत होते. याव्यतिरिक्त, गुरूंच्या कुटुंबातील काही सदस्यांनी, ज्यांचा गुरुपदावर दावा होता, त्यांनी औरंगजेबाला गुरूंच्या विरोधात भडकवले होते.<ref>{{Cite book |last=Torri |first=Michelguglielmo |url=https://www.google.co.in/books/edition/A_History_of_India/L9k5EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=guru+tegh+bahadur&pg=PA351&printsec=frontcover |title=A History of India Volume 1: From the First Human Settlements to the Mughal Empire |date=2025-02-25 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-83765-144-3 |pages=351 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://www.google.co.in/books/edition/Historical_Dictionary_of_Sikhism/xajcAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=tegh+bahadur+execution&pg=PA305&printsec=frontcover|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|date=2014-06-11|isbn=978-1-4422-3601-1|language=en|first=Louis E.|last=Fenech|first2=W. H.|last2=McLeod|pages=305|quote=According to Muslim sources he was taken as a brigand. Sikh sources, however, vigorously resist this claim.}}</ref> [[File: Guru Teg bahadur ji.jpg|thumb|गुरुद्वारा शीशगंज साहिबचे अंतर्गत दृश्य]] == चरित्र == === बालपण === गुरू तेग बहादूर यांचा जन्म १ एप्रिल १६२१ रोजी अमृतसर येथे 'त्याग मल' ({{lang|pa|ਤਿਆਗ ਮਲ}}) म्हणून झाला. ते सहावे गुरु, गुरू हरगोविंद यांचे सर्वात धाकटे पुत्र होते.<ref name=":3" /><ref name=":5">{{Cite book |last1=Bhatia |first1=H.S. |url=https://archive.org/details/encyclopaedichis0000unse_f4o8/page/26/mode/2up?view=theater&q=%22April+1%22 |title=The Sikh Gurus and Sikhism |last2=Bakshi |first2=S.R. |publisher=Deep & Deep Publications |year=2000 |isbn=8176291307 |pages=}}</ref>{{Rp|page=27}} त्यांचे कुटुंब खत्रींच्या [[सोढी]] वंशातील होते. हरगोविंद यांना एक मुलगी, बीबी वीरो आणि पाच मुले होती: बाबा गुरदित्ता, सूरज मल, अनी राय, अटल राय आणि त्याग मल.<ref>{{Cite book |last=McLeod |first=W. H. |url=https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA88 |title=The A to Z of Sikhism |date=2009-07-24 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6344-6 |pages=88 |language=en}}</ref> त्याग मल यांनी मुघलांविरुद्धच्या [[कर्तारपूरची लढाई|कर्तारपूरच्या लढाईत]] शौर्य दाखवल्यानंतर, गुरूंनी त्यांना 'तेग बहादूर' (तलवारीचा धनी/शूर तलवारबाज) हे नाव दिले.<ref name=":3">{{cite book |author1=William Owen Cole |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA34 |title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |author2=Piara Singh Sambhi |publisher=Sussex Academic Press |year=1995 |isbn=978-1-898723-13-4 |pages=32–35 |access-date=23 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528230214/https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA34%2F |archive-date=28 May 2020 |url-status=live}}</ref> तेग बहादूर यांचे संगोपन शीख संस्कृतीत झाले आणि त्यांना [[धनुर्विद्या]] व [[घोडेस्वारी]]चे प्रशिक्षण देण्यात आले. त्यांना [[वेद]], [[उपनिषदे]] आणि [[पुराणे]] यांसारख्या प्राचीन अभिजात ग्रंथांचे शिक्षणही देण्यात आले.<ref>{{cite book |author=H.S. Singha |url=https://books.google.com/books?id=nRodBu9seiIC&pg=PA21 |title=Sikh Studies |publisher=Hemkunt Press |year=2005 |isbn=978-81-7010-245-8 |pages=21–22 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504192024/https://books.google.com/books?id=nRodBu9seiIC&pg=PA21 |archive-date=4 May 2019 |url-status=live}}</ref> ३ फेब्रुवारी १६३२ रोजी त्यांचा विवाह [[माता गुजरी|गुजरी]] यांच्याशी झाला. १६४० च्या दशकात, मृत्यू जवळ आला असताना, गुरू हरगोविंद आणि त्यांची पत्नी नानकी, तेग बहादूर आणि गुजरी यांच्यासह अमृतसर जिल्ह्यातील त्यांच्या पूर्वजांच्या [[बाबा बकाला|बकाला]] गावी राहायला गेले. हरगोविंद यांच्या मृत्यूनंतर, तेग बहादूर आपल्या पत्नी आणि आईसह बकाला येथेच राहू लागले.<ref name=gandhi621>{{cite book|last=Gandhi|first=Surjit|title=History of Sikh gurus retold|publisher=Atlantic Publishers|year=2007|isbn=978-81-269-0858-5|pages=621–22}}</ref> === शिखांचे गुरू म्हणून नियुक्ती === मार्च १६६४ मध्ये, [[गुरू हरकिशन]] यांना [[देवी (रोग)|देवीची]] लागण झाली. त्यांच्या अनुयायांनी विचारले की त्यांच्यांच्यानंतर त्यांचे नेतृत्व कोण करेल, तेव्हा ते म्हणाले, "''[[बाबा बकाला]]''", ज्याचा अर्थ असा होता की त्यांचा उत्तराधिकारी बकाला येथे मिळेल. मरणोन्मुख गुरूंच्या शब्दांतील अस्पष्टतेचा फायदा घेऊन अनेकांनी स्वतःला नवे गुरू म्हणवून घेत बकाला येथे ठाण मांडले. एवढे दावेदार पाहून शीख संभ्रमात पडले.<ref name=mk1992/><ref name="hss2000">{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|page=85}}</ref> [[File:Fresco depicting Bhai Makhan Shah Labana finding Guru Tegh Bahadur, with a young-lad and Mata Nanaki, from Gurdwara Baba Bakala (2).png|thumb|गुरद्वारा बाबा बकाला येथील एक भित्तिचित्र, ज्यात [[माखन शाह लबाणा|भाई माखन शाह लबाणा]] गुरू तेग बहादूर आणि [[माता नानकी]] यांना शोधताना दाखवले आहेत.]] तेग बहादूर यांची नववे गुरू म्हणून निवड कशी झाली याबद्दल शीख परंपरेत एक आख्यायिका आहे. माखन शाह लबाणा नावाच्या एका श्रीमंत व्यापाऱ्याने काही काळापूर्वी एका जहाजाच्या अपघातातून बचावल्यानंतर शीख गुरूंना ५०० सोन्याची नाणी देण्याचा नवस केला होता आणि तो नवव्या गुरूच्या शोधात बकाला येथे आला. त्याने भेटलेल्या प्रत्येक दावेदाराला दोन सोन्याची नाणी अर्पण केली, कारण खरा गुरू आपण मनात धरलेली ५०० नाण्यांची नवसाची गोष्ट ओळखेल अशी त्याची श्रद्धा होती. त्याला भेटलेल्या प्रत्येक "गुरूने" दोन सोन्याची नाणी स्वीकारली आणि त्याला निरोप दिला. मग त्याला समजले की तेग बहादूर देखील बकाला येथे राहतात. माखन शाहने तेग बहादूर यांना नेहमीप्रमाणे दोन सोन्याची नाणी अर्पण केली. तेग बहादूर यांनी त्याला आशीर्वाद दिला आणि टिप्पणी केली की त्याची भेट वचन दिलेल्या पाचशेपेक्षा कमी आहे. माखन शाहने तातडीने फरक भरून काढला आणि गच्चीवर धावत गेला. तो घराच्या छतावरून ओरडू लागला, "''गुरू लाधो रे, गुरू लाधो रे''", ज्याचा अर्थ "मला गुरू सापडले, मला गुरू सापडले" असा होतो.<ref name=mk1992>{{cite book|last=Kohli|first=Mohindar|title=Guru Tegh Bahadur: testimony of conscience|publisher=Sahitya Akademi|year=1992|isbn=978-81-7201-234-2|pages=13–15}}</ref> ऑगस्ट १६६४ मध्ये, हरकिशन यांचे निष्ठावान भक्त दिवाण दर्घा मल यांच्या मुलाच्या नेतृत्वाखालील शीख संगत बकाला येथे पोहोचली आणि त्यांनी तेग बहादूर यांची शिखांचे नववे गुरू म्हणून नियुक्ती केली.<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Fauja |title=Guru Tegh Bahadur: Martyr and Teacher |last2=Talib |first2=Gurbachan Singh |publisher=Punjabi University |year=1975 |pages=24–26}}</ref> मुघल सम्राट जहांगीरने [[गुरू अर्जन]] यांना मृत्युदंड दिल्यानंतर शिखांमध्ये चालत आलेल्या प्रथेनुसार, गुरू तेग बहादूर यांच्याभोवती सशस्त्र अंगरक्षक असायचे,<ref>{{cite book|author=H.R. Gupta|isbn=9788121502764|title=History of the Sikhs: The Sikh Gurus, 1469–1708|year=1994|volume=1|page=188}}</ref> मात्र ते स्वतः अत्यंत साधे जीवन जगले.<ref name=mk37>{{cite book|last=Kohli|first=Mohindar|title=Guru Tegh Bahadur : testimony of conscience|publisher=Sahitya Akademi|year=1992|isbn=978-81-7201-234-2|pages=37–41}}</ref> === प्रवास === गुरू तेग बहादूर यांनी [[ढाका]] आणि [[आसाम]]सह [[भारतीय उपखंडा]]च्या विविध भागांत [[गुरू नानक]] (पहिले शीख गुरु) यांच्या शिकवणीचा प्रसार करण्यासाठी व्यापक प्रवास केला. त्यांनी ज्या ठिकाणी भेट दिली आणि वास्तव्य केले ती ठिकाणे पुढे शीख गुरुद्वारांची स्थळे बनली.<ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|pages=139–40}}</ref> आपल्या प्रवासादरम्यान, त्यांनी अनेक विहिरी आणि 'लंगर' (गरिबांसाठी सामुदायिक स्वयंपाकघर) सुरू केले.<ref name="ps189">{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=187–89}}</ref><ref name="rp88">{{cite book|last=Pruthi|first=Raj|title=Sikhism and Indian civilization|year=2004|isbn=978-81-7141-879-4|page=88|publisher=Discovery Publishing House }}</ref> तेग बहादूर यांनी मथुरा, आग्रा, अलाहाबाद आणि वाराणसी या शहरांना भेटी दिल्या.<ref name="nsxviii">{{cite book |author=Gobind Singh (Translated by Navtej Sarna) |title=Zafarnama |publisher=Penguin Books |year=2011 |isbn=978-0-670-08556-9 |pages=xviii–xix}}</ref> त्यांचा मुलगा, [[गुरू गोविंद सिंग]], जे दहावे शीख गुरू झाले, यांचा जन्म १६६६ मध्ये [[पाटणा]] येथे झाला, जेव्हा ते आसाममधील [[धुबरी]] येथे होते, जिथे आता [[गुरद्वारा श्री गुरू तेग बहादूर साहिब]] उभा आहे. आसाममध्ये असताना, शीख ग्रंथांनुसार गुरूंनी [[राम सिंग १|राजा राम सिंग]] आणि अहोम शासक [[सुपंगमुंग|राजा चक्रध्वज सिंग]] यांच्यात शांतता प्रस्थापित करण्यात मध्यस्थी केली होती.<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Dharam |title=Guru Tegh Bahadur: His Life, Travel and Message |last2=Singh |first2=Paramvir |publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting |year=2022 |isbn=9789354095832 |quote=There took place one battle between the opposing forces of Ram Singh and the Ahom king, named Chakradhwaj, but it remained inconclusive. According to Sikh chronicles, the Guru was able to arrange a truce between the opposing forces and opened the way for a negotiated settlement. The Guru succeeded in bringing about a rapprochement between them and thus more bloodshed was avoided. To celebrate the happy conclusion, soldiers of Ram Singh's camp raised a high mound on the bank of the Brahmputra, each soldier contributing five shields of earth. On the top of this mound now stands Thara Sahib or Damdama Sahib ...}}</ref><ref name="ps189" /><ref>{{cite book |last=Kohli |first=Mohindar |title=Guru Tegh Bahadur: testimony of conscience |publisher=Sahitya Akademi |year=1992 |isbn=978-81-7201-234-2 |pages=25–27}}</ref> आसाम, बंगाल आणि बिहारच्या भेटीनंतर गुरू तेग बहादूर यांनी [[बिलासपूर, हिमाचल प्रदेश|बिलासपूरच्या]] राणी चंपा यांची भेट घेतली, ज्यांनी गुरूंना त्यांच्या राज्यात जमिनीचा तुकडा देण्याची ऑफर दिली. गुरूंनी ती जागा ५०० [[रुपयांना]] विकत घेतली. तेथे त्यांनी हिमालयाच्या पायथ्याशी [[आनंदपूर साहिब]] या शहराची स्थापना केली.<ref name="bbcgtb" /><ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|page=21}}</ref> १६७२ मध्ये, [[काफिर|बिगर-मुस्लिमांचा]] छळ शिगेला पोहोचलेला असताना, तेग बहादूर यांनी लोकांशी संवाद साधण्यासाठी माळवा प्रदेशात आणि आसपास प्रवास केला.<ref>{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=121–24}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{शीख गुरू |नाव= {{लेखनाव}} |मागील = गुरू हरकिशन |कार्यकाळ = |पुढील = गुरू गोबिंदसिंग }} [[वर्ग:शीख गुरू|तेगबहादूर]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] 4tubxgvb45e6u249xbmpu7bu1cazgav 0 58694 2704904 2701744 2026-08-23T20:54:13Z InternetArchiveBot 130355 Add 4 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704904 wikitext text/x-wiki '''''शास्त्रज्ञ''''' म्हणजे अशी व्यक्ती जी नैसर्गिक शास्त्राच्या क्षेत्रात ज्ञान वाढवण्यासाठी संशोधन करते. अभिजात प्राचीनतेत, आधुनिक शास्त्रज्ञाचे खरी प्राचीन उपमा नव्हती. त्याऐवजी, [[तत्त्वज्ञान|तत्वज्ञानी]] निसर्गाच्या तात्विक अभ्यासात गुंतले, ज्याला नैसर्गिक तत्वज्ञान म्हणतात, जे [[नैसर्गिक विज्ञान|नैसर्गिक शास्त्राचे]] पूर्वप्रवर्तक होते. <ref name="Lehoux">{{स्रोत पुस्तक|title=Wrestling with Nature : From Omens to Science|url=https://archive.org/details/isbn_9780226317830|last=Lehoux|first=Daryn|date=2011|publisher=University of Chicago, U.S.A. Press|isbn=978-0226317830|editor-last=Shank|editor-first=Michael|location=Chicago|page=[https://archive.org/details/isbn_9780226317830/page/39 39]|chapter=2. Natural Knowledge in the Classical World|editor-last2=Numbers|editor-first2=Ronald|editor-last3=Harrison|editor-first3=Peter}}</ref> जरी [[थेलीस|थेल्स]] ( c. ६२४-५४५ ईसापूर्व) हा वैश्विक घटना नैसर्गिक म्हणून कशा पाहिल्या जाऊ शकतात, देवांमुळेच घडत नाहीत याचे वर्णन करणारा पहिला शास्त्रज्ञ होता, <ref name="books.google.com">Frank N. Magill, [https://books.google.com/books?id=_CMl8ziTbKYC&pg=PA1121 ''The Ancient World: Dictionary of World Biography'', Volume 1], Routledge, 2003 {{ISBN|1135457395}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=A Short History of Science to the 19th century|last=Singer|first=C.|publisher=Streeter Press|year=2008|page=35}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Cerebral Logic: Solving the Problem of Mind and Brain|url=https://archive.org/details/cerebrallogicsol0000need|last=Needham|first=C. W.|publisher=Loose Leaf|year=1978|isbn=978-0-398-03754-3|page=[https://archive.org/details/cerebrallogicsol0000need/page/75 75]}}</ref> १८३३ मध्ये धर्मशास्त्रज्ञ, [[तत्त्वज्ञान|तत्वज्ञानी]] आणि शास्त्र इतिहासकार विल्यम व्हेवेल यांनी ''शास्त्रीय'' हा शब्द वापरल्यानंतर १९ व्या शतकापर्यंत तो नियमितपणे वापरात आला नाही. <ref name="Cahan Natural Philosophy">{{स्रोत पुस्तक|title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science|url=https://archive.org/details/fromnaturalphilo0000unse|date=2003|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-08928-2|editor-last=Cahan|editor-first=David|location=Chicago, Illinois}}</ref> <ref name="Lightman2011">{{स्रोत पुस्तक|title=Wrestling with Nature : From Omens to Science|url=https://archive.org/details/isbn_9780226317830|last=Lightman|first=Bernard|date=2011|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0226317830|editor-last=Shank|editor-first=Michael|location=Chicago|page=[https://archive.org/details/isbn_9780226317830/page/367 367]|chapter=Science and the Public|editor-last2=Numbers|editor-first2=Ronald|editor-last3=Harrison|editor-first3=Peter}}</ref> == इतिहास == [[चित्र:Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg|उजवे|इवलेसे| "सभ्यतेच्या इतिहासात शास्त्र आणि नैसर्गिक तत्वज्ञानाबद्दलच्या आपल्या समजुतीला थोर ग्रीक तत्वज्ञानी आणि शास्त्रज्ञ [[ॲरिस्टॉटल|अ‍ॅरिस्टॉटल]] (ईसापूर्व ३८४-३२२) यांच्यापेक्षा जास्त कोणीही आकार दिला नाही, ज्यांनी दोन हजार वर्षांहून अधिक काळ खोल आणि व्यापक प्रभाव पाडला" - गॅरी बी. फर्नग्रेन ]] [[चित्र:Georgius_Agricola.jpg|इवलेसे| जॉर्जियस अ‍ॅग्रीकोला यांनी [[रसायनशास्त्र|रासायनशास्त्राला]] आधुनिक नाव दिले. सामान्यपणे खनिजशास्त्राचे जनक आणि शास्त्रीय विषय म्हणून [[भूशास्त्र|भूगर्भशास्त्राचे]] संस्थापक म्हणून ओळखले जाते. <ref name="berk">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ucmp.berkeley.edu/history/agricola.html|title=Georgius Agricola|publisher=University of California - Museum of Paleontology|access-date=April 4, 2019}}</ref> <ref name="Rafferty 2012 p. 10">Rafferty, John P. (2012). ''Geological Sciences; Geology: Landforms, Minerals, and Rocks''. New York: Britannica Educational Publishing, p. 10. {{ISBN|9781615305445}}</ref>]] [[चित्र:JKepler.jpg|इवलेसे| [[योहानेस केप्लर|जोहान्स केप्लर]], आधुनिक [[खगोलशास्त्र]], शास्त्रीय पद्धत, [[नैसर्गिक विज्ञान|नैसर्गिक]] आणि आधुनिक शास्त्राचे संस्थापक आणि जनक. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dpma.de/english/our_office/publications/milestones/greatinventors/johanneskepler/index.html|title=Johannes Kepler´s 450th birthday|publisher=German Patent and Trade Mark Office}}</ref>]] [[चित्र:Alessandro_Volta.jpeg|इवलेसे|222x222अंश| [[विद्युतघट|इलेक्ट्रिकल बॅटरीचा]] शोधकर्ता आणि [[मिथेन|मिथेनचा]] शोध लावणारा [[अलेस्सांद्रो व्होल्टा|अलेस्सांद्रो व्होल्टा यांना]] इतिहासातील थोर शास्त्रज्ञांपैकी एक मानले जाते.]] [[चित्र:Francesco_Redi.jpg|इवलेसे| "आधुनिक परजीवीशास्त्राचे जनक" म्हणून ओळखले जाणारे फ्रान्सिस्को रेडी हे प्रायोगिक जीवशास्त्राचे संस्थापक आहेत.]] [[चित्र:Portrait_of_Sir_Isaac_Newton,_1689_(brightened).jpg|उजवे|इवलेसे| " शास्त्रीय क्रांतीचे उत्तुंग व्यक्तिमत्व" म्हणून ओळखले जाणारे [[आयझॅक न्यूटन]], <ref name=":92">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=JrcqBgAAQBAJ&pg=PA181|title=Time for Science Education: How Teaching the History and Philosophy of Pendulum Motion Can Contribute to Science Literacy|last=Matthews|first=Michael R.|date=2000|publisher=Springer Science+Business Media, LLC|isbn=978-0-306-45880-4|series=|location=New York|pages=181|language=en|author-link=Michael R. Matthews}}</ref> आणि ज्यांनी भौतिकशास्त्रात पहिले थोर एकीकरण साध्य केले, त्यांनी शास्त्रीय यांत्रिकी, कलनशास्त्र तयार केले आणि शास्त्रीय पद्धतीत सुधारणा केली.]] [[चित्र:Thomas_Phillips_-_Mary_Fairfax,_Mrs_William_Somerville,_1780_-_1872._Writer_on_science_-_Google_Art_Project.jpg|उजवे|इवलेसे| मेरी सोमरविले, ज्यांच्यासाठी "शास्त्रज्ञ" हा शब्द तयार करण्यात आला होता.]] [[चित्र:Albert_Einstein_photo_1921.jpg|उजवे|इवलेसे| भौतिकशास्त्रज्ञ [[अल्बर्ट आइन्स्टाइन|अल्बर्ट आइनस्टाईन यांनी]] सापेक्षतेचा सामान्य सिद्धांत विकसित केला आणि भौतिकशास्त्रात अनेक महत्त्वाचे योगदान दिले.]] [[चित्र:Enrico_Fermi_1943-49.jpg|उजवे|इवलेसे| जगातील पहिल्या अणुबॉम्ब आणि अणुभट्टीच्या निर्मितीचे श्रेय भौतिकशास्त्रज्ञ [[एन्रिको फर्मी|एनरिको फर्मी यांना]] जाते.]] [[चित्र:Niels_Bohr.jpg|उजवे|इवलेसे| अणुभौतिकशास्त्रज्ञ [[नील्स बोर|नील्स बोहर यांनी]] अणुरचना आणि क्वांटम सिद्धांत समजून घेण्यासाठी पायाभूत योगदान दिले.]] [[चित्र:Rachel-Carson.jpg|उजवे|इवलेसे| समुद्री जीवशास्त्रज्ञ रशेल कार्सन यांनी २० व्या शतकातील पर्यावरण चळवळ सुरू केली.]] आधुनिक शास्त्रीय ज्ञानशाखेच्या उदयापूर्वी "शास्त्रज्ञ" आणि त्यांच्या पूर्ववर्तींच्या भूमिका कालांतराने बऱ्याच प्रमाणात विकसित झाल्या आहेत. वेगवेगळ्या युगातील शास्त्रज्ञांचे (आणि त्यांच्या आधी, नैसर्गिक तत्वज्ञानी, गणितज्ञ, नैसर्गिक इतिहासकार, नैसर्गिक धर्मशास्त्रज्ञ, अभियंते आणि शास्त्राच्या विकासात योगदान देणारे इतर) समाजात खूप वेगळे स्थान होते आणि शास्त्रज्ञांशी संबंधित सामाजिक नियम, नैतिक मूल्ये आणि ज्ञानात्मक गुण - आणि त्यांच्याकडून अपेक्षित - काळानुसार बदलले आहेत. त्यानुसार, आधुनिक शास्त्राची कोणती वैशिष्ट्ये आवश्यक मानली जातात यावर अवलंबून, अनेक वेगवेगळ्या ऐतिहासिक व्यक्तींना प्रारंभिक शास्त्रज्ञ म्हणून ओळखले जाऊ शकते. काही इतिहासकार १६ व्या शतकात सुरू झालेल्या शास्त्रीय क्रांतीकडे शास्त्राचा आधुनिक स्वरूपात विकास झाल्याचा काळ म्हणून निर्देश करतात. १९ व्या शतकापर्यंत शास्त्रज्ञांना एक प्रमुख कर्मव्यवसाय म्हणून उदयास येण्यासाठी पुरेसे सामाजिक-आर्थिक बदल झाले नव्हते. <ref>On the historical development of the character of scientists and the predecessors, see: Steven Shapin (2008). ''The Scientific Life: A Moral History of a Late Modern Vocation''. Chicago: Chicago University Press. {{ISBN|0-226-75024-8}}</ref> === अभिजात प्राचीनता === अभिजात प्राचीनतेत निसर्गाचे ज्ञान अनेक प्रकारच्या विद्वानांनी मिळवले होते. शास्त्रतील [[ग्रीक संस्कृती|ग्रीक]] योगदान - भूमिती आणि गणितीय खगोलशास्त्राची कामे, जैविक प्रक्रियांचे प्रारंभिक लेखाजोखा आणि वनस्पती आणि प्राण्यांची वस्तूसूचिका आणि ज्ञान आणि शिक्षणाचे सिद्धांत - [[तत्त्वज्ञान|तत्वज्ञानी]] आणि [[चिकित्सक|वैद्य]] तसेच विविध व्यवसायांच्या अभ्यासकांनी तयार केले होते. या भूमिका आणि शास्त्रीय ज्ञानाशी असलेले त्यांचे संबंध [[रोमन साम्राज्य|रोमन साम्राज्यात]] पसरले आणि [[ख्रिश्चन धर्माचा इतिहास|ख्रिश्चन धर्माच्या प्रचारासह]], बहुतेक युरोपीय देशांमधील धार्मिक संस्थांशी जवळून जोडले गेले. [[ज्योतिष|ज्योतिषशास्त्र]] आणि [[खगोलशास्त्र|खगोलशास्त्र हे]] ज्ञानाचे एक महत्त्वाचे क्षेत्र बनले आणि खगोलशास्त्रज्ञ/ज्योतिषी यांची भूमिका राजकीय आणि धार्मिक संरक्षणाच्या पाठिंब्याने विकसित झाली. मध्ययुगीन विद्यापीठ पद्धतीच्या काळापर्यंत, ज्ञानाचे ''त्रिकोणात'' विभाजन झाले होते - तत्वज्ञान, ज्यामध्ये नैसर्गिक तत्वज्ञानाचा समावेश होता - आणि ''चतुर्भुज'' - गणित, ज्यामध्ये खगोलशास्त्राचा समावेश होता. म्हणूनच, मध्ययुगीन शास्त्रज्ञांचे समानार्थी शब्द बहुतेकदा तत्वज्ञानी किंवा गणितज्ञ होते. वनस्पती आणि प्राण्यांचे ज्ञान हे प्रामुख्याने वैद्यांचे क्षेत्र होते. === मध्ययुग === मध्ययुगीन इस्लाममधील शास्त्राने नैसर्गिक शास्त्राच्या विकासाच्या काही नवीन पद्धती निर्माण केल्या, जरी ते तत्वज्ञानी आणि गणितज्ञ यासारख्या विद्यमान सामाजिक भूमिकांच्या मर्यादेत होते. इस्लामिक सुवर्णयुगातील अनेक आद्य-शास्त्रज्ञांना [[बहुआयामी|बहुपत्नी]] मानले जाते, याचे एक कारण म्हणजे आधुनिक शास्त्रीय ज्ञानशाखांशी सुसंगत असे काहीही नव्हते. या सुरुवातीच्या बहुविद्याशास्त्रज्ञांपैकी बरेच जण धार्मिक पुजारी आणि धर्मशास्त्रज्ञ देखील होते: उदाहरणार्थ, अलहाझेन आणि [[अल बिरूनी|अल-बिरुनी]] मुताकल्लीमीन होते; वैद्य [[इब्न सिना|अविसेना]] हाफिज होता; वैद्य इब्न अल-नफीस हाफिज, मुहद्दीथ आणि उलेमा होता; वनस्पतिशास्त्रज्ञ ओटो ब्रुनफेल्स हा प्रोटेस्टंट धर्माचा धर्मशास्त्रज्ञ आणि इतिहासकार होता; खगोलशास्त्रज्ञ आणि वैद्य [[निकोलस कोपर्निकस]] हा पुजारी होता. [[इटलीतील रिनैसाँ|इटालियन पुनर्जागरण]] काळात [[लिओनार्दो दा विंची|लिओनार्डो दा विंची]], [[मिकेलेंजेलो|मायकेलएंजेलो]], [[गॅलेलियो गॅलिली|गॅलिलिओ गॅलिली]] आणि गेरोलामो कार्डानो सारखे शास्त्रज्ञ सर्वात ओळखण्यायोग्य बहुपत्नी मानले गेले. === प्रबोधनयुग === [[युरोपीय प्रबोधनाचा काळ|प्रबोधनयुग]] काळात, इटालियन लोकांनी शास्त्रात भरीव योगदान दिले. [[लिओनार्दो दा विंची|लिओनार्डो दा विंची यांनी]] जीवाश्मशास्त्र आणि शरीरशास्त्रात महत्त्वपूर्ण शोध लावले. आधुनिक शास्त्राचे जनक, <ref>Stephen Hawking, [http://www.medici.org/press/galileo-and-birth-modern-science ''Galileo and the Birth of Modern Science''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324162930/http://www.medici.org/press/galileo-and-birth-modern-science}}, American Heritage's Invention & Technology, Spring 2009, Vol. 24, No. 1, p. 36</ref> [[गॅलेलियो गॅलिली|गॅलिलिओ गॅलिली यांनी]] तापमापक आणि दुर्बिणीमध्ये महत्त्वपूर्ण सुधारणा केल्या ज्यामुळे त्यांना [[सूर्यमाला|सूर्यमालेचे]] निरीक्षण करणे आणि त्याचे स्पष्ट वर्णन करणे शक्य झाले. [[रेने देकार्त|डेकार्टेस हे]] केवळ विश्लेषणात्मक भूमितीचे प्रणेते नव्हते तर त्यांनी [[यामिकी|यांत्रिकीचा]] सिद्धांत मांडला <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Exploring the Limits of Preclassical Mechanics: A Study of Conceptual Development in Early Modern Science: Free Fall and Compounded Motion in the Work of Descartes, Galileo and Beeckman|last=Peter Damerow|publisher=Springer Science & Business Media|year=2004|page=6|chapter=Introduction}}</ref> आणि प्राण्यांच्या हालचाली आणि आकलनाच्या उत्पत्तीबद्दलच्या कल्पना प्रगत केल्या. यंग आणि हेल्महोल्ट्झ या [[भौतिकशास्त्रज्ञ|भौतिकशास्त्रज्ञांना]] [[दृष्टी|दृष्टीची]] आवड होती, ज्यांनी प्रकाशशास्त्र, [[श्रवणशक्ती|श्रवण]] आणि [[संगीत|संगीताचाही]] अभ्यास केला होता. [[आयझॅक न्यूटन|न्यूटनने]] [[कलन|कलनशास्त्राचा]] शोध लावून डेकार्टेसचे गणित वाढवले (त्याच वेळी [[गॉटफ्रीड लाइब्नित्स|लाइबनिझनेही]] ). त्यांनी [[अभिजात यामिकी|शास्त्रीय यांत्रिकींचे]] व्यापक सूत्रीकरण दिले आणि [[प्रकाश]] आणि प्रकाशशास्त्राचा अभ्यास केला. [[जोसेफ फुरिए|फूरियरने]] गणिताची एक नवीन ज्ञानशाखा स्थापन केली - अनंत, नियतकालिक मालिका - उष्णता [[प्रवाह (भौतिकी)|प्रवाह]] आणि [[अवरक्त किरण|अवरक्त किरणोत्सर्गाचा]] अभ्यास केला आणि [[हरितगृह परिणाम]] शोधला. गिरोलामो कार्डानो, [[ब्लेझ पास्कल]] [[पिएर फर्मा|पियरे डी फर्मॅट]], [[जॉन फोन न्यूमन|वॉन न्यूमन]], [[ॲलन ट्युरिंग|ट्युरिंग]], खिन्चिन, [[आंद्रे मार्कोव्ह|मार्कोव्ह]] आणि [[नॉर्बर्ट वीनर|वीनर]] हे सर्व गणितज्ञ शास्त्र आणि संभाव्यता सिद्धांतात मोठे योगदान देतात, ज्यामध्ये [[संगणक विज्ञान|संगणकामागील]] कल्पना आणि [[सरासरी यामिकी|सांख्यिकीय यांत्रिकी]] आणि [[पुंज यामिकी|क्वांटम यांत्रिकी]] यांच्या काही पायांचा समावेश आहे. [[गॅलेलियो गॅलिली|गॅलिलिओसह]] अनेक गणिती शास्त्रज्ञ देखील [[संगीत दिग्दर्शक|संगीतकार]] होते. [[वैद्यकशास्त्र]] आणि [[जीवशास्त्र|जीवशास्त्रात]] अनेक लक्षवेधक कथा आहेत, जसे की [[गालेन|गॅलेनपासून]] हार्वेपर्यंत [[रक्त|रक्ताभिसरणाबद्दलच्या]] कल्पनांचा विकास. काही विद्वान आणि इतिहासकार [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन धर्माला]] शास्त्रीय क्रांतीच्या उदयास कारणीभूत असल्याचे मानतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.abc.net.au/religion/articles/2012/05/08/3498202.htm|title=Christianity and the rise of western science|last=Harrison|first=Peter|date=8 May 2012|website=[[Australian Broadcasting Corporation]]|access-date=28 August 2014}}</ref> <ref>{{Citation|url=Mark Noll|accessdate=14 January 2015|archivedate=22 March 2015}}</ref> <ref>{{Citation|url=David C. Lindberg|publisher=Ronald L. Numbers}}</ref> <ref name="Gilley1">{{स्रोत पुस्तक|title=The Cambridge History of Christianity: Volume 8, World Christianities C.1815-c.1914|last=Gilley|first=Sheridan|publisher=Cambridge University Press|others=Brian Stanley|year=2006|isbn=0-521-81456-1|page=164}}</ref> === ज्ञानयुग === ज्ञानयुगात, जैवविद्युतचुंबकीयशास्त्राचे आद्यप्रवर्तक लुइगी गॅल्वानी यांनी प्राण्यांच्या वीजेचा शोध लावला. त्याला आढळले की बेडकाच्या पाठीच्या कण्यावर लावलेल्या प्रभारामुळे त्याच्या संपूर्ण शरीरात स्नायूंचा आकुंचन निर्माण होऊ शकतो. जरी बेडकाचे पाय बेडकाला जोडलेले नसले तरीही प्रभारामुळे बेडकाचे पाय उडी मारू शकतात. बेडकाचा पाय कापताना, गॅल्वानीच्या स्टीलच्या स्केलपेलने पायाला जागी धरून ठेवलेल्या पितळी आकडीला स्पर्श केला. पायाला झटका आला. पुढील प्रयोगांनी या परिणामाची पुष्टी केली आणि गॅल्वानीला खात्री पटली की तो बेडकाच्या स्नायूंमधील जीवनशक्ती, प्राण्यांच्या विजेचे परिणाम पाहत आहे. पाविया विद्यापीठात, गॅल्वानीचे सहकारी [[अलेस्सांद्रो व्होल्टा|अलेस्सांद्रो व्होल्टा हे]] निकाल पुन्हा तयार करू शकले, परंतु त्यांना गॅल्वानीच्या स्पष्टीकरणाबद्दल शंका होती. <ref name="Routledge">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/b24869880|title=A popular history of science|last=Robert Routledge|publisher=G. Routledge and Sons|year=1881|isbn=0-415-38381-1|edition=2nd|page=[https://archive.org/details/b24869880/page/553 553]}}</ref> लाझारो स्पॅलान्झानी हे प्रायोगिक शरीरशास्त्र आणि नैसर्गिक शास्त्रातील सर्वात प्रभावशाली व्यक्तींपैकी एक आहेत. त्यांच्या संशोधनांचा वैद्यकीय शास्त्रांवर कायमचा प्रभाव पडला आहे. त्यांनी शारीरिक कार्ये आणि प्राण्यांच्या प्रजननसंबंधी प्रायोगिक अभ्यासात महत्त्वाचे योगदान दिले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www-3.unipv.it/webbio/spalla99/spallanz.htm|title=Spallanzani - Uomo e scienziato|publisher=Il museo di Lazzaro Spallanzani|language=it|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100603044941/http://www-3.unipv.it/webbio/spalla99/spallanz.htm|archive-date=2010-06-03|access-date=2010-06-07}}</ref> फ्रान्सिस्को रेडी यांनी शोधून काढले की [[सूक्ष्मजीव]] [[रोग]] निर्माण करू शकतात. === १९ वे शतक === १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत किंवा २० व्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत, शास्त्रज्ञांना अजूनही " नैसर्गिक तत्वज्ञानी " किंवा "शास्त्र पुरूष" म्हणून संबोधले जात असे. <ref>Nineteenth-Century Attitudes: Men of Science. {{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rpi.edu/~rosss2/book.html|title=Nineteenth-Century Attitudes: Men of Science|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080309165847/http://www.rpi.edu/~rosss2/book.html|archive-date=2008-03-09|access-date=2008-01-15}}</ref> <ref>Steve Fuller, Kuhn VS. Popper: The Struggle For The Soul Of Science. Columbia University Press 2004. Page 43. {{ISBN|0-231-13428-2}}</ref> <ref>''Science'' by American Association for the Advancement of Science, 1917. v.45 1917 Jan-Jun. [https://books.google.com/books?id=4gcuAAAAMAAJ&pg=PA274 Page 274] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170302180539/https://books.google.com/books?id=4gcuAAAAMAAJ&pg=PA274&as_brr=1&ei=_TiNR7znI5mmiQGXo4TEBQ}}.</ref> इंग्रजी तत्वज्ञानी आणि शास्त्र इतिहासकार विल्यम व्हेवेल यांनी १८३३ मध्ये शास्त्रीय हा शब्द वापरला आणि तो प्रथम व्हेवेल यांच्या १८३४ मध्ये मेरी सोमरव्हिल यांच्या ''ऑन द कनेक्शन ऑफ द फिजिकल सायन्सेसच्या'' अनामिक आढाव्यात छापला गेला जो ''त्रैमासिक उत्पन्नात'' प्रकाशित झाला होता. <ref name="Ross1962">{{जर्नल स्रोत|last=Ross, Sydney|year=1962|title=Scientist: The story of a word|journal=[[Annals of Science]]|volume=18|issue=2|pages=65–85|doi=10.1080/00033796200202722|doi-access=free}} To be exact, the person coined the term ''scientist'' was referred to in Whewell 1834 only as "some ingenious gentleman." Ross added a comment that this "some ingenious gentleman" was Whewell himself, without giving the reason for the identification. Ross 1962, p.72.</ref> व्हेवेल यांनी शास्त्रात "विभक्तता आणि विघटनाची वाढती प्रवृत्ती" याबद्दल लिहिले; [[रसायनशास्त्रज्ञ|रासायनशास्त्रज्ञ]], [[गणितज्ञ]], [[निसर्गशास्त्रज्ञ]] यासारख्या अत्यंत विशिष्ट संज्ञांचा प्रसार होत असताना, "तत्वज्ञानी" ही व्यापक संज्ञा शास्त्राचा पाठलाग करणाऱ्यांना एकत्र करण्यासाठी समाधानकारक राहिली नाही, "नैसर्गिक" किंवा "प्रायोगिक" तत्वज्ञानाच्या सावधानतेशिवाय. व्हेवेल यांनी या वाढत्या विभाजनांची तुळना सोमरविलेच्या "शास्त्राची सर्वात महत्त्वाची सेवा" करण्याच्या उद्दिष्टाशी केली, "शास्त्राच्या इतिहासात, सामान्य तत्त्वांच्या शोधामुळे शाखा किती वेगळ्या आहेत हे दाखवून." <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Whewell|first=William|editor-last=Murray|editor-first=John|title=On the Connexion of the Physical Sciences By Mrs. Sommerville|journal=The Quarterly Review|volume=LI|issue=March & June 1834|pages=54–68}}</ref> व्हेवेल यांनी त्यांच्या आढाव्यात नोंदवले की ब्रिटिश असोसिएशन फॉर द अॅडव्हान्समेंट ऑफ सायन्सचे सदस्य अलिकडच्या बैठकांमध्ये "भौतिक जगाच्या ज्ञानाच्या विद्यार्थ्यांना एकत्रितपणे" एक चांगला शब्द नसल्याबद्दल तक्रार करत होते. स्वतःकडे लक्ष वेधून त्यांनी उल्लेख केला की "काही शहाण्या गृहस्थांनी असा प्रस्ताव मांडला की, ''कलाकाराच्या'' सादृश्याने, ते [शब्द] ''शास्त्रीय'' बनवू शकतात, आणि पुढे असेही म्हटले की या शब्दापासून मुक्तत्व करण्यात काही हरकत नाही कारण आपल्याकडे आधीच ''[[अर्थतज्ज्ञ|अर्थशास्त्रज्ञ]]'' आणि ''[[नास्तिकता|नास्तिक]]'' असे शब्द आहेत - परंतु हे सामान्यतः स्वीकार्य नव्हते". <ref name="Holmes">{{स्रोत पुस्तक|title=The age of wonder: How the romantic generation discovered the beauty and terror of science|url=https://archive.org/details/ageofwonderhowro0000holm_d1y8|last=Holmes|first=R|publisher=Harper Press|year=2008|isbn=978-0-00-714953-7|location=London|page=[https://archive.org/details/ageofwonderhowro0000holm_d1y8/page/449 449]}}</ref> व्हेवेल यांनी त्यांच्या १८४० मध्ये <ref name="Whewell">{{स्रोत पुस्तक|title=The Philosophy of the Inductive Sciences Volume 1|last=Whewell|first=William|location=Cambridge|page=cxiii}} or {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/philosophyinduc01whewgoog|title=The Philosophy of the Inductive Sciences: Founded Upon Their History, Vol. 2|last=Whewell|first=William|publisher=New York, Johnson Reprint Corp.|year=1847|page=[https://archive.org/details/philosophyinduc01whewgoog/page/n580 560]}}. In the 1847 second edition, moved to volume 2 page 560.</ref> ''द फिलॉसॉफी ऑफ द इंडक्टिव्ह सायन्सेसमध्ये'' पुन्हा एकदा अधिक गंभीरपणे (आणि अनामिकपणे नाही) हा शब्द मांडला: त्यांनी त्याच वेळी फ्रेंच शब्द ''"फिजिसियन(भिषक)"'' च्या समकक्ष म्हणून ''भौतिकशास्त्रज्ञ'' हा शब्द देखील मांडला. दशकांनंतरही या दोन्ही शब्दांना व्यापक मान्यत्व मिळाले नाही; १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात अमेरिकेत आणि २० व्या शतकाच्या उत्तरार्धात [[ग्रेट ब्रिटन|ग्रेट ब्रिटनमध्ये]] ''शास्त्रीय'' हा शब्द सामान्य झाला. <ref name="Ross1962">{{जर्नल स्रोत|last=Ross, Sydney|year=1962|title=Scientist: The story of a word|journal=[[Annals of Science]]|volume=18|issue=2|pages=65–85|doi=10.1080/00033796200202722|doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRoss,_Sydney1962">Ross, Sydney (1962). [[doi:10.1080/00033796200202722|"Scientist: The story of a word"]]. ''[[Annals of Science]]''. '''18''' (2): <span class="nowrap">65–</span>85. [[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1080/00033796200202722|10.1080/00033796200202722]]</span>.</cite> To be exact, the person coined the term ''scientist'' was referred to in Whewell 1834 only as "some ingenious gentleman." Ross added a comment that this "some ingenious gentleman" was Whewell himself, without giving the reason for the identification. Ross 1962, p.72.</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.victorianweb.org/science/whewell.html|title=William Whewell (1794-1866) gentleman of science|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070625171128/http://www.victorianweb.org/science/whewell.html|archive-date=2007-06-25|access-date=2007-05-19}}</ref> <ref>Tamara Preaud, Derek E. Ostergard, The Sèvres Porcelain Manufactory. Yale University Press 1997. 416 pages. {{ISBN|0-300-07338-0}} Page 36.</ref> विसाव्या शतकापर्यंत, शास्त्राची आधुनिक संकल्पना ही जगाविषयी माहितीचा एक विशेष चिन्हांकन आहे, जी एका विशिष्ट गटाद्वारे पाळली जात होती आणि एका अद्वितीय पद्धतीने ती राबवली जात होती, ती मूळतः अस्तित्वात होती. === २० वे शतक === [[मेरी क्युरी]] नोबेल पारितोषिक जिंकणारी पहिली स्त्री आणि दोनदा जिंकणारी पहिली व्यक्ती ठरली. तिच्या प्रयत्नांमुळे कर्करोगाच्या उपचारासाठी अणुऊर्जा आणि किरणोपचाराचा विकास झाला. १९२२ मध्ये, लीग ऑफ नेशन्सच्या परिषदेने तिला आंतरराष्ट्रीय बौद्धिक सहकार्य आयोगाचे सदस्य म्हणून नियुक्त केले. तिने शास्त्रज्ञांना त्यांच्या शोधांचे आणि शोधांचे एकस्व मिळवण्याच्या अधिकारासाठी मोहीम चालवली. तिने आंतरराष्ट्रीय शास्त्रीय साहित्य आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर मान्यत्वप्राप्त शास्त्रीय चिन्हांच्या मोफत प्रवेशासाठी देखील मोहीम चालवली. == कर्मव्यवसाय == एक कर्मव्यवसाय म्हणून, आजच्या शास्त्रज्ञाला मोठ्या प्रमाणात मान्यत्व आहे. मात्र, कोण शास्त्रज्ञ आहे आणि कोण शास्त्रज्ञ नाही हे ठरवण्यासाठी कोणतीही औपचारिक प्रक्रिया नाही. कोणीही कोणत्यातरी अर्थाने शास्त्रज्ञ होऊ शकतो. काही कर्मव्यवसायांना त्यांच्या व्यवसायासाठी कायदेशीर आवश्यकता असतात (उदा. परवाना ) आणि काही शास्त्रज्ञ स्वतंत्र शास्त्रज्ञ असतात म्हणजेच ते स्वतः शास्त्राचा अभ्यास करतात, परंतु शास्त्राच्या अभ्यास करण्यासाठी कोणत्याही ज्ञात परवाना आवश्यकता नाहीत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://blogs.unimelb.edu.au/sciencecommunication/2014/08/07/everyone-is-a-scientist/|title=Everyone is a Scientist – Scientific Scribbles}}</ref> == शिक्षण == आधुनिक काळात, अनेक व्यावसायिक शास्त्रज्ञांना शैक्षणिक वातावरणात (उदा. [[विद्यापीठ|विद्यापीठे]] आणि संशोधन संस्था ) प्रशिक्षित केले जाते, बहुतेक पदवीधर शाळांच्या पातळीवर. पूर्ण झाल्यावर, त्यांना सामान्यतः शैक्षणिक पदवी मिळेल, ज्यामध्ये सर्वोच्च पदवी डॉक्टरेट असेल जसे की [[विद्यावाचस्पती]] (पीएचडी). <ref name="Cyranoski2011">{{जर्नल स्रोत|last=Cyranoski|first=David|last2=Gilbert|first2=Natasha|last3=Ledford|first3=Heidi|last4=Nayar|first4=Anjali|last5=Yahia|first5=Mohammed|year=2011|title=Education: The PhD factory|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-04-21_472_7343/page/276|journal=Nature|volume=472|issue=7343|pages=276–279|bibcode=2011Natur.472..276C|doi=10.1038/472276a|pmid=21512548|doi-access=free}}</ref> जरी शास्त्रज्ञांसाठी पदवीधर शिक्षण संस्था आणि देशांमध्ये वेगवेगळे असले तरी, काही सामान्य प्रशिक्षण आवश्यकतांमध्ये आवडीच्या क्षेत्रात विशिष्टत्व, <ref name="Editorial2015">{{जर्नल स्रोत|year=2015|title=STEM education: To build a scientist|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-07-16_523_7560/page/n124|journal=Nature|volume=523|issue=7560|pages=371–373|doi=10.1038/nj7560-371a|doi-access=free}}</ref> समशील-आढावा केलेल्या शास्त्रीय जर्नलांमध्ये संशोधन निष्कर्ष प्रकाशित करणे <ref name="Gould2016">{{जर्नल स्रोत|last=Gould|first=Julie|year=2016|title=What's the point of the PhD thesis?|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-07-07_535_7610/page/26|journal=Nature|volume=535|issue=7610|pages=26–28|bibcode=2016Natur.535...26G|doi=10.1038/535026a|pmid=27383968|doi-access=free}}</ref> आणि ते शास्त्रीय परिषदांमध्ये सादर करणे, <ref name="Kruger2018">{{जर्नल स्रोत|last=Kruger|first=Philipp|year=2018|title=Why it is not a 'failure' to leave academia|journal=Nature|volume=560|issue=7716|pages=133–134|bibcode=2018Natur.560..133K|doi=10.1038/d41586-018-05838-y|pmid=30065341|doi-access=free}}</ref> व्याख्याने देणे किंवा [[शिक्षक|अध्यापन करणे]], <ref name="Kruger2018" /> आणि तोंडी परीक्षेदरम्यान प्रबंध (किंवा प्रबंध) ची वाचवणूक करणे यांचा समावेश आहे. <ref name="Cyranoski2011" /> या प्रयत्नात त्यांना मदत करण्यासाठी, पदवीधर विद्यार्थी बहुतेकदा एका मार्गदर्शकाच्या मार्गदर्शनाखाली काम करतात, सामान्यतः एका वरिष्ठ शास्त्रज्ञाच्या, जे त्यांच्या डॉक्टरेट पूर्ण झाल्यानंतरही चालू राहू शकतात ज्याद्वारे ते पोस्टडॉक्टरल संशोधक म्हणून काम करतात. <ref name="Lee2007">{{जर्नल स्रोत|last=Lee|first=Adrian|last2=Dennis|first2=Carina|last3=Campbell|first3=Phillip|year=2007|title=Nature's guide for mentors|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-06-14_447_7146/page/791|journal=Nature|volume=447|issue=7146|pages=791–797|bibcode=2007Natur.447..791L|doi=10.1038/447791a|pmid=17568738|doi-access=free}}</ref> == कारकीर्द == प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर, अनेक शास्त्रज्ञ विविध कामाच्या ठिकाणी आणि परिस्थितीत कारकीर्द घडवतात. <ref name="Kwok2017">{{जर्नल स्रोत|last=Kwok|first=Roberta|year=2017|title=Flexible working: Science in the gig economy|journal=Nature|volume=550|pages=419–421|doi=10.1038/nj7677-549a|doi-access=free}}</ref> २०१७ मध्ये, ब्रिटिश शास्त्रीय जर्नल ''[[नेचर (जर्नल)|नेचरने]]'' जगभरातील ५,७०० हून अधिक डॉक्टरेट विद्यार्थ्यांच्या मोठ्या प्रमाणावरील सर्वेक्षणाचे निकाल प्रकाशित केले, ज्यामध्ये त्यांना अर्थव्यवस्थेच्या कोणत्या क्षेत्रात काम करायला आवडेल असे विचारण्यात आले. अर्ध्याहून अधिक प्रतिसादकांना शैक्षणिक क्षेत्रात कारकीर्द घडवायची होती, तर कमी प्रमाणात उद्योग, सरकारी आणि गैर-लाभ संस्थांमध्ये काम करण्याची इच्छा होती. <ref name="Editorial2017a">{{जर्नल स्रोत|last=Woolston|first=Chris|year=2007|title=Many junior scientists need to take a hard look at their job prospects|journal=Nature|volume=550|pages=549–552|doi=10.1038/nj7677-549a|doi-access=free}}</ref> <ref name="Woolston2017">{{जर्नल स्रोत|last=Lee|first=Adrian|last2=Dennis|first2=Carina|last3=Campbell|first3=Phillip|year=2007|title=Graduate survey: A love–hurt relationship|journal=Nature|volume=550|issue=7677|pages=549–552|doi=10.1038/nj7677-549a|doi-access=free}}</ref> इतर प्रेरणा म्हणजे त्यांच्या समवयस्कांकडून मिळणारी ओळख आणि प्रतिष्ठा. [[नोबेल पारितोषिक]], एक व्यापकपणे प्रतिष्ठित पुरस्कार, <ref name="Stockton2014">{{Citation|title=How did the Nobel Prize become the biggest award on Earth?|accessdate=3 September 2018}}</ref> दरवर्षी [[वैद्यकशास्त्र|वैद्यकीय]], [[भौतिकशास्त्र]] आणि [[रसायनशास्त्र|रासायनशास्त्र]] क्षेत्रात शास्त्रीय प्रगती करणाऱ्यांना दिले जाते. ==== संशोधनातील आवडी ==== शास्त्रज्ञांमध्ये प्रयोगवादी असतात जे प्रामुख्याने गृहीतके तपासण्यासाठी प्रयोग करतात आणि सिद्धांतवादी असतात जे प्रामुख्याने विद्यमान डेटा स्पष्ट करण्यासाठी आणि नवीन निकालांचा अंदाज लावण्यासाठी प्रतिमान(मॉडेल) विकसित करतात. दोन्ही क्रियांमध्ये एक सातत्य आहे आणि त्यांच्यातील विभागणी स्पष्ट नाही, अनेक शास्त्रज्ञ दोन्ही कार्ये करतात. शास्त्राला कारकीर्द मानणारे लोक बहुतेकदा परिबांधाकडे पाहतात. यामध्ये वैश्वशास्त्र आणि [[जीवशास्त्र]], विशेषतः आण्विक जीवशास्त्र आणि मानवी जनुकसंच प्रकल्प यांचा सामावेश आहे. क्रियाशील संशोधनाच्या इतर क्षेत्रांमध्ये [[मूलकण भौतिकशास्त्र|उच्च-ऊर्जा भौतिकशास्त्राने]] वर्णन केल्याप्रमाणे [[मूलभूत कण|प्राथमिक कणांच्या]] प्रमाणात [[पदार्थ|पदार्थाचा]] शोध आणि नवीन पदार्थ शोधण्याचा आणि डिझाइन करण्याचा प्रयत्न करणारे [[पदार्थविज्ञान|पदार्थशास्त्र यांचा]] समावेश आहे. इतर लोक मेंदूचे कार्य आणि न्यूरोट्रांसमीटरचा अभ्यास करणे निवडतात, जे अनेकांना "अंतिम मर्यादा" मानली जाते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK234155/|title=Foreword|publisher=National Academies Press (US)|year=1992}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://stanfordmag.org/contents/the-brain-the-final-frontier|title=The Brain: The Final Frontier?|date=November 2014}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cmu.edu/homepage/health/2010/summer/the-last-frontier.shtml|title=The Last Frontier - Carnegie Mellon University &#124; CMU}}</ref> [[मन|मनाच्या]] आणि [[मानव|मानवी]] [[विचार|विचारांच्या]] स्वरूपाबाबत अनेक महत्त्वाचे शोध लावायचे आहेत, ज्यापैकी बरेचसे अजूनही अज्ञात आहेत. [[वर्ग:शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] ci4p6gvyqfwvfijaywwh15twdu3n5t7 0 59642 2705159 2595847 2026-08-24T08:36:44Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705159 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट रेल्वे गाडी | चौकटरुंदी = 25em | नाव = विदर्भ एक्सप्रेस | मानचिह्न = | मानचिह्नरुंदी = | चित्र = 12105 Vidarbha Express trainboard.jpg | चित्ररुंदी = 250 px | चित्रनाव = <!--.--> | प्रकार = [[एक्सप्रेस]] | सद्यस्थिती = | प्रदेश = [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पहिली_धाव = | शेवटची_धाव = अद्याप सुरू | चालक_कंपनी= [[मध्य रेल्वे]], [[भारतीय रेल्वे]]चा विभाग | पूर्वीच्या_चालक_कंपन्या= | प्रवासी = | सुरुवात = [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] | थांबे = २३ | अपक्रमांक = १२१०६ | डाउनक्रमांक = १२१०५ | निवेळ१ = १९:०५ | पोवेळ१ = ११:१५ (दुसऱ्या दिवशी) | निवेळ२ = १४:४०(परतीचा प्रवास) | पोवेळ२ = ०६:५० (दुसऱ्या दिवशी) | शेवट = [[गोंदिया रेल्वे स्थानक|गोंदिया]] | अंतर = ९६७ किमी | प्रवासवेळ = १६ तास ०० मिनिट/१६ तास०५ मिनिटे | वारंवारिता = रोज | वर्ग = सेकंड एसी<!--वातानुकूलित खुर्चीयान, २--> | अपंगसोय = नाही | बसण्याची_सोय = <!--विमानाप्रमाणे सहा आसनांची रांग (वाखु) <br> १२ आसनांचा कंपार्टमेंट --> | झोपण्याची_सोय = नाही | कार = | खानपान = फेरीवाले कंत्राटी विक्रेते | निरीक्षण = | मनोरंजन = | सामान = प्रवासी कंपार्टमेंटमध्येच | इतर_सुविधा = पासधारक डबे | डबे = डब्ल्यू.सी.ए.एम-३ इंजिन (मुंबई सी.एस.टी. ते इगतपुरी तसेच परत)<br> अधिक २ डब्ल्यू.ए.पी.-२ इंजिन (इगतपुरी ते गोंदिया तसेच परत) २ एस.एल.आर डबे<br> वातानुकुलित प्रथम वर्ग/वातानुकूलित २ स्तर शयनयान (एचए १)<br> द्वितीय वर्ग वातानुकूलित २-स्तर शयनयान<br> प्रथम वर्ग/वातानुकूलित खुर्ची यान<br> वातानुकूलित ३ स्तर शयनयान (एबी १)<br> १० शयनयान<br> ४ सामान्य आरक्षित डबे | गेज = ब्रॉडगेज | विद्युतीकरण = पूर्ण मार्ग | गती = | प्रवासमार्ग = {{रेल्वेमार्गचित्र|विदर्भएक्सप्रेसमार्गचित्र}} | नकाशा_दाखवा = collapsed }} १२१०५ / १२१०६ क्रमांकाची '''विदर्भ एक्सप्रेस''' ही [[भारतीय रेल्वे]]ची [[मुंबई]] [[मुंबई]] आणि [[गोंदिया]] दरम्यान धावणारी वेगवान रेल्वेगाडी आहे. ही दैनंदिन सेवा आहे. गाडी क्रमांक १२१०५ मुंबई [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] ते गोंदिया दरम्यान धावते आणि गाडी क्रमांक १२१०६ पुन्हा परत गोंदिया ते मुंबई छत्रपती शिवाजी टर्मिनस दरम्यान धावते. ==डबे== विदर्भ एक्सप्रेसला वातानुकूलित प्रथम वर्ग / वातानुकूलित २ स्तर शयनयान (एचए १), द्वितीय वर्ग वातानुकूलित २-स्तर शयनयान, प्रथम वर्ग / वातानुकूलित खुर्ची यान, वातानुकूलित ३ स्तर शयनयान (एबी १), १० शयनयान आणि ४ सामान्य आरक्षीत डबे जेाडलेले आहेत.प्रवाशांच्या मागणीनुसार भारतीय रेल्वे आपल्या अधिकारामध्ये डब्यांच्या रचनेमध्ये बदल घडवू शकते. ==सेवा== सुरुवातीच्या काळात मुंबई छत्रपती शिवाजी टर्मिनस ते नागपूर दरम्यान धावणारी विदर्भ एक्सप्रेस नंतर गोंदियापर्यंत वाढविण्यात आली. गाडी क्रमांक १२१०५ मुंबई छत्रपती शिवाजी टर्मिनस ते गोंदिया दरम्यान धावणारी गाडी १६ तासांमध्ये सरासरी ९६७ किमी आणि गाडी क्रमांक १२१०६ गोंदिया ते [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] दरम्यान धावणारी गाडी १६ तास ५ मिनिटामध्ये सरासरी ६०.४४ कि.मी./ प्रति तास एवढे अंतर रोज पार करते. ==शक्तीचा वापर== मुंबई छत्रपती शिवाजी टर्मिनस आणि [[इगतपुरी]] दरम्यान आगगाडीला ३ मोठे हिसके/हादरे बसतात. मुंबई उपनगरी विभाग डीसी विद्युतप्रवाहावर तर उरलेला प्रवास एसी विद्युतप्रवाहावर होतो. डब्ल्यूसीएएम ३ प्रकारचे इंजिन या दोन्ही विद्युतप्रवाहांवर काम करू शकते परंतु दोन्हीच्या मध्ये काही अंतराचा थंड भाग (डेड झोन)(बे-तार भाग) असतो जेव्हा इंजिनाला कोणतीच शक्ती मिळत नसते. हे छोटे अंतर पार करण्यासाठी इंजिन कोस्ट{{मराठी शब्द सुचवा}} करीत असल्याने आधी एकदम गाडीला ब्रेक लागल्यासारखा तर नवीन प्रकारचा विद्युतप्रवाह मिळायला लागल्यावर जोर लागल्यासारखा धक्का गाडीला बसतो. डब्ल्यूसीएएम ३ चे इंजिन कसाऱ्याला बदलले जाते आणि परतीच्या प्रवासात डब्ल्यूएपी ४ इंजिन [[भुसावळ]]ला बदलले जाते. ==मार्ग== विदर्भ एक्सप्रेसला वाटेत लागणारी महत्त्वाची शहरे [[मुंबई]], [[कल्याण]], [[नाशिकरोड ]], [[मनमाड]], [[जळगाव]], [[भुसावळ]], [[अकोला]], [[वर्धा]], [[नागपूर]] व गोंदिया ही आहेत. ==वेळापत्रक== गाडी क्रमांक १२१०५ विदर्भ एक्स्रपेस मुंबई छत्रपती शिवाजी टर्मिनस वरून दररोज १९:०५ वाजता निघून गोंदियाला दुसऱ्या दिवशी ११:१५ वाजता पाहोचते. परतीच्या प्रवासात गाडी क्रमांक १२१०६ विदर्भ एक्सप्रेस गोंदियावरून दररोज १४.५५ वाजता निघून छत्रपती शिवाजी टर्मिनसला दुसऱ्या दिवशी ७.०० वाजता पाहोचते.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.indianrail.gov.in|प्रकाशक=भारतीय रेल्वे|दिनांक=|title=भारतीय रेल्वेचे संकेतस्थळ|भाषा=इंग्लिश}}</ref> * २१०५: मुंबई छ.शि.ट. - १९:०५ वा, गोंदिया - ११:१० वा (दुसरा दिवस) * २१०६: गोंदिया - १४:४० वा, मुंबई छ.शि.ट. - ०६:५० वा (दुसरा दिवस)<ref>{{स्रोत बातमी दुवा=http://www.cleartrip.com/trains/12106|प्रकाशक=क्लियरट्रिप||दिनांक=|title=विदर्भ एक्सप्रेस - १२१०६ |भाषा=इंग्लिश}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders unsortable" style="text-align:center" |- !scope="col" rowspan="2" style="background:gold;"| स्थानक संकेतांक !scope="col" rowspan="2" style="background:gold;"| स्थानकाचे नांव !scope="col" colspan="2" style="background:gold;"| '''१२१०५ - मुंबई छ.शि.ट. ते गोंदिया''<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.makemytrip.com/railways/aug_kevdi_raj_express-12105-train.html|प्रकाशक=मेकमायट्रिप|दिनांक=|title=विदर्भ एक्सप्रेस - १२१०५ {{मृत दुवा}}|भाषा=इंग्लिश|accessdate=2013-11-11|archive-date=2025-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250221184635/http://www.makemytrip.com/railways/aug_kevdi_raj_express-12105-train.html|url-status=dead}}</ref> !scope="col" rowspan="2" style="background:gold;"| अंतर<br> (कि.मी.)<br> !scope="col" rowspan="2" style="background:gold;"| दिवस !scope="col" colspan="2" style="background:gold;"| '''१२१०६- गोंदिया ते मुंबई छ.शि.ट.'''<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://indiarailinfo.com/train/94|प्रकाशक=भारतीय रेल्वे|दिनांक=|title=विदर्भ एक्सप्रेस - १२१०६ |भाषा=इंग्लिश}}</ref> !scope="col" rowspan="2" style="background:gold;"| अंतर<br> (कि.मी.)<br> !scope="col" rowspan="2" style="background:gold;"| दिवस |- !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"|येते !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"|सुटते !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"|येते !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"|सुटते |- | valign="center" | सीएसटीएम | valign="center" | [[मुंबई छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] | valign="center" | प्रवासाची सुरुवात | valign="center" | '''१९:०५''' | valign="center" | ० | valign="center" | १ | valign="center" | '''०७:००''' | valign="center" | प्रवासाचा शेवट | valign="center" | ९६७ | valign="center" | २ |- | valign="center" | डीआर | valign="center" | [[दादर रेल्वे स्थानक]] | valign="center" |१९:१७ | valign="center" | १९:२० | valign="center" | ९ | valign="center" | १ | valign="center" | ०६:३७ | valign="center" | ०६:३८ | valign="center" | ९५९ | valign="center" | २ |- | valign="center" |टीएनए | valign="center" | [[ठाणे रेल्वे स्थानक]] | valign="center" | १९:४३ | valign="center" | १९:४५ | valign="center" | ३३ | valign="center" | २ | valign="center" | ०५:४२ | valign="center" | ०५:४५ | valign="center" | ३३ | valign="center" | २ |- | valign="center" | केवायएन | valign="center" | [[कल्याण रेल्वे स्थानक]] | valign="center" | २०:०० | valign="center" | २०:०२ | valign="center" | ५४ | valign="center" | १ | valign="center" | ०५:४० | valign="center" | ०५:४५ | valign="center" | ९१४ | valign="center" | २ |- | valign="center" | एनके | valign="center" | [[नाशिक रोड रेल्वे स्थानक|नाशिकरोड ]] | valign="center" | २२:३२ | valign="center" | २२:३५ | valign="center" | १८७ | valign="center" | १ | valign="center" | ०२:३२ | valign="center" | ०२:३५ | valign="center" | ७८१ | valign="center" | २ |- | valign="center" | एमएमआर | valign="center" | [[मनमाड रेल्वे स्थानक]] | valign="center" | २३:२८ | valign="center" | २३:३० | valign="center" | २६० | valign="center" | १ | valign="center" | ०१:३३ | valign="center" | ०१:३५ | valign="center" | ७०७ | valign="center" | २ |- | valign="center" | सीएसएन | valign="center" |[[चाळीसगांव]] | valign="center" | ००:१८ | valign="center" | ००:२० | valign="center" | ३२८ | valign="center" | २ | valign="center" | ००:३९ | valign="center" | ००:४० | valign="center" | ६४० | valign="center" | २ |- | valign="center" | जेएल | valign="center" | [[जळगाव रेल्वे स्थानक|जळगाव]] | valign="center" | ०१:२८ | valign="center" | ०१:३० | valign="center" | ४२१ | valign="center" | २ | valign="center" | २३:३९ | valign="center" | २३:४० | valign="center" | ५४७ | valign="center" | १ |- | valign="center" | बीएसएल | valign="center" | [[भुसावळ रेल्वे स्थानक]] | valign="center" | ०२:०५ | valign="center" | ०२:१० | valign="center" | ४४५ | valign="center" | २ | valign="center" | २३:०५ | valign="center" | २३:१५ | valign="center" | ५२३ | valign="center" | १ |- | valign="center" | एमकेयू | valign="center" | मलकापूर | valign="center" | ०२:५३ | valign="center" | ०२:५५ | valign="center" | ४९५ | valign="center" | २ | valign="center" | २२:११ | valign="center" | २२:१२ | valign="center" | ४७३ | valign="center" | १ |- | valign="center" | एनएन | valign="center" | [[नांदुरा]] | valign="center" | ०३:१८ | valign="center" | ०३:२० | valign="center" | ५२३ | valign="center" | २ | valign="center" | २१:४९ | valign="center" | २१:५० | valign="center" | ४४५ | valign="center" | १ |- | valign="center" | एसईजे | valign="center" | [[शेगांव]] | valign="center" | ०३:३८ | valign="center" | ०३:४० | valign="center" | ५४७ | valign="center" | २ | valign="center" | २१:२९ | valign="center" | २१:३० | valign="center" | ४२१ | valign="center" | १ |- | valign="center" | एके | valign="center" | [[अकोला रेल्वे स्थानक|अकोला]] | valign="center" | ०४:१५ | valign="center" | ०४:२० | valign="center" | ५८५ | valign="center" | २ | valign="center" | २१:०० | valign="center" | २१:०५ | valign="center" | ३८३ | valign="center" | १ |- | valign="center" | एमझेडआर | valign="center" | [[मुर्तिजापूर]] | valign="center" | ०४:४८ | valign="center" | ०४:५० | valign="center" | ६२२ | valign="center" | २ | valign="center" | २०:२८ | valign="center" | २०:३० | valign="center" | ३४६ | valign="center" | १ |- | valign="center" | बीडी | valign="center" | [[बडनेरा]] | valign="center" | ०५:५० | valign="center" | ०५:५५ | valign="center" | ६६३ | valign="center" | २ | valign="center" | १९:५७ | valign="center" | २०:०० | valign="center" | ३०५ | valign="center" | १ |- | valign="center" |सीएनडी | valign="center" | चांदूर | valign="center" | ०६:१९ | valign="center" | ०६:२१ | valign="center" | ६९३ | valign="center" | २ | valign="center" | १९:१७ | valign="center" | १९:१८ | valign="center" | २७५ | valign="center" | १ |- | valign="center" | डीएमएन | valign="center" | धामणगांव | valign="center" | ०६:३५ | valign="center" | ०६:३७ | valign="center" | ७०९ | valign="center" | २ | valign="center" | १९:०१ | valign="center" | १९:०२ | valign="center" | २५९ | valign="center" | १ |- | valign="center" | पीएलओ | valign="center" | पुलगांव | valign="center" | ०६:५३ | valign="center" | ०६:५५ | valign="center" | ७२९ | valign="center" | २ | valign="center" | १८:४२ | valign="center" | १८:४३ | valign="center" | २३९ | valign="center" | १ |- | valign="center" | डब्ल्यूआर | valign="center" | [[वर्धा रेल्वे स्थानक|वर्धा]] | valign="center" | ०७:२५ | valign="center" | ०७:२८ | valign="center" | ७५९ | valign="center" | २ | valign="center" | १८:१७ | valign="center" | १८:२० | valign="center" | २०९ | valign="center" | १ |- | valign="center" | एजेएनआय | valign="center" | अजनी | valign="center" | ०८:२२ | valign="center" | ०८:२४ | valign="center" | ८३५ | valign="center" | २ | valign="center" | १७:२२ | valign="center" | १७:२३ | valign="center" | १३३ | valign="center" | १ |- | valign="center" |एनजीपी | valign="center" | [[नागपूर रेल्वे स्थानक]] | valign="center" | ०८:५५ | valign="center" | ०९:२० | valign="center" | ८३७ | valign="center" | २ | valign="center" | १७:०० | valign="center" | १७:१५ | valign="center" | १३० | valign="center" | १ |- | valign="center" | बीआरडी | valign="center" | [[भंडारा रोड रेल्वे स्थानक]] | valign="center" | १०:०४ | valign="center" | १०:०६ | valign="center" | ९०० | valign="center" | २ | valign="center" | १५:४९ | valign="center" | १५:५० | valign="center" | ६८ | valign="center" | १ |- | valign="center" | टीएमआर | valign="center" | [[तुमसर]] | valign="center" | १०:२२ | valign="center" | १०:२४ | valign="center" | ९१८ | valign="center" | २ | valign="center" | १५:३२ | valign="center" | १५:३३ | valign="center" | ५० | valign="center" | १ |- | valign="center" | जी | valign="center" | [[गोंदिया रेल्वे स्थानक]] | valign="center" | '''११:१०'' | valign="center" | प्रवासाचा शेवट | valign="center" | ९६७ | valign="center" | २ | valign="center" | सुरुवात | valign="center" | '''१४:५५''' | valign="center" | ० | valign="center" | १ |} ==इतर विषय== सुरुवातीच्या काळात [[नागपूर]]पर्यंत आणि आता गोंदियापर्यंत धावणाऱ्या या गाडीला विदर्भ एक्सप्रेस असे नाव दिले आहे. वेळापत्रकानुसार इगतपुरीला ही गाडी १ ते ५ मिनिटाचा थांबा घेत असली तरी, इंजिन बदलावे लागत असल्याने ही गाडी इगतपुरीला जवळजवळ १५ मिनिटे थांबते. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग: भारतातील नामांकित रेल्वेगाड्या]] khwhm6j5iywekb4yy4gm0mkpabjxb73 0 59671 2705172 2433144 2026-08-24T09:10:44Z ~2026-46325-92 186633 /* यादी */ 2705172 wikitext text/x-wiki [[चित्र:NIT Map MR.png|राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्थांची स्थाने|thumb|right|300 px]] '''राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थाने''' (National Institutes of Technology, नॅशनल इन्स्टिट्यूट्स ऑफ टेक्नॉलॉजी) ह्या [[भारत|भारतातील]] अव्वल दर्जाच्या [[अभियांत्रिकी]] व तंत्रशिक्षणाच्या संस्था आहेत. रीजनल इंजिनियरींग कॉलेज ह्या नावाने पूर्वी ओळखल्या जात असलेल्या ह्या १७ संस्थाचे अद्ययावत शैक्षणिक व अनुसंधान केंद्रांमध्ये रूपांतर करण्याचा निर्णय केंद्र सरकारने २००२ साली घेतला. २००७ साली [[भारत सरकार]]ने राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थानांना राष्ट्रीय महत्त्व असलेल्या संस्था असा दर्जा दिला. सध्या [[भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थाने|भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थानांखालोखाल]] राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थाने देशामधील सर्वोत्तम सरकारी अभियांत्रिकी महाविद्यालये मानली जातात. [[भारताची राज्ये आणि प्रदेश|भारताच्या प्रत्येक राज्यामध्ये]] १ अशी एकूण ३० स्वायत्त दर्जाची राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थाने सध्या देशात कार्यरत आहेत. ह्या शैक्षणिक संस्थानांमध्ये अभियांत्रिकी व तंत्रज्ञान क्षेत्राच्या अनेक शाखांमध्ये पदवी, उच्चपदवी व डॉक्टरेट हे तीन शैक्षणिक कार्यक्रम चालवले जातात. कोणत्याही इतर विद्यापीठासोबत संलग्न नसणाऱ्या राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्थाना संपूर्ण स्वायत्तता दिली गेली असून अभ्यासक्रम ठरवण्याचे सर्व अधिकार त्यांना आहेत. येथे प्रवेश मिळवण्यासाठी विद्यार्थ्यांना [[जॉइंट एन्ट्रन्स एक्झॅमिनेशन]] (जे.ई.ई.) ही परिक्षा द्यावी लागते. ==यादी== {| class="wikitable sortable" |+ एनआयटी आणि स्थाने, स्थापनेच्या तारखेनुसार क्रमवारी लावलेली<ref>{{Cite web|url=http://mhrd.gov.in/nits|title=National Institutes of Technology {{!}} Government of India, Ministry of Human Resource Development|website=mhrd.gov.in|language=en|access-date=2017-06-29}}</ref> ! rowspan=2 | # ! rowspan=2 | नाव ! rowspan=2 | संक्षिप्त नाव ! rowspan=2 | स्थापना ! rowspan=2 | एनआयटी म्हणून मान्यता ! rowspan=2 | शहर ! rowspan=2 | प्रदेश ! colspan=2 | ''[[National Institutional Ranking Framework|NIRF Rank]]<ref>{{cite web|title=National Institutional Ranking Framework 2021 (Engineering)|url=https://www.nirfindia.org/2021/EngineeringRanking.html|publisher=[[National Institutional Ranking Framework]]. [[Ministry of Education (India)|Ministry of Education]]|date=9 September 2021|access-date=2022-02-27|archive-date=2021-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909093421/https://www.nirfindia.org/2021/EngineeringRanking.html|url-status=dead}}</ref> ! rowspan=2 | परिसराचा आकार (एकर) ! |- ! अभियांत्रिकी ! एकूणच !संकेतस्थळ |- |१ |[[मोतीलाल नेहरू राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (प्रयागराज)]] |MNNIT |१९६१ |२००२ |[[प्रयागराज]] |[[उत्तर प्रदेश]] |४२ |८८ |२२३ |[http://www.mnnit.ac.in/ mnnit.ac.in] |- |२ |[[मौलाना आझाद राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (भोपाळ)]] |MANIT |१९६० |२००२ |[[भोपाळ]] |[[मध्य प्रदेश]] |६० | - |६५० |[http://www.manit.ac.in/ manit.ac.in] |- |३ |[[विश्वेश्वरय्या राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (नागपूर)]] |VNIT |१९६० |२००२ |[[नागपूर]] |[[महाराष्ट्र]] |३० |५४ |२१५ |[http://www.vnit.ac.in/ vnit.ac.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506021327/http://www.vnit.ac.in/ |date=2009-05-06 }} |- |४ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (दुर्गापूर)]] |NITDGP |१९६० |२००२ |[[दुर्गापूर]] |[[पश्चिम बंगाल]] |२९ |७१ |१८७ |[http://www.nitdgp.ac.in/ nitdgp.ac.in] |- |५ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (हमीरपूर)]] |NITH |१९८६ |२००२ |[[हमीरपूर (हिमाचल प्रदेश)|हमीरपूर]] |[[हिमाचल प्रदेश]] |९९ | - |३२० |[http://www.nith.ac.in/ nith.ac.in] |- |६ |[[मालवीय राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (जयपूर)]] |MNIT |१९६३ |२००२ |[[जयपूर]] |[[राजस्थान]] |३७ |७२ |३१२ |[http://www.mnit.ac.in/new/ mnit.ac.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130506010318/http://www.mnit.ac.in/new/ |date=2013-05-06 }} |- |७ |[[डॉ. बी.आर. आंबेडकर राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (जालंधर)]] |NITJ |१९८७ |२००२ |[[जालंधर]] |[[पंजाब]] |४९ |७८ |१५४ |[http://www.nitj.ac.in/ nitj.ac.in] |- |८ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (जमशेदपूर)]] |NITJSR |१९६० |२००२ |[[जमशेदपूर]] |[[झारखंड]] |८६ | - |३२५ |[http://www.nitjsr.ac.in/ nitjsr.ac.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170613092550/http://nitjsr.ac.in/ |date=2017-06-13 }} |- |९ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (कुरुक्षेत्र)]] |NITKKR |१९६३ |२००२ |[[कुरुक्षेत्र]] |[[हरियाणा]] |४४ | - |३०० |[http://www.nitkkr.ac.in/ nitkkr.ac.in] |- |१० |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (कोळिकोड)]] |NITC |१९६१ |२००२ |[[कोळिकोड]] |[[केरळ]] |२५ | - |२९६ |[http://nitc.ac.in/ nitc.ac.in] |- |११ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (रुरकेला)]] |NITR |१९६१ |२००२ |[[रुरकेला]] |[[ओडिशा]] |२० |४१ |१२०० |[http://www.nitrkl.ac.in/ nitrkl.ac.in] |- |१२ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (सिलचर)]] |NITS |१९६७ |२००२ |[[सिलचर]] |[[आसाम]] |४८ |९३ |६२५ |[http://www.nits.ac.in/ www.nits.ac.in] |- |१३ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (कर्नाटक)]] |NITK |१९६० |२००२ |[[सुरतकल]] |[[कर्नाटक]] |१० |३२ |२९५ |[http://www.nitk.ac.in/ nitk.ac.in] |- |१४ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (वारंगळ)]] |NITW |१९५९ |२००२ |[[वारंगळ]] |[[तेलंगणा]] |२३ |५९ |२५६ |[http://www.nitw.ac.in/nitw/ nitw.ac.in] |- |१५ |[[सरदार वल्लभभाई राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (सुरत)]] |SVNIT |१९६१ |२००२ |[[सुरत]] |[[गुजरात]] |४७ |९८ |२५०<ref>{{cite web|title=SVNIT Annual Report 2019-20|url=https://www.svnit.ac.in/Data/about/Annual_Report/PDF%20ANNUAL%20REPORT%20-%20ENGLISH%20-%202019-20.pdf|publisher=SVNIT}}</ref> |[http://svnit.ac.in/ svnit.ac.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827034528/http://svnit.ac.in/ |date=2019-08-27 }} |- |१६ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (तिरुचिरापल्ली)]] |NITT |१९६४ |२००२ |[[तिरुचिरापल्ली]] |[[तमिळनाडू]] |९ |२३ |८०० |[http://www.nitt.edu/home/ nitt.edu] |- |१७ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (श्रीनगर)]] |NITSRI |१९६० |२००३ |[[श्रीनगर]] |[[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू आणि काश्मीर]] | ६९ | - |१०० |[http://www.nitsri.net/ www.nitsri.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416164420/http://www.nitsri.net/ |date=2009-04-16 }} |- |१८ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (पाटणा)]] |NITP |१८८६ |२००४ |[[पाटणा]] |[[बिहार]] |७२ | - |४० |[http://www.nitp.ac.in/ nitp.ac.in] |- |१९ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (रायपूर)]] |NITRR |१९५६ |२००५ |[[रायपूर]] |[[छत्तीसगढ]] |६४ | - |१०० |[http://www.nitrr.ac.in/ nitrr.ac.in] |- |२० |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (आगरताळा)]] |NITA |१९६५ |२००६ |[[आगरताळा]] |[[त्रिपुरा]] |९२ | - |३६५.६ |[http://www.nita.ac.in/ nita.ac.in] |- |२१ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (अरुणाचल प्रदेश)]] |NITAP |२०१० |२०१० |[[युपिआ]] |[[अरुणाचल प्रदेश]] |१६० | - | |[http://www.nitap.in/ www.nitap.in] |- |२२ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (दिल्ली)]] |NITD |२०१० |२०१० |[[नवी दिल्ली]] |[[दिल्ली]] | - | - |५१ |[http://www.nitdelhi.ac.in/ nitdelhi.ac.in] |- |२३ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (गोवा)]] |NITG |२०१० |२०१० |फार्मगुडी |[[गोवा]] |८५ | - |३०० |[http://www.nitgoa.ac.in/ nitgoa.ac.in] |- |२४ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (मणिपूर)]] |NITMN |२०१० |२०१० |[[इंफाळ]] |[[मणिपूर]] |११४ | - |३४१ |[http://www.nitmanipur.ac.in/ nitmanipur.ac.in] |- |२५ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (मेघालय)]] |NITM |२०१० |२०१० |[[शिलाँग]] |[[मेघालय]] |५९ | - |३०० |[http://www.nitm.ac.in/ nitm.ac.in] |- |२६ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (मिझोरम)]] |NITMZ |२०१० |२०१० |[[ऐझॉल]] |[[मिझोरम]] | - | - |१९० |[http://www.nitmz.ac.in/ nitmz.ac.in/] |- |२७ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (नागालँड)]] |NITN |२०१० |२०१० |Chümoukedima |[[नागालँड]] | - | - |३०० |[http://www.nitnagaland.ac.in/ nitnagaland.ac.in] |- |२८ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (पुदुच्चेरी)]] |NITPY |२०१० |२०१० |[[करैकल]] |[[पुदुच्चेरी]] |१४४ | - |२५८ |[http://www.nitpy.ac.in/ nitpy.ac.in] |- |२९ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (सिक्कीम)]] |NITSKM |२०१० |२०१० |[[दक्षिण सिक्किम जिल्हा|रावंग्ला]] |[[सिक्कीम]] | - | - | |[http://www.nitsikkim.ac.in/ nitsikkim.ac.in] |- |३० |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (उत्तराखंड)]] |NITUK |२०१० |२०१० |श्रीनगर, उत्तराखंड |[[उत्तराखंड]] |१८६ | - |२०० |[http://www.nituk.ac.in/ nituk.ac.in] |- |३१ |[[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था (आंध्र प्रदेश)]] |NITANP |२०१५ |२०१५ |[[ताडेपल्लीगुडम विधानसभा मतदारसंघ|तडेपल्लीगुडम]] |[[आंध्र प्रदेश]] | - | - |१७८ |[http://nitw.ac.in/nitandhra nitw.ac.in/nitandhra] |- |} [[वर्ग:राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था| ]] [[वर्ग:भारतातील शैक्षणिक संस्था]] ly5v58r9mgm6pqipjbsshnrennsslq2 0 62970 2704901 2677876 2026-08-23T20:51:01Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704901 wikitext text/x-wiki '''देशस्थ ब्राह्मण''' ही महाराष्ट्रीय सनातन वैदिक [[हिंदू धर्म|हिंदूंच्या]] [[ब्राह्मण (जात)|ब्राह्मण]] जातीतील ६ पोटजातींपैकी लोकसंख्येने सर्वात मोठी पोटजात आहे. मराठी ब्राह्मण जातीतील इतर ५ पोटजाती [[कऱ्हाडे ब्राह्मण|कऱ्हाडे]], [[चित्पावन कोकणस्थ ब्राह्मण|चित्पावन]], [[देवरुखे ब्राह्मण|देवरुखे]] , [[दैवज्ञ ब्राह्मण|दैवज्ञ]] व [[गौड सारस्वत ब्राह्मण|सारस्वत]] ह्या आहेत. देशस्थ ब्राह्मणांच्या [[देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण|ऋग्वेदी]] व [[देशस्थ यजुर्वेदी ब्राह्मण|यजुर्वेदी]] ह्या दोन शाखा आहेत. देशस्थ ब्राह्मण समाज हा प्रामुख्याने [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] व [[कर्नाटक|कर्नाटकच्या]] उत्तर भागात आढळतो. गेल्या दोन सहस्र वर्षात देशस्थ समाजाने अनेक ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाची व्यक्तिमत्त्वे निर्माण केली आहेत. यामध्ये भास्कर II <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=AsU7R69gqDIC|title=The Illustrated Weekly of India, Volume 95|author=Pritish Nandy|publisher=Bennett, Coleman & Company, Limited, at the Times of India Press|page=30|year=1974|quote=Deshasthas have contributed to mathematics and literature as well as to the cultural and religious heritage of India. Bhaskaracharaya was one of the greatest mathematicians of ancient India.}}</ref>सारखे गणितज्ञ, भवभूती सारखे संस्कृत विद्वान,<ref>{{cite book |title= The Sri-Krsna Temple at Udupi: The History and Spiritual Center of the Madhvite Sect of Hinduism |url=https://archive.org/details/SriKrsnaTempleAtUdupi |first=B.N |last=Hebbar |publisher=Bharatiya Granth Nikethan |year=2005 |page=227 |isbn=81-89211-04-8}}</ref><ref>{{Sfn|Hebbar|2005|p=227}}</ref><ref>{{cite book | title = The illustrated weekly of India, volume 95 | page = 30 | year = 1974}}</ref>{{Sfn|Chopra|1982|p=54}} ज्ञानेश्वर, श्रीपादराजा, एकनाथ, पुरंदर दास, समर्थ रामदास आणि विजय दास सारखे भक्ती संत आणि जयतीर्थ आणि व्यासतीर्थ यांसारखे तर्कशास्त्रज्ञ यांचा समावेश आहे.{{Sfn|Hebbar|2005|p=205}} आदी शंकराचार्यांनी भारताच्या चार टोकांना धर्मपीठे स्थापन केली. या चारही पीठाच्या व्यवस्थेसाठी शंकराचार्यांनी [[कोल्हापूर]]कडील चार देशस्थ ब्राह्मणांची मुख्य पुजारी म्हणून नेमणूक केली होती. ही परंपरा आजही चालू आहे. जगद्‍गुरू [[शंकराचार्य|शंकराचार्यांच्या]] [[केरळ]]मधल्या कालडी या गावातील वेदपाठशाळेचे मुख्य कमलाकर नावाचे देशस्थ ब्राह्मण आहेत. काशीला विश्वेश्वराच्या मंदिराच्या आसपास स्थायिक झालेल्या मराठी ब्राह्मणांपैकी जवळजवळ सगळे देशस्थ [[ब्राह्मण]] असतात.{{संदर्भ हवा}} ==भौगोलिक वितरण== {{location map+|India|float=right|width=200|caption=महाराष्ट्राबाहेरील अशा प्रदेशांची स्थाने, जिथे शतकानुशतके देशस्थ ब्राह्मण प्रशासक किंवा पुरोहित म्हणून स्थायिक झाले आहेत. यांपैकी काही प्रदेशांवर मराठा शासकांचे राज्य होते. क्षेत्राचे नाव पाहण्यासाठी बिंदूवर माउस न्या.|places= {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Dewas |lat=22.96|long=76.06}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Delhi |lat=28.61|long=77.23}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Gwalior |lat=26.22|long=78.18}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Sagar, Madhya Pradesh |lat=23.83|long=78.71}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Jabalpur |lat=23.166|long=79.93}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Indore |lat=22.71667|long=75.84722}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Vadodara |lat=22.30|long=73.19}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Varanasi |lat=25.28|long=82.96}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Thanjavur |lat=10.78|long=79.136}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Arcot |lat=12.99|long=79.314}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Dharwad |lat=15.2730|long=75.0030}} {{Location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Shivamogga|lat=13.93|long=75.56}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bijapur |lat=16.83|long=75.71}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Gulbarga |lat=17.329|long=76.825}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bidar |lat=17.9|long=77.5}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Belgaum |lat=15.51|long=74.30}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Raichur |lat=16.2|long=77.37}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bellary |lat=15.06|long=76.55}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Uttara Kannada |lat=14.6|long=74.7}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label= Anantapur|lat=14.68|long=77.599}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Kurnool |lat=15.83|long=78.05}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Hyderabad |lat=17.37|long=78.48}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Guntur |lat=16.3008|long=80.4428}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Tirupati |lat=13.65|long=79.42}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Cuddapah|lat=14.47|long=78.82}} }} देशस्थ ब्राह्मण हे मूळ भारतीय [[महाराष्ट्र]], [[कर्नाटक]], पश्चिम [[आंध्र प्रदेश]] ह्या राज्यात अधिक आहेत। मराठी देशस्थ व कानडी देशस्थ ह्यामध्ये भाषा वगळल्यास काही फरक नाही । तथापि पुरोहित म्हणून त्यांचे प्रशिक्षण, हिंदू कायदे आणि धर्मग्रंथांमधील कौशल्य आणि प्रशासकीय कौशल्ये यांनी ऐतिहासिकदृष्ट्या त्यांना भारताच्या कानाकोपऱ्यात रोजगार मिळवून दिला आहे. शिवकालीन पेशवे पद हे देशस्थ ब्राह्मण भूषवित असत । त्या पूर्वीही महाराष्ट्रातून अनेक देशस्थ ब्राह्मण हे उत्तर भारतातील ब्रज , अवध , कोसल प्रांतात तर शिवकालीन दक्षिण दिग्विजया पासून दक्षिणेत तमिळ नाडू मध्ये स्थायिक झाले। उदाहरणार्थ, १७०० च्या दशकात, जयपूरच्या दरबारात [[काशी ]] येथून देशस्थ ब्राह्मणांची भरती करण्यात आली होती. दक्षिण भारतात [[विजयनगर साम्राज्य]] पडल्यानंतर हा समुदाय बनारसला स्थलांतरित झाला होता.<ref name="Pauwels2017">{{cite book|author=Heidi Pauwels|title=Mobilizing Krishna's World: The Writings of Prince Sāvant Singh of Kishangarh|url=https://books.google.com/books?id=OE9nDwAAQBAJ&pg=PP1|date=26 October 2017|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-74224-3|page=31}}</ref>[[मराठा साम्राज्य]] भारतभर विस्तारत असताना समाजाची सर्वात मोठी चळवळ झाली. [[पेशवे]], [[होळकर]], [[शिंदे|सिंधिया]], आणि [[गायकवाड घराणे|गायकवाड]] राजघराण्यातील नेत्यांनी सत्तेच्या नवीन जागा स्थापन केल्या तेव्हा पुजारी, कारकून आणि सैन्यातील लोकांची लक्षणीय लोकसंख्या त्यांच्यासोबत घेतली. यातील बहुतेक स्थलांतरित साक्षर वर्गातील होते जसे की विविध ब्राह्मण उपजाती आणि [[CKP|चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभू]]. या गटांनी [[बडोदा]], [[इंदूर]], [[ग्वाल्हेर]], [[बुंदेलखंड]], [[तंजावूर]] यांसारख्या अनेक ठिकाणी नवीन मराठा साम्राज्याच्या राज्यांमध्ये प्रशासनाचा कणा बनवला.<ref>{{cite journal|last1=Roberts|first1=John|title=The Movement of Elites in Western India under Early British Rule|url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1971-06_14_2/page/243|journal=The Historical Journal|date=1971|volume=14|issue=2|pages=243–244|jstor=2637955}}</ref> सध्याच्या महाराष्ट्रात, समाज आता बहुतांशी शहरी आहे.<ref>व्होरा, राजेंद्र. "ग्रामीण क्षेत्रातून शहरी क्षेत्रात सत्तेचे स्थलांतर." इकॉनॉमिक अँड पॉलिटिकल वीकली, खंड. 31, क्र. 2/3, 1996, पृ. 171-173. JSTOR, www.jstor.org/stable/4403686. 3 फेब्रुवारी 2020 रोजी प्रवेश केला</ref> ==आडनावे == कुलकर्णी , देशमुख, देशपांडे, जोशी ही देशस्थांमधली प्रमुख आडनावांपैकी आहेत. यांशिवाय काही सहस्र आडनावे देशस्थांत अस्तित्वात आहेत. त्यांच्या या विशाल संख्येमुळे पंचांगांत त्यांच्या आडनावांची जंत्री दिलेली नसते. रुईकर पंचांगात एक छोटी जंत्री दिलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} यांची आडनावे काहीवेळा त्यांच्या पूर्वजांच्या गावाच्या नावापासून तयार होतात. उदाहरणार्थ बीडकर आडनाव असलेल्या व्यक्तीचे मूळ गाव हे बीड असते. पारसेकर, धारवाडकर असलेल्या व्यक्तीचे धारवाड. कविवर्य [[कुसुमाग्रज]] हे मूळचे शिरवाड गावचे म्हणून त्यांचे आडनाव शिरवाडकर. त्याव्यतिरिक्त काही आडनावे त्यांच्या उद्योगव्यवसायामुळे ठरत असत. जसे कुलकर्णी हे आडनाव कुळांच्या करसंबंधीत गणिते करणाऱ्या व्यक्तीचे, तर जोशी हे आडनाव ज्योतिषशास्त्र जाणणाऱ्या व्यक्तीचे. कधीकधी आडनाव हे शारीरिक व मानसिक गुणावरून असते. ब्राह्मणांमध्ये पाटील, देशमुख ही देखील नवे आढळतात । उदाहरणार्थ बुद्धिसागर म्हणजे बुद्धीचा सागर किंवा सागरासम अफाट बुद्धी असलेला.{{संदर्भ हवा}}. काही काही आडनावे क्वचितच असतात, जसे गाडे, ससाणे, भणगे, प्रतापे,गाडेकर ही आडनावे देखील देशस्थ ब्राम्हणांत येतात । == देशस्थ ब्राह्मणांच्या संस्था == * शुक्ल यजुर्वेदी देशस्थ ब्राह्मण सभा , पुणे * देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण संस्था, कसबा पेठ, [[पुणे]] आणि कांदिवली, कुर्ला, गोरेगाव, डोंबिवली, दादर, बोरीवली, मालाड, मुलुंड (सर्व [[मुंबई]]). * देशस्थ ऋग्वेदी मंगल कार्यालय, तपकीर गल्ली, पुणे * देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण शिक्षणोत्तेजक संस्था, पुणे * देशस्थ संघ, विले-पार्ले (मुंबई) * देशस्थ ऋग्वेदी संस्था, नाशिक * ब्राह्मण कार्यालय, चित्रशाळेसमोर, सदाशिव पेठ, पुणे ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} <noinclude> [[वर्ग:मराठी ब्राह्मण]] [[वर्ग:ब्राह्मण पोटजाती]] aaw6vb8hvi7gawknscws79yb7ixvsw8 0 63161 2704753 2704323 2026-08-23T13:13:51Z Rohan Gaikwad21 186216 /* */ 2704753 wikitext text/x-wiki {{इतिहास लेखन}} {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = लहुजी राघोजी साळवे | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | जन्मदिनांक = [[नोव्हेंबर १४]], [[इ.स. १७९४]] | जन्मस्थान = [[नारायणपूर]], [[पुरंदर जिल्हा]] ([[महाराष्ट्र]]), [[ब्रिटिश भारत]] | मृत्युदिनांक = [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १८८१]] | मृत्युस्थान = [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | चळवळ = [[दलित स्वातंत्र्यलढा]] | वडील नाव = राघोजी साळवे | आई नाव = विठाबाई साळवे }} '''लहुजी राघोजी साळवे''' (१४ नोव्हेंबर १७९४ - १७ फेब्रुवारी १८८१) हे दलित क्रांतिकारक होते.<ref>{{cite web |title=साळवे, लहुजी राघोजी - मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |url=https://marathi.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-06-27 |archive-date=2025-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227091558/https://marathi.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> लहुजींचा जन्म [[पुरंदर किल्ला|पुरंदर किल्ल्याच्या]] पायथ्याशी असलेल्या नारायणपूर गावच्या नारायण पेठेमधील पूर्वीच्या मांगवाड्यातील एका [[मांग]] गारुडी कुटुंबात झाला. लहूजींना युद्धकलेचे प्रशिक्षण त्यांच्या गुरु वस्ताद रानबा महार यांच्याकडून मिळाले होते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:साळवे, लहुजी}} [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:भारतीय क्रांतिकारक]] [[वर्ग:इ.स. १७९४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८८१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:दलित व्यक्ती]] js7ehhk2gs0w1m6ncbsoi06cflvr9xz 2704754 2704753 2026-08-23T13:13:53Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — गुरूचा उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#गुरूचा उकार|अधिक माहिती]]) 2704754 wikitext text/x-wiki {{इतिहास लेखन}} {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = लहुजी राघोजी साळवे | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | जन्मदिनांक = [[नोव्हेंबर १४]], [[इ.स. १७९४]] | जन्मस्थान = [[नारायणपूर]], [[पुरंदर जिल्हा]] ([[महाराष्ट्र]]), [[ब्रिटिश भारत]] | मृत्युदिनांक = [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १८८१]] | मृत्युस्थान = [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | चळवळ = [[दलित स्वातंत्र्यलढा]] | वडील नाव = राघोजी साळवे | आई नाव = विठाबाई साळवे }} '''लहुजी राघोजी साळवे''' (१४ नोव्हेंबर १७९४ - १७ फेब्रुवारी १८८१) हे दलित क्रांतिकारक होते.<ref>{{cite web |title=साळवे, लहुजी राघोजी - मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |url=https://marathi.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-06-27 |archive-date=2025-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227091558/https://marathi.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> लहुजींचा जन्म [[पुरंदर किल्ला|पुरंदर किल्ल्याच्या]] पायथ्याशी असलेल्या नारायणपूर गावच्या नारायण पेठेमधील पूर्वीच्या मांगवाड्यातील एका [[मांग]] गारुडी कुटुंबात झाला. लहूजींना युद्धकलेचे प्रशिक्षण त्यांच्या गुरू वस्ताद रानबा महार यांच्याकडून मिळाले होते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:साळवे, लहुजी}} [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:भारतीय क्रांतिकारक]] [[वर्ग:इ.स. १७९४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८८१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:दलित व्यक्ती]] s2l6e9d6bsy1kqrvpq4rnmsl5gjlfkq 2704755 2704754 2026-08-23T13:14:26Z Rohan Gaikwad21 186216 /* */ 2704755 wikitext text/x-wiki {{इतिहास लेखन}} {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = लहुजी राघोजी साळवे | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | जन्मदिनांक = [[नोव्हेंबर १४]], [[इ.स. १७९४]] | जन्मस्थान = [[नारायणपूर]], [[पुरंदर जिल्हा]] ([[महाराष्ट्र]]), [[ब्रिटिश भारत]] | मृत्युदिनांक = [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १८८१]] | मृत्युस्थान = [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | चळवळ = [[दलित स्वातंत्र्यलढा]] | वडील नाव = राघोजी साळवे | आई नाव = विठाबाई साळवे }} '''लहुजी राघोजी साळवे''' (१४ नोव्हेंबर १७९४ - १७ फेब्रुवारी १८८१) हे दलित क्रांतिकारक होते.<ref>{{cite web |title=साळवे, लहुजी राघोजी - मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |url=https://marathi.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-06-27 |archive-date=2025-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227091558/https://marathi.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> लहुजींचा जन्म [[पुरंदर किल्ला|पुरंदर किल्ल्याच्या]] पायथ्याशी असलेल्या नारायणपूर गावच्या नारायण पेठेमधील पूर्वीच्या मांगवाड्यातील एका [[मांग]] गारुडी कुटुंबात झाला. लहूजींना युद्धकलेचे प्रशिक्षण त्यांचे गुरू वस्ताद रानबा महार यांच्याकडून मिळाले होते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:साळवे, लहुजी}} [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:भारतीय क्रांतिकारक]] [[वर्ग:इ.स. १७९४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८८१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:दलित व्यक्ती]] h033cckkgspcljc7c757iicyo7qshn1 2704784 2704755 2026-08-23T17:40:24Z संतोष गोरे 135680 Restored revision 2704323 by [[Special:Contributions/संतोष गोरे|संतोष गोरे]] ([[User talk:संतोष गोरे|talk]]): उत्पात (TwinkleGlobal) 2704784 wikitext text/x-wiki {{इतिहास लेखन}} {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = लहुजी राघोजी साळवे | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | जन्मदिनांक = [[नोव्हेंबर १४]], [[इ.स. १७९४]] | जन्मस्थान = [[नारायणपूर]], [[पुरंदर जिल्हा]] ([[महाराष्ट्र]]), [[ब्रिटिश भारत]] | मृत्युदिनांक = [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १८८१]] | मृत्युस्थान = [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = | ग्रंथलेखन = | पुरस्कार = | स्मारके = | धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]] | प्रभावित = [[महात्मा फुले]], [[वासुदेव बळवंत फडके ]], [[बाळ गंगाधर टिळक]] | वडील नाव = राघोजी साळवे | आई नाव = विठाबाई साळवे | पत्नी नाव = नाही | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''लहुजी राघोजी साळवे''' (१४ नोव्हेंबर १७९४ - १७ फेब्रुवारी १८८१) हे भारतीय क्रांतिकारक होते.<ref>{{cite web |title=साळवे, लहुजी राघोजी - मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |url=https://marathi.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-06-27 |archive-date=2025-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227091558/https://marathi.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> काहीवेळा त्यांचा उल्लेख 'लहुजी वस्ताद' नावाने देखील केला जातो. लहुजींचा जन्म [[पुरंदर किल्ला|पुरंदर किल्ल्याच्या]] पायथ्याशी असलेल्या नारायणपूर गावच्या नारायण पेठेमधील पूर्वीच्या मांगवाड्यातील एका हिंदू [[मांग]] कुटुंबात झाला.{{संदर्भ हवा}} लहूजींना युद्धकलेचे प्रशिक्षण त्यांच्या घरातील पुरुषांकडून मिळाले होते.{{संदर्भ हवा}} त्यांचे वडील राघोजी साळवे देखील लढवय्ये होते.{{संदर्भ हवा}} [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] सैन्यात लहुजींचे पूर्वज काम करत.{{संदर्भ हवा}} पुरंदर किल्ल्याच्या सरंक्षणाची जबाबदारी लहुजींच्या आजोबांकडे सोपवली गेली होती.{{संदर्भ हवा}} त्यांच्या कामगिरींमुळे शिवाजी महाराजांनी लहुजींच्या पूर्वजांना "राऊत" ही पदवी दिली होती.{{संदर्भ हवा}} दांड पट्टा चालवणे, तलवारबाजी, घोडेस्वारी, बंदूक चालवणे व निशाणेबाजी या सर्व युद्धकलेमध्ये लहुजी निपुण होते.{{संदर्भ हवा}} देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी ‘मवाळपंथी नव्हे तर जहाल क्रांतिकारक’ निर्माण करण्याचे त्यांनी ठरविले. त्यासाठी त्यांनी युद्धकलेचे शिक्षण तरुणांना देण्यासाठी इ.स. १८२२ मध्ये रास्ता पेठ, पुणे येथे तालीम युद्ध कलाकौशल्य प्रशिक्षण केंद्र सुरू केले.{{संदर्भ हवा}} या प्रशिक्षण केंद्रात सर्वच समाजांतील युवक तालीम घेण्यासाठी येऊ लागले. यात प्रामुख्याने [[बाळ गंगाधर टिळक]], [[वासुदेव बळवंत फडके]], [[महात्मा फुले]], [[गोपाळ गणेश आगरकर]], [[चापेकर बंधू]], क्रांतिभाऊ खरे, क्रांतिवीर नाना दरबारे, रावबहाद्दूर सदाशिवराव गोवंडे, नाना मोरोजी, क्रांतिवीर मोरो विठ्ठल बाळवेकर, क्रांतिवीर नाना छत्रे, महात्मा फुलेंचे सहकारी वाळवेकर आणि परांजपे हे देखील लहुजी साळवे यांच्या आखाड्यात शिकले.{{संदर्भ हवा}} २० जुलै १८७९ रोजी इंग्रजांनी वासुदेव बळवंत फडके यांना ‘देवरनावडगा’ मुक्कामी रात्री झोपेत असताना पकडले व त्यांच्यावर राजद्रोहाचा खटला भरला. ७ नोव्हेंबर १८७९ रोजी वासुदेव फडके यांना जन्मठेपेची शिक्षा ठोठावली. लहुजींच्या मनावर खूप मोठा आघात झाला. १७ फेब्रुवारी १८८१ रोजी पुण्याच्या संगमपुराच्या परिसरात एका घरामध्ये लहुजी साळवेंची प्राणज्योत मावळली व एका महाक्रांतिपर्वाचा शेवट झाला. क्रांतिवीर लहुजी साळवेंच्या समाधी संगमवाडी (पुणे)<ref>{{cite web |title=साळवे, लहुजी राघोजी - मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |url=https://marathi.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-06-27 |archive-date=2025-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227091558/https://marathi.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:साळवे, लहुजी}} [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:भारतीय क्रांतिकारक]] [[वर्ग:इ.स. १७९४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८८१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:दलित व्यक्ती]] m3s1lsjspzlo35pdho9dezjo2z6mrog 0 63274 2704909 2681392 2026-08-23T20:59:20Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704909 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} {{बदल}} * '''एक सुंदर वृक्ष म्हणून बहाव्याची सर्वत्र ख्याती आहे.''' * '''शास्त्रीय नाव''': ''Cassia fistula L.'' * '''कुळ:''' Caesalpinaceae * '''मराठी नाव:''' बहावा, कर्णिकार. * '''संस्कृत नाव:''' आरग्वध * '''इंग्रजी नाव:''' Labernum * '''हिंदी नाव:''' अमलतास * बहावाचे शास्त्रीय नाव ‘कॅशिया फिस्टुला’ हे नाव त्याच्या शेंगेवरून पडले. फिस्टुला म्हणजे पोकळ नळी. या दंडगोलाकार लांबलचक शेंगेतला गाभुळलेल्या चिंचेसारखा गर माकडे, कोल्हे, अस्वले, पोपट आवडीने खातात. * '''वर्णन''' बहाव्याचा वृक्ष साधारण ८ ते १० मी. पर्यंत उंच वाढतो.<br />पाने संयुक्तपर्णी समसंख्य असून ४ ते ८ पर्णिकांच्या जोड्या मिळून एक पान बनते. हिवाळ्यात वृक्ष पर्णहीन असतो.<br />बहाव्याच्या अंगुराच्या झुपक्यासारख्या दिसणाऱ्या पिवळ्या फुलांचे सौंदर्य वेड लावणारे असते. फुलांच्या सोनेरी रंगामुळे हा वृक्ष 'Golden shower tree' म्हणून ओळखला जातो.<br />बहाव्याचे फुलोरे अर्धा हात लांब आणि लोंबणारे असतात.<br />फुलांच्या परागीभवनानंतर वाटोळ्या पण लांबलचक शेंगा तयार होतात. शेंगेत अनेक आडवे कप्पे असतात आणि प्रत्येक कप्प्यात मऊ गरात दडलेली एक बी असते. == उपयोग== केरळमध्ये विशू (Vishu) उत्सवादरम्यान पारंपारिक प्रतीक म्हणून याचा वापर केला जातो. === अन्न === भारतात, अमलताशची (Golden shower tree) फुले कधीकधी लोक खातात. निकृष्ट दर्जाचा चारा खाणाऱ्या गाई, मेंढ्या आणि शेळ्यांच्या आहारात पूरक घटक म्हणून याच्या पानांचा वापर केला जातो.<ref>Heuzé V., Thiollet H., Tran G., Hassoun P., Lebas F., 2018. Golden tree (Cassia fistula). Feedipedia, a programme by INRA, CIRAD, AFZ and FAO. https://www.feedipedia.org/node/325</ref> === औषधी उपयोग === आयुर्वेदिक औषधोपचारात, अमलताशला 'आरग्वध' असे म्हणतात, ज्याचा अर्थ "रोगांचा नाश करणारा" असा होतो. फळाचा गर रेचक (purgative) मानला जातो,<ref>{{cite book |title=Ayurvedic Medicine: The Principles of Traditional Practice |first=Sebastian |last=Pole |publisher=Singing Dragon |year=2012 |isbn=978-1-84819-113-6 |page=129 |access-date=November 10, 2012 |url=https://books.google.com/books?id=yKaVpwB7USYC&q=purgative+aragvadha&pg=PA129}}</ref><ref>{{cite book |title=Materia Medica Of Ayurveda |first=Vaidya |last=Bhagwan Dash |publisher=[[B. Jain]] |location=India |year=2002 |isbn= 978-81-7021-493-9|pages=41–42 |access-date=November 10, 2012 |url=https://books.google.com/books?id=i-IU3D6Cl3sC&q=purgative+aragvadha&pg=PA41}}</ref> जरी हजारो वर्षांपासून वनौषधी शास्त्रामध्ये याचा वापर होत असला, तरी आधुनिक काळात यावर फारसे संशोधन झालेले नाही; मात्र, मोठ्या प्रमाणावर उत्पादित होणाऱ्या काही हर्बल लॅक्सेटिव्हमध्ये हा एक घटक असतो. अशा प्रकारे वापरल्या जाणाऱ्या घटकास "कॅशिया पॉड्स" असे म्हणतात.<ref name="Saunders 1891">U. S. Department of Agriculture, William Saunders; Catalogue of Economic Plants in the Collection of the U. S. Department of Agriculture; Washington D. C.; June 5, 1891</ref> विकसनशील देशांमधील सुमारे ८०% लोक प्राथमिक वैद्यकीय लक्षणे दूर करण्यासाठी पारंपारिक औषधांच्या वापराला प्राधान्य देतात.<ref>{{Cite journal |last1=Grover |first1=J.K. |last2=Vats |first2=S Yadev |date=2002 |title=Medicinal plants of India with anti-diabetic potential |url=https://archive.org/details/journal-of-ethnopharmacology_2002-06_81_1/page/81 |journal=Journal of Ethnopharmacology |volume=81 |issue=1 |pages=81–100|doi=10.1016/S0378-8741(02)00059-4 |pmid=12020931 }}</ref> वनस्पतींपासून मिळणारी औषधे आणि इतर वनौषधी फॉर्म्युलेशन्स ही आधुनिक औषधांच्या तुलनेत कमी जोखमीची आणि कमी दुष्परिणाम असलेली मानली जातात, विशेषतः आशियाई समुदायातील स्थानिक लोकांमध्ये हा विश्वास अधिक आहे.<ref>{{Cite journal |last1=Bailey |first1=C. J. |last2=Day |first2=C |date=1989 |title=Traditional plant medicines as treatments for diabetes |url=https://archive.org/details/sim_diabetes-care_1989-09_12_8/page/553 |journal=Diabetes Care |volume=12 |issue=8 |pages=553–564|doi=10.2337/diacare.12.8.553 |pmid=2673695 }}</ref> भारतात, फळाच्या गरापासून बनवलेले एक रेचक द्रव्य कधीकधी तंबाखूमध्ये मिसळले जाते.<ref>{{cite book|last1=Hargreaves|first1=Dorothy|last2=Hargreaves|first2=Bob|title=Tropical Trees of the Pacific|year=1970|publisher=Hargreaves|location=Kailua, Hawaii|page=14}}</ref> === सौंदर्य प्रसाधने === अमलताशच्या फुलांचा अर्क मानवी त्वचेच्या 'फायब्रोब्लास्ट'वर वृद्धत्वविरोधी (anti-aging) गुणधर्म दर्शवतो आणि याचे विविध कॉस्मेटिक आणि पौष्टिक उपयोग आहेत. हा अर्क हायपोपिगमेंटेशन निर्माण करण्याची क्षमता दाखवतो आणि 'व्हाइटनिंग एजंट' म्हणून वापरला जाऊ शकतो.<ref>{{Cite journal |last1=Limtrakul |first1=Pornngarm |last2=Yodkeeree |first2=Supachai |last3=Thippraphan |first3=Pilaiporn |last4=Punfa |first4=Wanisa |last5=Srisomboon |first5=Jatupol |date=3 December 2016 |title=Anti-aging and tyrosinase inhibition effects of Cassia fistula flower butanolic extract |journal=BMC Complementary and Alternative Medicine |volume=16|issue=1 |page=497 |doi=10.1186/s12906-016-1484-3 |doi-access=free |pmid=27912751 |pmc=5135822 }}</ref> # कर्णिकाराच्या मोठ्या खोडापासून इमारती लाकूड मिळते. # बहाव्याची साल कातडे कमावण्याच्या उपयोगी आहे. # शेंगेतला गर सारक औषध म्हणून उपयोगी आहे, तसेच तंबाखूला स्वाद आणण्यासाठी गर वापरतात. # जास्त पिवळेपणा असलेल्या काविळीत आधी दोन-तीन दिवस रोज सकाळी १५ ते २० मिलिलिटर तूप देऊन तिसऱ्या दिवशी रात्री जेवणानंतर आरग्वध (बहावा/ अमलताश)-मगज १५ ते २० ग्रॅम पाण्याबरोबर देतात. आरग्वधाचा मगज हा पदार्थ गाभुळेल्या चिंचेसारखा असतो. त्याच्या सेवनामुळे सौम्य जुलाब होऊन अन्नमार्गातले पित्त पडून जाते. == हे सुद्धा पहा == * [[विकिपीडिया:वनस्पती/यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:वनस्पती]] [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] nzmxlz097q5x2fmgzfu77yxxnapgrqc 0 68878 2704788 2671395 2026-08-23T18:17:24Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704788 wikitext text/x-wiki बेने [[इस्रायल]] (हिब्रू : בני ישראל‎) म्हणजे इस्रायलचे पुत्र. हे मूळचे [[ज्यू]] म्हणजेच [[यहुदी]]. प्रचलित समज असा आहे की, दोन हजार वर्षांपूर्वी ज्यू समाजातील काही लोक त्या काळातल्या [[पॅलेस्टाइन]] म्हणजे सध्याच्या इस्रायलमधील धार्मिक जाचाला कंटाळून समुद्रामार्गे पूर्वेकडे निघाले. त्यातले एक गलबत फुटले आणि त्यातली सात जोडपी [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातल्या]] [[रायगड जिल्हा|रायगड जिल्ह्यातील]] [[अलिबाग]]-[[नागाव]]च्या किनाऱ्यावर आली. स्थानिक जनतेने आश्रय दिल्यावर मूळचे उद्यमशील आणि कष्टाळू असलेले हे ज्यू प्रथम [[सुतारकाम]], [[तेलाचे घाणे]] चालवणे अशा प्रकारचे लहान-मोठे व्यवसाय करून उपजीविका करू लागले. आपले पारंपरिक व्यवसाय सचोटीने करीत हा समाज कालांतराने रायगड जिल्ह्यातून [[मुंबई]] आणि [[ठाणे]] या परिसरात नोकरी-धंद्यासाठी स्थिरावला. [[बेने इस्रायली]] जमातीपकी जवळपास ऐंशी टक्के लोक महाराष्ट्रात राहतात, त्यातही अधिकतर लोक ठाणे परिसरात राहतात. काळाच्या ओघात ही यहुदी म्हणजेच ज्यू मंडळी [[स्थानिक]] समाजाबरोबर इतकी मिसळून गेली की काही चालीरीती वगळता त्यांचे परकेपण अजिबात शिल्लक राहिले नाही. बेने इस्रायली [[मराठी]] संस्कृतीत इतके रमले की, त्यांना ‘स्थानिक यहुदी’ किंवा '[[शनवार तेली]]' या नावानेही ओळखले जाते. ते मराठीत बोलतात. त्यांच्या प्रचलित मराठीला ‘[[जुदाव मराठी]]’ म्हणतात. ठाण्यातले हे यहुदी त्यांचे [[शायली]] हे मासिक मराठीत काढतात एवढेच नव्हे तर इस्रायलमध्ये स्थलांतरित झालेल्या बेने यहुदी लोकांसाठी [[मुंबई विद्यापीठ| मुंबई विद्यापीठातर्फे]] मराठी भाषेचे वर्ग चालविले जातात. मराठी [[भाषा]], मराठी [[खाद्यपदार्थ]], मराठी [[जीवनशैली]] हे सर्व अनेक शतकांपासून स्वीकारलेल्या या यहुदींना आपण [[मराठी]] असल्याचा [[अभिमान]] आहे. विवाहप्रसंगी [[मंगळसूत्र]] घालणे, [[हिरवा]] [[चुडा]] भरणे या प्रथा ते पाळतात, प्रार्थनेच्या वेळी तेलाचा [[दिवा]] वापरतात, मेणबत्तीचा वापर नाही, शुभ प्रसंगात आणि सणासुदीला [[करंजी]], [[पुरणपोळी]] करतात. हिंदूंच्या दिवाळीच्या सणाच्या जवळच यहुदींचा दिव्यांचा सण असतो. [[ज्युडाइसम]] हा त्यांचा धर्म आणि [[सिनेगॉग]] ही त्यांची [[प्रार्थनास्थळे]]. ठाण्याच्या परिसरात अशी सिनेगॉग आहेत. [[किहिमकर]], [[रोहेकर]], [[अष्टमकर]] अशी आडनावे लावणारे हे बेने इस्रायली हे गेल्या काही पिढय़ांपासून मराठी संस्कृतीशी पूर्णपणे [[समरस]] झालेले आहेत. बेने इस्रायलीपैकी फक्त [[पोक्त]] माणसे [[जुदाव मराठी]] ही भाषा बोलतात. ==इस्राएलमधील जीवन== {{main|इस्राएलमधील भारतीय यहूदी}} १९४८ ते १९५२ दरम्यान सुमारे २,३०० [[बेने इस्राएल]] समुदायातील लोकांनी [[इस्राएल]]मध्ये स्थलांतर केले.<ref>Weil, Shalva. (2000) ''India, The Larger Immigrations from Eastern Countries,'' Jerusalem: Ben-Zvi Institute and the Ministry of Education. (Hebrew)</ref> भारतात बेने इस्राएल व इतर यहूदी प्रामुख्याने शहरी भागांत राहत होते; परंतु इस्राएलमध्ये त्यांना [[development town|विकास नगरांमध्ये]] वसविण्यात आले.<ref name="Abhyankar2008">{{cite book|author=Rajendra Madhukar Abhyankar|title=West Asia and the Region: Defining India's Role|url=https://books.google.com/books?id=YopTyDFI1U4C&pg=PA177|year=2008|publisher=Academic Foundation|isbn=978-81-7188-616-6|pages=196–197}}</ref> बेने इस्राएल सदस्यांना इतर यहूदी गटांकडून काही प्रमाणात [[इस्राएलमधील वर्णद्वेष|भेदभाव]] सहन करावा लागला; यामागील एक कारण म्हणजे त्यांचा तुलनेने गडद त्वचेचा रंग होता.<ref>{{Cite news |date=2018-01-19 |title=Israel's Indian Jews and their lives in the 'promised land' |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-42731363 |access-date=2022-06-15}}</ref> काही रब्बींनी बेने इस्राएल लोकांचे इतर यहूदी समुदायांशी विवाह लावण्यास नकार दिला, कारण ऑर्थोडॉक्स यहूदी कायद्यानुसार ते पूर्णपणे वैध यहूदी नाहीत असे त्यांचे मत होते. १९५२ ते १९५४ दरम्यान बेने इस्राएल समुदायाने भारतात परत पाठविण्याची मागणी करत बसून आंदोलन व उपोषणे केली. त्यानंतर [[Jewish Agency for Israel|ज्यूइश एजन्सी]]ने बेने इस्राएल समुदायातील ३३७ सदस्यांना भारतात परत पाठविले; तथापि त्यांपैकी बहुतेक जण काही वर्षांनी पुन्हा इस्राएलमध्ये परत गेले.<ref>{{cite book |last=Weil |first=Shalva |year=2011 |chapter=Bene Israel |editor-first=Judith |editor-last=Baskin |title=Cambridge Dictionary of Judaism and Jewish Culture |location=New York |publisher=Cambridge University Press}}</ref><ref name="Roby2015">{{cite book|author=Bryan K. Roby|title=The Mizrahi Era of Rebellion: Israel's Forgotten Civil Rights Struggle 1948-1966|url=https://books.google.com/books?id=I1ERDQAAQBAJ&pg=PT8|date=4 December 2015|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-5345-5|pages=116–120}}</ref> १९६२ मध्ये इस्राएलमधील अधिकाऱ्यांवर बेने इस्राएल समुदायाविषयी वर्णद्वेषी वागणूक दिल्याचा आरोप करण्यात आला.<ref name="Abramov, S. Zalman 1976, p. 277">Abramov, S. Zalman, ''Perpetual dilemma: Jewish religion in the Jewish State'', Fairleigh Dickinson Univ Press, 1976, p. 277-278</ref><ref name="Smooha, Sammy 1978, p. 400-401">Smooha, Sammy, ''Israel: pluralism and conflict'', University of California Press, 1978, p. 400-401</ref> या वादग्रस्त प्रकरणात [[Chief Rabbinate of Israel|इस्राएलचे मुख्य रब्बिनेट]] परिषदेनं निर्णय दिला की भारतीय यहूदी व त्या समुदायाबाहेरील यहूदी यांच्यात विवाह नोंदविण्यापूर्वी संबंधित रब्बीने भारतीय अर्जदाराची वंशावळ तपासावी. जर गैर-यहूदी वंशाचा संशय वाटला तर त्या व्यक्तीस धर्मांतर किंवा धार्मिक स्नान (immersion) करण्याची अट घालावी.<ref>{{cite news |last1=Zieve |first1=Tamara |title=This Week in History: Indian summer in the Knesset |url=https://www.jpost.com/features/in-thespotlight/this-week-in-history-indian-summer-in-the-knesset |work=The Jerusalem Post |date=12 August 2012 }}</ref> काही धार्मिक अधिकाऱ्यांच्या मते, भारतात दीर्घ काळ वेगळे राहिल्यामुळे व मधल्या काळात आंतरविवाह झाल्यामुळे बेने इस्राएल पूर्णपणे यहूदी नाहीत अशी शंका व्यक्त केली जात होती.<ref name=Abbink2002>{{cite journal |last1=Abbink |first1=Jon G. |title=Ethnic Trajectories in Israel. Comparing the 'Bené Israel' and 'Beta Israel' Communities, 1950-2000 |url=https://archive.org/details/sim_anthropos_2002_97_1/page/n6 |journal=Anthropos |date=2002 |volume=97 |issue=1 |pages=3–19 |jstor=40465613 }}</ref> १९६२ ते १९६४ दरम्यान बेने इस्राएल समुदायाने या धोरणाविरुद्ध आंदोलन केले. अखेरीस १९६४ मध्ये इस्राएलच्या रब्बिनेटने बेने इस्राएल हे “सर्व बाबतीत पूर्ण यहूदी” असल्याचे घोषित केले.<ref name="Weil 2008"/><ref name="RebhunWaxman2004">{{cite book|author1=Uzi Rebhun|author2=Chaim Isaac Waxman|title=Jews in Israel: Contemporary Social and Cultural Patterns|url=https://books.google.com/books?id=I2PYTmFwQxcC&pg=PA221|year=2004|publisher=UPNE|isbn=978-1-58465-327-1|pages=230–231}} </ref> ''Report of the High Level Commission on the Indian Diaspora'' (२०१२) या अहवालात इस्राएलमधील बेने इस्राएल समुदायाच्या जीवनाचा आढावा घेण्यात आला आहे. या अहवालानुसार दक्षिण इस्राएलमधील [[बेअरशेबा]] शहरात बेने इस्राएल समुदायाची सर्वात मोठी वस्ती आहे, तसेच [[रामला]] येथेही त्यांची लक्षणीय संख्या आहे.<ref>{{cite journal |last=Weil |first=Shalva |year=2012 |title=The Bene Israel Indian Jewish Family in Transnational Context |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-family-studies_january-february-2012_43_1/page/71 |journal=Journal of Comparative Family Studies |volume=43 |issue=1 |pages=71–80 |doi=10.3138/jcfs.43.1.71 }}</ref> सामान्यतः बेने इस्राएल लोक राजकीयदृष्ट्या फार सक्रिय नसून आर्थिकदृष्ट्या मध्यम स्थितीत राहिले आहेत. भारताशी त्यांचे सातत्यपूर्ण आर्थिक संबंध फारसे राहिले नाहीत आणि इस्राएलमध्ये त्यांचे राजकीय प्रतिनिधित्वही मर्यादित आहे. भारतीय वंशाचे बहुतेक यहूदी सेफार्डिक परंपरेशी संबंधित मानले जातात आणि ते इस्राएलमधील सेफार्डिक धार्मिक समुदायात मोठ्या प्रमाणात समाविष्ट झाले आहेत.<ref>{{cite web|url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter9.pdf|title=Report of the High Level Commission on the Indian Diaspora|publisher=Indian Diaspora|access-date=29 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101011172532/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter9.pdf|archive-date=11 October 2010}}</ref> तथापि काही अभ्यासकांच्या मते, बेने इस्राएल इस्राएलमध्ये स्वतंत्र वांशिक अल्पसंख्याक म्हणूनही विकसित झाले आहेत.<ref name=Abbink2002/> अनेक पिढ्यांपासून इस्राएलमध्ये राहूनही बेने इस्राएल समुदायाने भारतातील अनेक सांस्कृतिक परंपरा जपल्या आहेत. उदाहरणार्थ, विवाहसमारंभात [[मेहंदी]]सारख्या पारंपरिक विधी आजही प्रचलित आहेत.<ref name="Hutter2013">{{cite book |author=Manfred Hutter |url=https://books.google.com/books?id=LSZcAQAAQBAJ&pg=PA21 |title=Between Mumbai and Manila: Judaism in Asia since the Founding of the State of Israel (Proceedings of the International Conference, held at the Department of Comparative Religion of the University of Bonn. May 30, to June 1, 2012) |date=17 July 2013 |publisher=V&R Unipress |isbn=978-3-8470-0158-4 |pages=21–28, 31}}</ref> ''मलिदा'' (''Malida'') हा समारंभ—यहूदी भविष्यवक्ता [[एलिजाह]] यांच्या स्मरणार्थ केला जाणारा कृतज्ञता विधी—आजही पाळला जातो.<ref name="JWA29"/> हा विधी बेने इस्राएल समुदायासाठी वैशिष्ट्यपूर्ण मानला जातो.<ref name="JWA29" /> हा विवाह किंवा इतर आनंदोत्सवांमध्ये केला जातो. या समारंभात ''मलिदा'' नावाचा प्रसाद तयार केला जातो, ज्यामध्ये [[flattened rice|पोहे]], किसलेले नारळ, मनुका, मसाले आणि विविध फळे यांचा समावेश असतो.<ref name="JWA29"/> समुदायात [[रोश हशाना]]च्या काळात ''ताश्लिख'' विधी पाळण्याची प्रथा आहे. बेने इस्राएल लोक समूहजीवन टिकवण्यासाठी स्वतःच्या सभास्थानांना (synagogues) भेट देणे पसंत करतात. इतर यहूदी समुदायांच्या तुलनेत त्यांच्या समुदायात [[endogamy|समुदायांतर्गत विवाह]]चे प्रमाण अधिक आहे.<ref name=Abbink2002/> धार्मिक संगीताच्या बाबतीत बेने इस्राएल लोकांनी त्यांच्या मराठी हिंदू शेजाऱ्यांकडून [[कीर्तन]] शैली स्वीकारली आहे. [[Joseph (Genesis)|योसेफच्या कथेनुसार]] आधारित कीर्तन विशेष प्रसिद्ध आहे.<ref>Judith Cohen: ''Jüdische Musik. IV: Östliche Diaspora (14.–19. Jahrhundert). 3. Orientalische Gemeinden. b. Indien (Bene Israel, Cochin).'' In: ''MGG Online,'' November 2016</ref> त्यांच्या पारंपरिक वाद्यांमध्ये [[Harmonium#The Harmonium in India|हार्मोनियम]] आणि [[Bulbul tarang|बुलबुल तरंग]] यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite journal |last1=Moskovich |first1=Rina Krut |title=The Role of Music in the Liturgy of Emigrant Jews from Bombay: The Morning Prayer for the Three Festivals |journal=Asian Music |date=1986 |volume=17 |issue=2 |pages=88–107 |doi=10.2307/833900 |jstor=833900 }}</ref> इस्राएलमधील भारतीय यहूदींची केंद्रीय संघटना (Central Organisation of Indian Jews in Israel – COIJI) नोआ मॅसिल यांनी स्थापन केली.<ref>{{Citation needed}}</ref> या संस्थेच्या इस्राएलभर सुमारे वीस शाखा आहेत. बेने इस्राएल समुदायासाठी ''मैबोली'' (''Maiboli'') नावाचे वृत्तपत्र प्रकाशित केले जाते. तसेच इस्राएलमधील भारतीय यहूदी समुदायाच्या सांस्कृतिक उपक्रमांचे समन्वयन करणारी संकेतस्थळही उपलब्ध आहे.<ref>{{Citation needed}}</ref> २०१२ मध्ये [[डिमोना]] येथे भारतीय यहूदी वारसा संग्रहालय (Museum of Indian Jewish Heritage) सुरू करण्यात आले. हे संग्रहालय सध्या स्वयंसेवकांच्या मदतीने चालविले जाते. येथे समुदायाने दान केलेल्या वस्तूंचा छोटा संग्रह आहे तसेच विविध समुदायांसाठी सांस्कृतिक व पाककला कार्यशाळा आयोजित केल्या जातात.<ref name="SemiMiccoli2013">{{cite book|author1=Emanuela Trevisan Semi|author2=Dario Miccoli|author3=Tudor Parfitt|title=Memory and Ethnicity: Ethnic Museums in Israel and the Diaspora|url=https://books.google.com/books?id=dWIxBwAAQBAJ&pg=PA97|date=5 December 2013|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-5466-5|page=103}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्ती== #[[आयझॅक किहीमकर]] ==संदर्भ व नोंदी== [[वर्ग:ज्यू धर्म]] 5m7as0mwvh72oazah3e3z2msjynhzdd 0 69894 2704960 2701853 2026-08-23T22:36:25Z InternetArchiveBot 130355 Add 3 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704960 wikitext text/x-wiki {{भाषांतर}} {{Dablink|मानव जातीच्या इतिहासासाठी [[जगाचा इतिहास]] हा लेख पहा.}} [[File:Geologic Clock with events and periods.svg|thumb|250px|पृथ्वीच्या इतिहासातील युगांच्या कालमर्यादांचे तुलनात्मक चित्र]] '''पृथ्वीचा इतिहास''' या लेखात पृथ्वी ग्रहाच्या रचनेपासून ते आजपर्यंतच्या ४.६ अब्ज वर्षांच्या उत्पत्तीच्या कालावधीत घडलेल्या महत्त्वाच्या घटना आणि मूलभूत टप्प्यांची माहिती दिलेली आहे. पृथ्वीचे वय ब्रह्मांडाच्या वयाच्या साधारण एक तृतीयांश आहे. या कालावधीमधे भौगोलिक आणि जैविक स्तरावर अफाट बदल घडले आहेत. ==भूगर्भशास्त्रीय कालदर्शिका== {{Main|:en:Geologic time scale|l1=भूगर्भशास्त्रीय कालदर्शिका}} पृथ्वीचा इतिहास दाखवण्यासाठी भूगर्भशास्त्रीय कालदर्शिका वापरतात. ज्यामध्ये पृथ्वीच्या इतिहासाचे [[:en:Stratigraphy|प्रस्तरशास्त्रीय]] विश्लेषणानुसार वेगवेगळ्या कालखंडांमध्ये वर्गीकरण केले आहे, असे हे एक कोष्टक आहे. ==सूर्यमालेची निर्मिती== [[Image:Protoplanetary-disk.jpg|thumb|[[:en:protoplanetary disk|प्रोटोप्लॅनेटरी तबकडी]]चे काल्पनिक चित्र.]] {{Main|:en:Formation and evolution of the Solar System|l1=सूर्यमालेची रचना आणि निर्मिती}} धूळ आणि वायू यांपासून बनलेल्या, चक्राकार फिरणाऱ्या एका महाकाय ढगापासून पृथ्वीसकट संपूर्ण [[सूर्यमाला|सूर्यमालेचा]] जन्म झाला. या ढगास [[:en:solar nebula|सौर तेजोमेघ]] असे म्हणतात. साधारण १३.७ अब्ज वर्षांपूर्वी घडलेल्या [[महास्फोट|महास्फोटा]]मध्ये उत्पन्न झालेल्या [[हायड्रोजन]], [[हेलियम]], आणि इतर [[:en:supernova|विस्फोटक ताऱ्या]]मधून उत्सर्जित झालेल्या जड [[:en:chemical elements|मूलद्रव्यांपासून]] पासून सौर तेजोमेघ बनलेला होता. साधारण ४.६ अब्ज वर्षांपूर्वी हा तेजोमेघ आकुंचन पावू लागला. अशी कल्पना आहे की जवळपासच्या एका सुपरनोव्हाच्या [[:en:shock wave|आघात तरंगां]]मुळे आकुंचन प्रक्रियेला सुरुवात झाली असावी आणि त्याच बरोबर, तेजोमेघाला चक्राकार गती मिळाली असावी. तेजोमेघाच्या चक्राकार फिरण्याचा वेग जसा वाढत गेला तसा, [[गुरुत्वाकर्षण]] आणि [[:en:inertia|जडत्वामुळे]] परिवलनाच्या अक्षालगत तो तेजोमेघ चपटा होऊन एका [[:en:protoplanetary disk|प्रोटोप्लॅनेटरी तबकडी]]मध्ये{{मराठी शब्द सुचवा}} रूपांतरित झाला. बहुतांश द्रव्य केंद्रात स्थिरावले आणि त्याचे तापमान वाढू लागले. तबकडीतील द्रव्याच्या वाटणीत विषमता होत्या. तुलनात्मक दृष्ट्या कुठे द्रव्य विरळ होते तर दुसरीकडे घन होते. या विषमतांमुळे तबकडीच्या द्रव्यात अंतर्गत टकरी सुरू झाल्या. यामुळे व घन द्रव्याच्या स्वतःच्या अशा वेगळ्या परिवलन गतीमुळे विभागणीतील विषमता वाढत गेली आणि काही घनकिलोमीटर आकारमानाचे [[:en:protoplanet|ग्रहपिंड]] बनू लागले. द्रव्याचे आकुंचन, परिवलन गतीची वाढ आणि चिरडून टाकणारे गुरुत्वाकर्षण यामुळे तबकडीच्या केंद्रात प्रचंड प्रमाणावर [[गतिज ऊर्जा|गतिजन्य उष्णता]] निर्माण झाली. या साठणाऱ्या ऊर्जेचे उत्सर्जनाचे प्रमाण कमी होण्यासाठी कोणताही प्रयायी मार्ग उपलब्ध नसल्याने केंद्राचे तापमान प्रचंड वाढू लागले. अखेरीस, [[हायड्रोजन]]चे [[हेलियम]]मधे रूपांतर होण्याची [[:en:Nuclear fusion|केन्द्रकीय संमीलन]] प्रक्रिया सुरू झाली. परिणामी, द्रव्याचे अधिक आकुंचन झाले आणि बनलेल्या [[:en:T Tauri star|टी टौरी ताऱ्याचे]] अंतर्गत प्रज्वलन होऊन [[सूर्य|सूर्याचा]] जन्म झाला. दुसरीकडे, या सूर्याच्या गुरुत्वाकर्षण कक्षेच्या बाहेर राहिलेल्या घनतर विभागांभोवती द्रव्याचा संचय होऊ लागला व प्रोटोप्लॅनेटरी तबकडी कंकणाकृती पट्ट्यांमधे विभाजित झाली. प्रत्येक पट्ट्यातील संचयित द्रव्याच्या मोठ्या तुकड्यांमध्ये टकरी होऊन त्यांचे एकत्रीकरण घडू लागले, आणि ग्रहपिंड तयार झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = Chaisson | पहिलेनाव = Eric J. | वर्ष = 2005 | दुवा = http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/text/text_plan_1.html | title = Solar System Modeling | कृती = [http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/splash.html Cosmic Evolution] | प्रकाशक = [[Tufts University]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-27 }}</ref> केंद्रापासून साधारण १५ कोटी किलोमीटर अंतरावरील पट्टा म्हणजेचं पृथ्वी. साधारण [[:en:Age of the Earth|४.५४ अब्ज वर्षांपूर्वी]] (१%ची अनिश्चितता), <ref name="age_earth1">{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव=G.B. | आडनाव=Dalrymple | वर्ष=1991 | title=The Age of the Earth | year=1991 | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | प्रकाशक=Stanford University Press | स्थान=California | आयएसबीएन=0-8047-1569-6 }}</ref><ref name="age_earth2">{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव=Newman | पहिलेनाव=William L. | दिनांक=2007-07-09 | दुवा=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html | title=Age of the Earth | प्रकाशक=Publications Services, USGS | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-09-20 }}</ref><ref name="age_earth3">{{जर्नल स्रोत | last=Dalrymple | first=G. Brent | title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved | journal=Geological Society, London, Special Publications | year=2001 | volume=190 | pages=205–221 | दुवा=http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205 | accessdate=2007-09-20 | doi = 10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 }}</ref><ref name="age_earth4">{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव=Stassen | पहिलेनाव=Chris | दिनांक=2005-09-10 | दुवा=http://www.talkorigins.org/faqs/faq-age-of-earth.html | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-09-20 | title=The Age of the Earth | प्रकाशक=The TalkOrigins Archive }}</ref> पृथ्वीचा जन्म झाला आणि बहुतांश निर्माण प्रक्रिया १ कोटी ते २ कोटी वर्षांमधे पूर्ण झाली. <ref>{{जर्नल स्रोत | last=Yin | first=Qingzhu | coauthors=Jacobsen, S. B.; Yamashita, K.; Blichert-Toft, J.; Télouk, P.; Albarède, F. | title=A short timescale for terrestrial planet formation from Hf-W chronometry of meteorites | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-08-29_418_6901/page/949 | journal=Nature | year=2002 | volume=418 | issue=6901 | pages=949–952 | doi=10.1038/nature00995}}</ref> नवजात सूर्याच्या [[:en:solar wind|सौर वाऱ्यांनी]] पसरलेल्या असंचयित वस्तुमानाची सफाई केली. संगणकीय प्रयोगांमध्ये असे दिसून आले आहे की एखाद्या प्रोटोप्लॅनेटरी तबकडीपासून सूर्यमालेसारखी ग्रह रचना तयार होऊ शकते.<ref>Wetherill 1991</ref> ==हेडिअन आणि आरकीअन== पृथ्वीच्या इतिहासातील प्रथम युगास [[:en:Archaean|आरकीअन]] युग म्हणतात. या युगाचा कालावधी ४.५ अब्ज वर्षांपूर्वी पासून २.५ अब्ज वर्षांपूर्वीपर्यंत गणला जातो. पृथ्वीवरील सर्वांत जुन्या खडकांची उत्पत्ती ४ अब्ज वर्षांपूर्वी घडल्याचे आढळते. पृथ्वीच्या रचनेपासून त्या खडकांच्या रचनेपर्यंतच्या कालखंडाला काही वेळा '''हेडिअन''' नामक वेगळे युग मानले जाते. हेडिअन युगातील तीव्र स्वरूपातील [[उल्का]] पातांच्या व अतिसक्रिय ज्वालामुखींच्या क्रियेमुळे कोणत्याही पदार्थांचे जतन होऊ शकले नसावे; म्हणून या युगाबद्दल अधिक माहिती मिळत नाही. आरकीअन युगाच्या सुरुवातीला पृथ्वी बऱ्याच अंशी थंड झाली होती. परंतु [[प्राणवायू|ऑक्सिजन]] व [[ओझोनचा पट्टा|ओझोन पटलाच्या]] अभावामुळे तत्कालीन वातावरण कोणत्याही प्रकारच्या जीवनास पोषक नव्हते. ===पृथ्वीचा गाभा आणि पहिले वातावरण=== {{हे सुद्धा पहा|planetary differentiation}} पृथ्वी-पिंडाची वाढ [[:en :: accretion (astrophysics)|अभिवृद्धी]] प्रक्रियेने झाली. ही वाढ होत असताना पृथ्वीच्या गाभ्याचे तापमान वाढले आणि पृथ्वी-पिंडातील [[:en ::siderophile element|siderophile]]{{मराठी शब्द सुचवा}} धातू वितळले. द्रवरूपात आल्यानंतर हे धातू त्यांच्या अधिक घनतेमुळे पृथ्वीच्या केंद्राजवळ जमा होऊलागले. ह्या प्रक्रियेला [[:en ::iron catastrophe|लोहापत्ती]] असे नाव आहे. या प्रक्रियेमुळे पृथ्वी-पिंडाच्या निर्मितीनंतर १ कोटी वर्षांच्या आत पृथ्वीचे प्रावरण आणि गाभा या २ स्तरांची निर्मिती झाली तसेच पृथ्वीभोवती [[:en ::Earth's magnetic field|भूचुंबकीय]] क्षेत्र तयार झाले. अभिवृद्धी प्रक्रिया सुरू असताना पृथ्वीभोवती वायुरूप सिलिकायुक्त मेघाचे आवरण असावे. कालांतराने सिलिकेचे घनीभवन होऊन पृथ्वीचा पृष्ठभाग बनला. उरलेल्या हलक्या मूलद्रव्यांपासून पृथ्वीचे वातावरण तयार झाले. हे वातावरण प्रामुख्याने [[हायड्रोजन]] आणि [[हेलियम|हेलियमचे]] बनलेले होते, पण सौर वारे आणि पृथ्वीची उष्णता यांमुळे हे वातावरण फार काळ टिकले नसावे. पृथ्वी-पिंडाचा आकार वाढून सध्याच्या आकाराच्या ४०% इतका झाल्यानंतर गुरुत्वाकर्षणामुळे वातावरण टिकून राहण्यास सुरुवात झाली. ===राक्षसी आघात=== {{Main|चंद्र |l1=चंद्राची निर्मिती}} [[File:Giantimpact.gif|thumb|right|राक्षसी आघाताचे काल्पनिक चित्र]] पृथ्वीचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे तिचा मोठा नैसर्गिक उपग्रह [[चंद्र]]. अपोलो मोहिमेमध्ये चंद्रावरून काही दगड पृथ्वीवर आणले गेले. या दगडांच्या अभ्यासावरून चंद्राचे वय ४५२.७ कोटी<ref>Kleine ''et al.'' 2005</ref> (± १ कोटी ) वर्षे येते. याचाच अर्थ चंद्र हा सूर्यमालेतील इतर ग्रहगोलांपेक्षा ३ ते ५.५ कोटी वर्षांनी लहान आहे<ref>Halliday 2006</ref>. चंद्राचे अजून एक वैशिष्ट्य म्हणजे सूर्यमालेतील इतर ग्रहगोलांपेक्षा त्याची घनता कमी आहे, यावरून अन्य ग्रहगोलांप्रमाणे चंद्राचा गाभा ह जड धातूंचा बनलेला नसावा असा निष्कर्ष निघतो. पृथ्वीचा लोहयुक्त गाभा वगळल्यास चंद्राची घडण ही पृथ्वीचे बाह्यकवच आणि प्रावरण यांच्याशी खूप मिळतीजुळती आहे. यामुळे राक्षसी आघाताचा सिद्धान्त मांडला गेला. या सिद्धांतानुसार असे मानले जाते की पृथ्वी-पिंडावर दुसरा एखादा ग्रहपिंड येऊन आदळला असावा, व त्यातून (भूकवच आणि प्रावरण यांच्या) उडालेल्या ठिकऱ्यांमधून अभिवृद्धी प्रक्रियेने चंद्राची निर्मिती झाली असावी<ref>Ida ''et al.'' 1997; Canup & Asphaug 2001</ref>. थीआ नावाने ओळखला जाणारा हा ग्रहपिंड आकाराने सध्याच्या [[मंगळ]] ग्रहापेक्षा थोडा लहान असावा. याची निर्मिती पृथ्वी आणि सूर्य यांच्या चौथ्या/पाचव्या लॅग्रांजिअन बिंदूजवळील (दोहोंपासून सुमारे १५ कोटी किमी{{संदर्भ हवा}} अंतरावरील) द्रव्याच्या अभिवृद्धी प्रक्रियेने झाली असावी. त्याची कक्षा सुरुवातीला स्थिर असावी, पण अभिवृद्धी प्रक्रियेने त्याचे वस्तुमान वाढत जाऊन ती अस्थिर झाली असावी. हळूहळू थीआची कक्षा अधिकाधिक मोठी झाली आणि त्याचे पर्यवसान थीआ आणि पृथ्वीची टक्कर होण्यात झाले.<ref>{{जर्नल स्रोत | first = Carsten | last = Münker | coauthors = Jörg A. Pfänder, Stefan Weyer, Anette Büchl, Thorsten Kleine, Klaus Mezger | date = [[July 4]], [[2003]] | title = Evolution of Planetary Cores and the Earth-Moon System from Nb/Ta Systematics | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 301 | issue = 5629 | pages = 84–87 | doi = 10.1126/science.1084662 | दुवा = http://sciencemag.org/cgi/content/abstract/301/5629/84 | pmid = 12843390 | accessdate = 2009-11-18 | archive-date = 2005-09-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050913123809/http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/301/5629/84 | url-status = dead }}</ref> वेगवेगळ्या प्रतिकृतींमधून असे दिसते की ही टक्कर कमी कोनात आणि कमी वेगात (८-२० किमी प्रतिसेकंद) झाली. दोन्ही ग्रहपिंडांच्या कवच आणि प्रावरणाच्या ठिकऱ्या उडून त्या पृथ्वीभोवती फिरू लागल्या. या टकरीतून प्रचंड ऊर्जा निर्माण झाली आणि काही काळासाठी पृथ्वीचे भूकवच आणि प्रावरण वितळले. यामुळे थीआच्या गाभ्यातील द्रव्य पृथ्वीच्या वितळलेल्या प्रावरणात बुडाले आणि पृथ्वीच्या गाभ्याशी एकरूप झाले<ref>Liu 1992; Melosh ''et al.'' 1993</ref>. उडालेल्या ठिकऱ्या काही आठवड्यात एकत्र येऊन चंद्राची निर्मिती झाली. या ठिकऱ्यांच्या स्वतःच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे चंद्राला त्याचा गोल आकार प्राप्त झाला. या टकरीमुळे पृथ्वीवर काही दूरगामी परिणाम झाले. पृथ्वी वितळलेल्या अवस्थेत जाऊन तिच्या प्रावरणात मोठ्या प्रमाणात हालचाली सुरूझाल्या. पृथ्वीवरील वातावरण पूर्णतः नष्ट झाले. या टकरीमुळेच पृथ्वीचा अक्ष २३.५ अंशांनी कलला ज्यामुळे कालांतराने [[ऋतू|ऋतूंची]] सुरुवात झाली. ===समुद्रांची आणि वातावरणाची निर्मिती=== पृथ्वीच्या बाल्यात तिजभोवती वातावरण नसल्याने ती थंड पडण्याचा वेग अधिक असणार. १५ कोटी वर्षांच्या सुमारास पृथ्वीभोवती एक [[बसाल्ट खडक|बॅसाॅल्टमय]] कडक आवरण निर्माण झाले असणार. The [[felsic]] [[continental crust]] of today did not yet exist. Within the Earth, further differentiation could only begin when the mantle had at least partly solidified again. Nevertheless, during the early Archaean (about 3.0 Ga) the mantle was still much hotter than today, probably around 1600°C. This means its fraction that was partially molten was still much larger than today. Steam [[outgassing|escaped]] from the crust, and more gases were released by [[volcano]]es, completing the second [[Earth's atmosphere|atmosphere]]. Additional water was imported by [[Meteoroid#Bolide|bolide]] collisions, probably from asteroids ejected from the [[outer asteroid belt]] under the influence of [[Jupiter]]'s gravity. The large amount of water on Earth can never have been produced by volcanism and degassing alone. It is assumed the water was derived from impacting [[comet]]s that contained ice.<ref>Lunine (1999), p. 130-132</ref> Though most comets are today in orbits further away from the Sun than [[Neptune]], computer simulations show they were originally far more common in the inner parts of the solar system. However, most of the water on Earth was probably derived from small impacting protoplanets, objects comparable with today's small icy moons of the outer planets.<ref>Morbidelli ''et al.'' 2000</ref> Impacts of these objects can have enriched the terrestrial planets ([[Mercury (planet)|Mercury]], [[Venus]], the Earth and Mars) with water, [[carbon dioxide]], [[methane]], [[ammonia]], [[nitrogen]] and other [[volatile]]s. If all water in the Earth's oceans was derived from comets alone, a million impacting comets are required to explain the oceans. Computer simulations show this is not an unreasonable number. As the planet cooled, [[cloud]]s formed. Rain [[Origin of the world's oceans|gave rise to the oceans]]. Recent evidence suggests the [[Origin of water on Earth|oceans may have begun]] forming by 4.2 Ga.<ref>Cavosie ''et al.'' (2005); Young (2005)</ref> At the start of the Archaean eon, the Earth was already covered with oceans. The new atmosphere probably contained [[ammonia]], [[methane]], [[water vapor]], [[carbon dioxide]], and [[nitrogen]], as well as smaller amounts of other gases. Any free oxygen would have been bound by hydrogen or minerals on the surface. [[Volcano|Volcanic]] activity was intense and, without an [[ozone layer]] to hinder its entry, [[ultraviolet radiation]] flooded the surface. [[Image:Lake Thetis-Stromatolites-LaRuth.jpg|thumb|right|[[Lithification|Lithified]] [[stromatolite]]s on the shores of [[Lake Thetis]] ([[Western Australia]]). Stromatolites are formed by colonies of single celled organisms like [[cyanobacteria]] or [[chlorophyta]]. These colonies of algae entrap sedimentary grains, thus forming the draped sedimentary layers of a stromatolite. Archaean stromatolites are the first direct fossil traces of life on Earth, even though little preserved fossilized cells have been found inside them. The Archaean and Proterozoic oceans could have been full of algal mats like these.]] ===पहिले खंड=== [[Mantle convection]], the process that drives [[plate tectonics]] today, is a result of [[heat flow]] from the core to the Earth's surface. It involves the creation of rigid [[tectonic plate]]s at [[mid-oceanic ridge]]s. These plates are destroyed by [[subduction]] into the mantle at [[subduction zone]]s. The inner Earth was warmer during the Hadean and Archaean eons, so convection in the mantle must have been faster. When a process similar to present day plate tectonics did occur, this will have gone faster too. Most geologists think that in the Hadean and Archaean subduction zones were more common, and therefore tectonic plates were smaller. The initial crust that formed when the Earth's surface first solidified totally disappeared from a combination of this fast Hadean plate tectonics and the intense impacts of the Late Heavy Bombardment. It is however assumed that this crust must have been [[basalt]]ic in composition like today's [[oceanic crust]], because little crustal differentiation had yet taken place. The first larger pieces of [[continental crust]], which is a product of differentiation of lighter elements during [[partial melting]] in the lower crust, appeared at the start of the Archaean, about 4.0 Ga. What is left of these first small continents are called [[craton]]s. These pieces of Archaean crust form the cores around which today's continents grew. The oldest rocks on Earth are found in the [[North American craton]] of [[Canada]]. They are [[tonalite]]s and about 4.0 Ga. They show traces of [[metamorphism]] by high temperature, but also sedimentary grains that have been rounded by erosion during transport by water, showing rivers and seas existed at the time.<ref>Lunine 1999, p. 132</ref> Cratons consist mostly of two alternating types of [[terrane]]s. The first are so called [[greenstone belt]]s, consisting of low grade metamorphosed sedimentary rocks. These "greenstones" are similar to the sediments today found in [[oceanic trench]]es, above subduction zones. For this reason, greenstones are sometimes seen as evidence for subduction during the Archaean. The second type are complexes of [[felsic]] [[magmatic rock]]s. These rocks are mostly [[tonalite]], [[trondhjemite]] or [[granodiorite]], types of rock similar in composition to [[granite]] (hence such terranes are called TTG-terranes). TTG-complexes are seen as the relicts of the first continental crust, formed by partial melting in basalt. The alternation between greenstone belts and TTG-complexes is interpreted as a tectonic situation in which small proto-continents were separated by a thorough network of subduction zones. === सजीवसृष्टीची सुरुवात === [[Image:DNA replication split.svg|thumb|right|डिऑक्सिरिबोन्युक्लेइक ॲसिड तथा डीएनए हे जगातील सगळ्या जीवांतील पुनरुत्पादक तत्त्व आहे.]] {{Main|Abiogenesis}} The details of the origin of life are unknown, but the broad principles have been established. There are two schools of thought about the origin of life. One suggests that organic components arrived on Earth from space (see “[[Panspermia]]”), while the other argues that they originated on Earth. Nevertheless, both schools propose similar mechanisms by which life initially arose.<ref name="Scientific-American-panspermia">{{जर्नल स्रोत | last = Warmflash | first = David | coauthors = Benjamin Weiss | year = 2005 | month = November | title = Did Life Come From Another World? | journal = [[Scientific American]] | pages = 64–71 | दुवा = http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=00073A97-5745-1359-94FF83414B7F0000&pageNumber=1&catID=2 }}</ref> पृथ्वीवरील सजीवसृष्टीची सुरुवात नक्की कधी झाली याबद्दल मतांतरे आहेत. Perhaps it arose around 4 Ga.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = Chaisson | पहिलेनाव = Eric J. | वर्ष = २००५ | दुवा = http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/text/text_chem_2.html | title = रासायनिक उत्क्रांती | कृती = [http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/splash.html Cosmic Evolution] | प्रकाशक = [[टफ्ट्स विद्यापीठ]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = २००६-०३-२७ }}</ref> In the energetic chemistry of early Earth, a molecule gained the ability to make copies of itself–a [[Self-replication|replicator]]. (More accurately, it promoted the chemical reactions which produced a copy of itself.) The replication was not always accurate: some copies were slightly different from their parent. If the change destroyed the copying ability of the molecule, the molecule did not produce any copies, and the line “died out”. On the other hand, a few rare changes might make the molecule replicate faster or better: those “strains” would become more numerous and “successful”. This created [[evolution]]. As choice raw materials (“food”) became depleted, strains which could exploit different materials, or perhaps halt the progress of other strains and steal their resources, became more numerous.<ref name="Dawkins-Ancestors-563">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | पृष्ठे = 563–578 | प्रकरण = Canterbury }}</ref> The nature of the first replicator is unknown because its function was long since superseded by life’s current replicator, [[DNA]]. Several models have been proposed explaining how a replicator might have developed. Different replicators have been posited, including organic chemicals such as modern [[protein]]s, [[nucleic acid]]s, [[phospholipid]]s, [[crystal]]s,<ref name="Dawkins-Watchmaker-150">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title = [[The Blind Watchmaker]] | मूळवर्ष = 1986 | वर्ष = 1996 | प्रकाशक = W. W. Norton & Company | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-393-31570-3 | पृष्ठे = 150–157 | प्रकरण = Origins and miracles }}</ref> or even quantum systems.<ref name="Davies">{{जर्नल स्रोत | last = Davies | first = Paul | authorlink = Paul Davies | date = [[October 6]], [[2005]] | title = A quantum recipe for life | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | volume = 437 | issue = 7060 | pages = 819 | दुवा = http://www.nature.com/nature/journal/v437/n7060/full/437819a.html | doi = 10.1038/437819a }} (subscription required).</ref> There is currently no way to determine whether any of these models closely fits the origin of [[life on Earth]]. One of the older theories, and one which has been worked out in some detail, will serve as an example of how this might occur. The high energy from volcanoes, [[lightning]], and [[ultraviolet radiation]] could help drive chemical reactions producing more complex molecules from simple compounds such as [[methane]] and [[ammonia]].<ref name="ForteyDtL">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Fortey | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Fortey | title = Life: A Natural History of the First Four Billion Years of Life on Earth | मूळवर्ष = 1997 | वर्ष = 1999 | महिना = September | प्रकाशक = Vintage Books | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-375-70261-X | प्रकरण = Dust to Life}}</ref>{{rp|38}} Among these were many of the relatively simple [[Organic chemistry|organic]] compounds that are the building blocks of life. As the amount of this “organic soup” increased, different molecules reacted with one another. Sometimes more complex molecules would result—perhaps [[clay]] provided a framework to collect and concentrate organic material.<ref name="ForteyDtL" />{{rp|39}} The presence of certain molecules could [[Catalyst|speed up]] a chemical reaction. All this continued for a very long time, with reactions occurring more or less at random, until by chance it produced a replicator molecule. In any case, at some point, the function of the replicator was superseded by DNA; all known life (except some viruses and [[prions]]) use DNA as their replicator, in an almost identical manner (see ''[[Genetic code]]''). [[Image:Cell membrane drawing-en.svg|thumb|upright=1.2|A small section of a cell membrane. This modern cell membrane is far more sophisticated than the original simple phospholipid bilayer (the small blue spheres with two tails). Proteins and [[carbohydrate]]s serve various functions in regulating the passage of material through the membrane and in reacting to the environment.]] Modern life has its replicating material packaged inside a [[cellular membrane]]. It is easier to understand the origin of the cell membrane than the origin of the replicator, because a cell membrane is made of [[phospholipid]] molecules which often form a [[bilayer]] spontaneously when placed in water. Under certain conditions, many such spheres can be formed (see “[[Origin of life#Bubble Theory|The bubble theory]]”).<ref name="ForteyDtL" />{{rp|40}} The prevailing theory is that the membrane formed after the replicator, which perhaps by then was [[RNA]] (the [[RNA world]] hypothesis), along with its replicating apparatus and maybe other biomolecules. Initial [[protocell]]s may have simply burst when they grew too large; the scattered contents may then have recolonized other “bubbles”. [[Protein]]s that stabilized the membrane, or that later assisted in an orderly division, would have promoted the proliferation of those cell lines. RNA is a likely candidate for an early replicator, because it can both store genetic information and [[catalyze]] reactions. At some point [[DNA]] took over the genetic storage role from RNA, and [[protein]]s known as [[enzyme]]s took over the catalysis role, leaving RNA to transfer information and modulate the process. There is increasing belief that these early cells evolved in association with underwater volcanic vents known as ''[[black smoker]]s''<ref name="ForteyDtL" />{{rp|42}} or even hot, deep rocks.<ref name="Dawkins-Ancestors-580">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = डॉकिन्स | पहिलेनाव = रिचर्ड | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = २००४ | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = बॉस्टन | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | प्रकरण = Canterbury | पृष्ठ = 580 }}</ref> It is believed that of this multiplicity of protocells, only one survived. Current evidence suggests that the [[last universal common ancestor]] lived during the early [[Archean]] eon, perhaps roughly 3.5 Ga or earlier.<ref name="Penny-LUCA">{{जर्नल स्रोत | last = Penny | first = David | coauthors = Anthony Poole | year = 1999 | month = December | title = The nature of the last universal common ancestor | journal = Current Opinions in Genetics and Development | volume = 9 | issue = 6 | pages = 672–677 | pmid = 1060760 | दुवा = http://awcmee.massey.ac.nz/people/dpenny/pdf/Penny_Poole_1999.pdf | doi = 10.1016/S0959-437X(99)00020-9 | format = PDF | accessdate = 2009-11-18 | archive-date = 2006-02-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060225122146/http://awcmee.massey.ac.nz/people/dpenny/pdf/Penny_Poole_1999.pdf | url-status = dead }} (PDF)</ref><ref name="Munster">{{संकेतस्थळ स्रोत | वर्ष = 2003 | दुवा = http://www.uni-muenster.de/GeoPalaeontologie/Palaeo/Palbot/seite1.html | title = Earliest Life | प्रकाशक = [[University of Münster]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-28 }}</ref> This “LUCA” cell is the ancestor of all life on Earth today. It was probably a [[prokaryote]], possessing a cell membrane and probably [[ribosome]]s, but lacking a [[cell nucleus|nucleus]] or membrane-bound [[organelle]]s such as [[mitochondrion|mitochondria]] or [[chloroplast]]s. Like all modern cells, it used DNA as its genetic code, RNA for information transfer and protein synthesis, and [[enzyme]]s to catalyze reactions. Some scientists believe that instead of a single organism being the last universal common ancestor, there were populations of organisms exchanging genes in [[lateral gene transfer]].<ref name="Penny-LUCA" /> ==Proterozoic eon== The [[Proterozoic]] is the [[Geologic time scale|eon]] of Earth's history that lasted from 2.500 billion to 542 million years ago. In this time span, the cratons grew into continents with modern sizes. For the first time it is clear that plate tectonics took place in a more or less modern sense. Another important development was the change to an oxygen rich atmosphere. Life developed from [[prokaryote]]s into [[eukaryote]]s and multicellular forms. The Proterozoic saw a couple of very severe ice ages called [[snowball Earth]]s. After the end of the last Snowball Earth about 600 million years ago, the evolution of life on Earth accelerated. About 580 million years ago, the [[Ediacara biota]] formed the prelude for the [[Cambrian Explosion]]. ===The oxygen revolution=== {{Main|Oxygen catastrophe}} [[Image:Crepuscular1.jpg|thumb|right|The harnessing of the [[sun]]’s energy led to several major changes in life on Earth.]] [[Image:Oxygenation-atm.svg|thumb|Graph showing the estimated [[partial pressure]] of oxygen in the atmosphere (red) and concentration in the oceans and seas (green) through geologic time.]] [[Image:Banded Iron Formation Barberton.jpg|thumb|A [[banded iron formation]] from the 3.15 Ga [[Moories Group]], [[Barberton Greenstone Belt]], [[South Africa]]. Red layers represent the times when oxygen was available, gray layers were formed in anoxic circumstances.]] It is likely that the initial cells were all [[heterotroph]]s, using surrounding organic molecules (including those from other cells) as raw material and an energy source.<ref name="Dawkins-Ancestors-564">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | पृष्ठे = 564–566 | प्रकरण = Canterbury }}</ref> As the food supply diminished, a new strategy evolved in some cells. Instead of relying on the diminishing amounts of free-existing organic molecules, these cells adopted [[sunlight]] as an energy source. Estimates vary, but by about 3 Ga<ref name="De-Marais-photosynthesis">{{जर्नल स्रोत | last = De Marais | first = David J. | date = [[September 8]], [[2000]] | title = Evolution: When Did Photosynthesis Emerge on Earth? | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 289 | issue = 5485 | pages = 1703–1705 | pmid = 11001737 | दुवा = http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/289/5485/1703 | month = Sep | day = 08 }} ([http://edmall.gsfc.nasa.gov/aacps/news/Photosynthesis.html full text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110426162906/http://edmall.gsfc.nasa.gov/aacps/news/Photosynthesis.html |date=2011-04-26 }})</ref>, something similar to modern photosynthesis had probably developed. This made the sun’s energy available not only to [[autotrophs]] but also to the heterotrophs that consumed them. Photosynthesis used the plentiful [[carbon dioxide]] and [[water]] as raw materials and, with the energy of sunlight, produced energy-rich organic molecules ([[carbohydrate]]s). Moreover, oxygen was produced as a waste product of photosynthesis. At first it became bound up with [[limestone]], [[iron]], and other minerals. There is substantial proof of this in iron-oxide rich layers in geological strata that correspond with this time period. The reaction of the minerals with oxygen would have turned the oceans green. When most of the exposed readily-reacting minerals were oxidized, oxygen finally began to accumulate in the atmosphere. Though each cell only produced a minute amount of oxygen, the combined metabolism of many cells over a vast period of time transformed Earth’s atmosphere to its current state.<ref name="ForteyDtL" />{{rp|50-51}} Among the oldest examples of oxygen-producing lifeforms are fossil [[stromatolite]]s. This was Earth’s third atmosphere. Some of the oxygen was stimulated by incoming ultraviolet radiation to form [[ozone]], which collected in a layer near the upper part of the atmosphere. The ozone layer absorbed, and still absorbs, a significant amount of the ultraviolet radiation that once had passed through the atmosphere. It allowed cells to colonize the surface of the ocean and ultimately the land:<ref name="cosmic-evolution-bio1">{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = Chaisson | पहिलेनाव = Eric J. | वर्ष = 2005 | दुवा = http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/text/text_bio_1.html | title = Early Cells | कृती = [http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/splash.html Cosmic Evolution] | प्रकाशक = [[Tufts University]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-29 }}</ref> without the ozone layer, ultraviolet radiation bombarding the surface would have caused unsustainable levels of [[mutation]] in exposed cells. Photosynthesis had another, major, and world-changing impact. Oxygen was toxic; probably much life on Earth died out as its levels rose in what is known as the "[[oxygen catastrophe]]".<ref name="cosmic-evolution-bio1" /> Resistant forms survived and thrived, and some developed the ability to use oxygen to enhance their metabolism and derive more energy from the same food. An oxygen-rich atmosphere had two important advantages for life. Organisms not using oxygen for their metabolism, such as anaerobe bacteria, base their metabolism on [[fermentation (biochemistry)|fermentation]]. The abundance of oxygen makes [[Cellular respiration|respiration]] possible, a much more effective energy source for life. The second advantage of an oxygen-rich atmosphere is that oxygen forms [[ozone]] in the higher atmosphere, causing the origin of the Earth's [[ozone layer]]. The ozone layer protects the Earth's surface from [[ultraviolet radiation]], which is harmful for life. Without the ozone layer, the development of more complex life later on would probably have been impossible.<ref>Lunine (1999), pp 219-220</ref> ===हिमाच्छादित पृथ्वी आणि ओझोन आवरणाची उत्पत्ती === The [[Stellar evolution|natural evolution of the Sun]] made it gradually more [[luminosity|luminous]] during the Archaean and Proterozoic eons. The Sun's luminosity increases 6% every billion years.<ref>Lunine (1999), p 165</ref> As a result, the Earth began to receive more heat from the Sun in the Proterozoic eon. However, the Earth did not get warmer. Instead, the geological record seems to suggest it cooled dramatically during the early Proterozoic. [[Glacial deposit]]s found on all cratons show that about 2.3 Ga, the Earth underwent its first big [[ice age]] (the [[Makganyene ice age]]).<ref>Stanley (1999), pp 320-321</ref> Some scientists suggest this and following Proterozoic ice ages were so severe that the planet was totally frozen over from the poles to the equator, a hypothesis called [[Snowball Earth]]. Not all geologists agree with this scenario and older, Archaean ice ages have been postulated, but the ice age 2.3 Ga is the first such event for which the evidence is universally accepted. The ice age around 2.3 Ga could have been directly caused by the increased oxygen concentration in the atmosphere, which caused the decrease of [[methane]] (CH₄) in the atmosphere. Methane is a strong [[greenhouse gas]], but with oxygen it reacts to form CO₂, a less effective greenhouse gas.<ref>Lunine (1999), p 172</ref> When free oxygen became available in the atmosphere, the concentration of methane could have decreased dramatically, enough to counter the effect of the increasing heat flow from the Sun. ===Proterozoic development of life=== {{Main|Endosymbiotic theory}} [[Image:Endosymbiosis.PNG|thumb|200px|Some of the pathways by which the various [[endosymbiont]]s might have arisen.]] Modern [[taxonomy]] classifies life into [[three-domain system|three domains]]. The time of the origin of these domains is speculative. The [[Bacteria]] domain probably first split off from the other forms of life (sometimes called [[Neomura]]), but this supposition is controversial. Soon after this, by 2 Ga,<ref name="SciAm-eukaryote">{{जर्नल स्रोत | last = Woese | first = Carl | authorlink = Carl Woese | coauthors = J. Peter Gogarten | date = [[October 21]], [[1999]] | title = When did eukaryotic cells evolve? What do we know about how they evolved from earlier life-forms? | journal = [[Scientific American]] | दुवा = http://www.sciam.com/article.cfm?id=when-did-eukaryotic-cells}}</ref> the Neomura split into the [[Archaea]] and the [[Eukarya]]. Eukaryotic cells (Eukarya) are larger and more complex than prokaryotic cells (Bacteria and Archaea), and the origin of that complexity is only now coming to light. Around this time, the first [[proto-mitochondrion]] was formed. A bacterial cell related to today’s ''[[Rickettsia]]''<ref name="Andersson">{{जर्नल स्रोत | last = Andersson | first = Siv G. E. | coauthors = Alireza Zomorodipour, Jan O. Andersson, Thomas Sicheritz-Pontén, U. Cecilia M. Alsmark, Raf M. Podowski, A. Kristina Näslund, Ann-Sofie Eriksson, Herbert H. Winkler, & Charles G. Kदुवाand | date = [[November 12]], [[1998]] | title = The genome sequence of ''Rickettsia prowazekii'' and the origin of mitochondria | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | volume = 396 | issue = 6707 | pages = 133–140 | pmid = 9823893| दुवा = http://www.nature.com/cgi-taf/DynaPage.taf?file=/nature/journal/v396/n6707/full/396133a0_fs.html| doi = 10.1038/24094}} </ref> entered a larger prokaryotic cell. Perhaps the large cell attempted to ingest the smaller one but failed (maybe due to the evolution of prey defenses). Or, perhaps the smaller cell tried to [[parasite|parasitize]] the larger one. In any case, the smaller cell survived inside the larger cell. Using [[oxygen]], it was able to metabolize the larger cell’s waste products and derive more energy. Some of this surplus energy was returned to the host. The smaller cell replicated inside the larger one. Soon, a stable [[symbiosis]] developed between the large cell and the smaller cells inside it. Over time, the host cell acquired some of the genes of the smaller cells, and the two kinds became dependent on each other: the larger cell could not survive without the energy produced by the smaller ones, and these in turn could not survive without the raw materials provided by the larger cell. The whole cell is now considered a single [[organism]], and the smaller cells are classified as [[organelle]]s called [[mitochondrion|mitochondria]]. A similar event occurred with [[photosynthetic]] [[cyanobacteria]]<ref name="Bergland">{{जर्नल स्रोत | last = Berglsand | first = Kristin J. | coauthors = Robert Haselkorn | year = 1991 | month = June | title = Evolutionary Relationships among the Eubacteria, Cyanobacteria, and Chloroplasts: Evidence from the ''rpoC1'' Gene of ''Anabaena'' sp. Strain PCC 7120 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 173 | issue = 11 | pages = 3446–3455 | pmid = 1904436 | दुवा = http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=207958&blobtype=pdf }}{{मृत दुवा|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (PDF)</ref> entering larger [[heterotrophic]] cells and becoming [[chloroplast]]s.<ref name="ForteyDtL" /><ref name="Dawkins-Ancestors-536">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | पृष्ठे = 536–539 | प्रकरण = The Great Historic Rendezvous }}</ref>{{rp|60-61}} Probably as a result of these changes, a line of cells capable of photosynthesis split off from the other eukaryotes more than 1 billion years ago. There were probably several such inclusion events, as the figure at right suggests. Besides the well-established endosymbiotic theory of the cellular origin of mitochondria and chloroplasts, it has been suggested that cells gave rise to [[peroxisomes]], [[spirochete]]s gave rise to [[cilia]] and [[flagella]], and that perhaps a [[DNA virus]] gave rise to the [[cell nucleus]],<ref name="takemura">{{जर्नल स्रोत | last = Takemura | first = Masaharu | year = 2001 | month = May | title = Poxviruses and the origin of the eukaryotic nucleus. | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_2001-05_52_5/page/419 | journal = Journal of Molecular Evolution | volume = 52 | issue = 5 | pages = 419–425 | pmid = 11443345 }}</ref>^,<ref name="bell">{{जर्नल स्रोत | last = Bell | first = Philip J | year = 2001 | month = September | title = Viral eukaryogenesis: was the ancestor of the nucleus a complex DNA virus? | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_2001-09_53_3/page/251 | journal = Journal of Molecular Evolution | volume = 53 | issue = 3 | pages = 251–256 | pmid = 11523012 | doi = 10.1007/s002390010215 }}</ref> though none of these theories are generally accepted.<ref name="peroxisome">{{जर्नल स्रोत |last = Gabaldón |first = Toni |coauthors = Berend Snel, Frank van Zimmeren, Wieger Hemrika, Henk Tabak, and Martijn A. Huynen |date = [[March 23]], [[2006]] |title = Origin and evolution of the peroxisomal proteome. |journal = Biology Direct |volume = 1 |issue = 1 |pages = 8 |pmid = 16556314 |दुवा = http://www.biology-direct.com/content/pdf/1745-6150-1-8.pdf |doi = 10.1186/1745-6150-1-8 |format = PDF |accessdate = 2009-11-18 |archive-date = 2006-05-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060513000750/http://www.biology-direct.com/content/pdf/1745-6150-1-8.pdf |url-status = dead }} (PDF)</ref> [[Image:Alga volvox.png|thumb|[[Green algae]] of the [[genus]] ''[[Volvox]]'' are believed to be similar to the first multicellular plants.]] Archaeans, bacteria, and eukaryotes continued to diversify and to become more sophisticated and better adapted to their environments. Each domain repeatedly split into multiple lineages, although little is known about the history of the archaea and bacteria. Around 1.1 Ga, the [[supercontinent]] [[Rodinia]] was assembling.<ref name="hanson-rodinia">{{जर्नल स्रोत | last = Hanson | first = Richard E. | coauthors = James L. Crowley, Samuel A. Bowring, Jahandar Ramezani, Wulf A. Gose, et al. | date = [[May 21]], [[2004]] | title = Coeval Large-Scale Magmatism in the Kalahari and Laurentian Cratons During Rodinia Assembly | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 304 | issue = 5674 | pages = 1126–1129 | doi = 10.1126/science.1096329 | दुवा = http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/304/5674/1126 | pmid = 15105458 }}</ref> The [[plant]], [[animal]], and [[fungi]] lines had all split, though they still existed as solitary cells. Some of these lived in colonies, and gradually some [[division of labor]] began to take place; for instance, cells on the periphery might have started to assume different roles from those in the interior. Although the division between a colony with specialized cells and a multicellular organism is not always clear, around 1 billion years ago<ref name="cosmic-evolution-bio2">{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = Chaisson | पहिलेनाव = Eric J. | वर्ष = 2005 | दुवा = http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/text/text_bio_2.html | title = Ancient Fossils | कृती = [http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/splash.html Cosmic Evolution] | प्रकाशक = [[Tufts University]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-31 }}</ref> the first multicellular plants emerged, probably [[green algae]]. Possibly by around 900 million years ago<ref name="Dawkins-Ancestors-488">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | प्रकरण = Choanoflagellates | पृष्ठ = 488 }}</ref> true multicellularity had also evolved in animals. At first it probably somewhat resembled that of today’s [[sponge]]s, where all cells were [[totipotent]] and a disrupted organism could reassemble itself.<ref name="Dawkins-Ancestors-483">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | पृष्ठे = 483–487 | प्रकरण = Sponges }}</ref> As the division of labor became more complete in all lines of multicellular organisms, cells became more specialized and more dependent on each other; isolated cells would die. ===Rodinia and other supercontinents=== When the theory of plate tectonics was developed around 1960, geologists began to reconstruct the movements and positions of the continents in the past. This appeared relatively easy until about 250 million years back, when all continents were united in what is called the "[[supercontinent]]" [[Pangaea]]. Before that time, reconstructions cannot rely on apparent similarities in coastlines or ages of [[oceanic crust]], but instead solely rely on geologic observations and, more importantly, on [[paleomagnetism|paleomagnetic]] data.<ref>Lunine 1999, p 95</ref> Throughout the history of the Earth, there have been times when the continental mass came together to form a supercontinent, followed by the break-up of the supercontinent and new continents moving apart again. This repetition of tectonic events is called a [[Wilson cycle]]. The further back in time, the scarcer and harder to interpret the data get. It is at least clear that, about 1000 to 830 million years ago, most continental mass was united in the supercontinent [[Rodinia]].<ref>See Stanley (1999), pp 336-337; for an overview of different reconstructions of Rodinia, see Torsvik (2003)</ref> It is very probable Rodinia was not the first supercontinent and a number of early Proterozoic supercontinents have been proposed. This means plate tectonic processes similar to today's must have been active during the Proterozoic. After the break-up of Rodinia about 800 million years ago, it is possible the continents joined again around 550 million years ago. The hypothetical supercontinent is sometimes referred to as [[Pannotia|Pannotia or Vendia]]. The evidence for it is a phase of [[continental collision]] known as the [[Pan-African orogeny]], which joined the continental masses of current-day Africa, South-America, Antarctica and Australia. It is very likely however, that the assemblage of continental masses was not complete, since a continent called [[Laurentia]] (roughly equal to current-day North America) had already started breaking off around 610 million years ago. It is at least certain that by the end of the Proterozoic eon, most of the continental mass lay united in a position around the south pole.<ref>Dalziel 1995</ref> ===Late Proterozoic climate and life=== [[Image:Spriggina Floundensi 4.png|thumb|A 580 million year old fossil of ''[[Spriggina|Spriggina floundensi]]'' पासून [[Ediacaran]] काळात प्राणी. अशा जीवन फॉर्म [[वेल्सचा रहिवासी स्फोट]] मध्ये मूळ की अनेक नवीन फॉर्म पूर्वजांना केले गेले नाही.]] Proterozoic शेवटी समुद्र पृष्ठभाग शकते पूर्णपणे जप्त केली आहेत की त्यांना गंभीर किमान दोन बर्फाचा Earths पाहिले. या [[Cryogenian]] [| कालावधीत] [कालावधी (जिऑलॉजी)] सुमारे 710 आणि 640 दशलक्ष वर्षांपूर्वी झाले. या गंभीर glaciations लवकर Proterozoic बर्फाचा पृथ्वी पेक्षा स्पष्ट करण्यासाठी कमी सोपे आहेत. सर्वात paleoclimatologists थंड भाग supercontinent Rodinia निर्मिती काहीतरी होते वाटते. Rodinia विषुववृत्त सुमारे केंद्रीत होते कारण, दर [[रासायनिक] weathering] [[कार्बन डायऑक्साइड]] (सह <उप> 2 </ उप>) वातावरण काढून घेण्यात आले वाढ झाली. कारण एकत्र <उप> 2 </ उप> एक महत्त्वाचा हरितगृह वायू हवामान जागतिक स्तरावर थंड आहे. बर्फाचा Earths दरम्यान समान मार्ग नाही, मध्ये युरोपिअन बहुतांश पृष्ठभाग glaciations शेवटी अग्रगण्य, पुन्हा weathering रासायनिक रक्कम कमी जे [[ध्रुवप्रदेशाकडील कायम गाठलेली जमीन]] मध्ये होते. एक पर्यायी गृहीते ते पुरेसे कार्बन डायऑक्साइड परिणामी [[हरितगृह परिणाम]] आणि जागतिक तापमान असण्याचा ज्वालामुखीचा outgassing सुटका आहे. <ref> हॉफमन '' वगैरे वगैरे. '' (1998) </ ref> वाढलेली ज्वालामुखीची क्रियाशीलता Rodinia च्या ब्रेक अप परिणाम एकाच वेळी सुमारे आहे. Cryogenian काळात नवीन पेशी असणारे lifeforms एक जलद विकास द्वारे दर्शविले होते जे [[Ediacaran]] या कालावधीत करण्यात आला. तीव्र बर्फ युगाच्या शेवटी आणि जीवन विविधता वाढ दरम्यान एक संबंध आहे, तर, हे स्पष्ट नाही आहे, पण तो योगायोग दिसत नाही. जीवन नवीन फॉर्म, [[Ediacara biota]] म्हणतात, नेहमीपेक्षा मोठ्या आणि अधिक विविध होते. सर्वात शास्त्रज्ञ त्यांना काही खालील [[वेल्सचा रहिवासी]] कालावधी नवीन जीवन स्वरूपांची precursors केले असावे असे मला वाटते. [[वर्गीकरणाची तत्वे]] सर्वात Ediacaran जीवन स्वरूपांची अस्पष्ट आहे जरी, काही आधुनिक जीवनाचा गट पूर्वज केले प्रस्तावित आहेत. <nowiki><Ref> Xiao आणि Laflamme (2009) </ ref> महत्त्वाचे विकास स्नायुंचा आणि मज्जासंस्थेसंबंधीचा मूळ होते पेशी. Ediacaran जीवाश्म कोणतेही सांगाडा सारखे हार्ड शरीर भाग होते. या पहिल्या Proterozoic आणि </nowiki>[[Phanerozoic]] eons किंवा Ediacaran आणि वेल्सचा रहिवासी पूर्णविराम दरम्यान सीमा दिसतात. == पॅलियोझोइक कालखंड == युग (अर्थ: ''जुन्या जीवन स्वरूपांची काळातील'') पासून 542 पर्यंत 251 दशलक्ष वर्षांपूर्वी चिरस्थायी, Phanerozoic यूग पहिल्या युग होते. Paleozoic दरम्यान, या जीवनात या अनेक आधुनिक गट अस्तित्वात आला. जो देश, प्रथम वनस्पती, नंतर प्राणी colonized. जीवन उत्क्रांती हळूहळू कधी कधी गेला तर, इतर प्रकरणांमध्ये | नवीन प्रजाती किंवा अचानक [[वस्तुमान विलोपन]] s द्वारे [[किरणे (जीवशास्त्र) "स्फोटक"] किरणे]. हे अचानक बदल अनेकदा वातावरण घडवून आणली जलद बदल परिणाम होते [[नैसर्गिक आपत्ती]] अमर [[Volcanism| ज्वालामुखीची क्रियाशीलता]] म्हणून, [[meteorite परिणाम]] च्या किंवा [[हवामानातील बदल]] चे. Pannotia आणि Rodinia च्या ब्रेक अप Proterozoic शेवटी येथे स्थापना केली खंड हळूहळू Paleozoic दरम्यान पुन्हा एकत्र हलवू. हे सहाजिकच उशीरा Paleozoic मध्ये supercontinent [[पॅंजिआ]] निर्माण डोंगरावर इमारत टप्प्याटप्प्याने परिणाम होईल. === कॅंब्रियन स्फोट === {{Main|कॅंब्रियन स्फोट}} Apparently, the rate of the evolution of life accelerated in the [[Cambrian]] period (542-488 million years ago). The sudden origin of many new species, [[Phylum|phyla]], and forms in this period is called the Cambrian Explosion. The biological formenting in the Cambrian Explosion was unpreceded before and since that time.<nowiki><ref>Lunine (1999), p 229</nowiki></ref> Whereas the Ediacaran life forms appear yet primitive and not easy to put in any modern group, at the end of the Cambrian most modern phyla were already present. Because of the development of hard body parts such as shells, [[skeleton]]s or [[exoskeleton]]s in animals like [[mollusc]]s, [[echinoderm]]s, [[crinoid]]s and [[arthropod]]s (a well-known group of arthropods from the lower Paleozoic are the [[trilobite]]s) made the preservation and [[fossilisation]] of such life forms easier than those of their Proterozoic ancestors.<ref>Levin (1987), p 330</ref> For this reason, much more is known about life in and after the Cambrian than about that of older periods. The boundary between the Cambrian and [[Ordovician]] (the following period, 488-444 million years ago) is characterized by a large mass-extinction, in which some of the new groups disappeared altogether.<ref>{{Webarchiv|दुवा=http://www.bbc.co.uk/education/darwin/exfiles/cambrian.htm|wayback=20000407093743|text=The Mass Extinctions: The Late Cambrian Extinction}}, [[British Broadcasting Corporation|BBC]]</ref> Some of these Cambrian groups appear complex but totally different compared to modern life, examples are ''[[Anomalocaris]]'' and ''[[Haikouichthys]]''. During the Cambrian, the first [[vertebrate]] animals, among them the first [[fishes]], had appeared.<ref>Dawkins (2004); Stanley (1999), p 349</ref> A creature that could have been the ancestor of the fishes or was probably closely related to it, was ''[[Pikaia]]''. It had a primitive [[notochord]], a structure that could have developed into a [[vertebral column]] later. The first fishes with [[jaw]]s ([[Gnathostomata]]) appeared during the Ordovician. The colonisation of new [[Ecological niche|niche]]s resulted in gigantic body sizes. In this way, fishes with increasing sizes evolved in the course of the early Paleozoic, such as the gigantic [[placoderm]] ''[[Dunkleosteus]]'', which could become 7 meters long. ===Paleozoic tectonics, paleogeography and climate=== At the end of the Proterozoic, the supercontinent [[Pannotia]] had broken apart in the smaller continents [[Laurentia]], [[Baltica]], [[Siberia (continent)|Siberia]] and [[Gondwana]]. During periods when continents move apart, more [[oceanic crust]] is formed by volcanic activity. Because young volcanic crust is relatively hot and less dense than old oceanic crust, the ocean floors will rise during such periods. This causes the [[sea level]] to rise. Therefore, in the first half of the Paleozoic, large areas of the continents were below sea level. Early Paleozoic climates were generally warmer than today, but the end of the Ordovician saw a short [[ice age]], in which glaciers covered the south pole, where the huge continent Gondwana was situated. Traces of glaciation from this period are only found on former Gondwana. During the Late Ordovician ice age, a number of mass extinctions took place, in which many [[brachiopod]]s, trilobites, [[Bryozoa]] and [[coral]]s disappeared. These marine species could probably not cope with the decreasing temperature of the sea water.<ref name="bbc-ordovician">{{en|इंग्रजी मजकूर}}{{Webarchiv|दुवा=http://www.bbc.co.uk/education/darwin/exfiles/ordovician.htm|wayback=19991011121121|text=The Mass Extinctions: The Late Ordovician Extinction}}, [[British Broadcasting Corporation|BBC]]</ref> After the extinctions new species evolved, more diverse and better adapted. They would fill the niches left by the extinct species. The continents Laurentia and Baltica [[continental collision|collided]] between 450 and 400 million years ago, during the [[Caledonian Orogeny]], to form [[Laurussia]]. Traces of the mountain belt which resulted from this collision can be found in [[Scandinavia]], [[Scotland]] and the northern [[Appalachian]]s. In the [[Devonian]] period (416-359 million years ago) Gondwana and Siberia began to move towards Laurussia. The collision of Siberia with Laurussia caused the [[Uralian orogeny|Uralian Orogeny]], the collision of Gondwana with Laurussia is called the [[Variscan Orogeny|Variscan or Hercynian Orogeny]] in Europe or the [[Alleghenian Orogeny]] in North America. The latter phase took place during the [[Carboniferous]] period (359-299 million years ago) and resulted in the formation of the last supercontinent, Pangaea. ===Colonization of land=== [[Image:PIA02405.jpg|thumb|For most of Earth’s history, there were no multicellular organisms on land. Parts of the surface may have vaguely resembled this view of [[Mars]].{{Citation needed|date=February 2007}}]] Oxygen accumulation from photosynthesis resulted in the formation of an ozone layer that absorbed much of Sun’s [[ultraviolet radiation]], meaning unicellular organisms that reached land were less likely to die, and prokaryotes began to multiply and become better adapted to survival out of the water. [[Prokaryotes]] had probably colonized the land as early as 2.6 Ga<ref name="pisani">{{जर्नल स्रोत | last = Pisani | first = Davide | coauthors = Laura L. Poling, Maureen Lyons-Weiler, & S. Blair Hedges | date = [[January 19]], [[2004]] | title = The colonization of land by animals: molecular phylogeny and divergence times among arthropods | journal = BMC Biology | volume = 2 | issue = 1 | doi = 10.1186/1741-7007-2-1 | दुवा = http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=333434#B17 | pages = 1 | pmid = 14731304 }}{{मृत दुवा|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> even before the origin of the eukaryotes. For a long time, the land remained barren of multicellular organisms. The supercontinent [[Pannotia]] formed around 600 [[annum|Ma]] and then broke apart a short 50 million years later.<ref name="liebermean">{{जर्नल स्रोत | last = Lieberman | first = Bruce S. | year = 2003 | title = Taking the Pulse of the Cambrian Radiation | journal = Integrative and Comparative Biology | volume = 43 | issue = 1 | pages = 229–237 | doi = 10.1093/icb/43.1.229 | दुवा = http://icb.oxfordjournals.org/cgi/content/full/43/1/229 }}</ref> Fish, the [[prehistoric fish|earliest vertebrates]], evolved in the oceans around 530 Ma.<ref name="Dawkins-Ancestors-354">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | प्रकरण = Lampreys and Hagfish | पृष्ठ = 354 }}</ref> A major [[Cambrian–Ordovician extinction events|extinction event]] occurred near the end of the Cambrian period,<ref name="bbc-cambrian">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.bbc.co.uk/education/darwin/exfiles/cambrian.htm | title = The Mass Extinctions: The Late Cambrian Extinction | प्रकाशक = [[BBC]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-04-09 }}</ref> which ended 488 Ma.<ref name="landing">{{जर्नल स्रोत | last = Landing | first = E. | coauthors = S. A. Bowring, K. L. Davidek, [[Richard Fortey|R. A. Fortey]], & W. A. P. Wimbledon | year = 2000 | title = Cambrian–Ordovician boundary age and duration of the lowest Ordovician Tremadoc Series based on U–Pb zircon dates from Avalonian Wales | journal = Geological Magazine | volume = 137 | issue = 5 | pages = 485–494 | doi = 10.1017/S0016756800004507 | दुवा = http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=60617 | accessdate = 2009-11-18 | archive-date = 2007-11-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071114232538/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=60617 | url-status = dead }} (abstract)</ref> Several hundred million years ago, plants (probably resembling [[algae]]) and fungi started growing at the edges of the water, and then out of it.<ref name="Fortey-138">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Fortey | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Fortey | title = Life: A Natural History of the First Four Billion Years of Life on Earth | मूळवर्ष = 1997 | वर्ष = 1999 | महिना = September | प्रकाशक = Vintage Books | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-375-70261-X | पृष्ठे = 138–140 | प्रकरण = Landwards }}</ref> The oldest fossils of land fungi and plants date to 480&ndash;460 Ma, though molecular evidence suggests the fungi may have colonized the land as early as 1000 Ma and the plants 700 Ma.<ref name="heckman">{{जर्नल स्रोत | last = Heckman | first = D. S. | coauthors = D. M. Geiser, B. R. Eidell, R. L. Stauffer, N. L. Kardos, & S. B. Hedges | date= [[August 10]], [[2001]] | title = Molecular evidence for the early colonization of land by fungi and plants. | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 10 | issue = 293 | pages = 1129–1133 | pmid = 11498589, | दुवा = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&dopt=Abstract&list_uids=11498589 | doi = 10.1126/science.1061457 | doi_brokendate = 2009-03-08 }} (abstract)</ref> Initially remaining close to the water’s edge, mutations and variations resulted in further colonization of this new environment. The timing of the first animals to leave the oceans is not precisely known: the oldest clear evidence is of [[arthropod]]s on land around 450 Ma,<ref name="johnson">{{जर्नल स्रोत | last = Johnson | first = E. W. | coauthors = D. E. G. Briggs, R. J. Suthren, J. L. Wright, & S. P. Tunnicliff | year = 1994 | month = May | title = Non-marine arthropod traces from the subaereal Ordivician Borrowdale volcanic group, English Lake District | journal = Geological Magazine | volume = 131 | issue = 3 | pages = 395–406 | दुवा = http://geolmag.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/131/3/395 | day = 01 }} (abstract)</ref> perhaps thriving and becoming better adapted due to the vast food source provided by the terrestrial plants. There is also some unconfirmed evidence that arthropods may have appeared on land as early as 530 Ma.<ref name="macnaughton">{{जर्नल स्रोत | last = MacNaughton | first = Robert B. | coauthors = Jennifer M. Cole, Robert W. Dalrymple, Simon J. Braddy, Derek E. G. Briggs, & Terrence D. Lukie | year = 2002 | title = First steps on land: Arthropod trackways in Cambrian-Ordovician eolian sandstone, southeastern Ontario, Canada | journal = Geology | volume = 30 | issue = 5 | pages = 391–394 | doi = 10.1130/0091-7613(2002)030<0391:FSOLAT>2.0.CO;2 | दुवा = http://www.gsajournals.org/gsaonline/?request=get-abstract&issn=0091-7613&volume=30&page=391 }} (abstract)</ref> At the end of the [[Ordovician]] period, 440 Ma, additional [[Ordovician–Silurian extinction event|extinction events]] occurred, perhaps due to a concurrent [[ice age]].<ref name="bbc-ordovician">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.bbc.co.uk/education/darwin/exfiles/ordovician.htm| title = The Mass Extinctions: The Late Ordovician Extinction | प्रकाशक = [[BBC]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-05-22 }}</ref> Around 380 to 375 Ma, the first [[tetrapod]]s evolved from fish.<ref name="clack-sa">{{जर्नल स्रोत | last = Clack | first = Jennifer A. | year = 2005 | month = December | title = Getting a Leg Up on Land | journal = [[Scientific American]] | दुवा = http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=000DC8B8-EA15-137C-AA1583414B7F0000&sc=I100322 }}</ref> It is thought that perhaps fins evolved to become limbs which allowed the first tetrapods to lift their heads out of the water to breathe air. This would let them survive in oxygen-poor water or pursue small prey in shallow water.<ref name="clack-sa" /> They may have later ventured on land for brief periods. Eventually, some of them became so well adapted to terrestrial life that they spent their adult lives on land, although they hatched in the water and returned to lay their eggs. This was the origin of the [[amphibian]]s. About 365 Ma, another [[Late Devonian extinction|period of extinction]] occurred, perhaps as a result of global cooling.<ref name="bbc-devonian">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.bbc.co.uk/education/darwin/exfiles/devonian.htm | title = The Mass Extinctions: The Late Devonian Extinction | प्रकाशक = [[BBC]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-04-04 }}</ref> Plants evolved [[seed]]s, which dramatically accelerated their spread on land, around this time (by approximately 360 Ma).<ref name="willis">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Willis | पहिलेनाव = K. J. | सहलेखक = J. C. McElwain | title = The Evolution of Plants | year = 2002 | url = https://archive.org/details/evolutionofplant0000will | वर्ष = 2002 | प्रकाशक = Oxford University Press | स्थान = Oxford | आयएसबीएन = 0-19-850065-3 | पृष्ठ = [https://archive.org/details/evolutionofplant0000will/page/93 93] }}</ref><ref name="waikato">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://sci.waikato.ac.nz/evolution/plantEvolution.shtml | title = Plant Evolution | प्रकाशक = [[University of Waikato]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-04-07 | archive-date = 2012-07-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120728225355/http://sci.waikato.ac.nz/evolution/plantEvolution.shtml | url-status = dead }}</ref> [[Image:Pangaea continents.svg|lang=mr|thumb|right|[[Pangaea]], the most recent supercontinent, existed from 300 to 180 Ma. The outlines of the modern continents and other land masses are indicated on this map.]] Some 20 million years later (340 Ma<ref name="Dawkins-Ancestors-293">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | पृष्ठे = 293–296 | प्रकरण = Amphibians }}</ref>), the [[amniotic egg]] evolved, which could be laid on land, giving a survival advantage to [[tetrapod]] embryos. This resulted in the divergence of [[amniote]]s from amphibians. Another 30 million years (310 Ma<ref name="Dawkins-Ancestors-254">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | पृष्ठे = 254–256 | प्रकरण = Sauropsids }}</ref>) saw the divergence of the [[synapsid]]s (including mammals) from the [[sauropsid]]s (including birds and reptiles). Other groups of organisms continued to evolve and lines diverged—in fish, insects, bacteria, and so on—but less is known of the details. 300 million years ago, the most recent hypothesized supercontinent formed, called [[Pangaea]]. The [[Permian–Triassic extinction event|most severe extinction event]] to date took place 250 Ma, at the boundary of the [[Permian]] and [[Triassic]] periods; 95% of life on Earth died out,<ref name="bbc-permian-triassic">{{संकेतस्थळ स्रोत | वर्ष = 2002 | दुवा = http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2002/dayearthdied.shtml | title = The Day the Earth Nearly Died | कृती = Horizon | प्रकाशक = [[BBC]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-04-09 }}</ref> possibly due to the [[Siberian Traps]] volcanic event. The discovery of the [[Wilkes Land crater]] in Antarctica may suggest a connection with the Permian-Triassic extinction, but the age of that crater is not known.<ref name="bbc-antarctic-crater">{{संकेतस्थळ स्रोत | दिनांक = [[3 June]] [[2006]] | दुवा = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5045024.stm | title = Big crater seen beneath ice sheet | कृती = &nbsp; | प्रकाशक = BBC News | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-11-15 }}</ref> But life persevered, and around 230 Ma,<ref name="bbc-new blood">{{cite episode | title = New Blood | episodelink = Walking with Dinosaurs#"New Blood" | series = Walking with Dinosaurs | serieslink = Walking with Dinosaurs | airdate = 1999 | writers = [[BBC]] }} ([http://www.bbc.co.uk/sn/prehistoric_life/dinosaurs/chronology/220mya1.shtml description])</ref> [[dinosaur]]s split off from their reptilian ancestors. An extinction event between the [[Triassic–Jurassic extinction event|Triassic and Jurassic periods]] 200 Ma spared many of the dinosaurs,<ref name="bbc-triassic">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.bbc.co.uk/education/darwin/exfiles/triassic.htm | title = The Mass Extinctions: The Late Triassic Extinction | प्रकाशक = [[BBC]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-04-09 }}</ref> and they soon became dominant among the vertebrates. Though some of the mammalian lines began to separate during this period, existing mammals were probably all small animals resembling [[shrew]]s.<ref name="Dawkins-Ancestors-169">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | प्रकरण = The Great Cretaceous Catastrophe | पृष्ठ = 169 }}</ref> By 180 Ma, Pangaea broke up into [[Laurasia]] and [[Gondwana]]. The boundary between avian and non-avian dinosaurs is not clear, but ''[[Archaeopteryx]]'', traditionally considered one of the first birds, lived around 150 Ma.<ref name="archaeopteryx">{{संकेतस्थळ स्रोत | वर्ष = 1996 | दुवा = http://www.ucmp.berkeley.edu/diapsids/birds/archaeopteryx.html | title = ''Archaeopteryx'': An Early Bird | प्रकाशक = [[University of California, Berkeley]] Museum of Paleontology | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-04-09 }}</ref> The earliest evidence for the [[Flowering plant|angiosperms]] evolving flowers is during the [[Cretaceous]] period, some 20 million years later (132 Ma).<ref name="tol-angiosperms">{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = Soltis | पहिलेनाव = Pam | सहलेखक = Doug Soltis, & Christine Edwards | वर्ष = 2005 | दुवा = http://tolweb.org/tree?group=Angiosperms&contgroup=Spermatopsida | title = Angiosperms | कृती = [http://tolweb.org/ The Tree of Life Project] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-04-09 | archive-date = 2020-02-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200202012512/http://tolweb.org/tree?group=Angiosperms | url-status = dead }}</ref> Competition with birds drove many [[pterosaur]]s to extinction and the dinosaurs were probably already in decline<ref name="bbc-death-dynasty">{{cite episode | title = Death of a Dynasty| episodelink = Walking with Dinosaurs#"Death of a Dynasty" | series = Walking with Dinosaurs | serieslink = Walking with Dinosaurs | airdate = 1999 | writers = [[BBC]] }} ([http://www.bbc.co.uk/sn/prehistoric_life/dinosaurs/chronology/65mya1.shtml description])</ref> when, 65 Ma, a {{convert|10|km|adj=on}} meteorite probably struck Earth just off the [[Yucatán Peninsula]] where the [[Chicxulub crater]] is today. This ejected vast quantities of particulate matter and vapor into the air that occluded sunlight, inhibiting photosynthesis. Most large animals, including the non-avian dinosaurs, [[Cretaceous–Tertiary extinction event|became extinct]],<ref name="cosmic-evolution-bio4">{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = Chaisson | पहिलेनाव = Eric J. | वर्ष = 2005 | दुवा = http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/text/text_bio_4.html | title = Recent Fossils | कृती = [http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/splash.html Cosmic Evolution] | प्रकाशक = [[Tufts University]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-04-09 }}</ref> marking the end of the Cretaceous period and [[Mesozoic]] era. Thereafter, in the [[Paleocene]] epoch, mammals rapidly diversified, grew larger, and became the dominant vertebrates. Perhaps a couple of million years later (around 63 Ma), the last common ancestor of [[primate]]s lived.<ref name="Dawkins-Ancestors-160">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | प्रकरण = Lemurs, Bushbabies and their Kin | पृष्ठ = 160 }}</ref> By the late [[Eocene]] epoch, 34 Ma, some terrestrial mammals had returned to the oceans to become animals such as ''[[Basilosaurus]]'' which later gave rise to [[dolphin]]s and [[baleen whale]]s.<ref name="bbc-whale-killer">{{cite episode | title = Whale Killer| episodelink = Walking with Beasts#"Whale Killer" | series = Walking with Beasts | serieslink = Walking with Beasts| airdate = 2001 | writers = [[BBC]] }}</ref> ==Cenozoic era== ===Human evolution=== {{Main|Human evolution}} A small African ape living around six million years ago was the last animal whose descendants would include both modern humans and their closest relatives, the [[bonobo]]s, and [[chimpanzee]]s.<ref name="Dawkins-Ancestors-100">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | पृष्ठे = 100–101 | प्रकरण = Chimpanzees }}</ref> Only two branches of its family tree have surviving descendants. Very soon after the split, for reasons that are still debated, apes in one branch developed the ability to [[bipedal|walk upright]].<ref name="Dawkins-Ancestors-95">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | पृष्ठे = 95–99 | प्रकरण = Ape-Men }}</ref> [[Brain]] size increased rapidly, and by 2 Ma, the very first animals classified in the genus ''[[Homo (genus)|Homo]]'' had appeared.<ref name="Fortey-300">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Fortey | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Fortey | title = Life: A Natural History of the First Four Billion Years of Life on Earth | मूळवर्ष = 1997 | वर्ष = 1999 | महिना = September | प्रकाशक = Vintage Books | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-375-70261-X | प्रकरण = Humanity | पृष्ठ = 38 }}</ref> Of course, the line between different species or even genera is rather arbitrary as organisms continuously change over generations. Around the same time, the other branch split into the ancestors of the [[common chimpanzee]] and the ancestors of the [[bonobo]] as evolution continued simultaneously in all life forms.<ref name="Dawkins-Ancestors-100" /> The ability to control [[fire]] probably began in ''[[Homo erectus]]'' (or ''[[Homo ergaster]]''), probably at least 790,000 years ago<ref name="goren-inbar">{{जर्नल स्रोत | last = Goren-Inbar | first = Naama | coauthors = Nira Alperson, Mordechai E. Kislev, Orit Simchoni, Yoel Melamed, Adi Ben-Nun, & Ella Werker | date = 2004-04-30 | title = Evidence of Hominin Control of Fire at Gesher Benot Ya`aqov, Israel | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 304 | issue = 5671 | pages = 725–727 | doi = 10.1126/science.1095443 | दुवा = http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/304/5671/725 | accessdate = 2006-04-11 | pmid = 15118160 }} <small>(abstract)</ref> but perhaps as early as 1.5 Ma.<ref name="Dawkins-Ancestors-67">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | प्रकरण = Ergasts | पृष्ठ = 67 }}</ref> In addition it has sometimes suggested that the use and discovery of controlled fire may even predate ''Homo erectus''. Fire was possibly used by the early [[Lower Paleolithic]] (Oldowan) hominid ''Homo habilis'' and/or by robust australopithecines such as ''[[Paranthropus]].''<ref name="McClellan">{{स्रोत पुस्तक | लेखक=McClellan|दुवा=http://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover#PPA11 | title=Science and Technology in World History: An Introduction| स्थान=Baltimore, Maryland | प्रकाशक=JHU Press | वर्ष=2006 | आयएसबीएन=0801883601}} [http://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover#PPA8 Page 8-12]</ref> It is more difficult to establish the [[origin of language]]; it is unclear whether ''Homo erectus'' could speak or if that capability had not begun until ''Homo sapiens''.<ref name="Dawkins-Ancestors-67-71">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | पृष्ठे = 67–71 | प्रकरण = Ergasts }}</ref> As brain size increased, babies were born sooner, before their heads grew too large to pass through the [[pelvis]]. As a result, they exhibited more [[Neuroplasticity|plasticity]], and thus possessed an increased capacity to learn and required a longer period of dependence. Social skills became more complex, language became more advanced, and tools became more elaborate. This contributed to further cooperation and brain development.<ref name="McNeill-7">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = McNeill | पहिलेनाव = Willam H. | लेखकदुवा = William McNeill | title = A World History | year = 1967 | url = https://archive.org/details/worldhistory0000will | मूळवर्ष = 1967 | आवृत्ती = 4th | वर्ष = 1999 | प्रकाशक = Oxford University Press | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-19-511615-1 | प्रकरण = In The Beginning | पृष्ठ = [https://archive.org/details/worldhistory0000will/page/n24 7] }}</ref> Anatomically modern humans — ''[[Homo sapiens]]'' — are believed to have originated somewhere around 200,000 years ago or earlier [[single-origin hypothesis|in Africa]]; the oldest fossils date back to around 160,000 years ago.<ref name="gibbons">{{जर्नल स्रोत | last = Gibbons | first = Ann | date = 2003-06-13 | title = Oldest Members of ''Homo sapiens'' Discovered in Africa | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 300 | issue = 5626 | pages = 1641 | doi = 10.1126/science.300.5626.1641 | दुवा = http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/300/5626/1641 | accessdate = 2006-04-11 | pmid = 12805512 }} (abstract)</ref> The first humans to show evidence of [[spirituality]] are the [[Neanderthal]]s (usually classified as a separate species with no surviving descendants); they buried their dead, often apparently with food or tools.<ref name="hopfe">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Hopfe | पहिलेनाव = Lewis M. | title = Religions of the World | मूळवर्ष = 1976 | आवृत्ती = 4th | आयएसबीएन = 0-02-356930-1 | वर्ष = 1987 | प्रकाशक = MacMillan Publishing Company | स्थान = New York | प्रकरण = Characteristics of Basic Religions | पृष्ठ = 17 }}</ref> However, evidence of more sophisticated beliefs, such as the early [[Cro-Magnon]] [[cave painting]]s (probably with magical or religious significance)<ref name="hopfe-19">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Hopfe | पहिलेनाव = Lewis M. | title = Religions of the World | मूळवर्ष = 1976 | आवृत्ती = 4th | आयएसबीएन = 0-02-356930-1 | वर्ष = 1987 | प्रकाशक = MacMillan Publishing Company | स्थान = New York | पृष्ठे = 17–19 | प्रकरण = Characteristics of Basic Religions }}</ref> did not appear until some 32,000 years ago.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.metmuseum.org/toah/hd/chav/hd_chav.htm | title = Chauvet Cave | प्रकाशक = [[Metropolitan Museum of Art]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-04-11 }}</ref> Cro-Magnons also left behind stone figurines such as [[Venus of Willendorf]], probably also signifying religious belief.<ref name="hopfe-19" /> By 11,000 years ago, ''Homo sapiens'' had reached the southern tip of [[South America]], the last of the uninhabited continents (except for Antarctica, which remained undiscovered until 1820 AD).<ref name="oxford-atlas">{{स्रोत पुस्तक | संपादक = Patrick K. O’Brien, ed. | title = Atlas of World History | year = 2010 | url = https://archive.org/details/atlasofworldhist0000unse_g1u6 | मूळवर्ष = 2002 | आवृत्ती = concise | वर्ष = 2003 | प्रकाशक = [[Oxford University Press]] | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-19-521921-X | प्रकरण = The Human Revolution | पृष्ठ = [https://archive.org/details/atlasofworldhist0000unse_g1u6/page/16 16] }}</ref> Tool use and language continued to improve; interpersonal relationships became more complex. {{clear}} ===संस्कृती=== {{Main|History of the world}} {{See|History of Africa|History of the Americas|History of Antarctica|History of Eurasia}} [[Image:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|[[लिओनार्दो दा विंची]]चा [[व्हर्चुव्हियन मॅन]] या चित्रात [[रिनैसॉं]] कालखंडातील विज्ञान आणि कलाक्षेत्रातील प्रगतीतील सगळे गुण प्रतिबिंबित होतात.]] मानवाच्या इतिहासातील ९०%पेक्षा जास्त काळ त्याने भटक्या जमातींच्या स्वरूपात व्यतीत केला आहे. [[hunter-gatherer]]s.<ref name="McNeill-hunter-gatherer">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = McNeill | पहिलेनाव = Willam H. | लेखकदुवा = William McNeill | title = A World History | year = 1967 | url = https://archive.org/details/worldhistory0000will | मूळवर्ष = 1967 | आवृत्ती = 4th | वर्ष = 1999 | प्रकाशक = Oxford University Press | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-19-511615-1 | प्रकरण = In The Beginning | पृष्ठ = [https://archive.org/details/worldhistory0000will/page/8 8] }}</ref> जसजशी भाषांची उत्क्रांती होत गेली, तसतशी माणसाची भूतकाळातील घटना लक्षात ठेवण्याची आणि ती इतरांना सांगण्याची शक्तीही वाढली. यामुळे संचितमाहिती शतगुणित होण्यासाठीचे एक साधनही मिळाले.<ref name="dawkins-sg">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title = The Selfish Gene | year = 2016 | url = https://archive.org/details/selfishgene0000dawk_s9u8 | मूळवर्ष = 1976 | आवृत्ती = 2nd | वर्ष = 1989 | प्रकाशक = Oxford University Press | स्थान = Oxford | आयएसबीएन = 0-19-286092-5 | पृष्ठे = [https://archive.org/details/selfishgene0000dawk_s9u8/page/189 189]–201 | प्रकरण = Memes: the new replicators }}</ref> यामुळे माणसाला आपल्याला सुचलेल्या कल्पनांचे एकमेकांशी आदानप्रदान करणे तसेच आपल्यानंतरच्या पिढीला सांगणे सोपे झाले. [[Cultural evolution]] quickly outpaced [[Evolution|biological evolution]], and [[history]] proper began. Somewhere between 8500 and 7000 [[Before Christ|BC]], humans in the [[Fertile Crescent]] in [[Middle East]] began the systematic husbandry of plants and animals: [[agriculture]].<ref name="Tudge">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Tudge | पहिलेनाव = Colin | लेखकदुवा = Colin Tudge | title = [[Neanderthals, Bandits and Farmers|Neanderthals, Bandits and Farmers: How Agriculture Really Began]] | वर्ष = 1998 | प्रकाशक = Weidenfeld & Nicolson | स्थान = London | आयएसबीएन = 0-297-84258-7 }}</ref> This spread to neighboring regions, and also developed independently elsewhere, until most ''Homo sapiens'' lived sedentary lives in permanent settlements as farmers. Not all societies abandoned nomadism, especially those in isolated areas of the globe poor in [[Domestication|domesticable]] plant species, such as Australia.<ref name="diamond">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Diamond | पहिलेनाव = Jared | लेखकदुवा = Jared Diamond | title = [[Guns, Germs, and Steel]] | मूळदिनांक = 1999-12-01 | प्रकाशक = W. W. Norton & Company | आयएसबीएन = 0-393-31755-2 | वर्ष = 1999 }}</ref> However, among those civilizations that did adopt agriculture, the relative security and increased productivity provided by farming allowed the population to expand. Agriculture had a major impact; humans began to affect the environment as never before. Surplus food allowed a priestly or governing class to arise, followed by increasing [[Division of labour|division of labor]]. This led to Earth’s first [[civilization]] at [[Sumer]] in the Middle East, between 4000 and 3000 BC.<ref name="McNeill-Sumer">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = McNeill | पहिलेनाव = Willam H. | लेखकदुवा = William McNeill | title = A World History | year = 1967 | url = https://archive.org/details/worldhistory0000will | मूळवर्ष = 1967 | आवृत्ती = 4th | वर्ष = 1999 | प्रकाशक = Oxford University Press | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-19-511615-1 | प्रकरण = In The Beginning | पृष्ठ = [https://archive.org/details/worldhistory0000will/page/15 15] }}</ref> Additional civilizations quickly arose in [[ancient Egypt]], at the [[Indus Valley civilization|Indus River valley]] and in China. Starting around 3000 BC, [[Hinduism]], one of the oldest religions still practiced today, began to take form.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/history/ | title = History of Hinduism | प्रकाशक = [[BBC]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-27 }}</ref> Others soon followed. The invention of [[writing]] enabled complex societies to arise: record-keeping and [[library|libraries]] served as a storehouse of knowledge and increased the cultural transmission of information. Humans no longer had to spend all their time working for survival—curiosity and education drove the pursuit of knowledge and wisdom. Various disciplines, including [[science]] (in a primitive form), arose. New civilizations sprang up, traded with one another, and engaged in [[war]] for territory and resources: [[empire]]s began to form. By around 500 BC, there were empires in the Middle East, Iran, India, China, and Greece, approximately on equal footing; at times one empire expanded, only to decline or be driven back later.<ref name="McNeill-3">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = McNeill | पहिलेनाव = Willam H. | लेखकदुवा = William McNeill | title = A World History | year = 1967 | url = https://archive.org/details/worldhistory0000will | मूळवर्ष = 1967 | आवृत्ती = 4th | वर्ष = 1999 | प्रकाशक = Oxford University Press | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-19-511615-1 | पृष्ठे = [https://archive.org/details/worldhistory0000will/page/n166 3]–6 | प्रकरण = Emergence and Definition of the Major Old World Civilizations to 500 B.C. (introduction) }}</ref> In the fourteenth century, the [[Renaissance]] began in [[Italy]] with advances in religion, art, and science.<ref name="McNeill-317">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = McNeill | पहिलेनाव = Willam H. | लेखकदुवा = William McNeill | title = A World History | year = 1967 | url = https://archive.org/details/worldhistory0000will | मूळवर्ष = 1967 | आवृत्ती = 4th | वर्ष = 1999 | प्रकाशक = Oxford University Press | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-19-511615-1 | पृष्ठे = [https://archive.org/details/worldhistory0000will/page/317 317]–319 | प्रकरण = Europe’s Self-Transformation: 1500–1648 }}</ref> Starting around 1500, European civilization began to undergo changes leading to the [[Scientific revolution|scientific]] and [[Industrial Revolution|industrial]] revolutions: that continent began to exert political and cultural [[Hegemony|dominance]] over human societies around the planet.<ref name="McNeill-295">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = McNeill | पहिलेनाव = Willam H. | लेखकदुवा = William McNeill | title = A World History | year = 1967 | url = https://archive.org/details/worldhistory0000will | मूळवर्ष = 1967 | आवृत्ती = 4th | वर्ष = 1999 | प्रकाशक = Oxford University Press | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-19-511615-1 | पृष्ठे = [https://archive.org/details/worldhistory0000will/page/295 295]–299 | प्रकरण = The Dominance of the West (introduction) }}</ref> From 1914 to 1918 and 1939 to 1945, nations around the world were embroiled in [[world war]]s. Established following [[World War I]], the [[League of Nations]] was a first step in establishing international institutions to resolve disputes peacefully; after its failure to prevent [[World War II]] and the subsequent end of the conflict it was replaced by the [[United Nations]]. In 1992, several European nations joined together in the [[European Union]]. As transportation and communication improved, the economies and political affairs of nations around the world have become increasingly intertwined. This [[globalization]] has often produced both discord and collaboration. ===अलीकडील घटना=== {{Main|Modern era}} {{हे सुद्धा पहा|Modernity|Future}} [[Image:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg|thumb|पृथ्वीचा जन्म झाल्यानंतर सुमारे साडेचार अब्ज वर्षांनी पृथ्वीवरील जीवसृष्टीने ग्रहापासून लांब भरारी घेतली. इतिहासात पहिल्यांदाच अंतराळातून पृथ्वीचे दर्शन घेतले गेले.]] १९४० च्या दशकापासून आजमितीस मोठ्या गतीने बदल घडत आहेत. तंत्रज्ञानातील मोठ्या वाटचालींमध्ये [[आण्विक शस्त्रे]], [[संगणक]], [[अतिसूक्ष्मतंत्रज्ञान]], आणि [[जनुक तंत्रज्ञान]] यांचा समावेश आहे. Economic globalization spurred by advances in communication and transportation technology has influenced everyday life in many parts of the world. Cultural and institutional forms such as [[democracy]], [[capitalism]], and [[environmentalism]] have increased influence. Major concerns and problems such as [[disease]], [[war]], [[poverty]], violent [[Political radicalism|radicalism]], and more recently, human-caused [[Global warming|climate change]] have risen as the world population increases. १९५७मध्ये [[सोवियेत संघ|सोवियेत संघाने]] [[स्पुतनिक-१|पहिला कृत्रिम उपग्रह]] अंतराळात प्रक्षेपित केला आणि नंतर [[युरी गागारिन]] अंतराळात जाणारा पहिला मानव झाला. [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचा]] [[नील आर्मस्ट्राँग]] [[चंद्र|चंद्रावर]] पाउल ठेवलेला पहिला मानव होता. त्यानंतर मानवविरहित अंतराळयाने सूर्यमालेच्या दूर भागांतून गेली आहेत आणि [[व्हॉयेजर १|व्हॉयेजर मालिकेतील]] याने सूर्यमालेच्या पलीकडेही गेली आहेत. The Soviet Union and the United States were the primary early leaders in space exploration in the 20th Century. Five space agencies, representing over fifteen countries,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | वर्ष = 2006 | दुवा = http://www.esa.int/esaHS/partstates.html | title = Human Spaceflight and Exploration — European Participating States | प्रकाशक = [[ESA]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-27 }}</ref> have worked together to build the [[International Space Station]]. Aboard it, there has been a continuous human presence in space since 2000.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दिनांक = [[January 11]], [[2006]] | दुवा = http://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition13/exp13_overview.html | title = Expedition 13: Science, Assembly Prep on Tap for Crew | प्रकाशक = [[NASA]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-27 | archive-date = 2012-06-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120614021210/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition13/exp13_overview.html | url-status = dead }}</ref> ==हे सुद्धा पहा== {{portal|Astronomy|Crab Nebula.jpg}} {{Portal|Earth_sciences|Terra.png}} *[[महास्फोट]] *[[जगाचा इतिहास]] *[[पृथ्वीचे भविष्य]] ===साहित्य=== *{{aut|Benz, W. & Cameron, A.G.W.}}; '''1990''': ''Terrestrial effects of the Giant Impact'', LPI Conference on the Origin of the Earth, p.&nbsp;61-67. *{{aut|Best, M.G.}}; '''2003''': ''Igneous and Metamorphic Petrology'', Blackwell Publishing (2<sup>nd</sup> ed.), ISBN 978-1-4051-0588-0. *{{aut|Canup, R.M. & Asphaug, E.}}; '''2001''': ''Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation'', [[Nature]] '''412''', p.&nbsp;708-712. *{{जर्नल स्रोत | last = Cavosie | first = A. J. | coauthors = J. W. Valley, S. A., Wilde, and E.I.M.F. | date = [[July 15]], [[2005]] | title = Magmatic δ<sup>18</sup>O in 4400-3900 Ma detrital zircons: A record of the alteration and recycling of crust in the Early Archean | journal = Earth and Planetary Science Letters | volume = 235 | issue = 3-4 | pages = 663–681 | doi = 10.1016/j.epsl.2005.04.028 | दुवा = http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6V61-4GDKB05-3&_coverDate=07%2F15%2F2005&_alid=382434001&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_qd=1&_cdi=5801&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_दुवाVersion=0&_userid=10&md5=be47e49c535d059be188b66c6e596dd5 }} *{{en|इंग्रजी मजकूर}}{{aut|Dalziel, I.W.D.}}; '''1995''': ''Earth before Pangea'', Scientific American '''272(1)''', p.&nbsp;58-63 *{{aut|Halliday, A.N.}}; '''2006''': ''The Origin of the Earth; What's New?'', Elements '''2(4)''', p.&nbsp;205-210. *{{aut|Hoffman, P.F.; Kaufman, A.J.; Halverson, G.P. & Schrag, D.P.}}; '''1998''': ''A Neoproterozoic Snowball Earth'', [[Science (journal)|Science]] '''281'''(5381), pp 1342–1346. *{{aut|Ida, S.; Canup, R.M. & Stewart, G.M.}}; '''1997''': ''Lunar accretion from an impact-generated disk'', [[Nature]] '''389''', p.&nbsp;353-357. *{{aut|Kleine, T., Palme, H., Mezger, K. & Halliday, A.N.}}, '''2005''': ''Hf-W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon'', [[Science]] '''310''', pp.&nbsp;1671–1674. *{{aut|Levin, H.L.}}; '''1987''': ''The Earth through time'', Saunders College Publishing (3<sup>rd</sup> ed.), ISBN 0-03-008912-3. *{{aut|Liu, L.-G.}}; '''1992''': ''Chemical composition of the Earth after the giant impact'', Earth, Moon, and Planets '''57(2)''', p.&nbsp;85-97. *{{aut|Lunine, J.I.}}, '''1999''': ''Earth: evolution of a habitable world'', [[Cambridge University]] Press, [[United Kingdom]], ISBN 0521644232. *{{aut|Melosh, H.J.; Vickery, A.M. & Tonks, W.B.}}; '''1993''': ''Impacts and the early environment and evolution of the terrestrial planets'', in {{aut|Levy, H.J. & Lunine, J.I.}} (red.): ''Protostars and Planets III'', [[University of Arizona]] Press, [[Tucson (Arizona)|Tucson]], pp.&nbsp;1339–1370. *{{aut|Morbidelli, A.; Chambers, J.; Lunine, J.I.; Petit, J.M.; Robert, F.; Valsecchi, G.B. & Cyr, K.E.}}; '''2000''': [http://adsabs.harvard.edu/abs/2000M&PS...35.1309M ''Source regions and time scales for the delivery of water to Earth''], Meteoritics & Planetary Science '''35(6)''', p.&nbsp;1309–1320. *{{aut|Newsom, H.E. & Taylor, S.R.}}; '''1989''': ''Geochemical implications of the formation of the Moon by a single giant impact'', [[Nature]] '''338''', p.&nbsp;29-34. *{{aut|Stern, T.W. & Bleeker, W.}}; '''1998''': ''Age of the world's oldest rocks refined using Canada's SHRIMP: The Acasta Gneiss Complex, Northwest Territories, Canada'', Geoscience Canada '''25''', pp 27–31. *{{aut|Torsvik, T.H.}}; '''2003''': ''The Rodinia Jigsaw Puzzle'', [[Science]] '''300''', pp.&nbsp;1379–1381. *{{aut|Wetherill, G.W.}}; '''1991''': ''Occurrence of Earth-Like Bodies in Planetary Systems'', [[Science]] '''253(5019)''', pp.&nbsp;535–538. *{{जर्नल स्रोत | last = Young | first = Edward | date = 2005-07-04 | title = Executive Summary 2005 | दुवा = http://nai.arc.nasa.gov/team/index.cfm?page=execsumm&teamid=26&year=7 | access-date = 2009-11-18 | archive-date = 2007-11-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071114084855/http://nai.arc.nasa.gov/team/index.cfm?page=execsumm&teamid=26&year=7 | url-status = dead }} *{{aut|Xiao, S. & Laflamme, M.}}; '''2009''': ''On the eve of animal radiation: phylogeny, ecology and evolution of the Ediacara biota'', Trends in Ecology and Evolution '''24''', pp 31–40. ==बाह्य दुवे== *[http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/splash.html Cosmic Evolution] — a detailed look at events from the origin of the universe to the present *Valley, John W. “[http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&colID=1&articleID=0005FA5D-5F7C-1333-9F7C83414B7F0000 A Cool Early Earth?]” ''[[Scientific American]]''. 2005 October 58–65. – discusses the timing of the formation of the oceans and other major events in Earth’s early history. *[[Paul Davies|Davies, Paul]]. “[http://www.guardian.co.uk/science/story/0,3605,1671164,00.html Quantum leap of life]”. ''[[द गार्डियन]]''. 2005 [[December 20]]. – discusses speculation into the role of quantum systems in the origin of life *[http://www.johnkyrk.com/evolution.html Evolution timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022084620/http://johnkyrk.com/evolution.html |date=2012-10-22 }} (uses [[Adobe Shockwave|Shockwave]]). Animated story of life since about 13,700,000,000 shows everything from the big bang to the formation of the earth and the development of bacteria and other organisms to the ascent of man. * [http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&articleID=0005FA5D-5F7C-1333-9F7C83414B7F0000 Scientific American Magazine (October 2005 Issue) A Cool Early Earth?] * [http://cosmographica.com/gallery/portfolio/portfolio2007/content/442_CoolEarlyEarth_large.html Artist's Conception of Cold Early Earth] *{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = Taylor | पहिलेनाव = G. Jeffrey | दिनांक = [[April 26]], [[2004]] | दुवा = http://solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=446 | title = Origin of the Earth and Moon | प्रकाशक = [[NASA]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-27 | archive-date = 2012-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121029082801/http://solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=446 | url-status = dead }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:पृथ्वी|इतिहास]] 2u2l9mbk7opqoi6tg55v1esm22mn5xm 0 71194 2705187 2618184 2026-08-24T09:52:27Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705187 wikitext text/x-wiki '''अश्वगंधा''' (इंग्रजीत Winter cherry; शास्त्रीय नाव Withania somnifera) ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. हिला आस्कंद, अश्वगंधा, ढोरकामुनी, ढोरगुंज, कामरूपिनी या नावाने सुद्धा ओळखले जाते. आयुर्वेद उपचारांमधील ही महत्त्वाची वनस्पती आहे. हिला इंडियन जिनसॅंग म्हणून ओळखले जाते. वृष्य व वाजीकर अशी ही वनस्पती आहे. 'बुढापे का सहारा अश्वगंधा विधारा।।' अशी एक म्हण प्रसिद्ध आहे. [[चित्र:Ashwagandha (Withania somnifera).jpg|250px|right|thumb|अश्वगंधा]] [[File:ashvagandha.jpg|thumb|अश्वगंधा]] [[File:Withania somnifera00.jpg|thumb|फुल]] [[File:WithaniaFruit.jpg|thumb|फळ]] ही एक लहान, कोमल बारमाही झुडूप आहे जी 35-75 सें.मी. पर्यंत उंच वाढते. हिच्या शाखा मध्यवर्ती खोडापासून चोहोबाजूला विस्तृत असतात. पाने गडद हिरव्या रंगाची, निस्तेज पांढरा [[रंग]] वरून लावल्या सारखी, लंबवर्तुळाकार असतात. पाने साधारणत: 10-12 सेमी (4 ते 5 इंच) लांब असतात. फुले लहान, हिरव्या आणि बेल (घंटा)आकाराचे असतात. पिकलेली फळे केशरी-लाल रंगाची असतात. या फळांना '''कामुन्या''' असे बोलीभाषेत म्हटलं जातं. प्रत्येक फळात अनेक छोटछोट्या बिया असतात. ही फळे पक्षी [[किटक]] आणि [[मुंग्या]] आवडीने खातात. बियांची उगवण क्षमता कमी असते. झाडाची मुळे 30-45 सेमी लांब, मुळा सारख्या, 2.5-3.5 सेमी जाड असतात. मुळांचा बाह्य रंग तपकिरी असून, आतून पांढरा असतो. या मुळ्यांचा उपयोग आयुर्वेदात प्रामुख्याने केला जातो. आयुर्वेदामध्ये अश्वगंधा ह्या वनस्पतीला खुप महत्व आहे. अश्वगंधा ह्या वनस्पतीचे फायदे आरोग्यासाठी भरपूर आहेत. तणाव आणि चिंता कमी करण्यासाठी प्रामुख्याने अश्वगंधा ह्या वनस्पतीचा वापर आयुर्वेदामध्ये केला जातो. अश्वगंधा ची मुळे पावडर स्वरूपात किंवा मुळ देखील आयुर्वेदिक दुकानामध्ये मिळतात. शिवाय अश्वगंधा च्या टॅबलटे देखील उपलब्ध आहेत.अश्वगंधा ही इतर औषधे तयार करण्यासाठी देखील उपयोगी ठरते. '''मुळ्यातील रासायनिक घटक''' <br/> अश्वगंधाच्या मुळांमध्ये अल्कॉइड्सची तीव्रता 0.13 ते 0.31 टक्के आहे. त्यात लक्षणीय व्हिडानिन अल्कालाईइड्स आहेत, जे एकूण अल्कधर्मीयांपैकी 35 ते 40 टक्के आहेत. हिच्या दोन जाती असतात. # देशी- ही जंगलामध्ये आढळते. # ही पेरणी करून उगविली जाते. हिच्या मुळांचा वापर आयुर्वेदचिकित्सेमध्ये केला जातो. बकरीच्या मांसापासून तयार केलेला रस्सा व अश्वगंधा यांचा वापर करून बनवलेले'''अजाअश्वगंधादि लेहम्''' नावाचे औषध आयुर्वेद चिकित्सेमधे वजनवर्धक व शक्तिवर्धक म्हणून वापरतात. ==लागवड== अश्वगंधा ची मोठ्या प्रमाणावर [[शेती]]द्वारे लागवड केली जाते. ==आयुर्वेदिक उपयोग== ===अश्वगंधाचे रसपंचक=== * रस - मधुर, तिक्त, कषाय * विपाक- मधुर * वीर्य- उष्ण * गुण- लघु, स्निग्ध * कर्म- शुक्र, बल्य ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==हे सुद्धा पहा== * [[विकिपीडिया:वनस्पती/यादी]] [[वर्ग:आयुर्वेद वृक्ष]] [[वर्ग:आयुर्वेदिक औषधे]] [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] ndlcq7eypkt6pl4h7lnoet2s74i4yds 0 71655 2705093 2341281 2026-08-24T06:09:50Z ~2026-46135-18 186622 /* हे सुद्धा पहा */ 2705093 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विधी महाविद्यालय''' हे नागपुरात असणारे एक विधी महाविद्यालय आहे. == हे सुद्धा पहा == * [[बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[विकिपीडिया:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] {{नागपूर}} [[वर्ग:नागपूर]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] [[वर्ग:नागपूर जिल्ह्यातील शैक्षणिक संस्था]] [[वर्ग:अत्यंत छोटी पाने]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील विधी महाविद्यालये]] h6qjnoka0naam0acfeqo85yt9j71ew7 0 72056 2705096 2689223 2026-08-24T06:11:22Z ~2026-46135-18 186622 /* हे सुद्धा पहा */ 2705096 wikitext text/x-wiki {{पुनर्लेखन}} {{npov}} ==दलित वाङ्मयाची वाटचाल== '''दलित वाङ्मयाचा''' उदय १९६० नंतर झाला. [[चीड]] आणि [[बंड]] ही चळवळीची दोन प्रमुख वैशिष्ट्ये होती; तर वेदना विद्रोह आणि नकार ही या साहित्यातील महत्त्वाची तत्त्वे होती.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mourya|first=dr. Kalpana|date=2017-06-02|title=दलित चेतना एवं साहित्य|url=http://dx.doi.org/10.24321/2456.0510.201704|journal=Anusanadhan: A Multidisciplinary International Journal (In Hindi)|volume=2|issue=1|pages=25–38|doi=10.24321/2456.0510.201704|issn=2456-0510}}</ref> स्वातंत्र्य, समता, बंधुता, विज्ञाननिष्ठा, न्याय आणि लोकशाही ही मूल्दोये दलित साहित्याचा मूलाधार आहेत.{{संदर्भ हवा}} [[हिंदू|हिंदु]] समाज व्यवस्थेमध्ये जातीची उतरंड आहे. त्अयामुळे उच्माच जात व कनिष्नुठ जात अशी विषमता असून 'दलितत्त्व' हे या विषमतेचे अपत्य आहे. दलितांवर या विषमतावादी समाजव्यवस्थेने पिढ्यांपिढ्या अन्याय केला. त्याला विरोध करण्यासाठी [[साहित्य]]कलेला दलितांनी त्यांच्याविरुद्ध लढण्याचे एक हत्यार बनविले आहे. त्यामुळे दलित लेखकांची जबाबदारी या विषमतेविरुद्लेध लेखन करून लढा देणे ही आहे, असे हा साहित्यप्रवाह मानतो. ही जबाबदारी स्पष्ट करताना [[अण्णा भाऊ साठे]] , "आम्ही दलित साहित्यिकांनी दलितांना वास्तव जगण्याच्या सर्व जुलुमातून मुक्त करणारे साहित्य निर्माण केले पाहिजे' असे यांनी सांगितले आहे.{{संदर्भ हवा}} शत्रूंवर मात करण्यासाठी आयुधापेक्षा विचार हे फार मोठे [[शस्त्र]] आहे. ही इतिहासाची साक्ष असून [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी देखील रक्तपातविरहित [[समाज परिव‍तन|समाज परिवर्तनासाठी]] शब्दशस्त्रांचाच वापर करून, आपल्या तत्त्वज्ञानाच्या सामर्थ्यावर भारतीय समाजात परिवर्तन घडवून आणले. अण्णा भाऊ साठे यांनी त्याच शब्दसामर्थ्याची जाणीव ठेवून समाजप्रबोधनासाठी लेखनमाध्यम उपयुक्त असल्याचे दलित साहित्यिकांना सांगितले. त्याचप्रमाणे स्वतःही लेखन केले. दलितकथा लिहून त्यांनी मोलाचे काम केले आहे. == दलित लेखनाचे प्रकार== === आत्मकथन === मराठीमध्ये दलित आत्मकथने हा प्रकार इ.स.१९६० नंतरच्या काळात मराठीत विशेष लोकप्रिय झालेला असून दलित साहित्यालाच नव्हे तर मराठी साहित्याला समृद्ध केलेले आहे. आत्मकथनांमुळे मराठी साहित्य राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पातळीवर पोहोचलेले आहे. [[बलुतं]]- [[दया पवार]], [[आठवणींचे पक्षी]]- [[प्र.ई. सोनकांबळे]], [[उपरा]]- [[लक्ष्मण माने]], [[मुक्काम पोष्ट देवाचे गोठणे]]- [[माधव कोंडविलकर]], [[जिणं आमुचं]]- [[बेबी कांबळे]], [[मला उद्ध्वस्त व्हायचंय]]- [[मल्लिका अमरशेख]], [[माझ्या जल्माची चित्तरकथा]]-[[शांताबाई कांबळे]], [[उचल्या]]- [[लक्ष्मण गायकवाड]], [[कोल्हाट्याचं पोर]]- [[किशोर शांताबाई काळे]], [[अक्करमाशी]]- [[शरणकुमार लिंबाळे]], [[बेरड]]- [[भिमराव गस्ती]], काट्यावरची पोटं- उत्तम बंडू तुपे, [[आमचा बाप आन् आम्ही|आमचा बाप आन आम्ही]]- [[नरेंद्र जाधव]], अंतःस्फोट- कुमुद पावडे, [[तराळ अंतराळ]] - [[शंकरराव खरात]], [[ढोर]] - [[भगवान इंगळे]], संगराच्या पायवाटा - मारोतराव गोविंदराव भवरे ही मराठीतील काही गाजलेली दलित आत्मकथने आहेत. == नाटके == ही नाटके अशी आहेत; वाटा पळवाटा (दत्ता भगत), अमली (ऋषिकेश सुलभ), अश्मक (दत्ता भगत), आगट (अशोक बुरबुरे), आग्या वेताळ (जॉनी मेश्राम), उचक्का ([[लक्ष्मण गायकवाड]]), कथा खैरलांजी (प्रा. अनिलकुमार साळवे), कॅम्पस (वामन तावड़े), काॅम्रेड जोशी (अमर रामटेके), कालचक्र (हेमचंद्रजा), काळोखाच्या गर्भात (भि.शि. शिंदे), कैफियत ([[रुस्तुम अचलखांब]]), कोर्ट मार्शल (स्वदेश दीपक), खेळीया, गांडू बगिचा (नामदेव ढसाळ यांच्या कवितासंग्रहावर आधारित एकांकिका), गावकी (आत्मचरित्र, रुस्तुम अचलखांब), चक्रांत, जय जय रघुवीर समर्थ, जाता नाही जात (सिद्धार्थ तांबे), झाडाझडती (शिल्पा मुंब्रिसकर), झुंबर विदूषक (प्रभाकर दुपारे), बाबा भांड लिखित ‘तंट्या’ कादंबरीवर आधारित ‘तंट्या’ तनमाजोरी, तृष्णापार ([[फ.मु. शिंदे]]), थांबा रामराज्य येत आहे (प्रकाश त्रिभुवन), देवनवरी, किरवंत ([[प्रेमानंद गज्वी]]), धादान्त खैरलांजी ([[प्रज्ञा पवार]]), पांढरा बुधवार, पुन्हा एकदा नव्याने (भगवान हिरे), पैदागीर, पोतराज, बळी अडगुळ (गुणशेखरन), भाई तुम्ही कुठे आहांत? (डॉ. ऋषिकेश कांबळे), महाभोज (मन्नू भंडारी), युगयात्रा (म.भि. चिटणीस), रापी (संजय जीवने), (डॉ. अरुण मिरजकर ) निब्बान, पिलर, ब्लॅक नाईटस ..... अंडरग्राऊंड व्हाया भीमनगर मोहल्ला (राजकुमार तांगडे), सुनो शेफाली (कुसुमकुमार), सुंबरान (रामदास कांबळे), स्त्री (कमल अडिकणे, १९८०), स्मारक (कुमार देशमुख), आदि. {{संदर्भ हवा}} * सन १९८२मध्ये पहिला दलित नाट्यमहोत्सव. ===दलित रंगभूमीचा उदय=== * सन १९५५मध्ये मिलिंद महाविद्यालयात स्नेहसमेलनाला डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर पाहुणे म्हणून आले होते. त्यांनी तिथे विद्यार्थी व प्राध्यापकांनी सादर केलेली नाटके पाहिली. सर्वसाधारण विषयावर नाटके लिहिण्यापेक्षा 'दलित जीवनावर नाटके लिहा' असे त्यांनी सांगितले आणि तिथेच दलित रंगभूमीची मुहूर्तमेढ रोवली गेली. मिलिंद महाविद्यालयाचे प्राचार्य म.भि. चिटणीस यांनी 'युगयात्रा' (१९५६) लिहून आंबेडकरांच्या समाजप्रबोधन हाकेला प्रतिसाद दिला. १९५६ मध्ये नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर डॉ. आंबेडकरांच्यासमोर या नाटकाचा प्रयोग झाला. त्यानंतर काही वर्षात दलित व अन्या लेखकांनी अनेक दलित नाटके, एकांकिका लिहिल्या.{{संदर्भ हवा}} * 'दलित' ह्या शब्दाचाच अर्थ मुळी पीडलेले, नाडलेले, तुडवलेले, शोषित, वंचित, उपेक्षित, असा आहे. अशा समूहाचा दडपलेला आवाज ज्या नाटकामध्ये, ज्या जाणिवेने प्रगट होतो, ते दलित नाटक होय.{{संदर्भ हवा}} ===दलित नाटकांची वैशिष्ट्ये=== * मराठी नाटय परंपरेच्या इतिहासात दलित नाटकांचे वेगळे अस्तित्त्व आहे हे मान्य करायला हवे. आजपर्यंत लिहण्यात आलेली दलित नाटके ही सामाजिक परिवर्तनाची आणि सामाजिक बांधिलकीचे केंद्रबिंदू आहेत. म्हणजेच सामाजिकतेला व परिवर्तनाला सामोरे जाणारे विचारप्रवाह दलित नाटकाला मंजूर आहेत. * या देशातील समाजव्यवस्थेला एक जबरदस्त हादरा देणारे धारदार हत्यार म्हणून दलित नाटकाचे एक वेगळे अस्तित्त्व आहे. दुसरी गोष्ट म्हणजे नाट्य परंपरेतील नाटकीपणा दलित नाटकाला मान्य नाही. * प्रस्थापित वर्गाकडून दलितांवर होणाऱ्या अन्याय, अत्याचाराला वाचा फोडण्याचे कार्य दलित नाटकाने केले आहे. * आपल्या वेदना दलित नाटककारांनी नाटक व एकांकिकातून मांडल्या. * इतर दलित साहित्यप्रकाराप्रमाणे वेेदना, विद्रोह, नकार ही दलित नाटकाची वैशिष्ट्ये आहेत. * दलित नाटक सामाजिक दुःखातून जन्माला येते. दलित नाटकातून येणारा इतिहास हा केवळ एक इतिहास म्हणून येत नाही तर मानवी संस्कृतीची साक्ष म्हणून येतो. दलित नाटक हे इतिहासाचे गोडवे गात नाही, तर इतिहासाचे विश्लेषण करून भविष्याचा वेध घेते. * मानवतेविषयी, माणुसकीविषयी दलित नाटक आग्रही आहे. * दलित नाटक हे वैचारिक बांधिलकी मानणारे, अखिल मानव कल्याणासाठी सिद्ध झालेले व ह्या जगात जे सर्वोत्तम असे मूल्य 'माणूस' त्याच्या रक्षणासाठी सिद्ध झालेले आहे. ===दलित नाटकांचे स्वरूप आणि वाटचाल === मानवी मन निर्भय करणारे, रोखठोकपणाची भाषा बोलणारे, प्रस्थापितांविरूद्ध उघडपणे संघर्ष करणारे हे दलित नाटक, मनोरंजनापेक्षा प्रबोधनाचीच कास पत्करते. विद्रोही जाणिवांचा पेटता आविष्कार म्हणजे दलित नाटक. वेदनाचा हुंकार म्हणजे दलित नाटक. काही नव्या विरोधी आणि विद्रोही जाणिवा पोटात घेऊन दलित रंगभूमीने आपल्या प्रवासाला सुरुवात केली. ज्या अनुभवांना, जीवनाला, दलित नाटककारांनी आकार दिला, ते अनुभव विदारक रीतीने आपल्या उघड्या नागड्या स्वरूपात समोर आले. त्यामुळेच दलित विषयावरील ही नाटके लक्षवेधी ठरतात, महत्त्वाची ठरतात. तर कधी कधी प्रस्थापितांच्या जाणिवेला, चमत्कारिक, ओंगळ, प्रक्षोभक व अस्वस्थ अशा स्वरूपाची वाटतात.(उदा.'तनमाजोरी' व 'देवनवरी' ह्या नाटकांचा शेवट इ. तेव्हा ह्या दलित नाटकांत नाटककारांनी आपले विशिष्ट अनुभव मांडले आहेत, त्यांचे वेगळेपण लक्षात घेण्यासारखे आहे. गेल्या दोन दशकांपूर्वी (केव्हापासून मोजायची?) मराठीत दलित विषयावरील व दलित जाणिवांविषयीच्या नाटकांना बहर आला. दलित लेखकांनी दलित नाटक व रंगभूमी दलित चळवळीचे एक साधन बनविले आहे. ह्या वर्गाच्या वाट्याला आलेले दैन्य व अप्रतिष्ठा ही माणसाला किती खालच्या पातळीवर नेते याचे विषण्ण करणारे दर्शन या नाटकांत घडते. (उदा. 'तनमाजोरी'तील वेठबिगारी, 'खेळीया'तील नारायणचा खून इ.). तरीदेखील दलित समाजाला हळूहळू प्रबोधनाची चाहूल लागल्याने ह्या दलित रंगभूमीच्या माध्यमातून दलितांच्या जीवनातच नव्हे तर सबंध समाजात होत असलेल्या परिवर्तनाचीही कल्पना येऊ शकते.(उदा.' युगयात्रा ' व 'कैफियत' नाटक). दलित नाटक हे केवळ आंबेडकरी विचारांच्या प्रचारासाठीच जन्मले नसून त्या विचारांच्या साक्षात्कारासाठी जन्मले आहे. दलित रंगभूमी आणि चळवळीतील हा जिवंतपणा आंबेडकरी विचारांच्या चळवळीमुळे आणि चळवळीतून जन्माला आला आहे. ह्या लढ्याने सांस्कृतिक क्रांतीला जन्म दिला. तेव्हा ह्या दलित नाटकाचा निर्मितीची मूळ प्रेरणा, म्हणजे 'आत्मशोध ' होय. स्वत्वाचा शोधाविषयीचे प्रश्न दलितांच्या जीवनात निर्माण झाले. जगण्याच्या दणकट जिद्दीमुळे सोसाव्या लागणाऱ्या यातनांमधून जन्मलेले हे प्रश्न आहेत. म्हणून दलित रंगभूमीवरील चळवळीच्या .नाटकांमध्ये अनुभवाचा जिवंतपणा आहे. ह्या दलित नाटकांचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात आढळून येणारा सामाजिक संदर्भ होय. " आंबेडकरी विचार आत्मसात केल्यामुळे प्राप्त होणाऱ्या जीवनविषयक दृष्टिकोनाच्या आधारे स्वतःला आणि स्वतः भोवतीच्या वास्तवाला जाणून घेण्याच्या उत्कट इच्छाशक्तीचा शब्दरूप आविष्कार म्हणजे दलित नाटक " असे प्रा.दत्ता भगत यांनी एके ठिकाणी म्हणले आहे . आंबेडकरी तत्त्वज्ञानाची शक्ती घेऊन कोणत्याही संघर्षात सिद्ध झालेली आंबेडकरी चळवळ ही दलित नाट्य चळवळीची प्रेरक शक्ती आहे. दलित शोषितांची अस्मिता जागृत केली.म्हणून आंबेडकरी चळवळीशी दलित रंगभूमीचे जे नाते आहे ते विसारस येत नाही असे डॉ. भालचंद्र फडके यांचे मत आहे ते योग्यच म्हणले पाहिजे. {{संदर्भ हवा}} मराठी नाटकांच्या इतिहासातील हा दलित नाटकांचा प्रवाह अविभाज्य भाग आहे . हा दलित नाट्यचळवळीचा नवोन्मेष प्रवाह म्हणजे नावीन्याचा, नवसमाज जाणिवांचा एक नवा आकृतीबंध आहे असे म्हटल्यास ते वावगे होणार नाही. मानवी जीवनविषयक मूल्य, परिवर्तनशील समतेचा प्रवाह बलदंड करणारी अशी ही दलित नाटके आहेत. उदा० .न्याय, मन्वंतर इत्यादी. तसेच मध्यमवर्गीय जाणिवांवर आघात. उदा. आम्ही देशाचे मारेकरी. याबरोबरच अंधश्रद्धाविरोधी जागृती. "थांबा रामराज्य येतंय", "पोतराज ", "देवनवरी" इत्यादी. परिवर्तनाचा विचार देणाऱ्या नाट्यकृती 'भिक्षुणी वासवदत्ता', 'न्याय ', मुख्य म्हणजे बौद्ध धम्मातील सद्धम्माचा विचारही काही दलित नाट्यकृतींत आढळतो. विषम समाजरचनेचा व अर्थव्यवस्थेचा धिक्कार, आदर्श मानवी जीवनाचा स्वीकार ही दलित नाटकाची प्रयोजने आहेत . तेव्हा दलित नाटक ही सामाजिक व सांस्कृतिक चळवळ आहे. निव्वळ मनोरंजन हा उद्देश तिच्या पाठीमागे नाही. येथील रुढी परंपरेने, जाती धर्माने एका विशिष्ट समाजाचे, माणुसकीचे अधिकार नाकारणे, त्याविरुद्ध विद्रोह करण्याची दलित रंगभूमीची भूमिका आहे. शिवाय दलित रंगभूमीने ही प्रस्थापित परंपराही नाकारली आहे. दलित नाटकाचा सांधा वर्तमानाशी आहे. कारण दलित नाटक हे दलितांच्या वर्तमान चळवळीतून जन्माला येत आहे. चळवळ जन्मदात्री असल्यामुळे येथे हाडाचा जिवंतपणा आहे. तसा हा जिवंतपणा येथील मातीतून उगवला आहे. त्यामुळे ह्या नाटकात तंत्राचीही मोडतोड केलेली आढळते .उदा. ('थांबा ! रामराज्य येतंय') दलित नाटकात मूळ संकेतांचे भंजन केलेले आढळते. दुःख टोकदार करण्यातून कधी वक्तृत्वाचा, तर कधी आवेशाचा आधार घेतलेला आढळतो. (उदा० 'काळोखाच्या गर्भा'तील सूत्रधाराचा सुरुवातीचा व शेवटचा भाग) दुःखाची उत्कटता व्यक्त करण्यासाठी दलित नाटक कधी कवितेकडे सरकते. उदा. 'साक्षीपूरम', 'न्याय', 'युगयात्रा', ' कैफियत' मधील काव्यपंक्ती इत्यादी. अशा तऱ्हेने दलित रंगभूमीवर सादर होणाऱ्या नाट्यकृतींना एक दिशा आहे . स्वतःची गती आहे, एक इतिहास आहे. स्वतःचे असे एक तत्त्वज्ञान आहे भारतीय समाज हा विषमतेवर आधारित असल्यामुळे माणूस माणसापासून अलग झाला, वेगळा झाला. आता तसे न होता समान मानवी मूल्यांची समाजमंदिरात प्रतिष्ठापना करण्याचे ध्येय बाळगणारे दलित नाटक आज आपल्यासमोर उभे आहे. दलित नाटकांचे विषय दलितांवरील अत्याचार, त्यांची उपेक्षा, त्यांच्या जीवनातील दुःखे आणि सर्व प्रकारच्या अन्यायाविरुद्ध बंड असे असावेत हे स्पष्टच आहे. परंतु दलित नाटके म्हणजे केवळ एवढेच नव्हे; ह्या सर्व दलित नाटकांतून धर्मशास्त्रांतून निर्माण झालेली अंधश्रद्धा, दैववाद, जातीयवाद यांवर कठोर आणि मर्मग्राही आघात आहे. शिवाय या दलित नाटकांत विद्रोह व बंडखोरीचे लक्षण असून दुःख आणि आक्रोशही त्यांच्या जोडीला जाणवतो . परंतु ही नाटके निराश आणि वैफल्यग्रस्त नाहीत. हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ह्या दलित रंगभूमीवरील नाटकांचे आणखीही वैशिष्ट्य सांगताना, ते केवळ दलितांच्या दुःखांपुरते मर्यादित नाही. तर मजुरांची होणारी पिळवणूक 'तनमाजोरी' आणि साऱ्या जगभराच्या मानवी अन्यायाविरुद्ध दंड थोपटून उभे राहण्याची क्षमता व निर्धार ह्या नाटकाच्या शब्दाशब्दांतून व्यक्त होतो. ह्या दलित रंगभूमीवरील नाटकात अस्पृश्यांच्या वाट्याला आलेले हिणकस जीवन, दारिद्ऱ्य उपासमार, पोटासाठी चाललेली धडपड , अस्पृश्यतेमुळे समाजजीवनात होणारी उपेक्षा, दलितांवर सवर्णाकडून होणारे अत्याचार, अंधश्रद्धा , गैरसमजुती यांचे प्रामुख्याने चित्रण आलेले आहे . तसेच दलितेतर समाजाबद्दल आणि त्यांच्या सर्वकष परंपरेबद्दल दलितांना आलेली चीडही समजून येते.{{संदर्भ हवा}} दलित रंगभूमी आणि चळवळीचे नाटककार सामाजिक बांधिलकी मानणारे आहे. ह्या बांधिलकीमुळेच समाज व्यवस्थेने निर्माण केलेल्या विषमतेची व अन्यायाची चित्रे चळवळीच्या नाटकातून रेखाटण्यास उद्युक्त झालेले दिसतात. ह्या जाणिवेने निर्माण होणारे ताणतणाव त्यांनी धिटाईने व बारकाईने चित्रित केलेले आहेत. आजच्या दलित रंगभूमीवरील नाटकांचे स्वरूप प्राधान्याने प्रतिक्रियात्मक, निषेधात्मक , नकारप्रचुर असे आहे . त्यात बंडखोरी , संतप्तता, आक्रमकता, त्वेषपूर्णता, झालेल्या अन्यायाचा दंश, सरळ सरळ आणि उघड स्वरूपात बहुतांशी प्रगट असल्याचे दिसून येते. जळजळीत वेदना भोगणारा दलित माणूस ह्या दलित नाटकांत प्रथमच भेटतो. देव, दैव अंधश्रद्धा, कर्मकांड, पुराणमतवाद किंवा पारंपरिक संकल्पना नाकारणे, तसेच बद्ध विचारातून आलेला अनिश्वरवाद, अनात्मवाद, तर्कवाद, बुद्धिप्रामाण्यवाद, नीतिवाद स्वीकारणे हेच दलित जाणिवेचे नाटक होय! सामाजिक क्रांतीचे एक साधन म्हणून दलित नाट्य चळवळीचा विचार होत असला तरी ह्या विषयाच्या अनुषंगाने कलात्मकतेचा ही विचार होणे आवश्यक आहे. दलित रंगभूमीवरील नाटके ही प्रचारी असल्यास हरकत नाही; पण प्रचारालाही कलात्मकतेचे भान असणे आवश्यक आहे. आक्रस्ताळी लेखनातून काहीच साध्य होत नाही हे लक्षात घेऊन दलितांना सोसाव्या लागणाऱ्या दुःखांचे, व्यथांचे दर्शन या नाटककारांनी जरुर दाखवावे, पण त्याचे प्रदर्शन करण्याची वृत्ती असू नये, हे महत्त्वाचे आहे. ह्या सगळ्या दलित नाटकात आता एक प्रकारचा एकसुरीपणा जाणवू लागला आहे. त्याच एक आवर्त निर्माण झाले आहे. त्या दलित नाटकाच्या मुळाशी जी बंडखोर वृत्ती आहे, त्याचा परिपोष करण्याऐवजी आपले नाटक हे एका मोठ्या व्यापक चळवळीचे शक्तिस्थान आहे, याचे ह्या दलित नाटककारांनी अजिबात भान विसरता कामा नये. या सर्वच दलित नाटकांमध्ये नाट्यप्रयोगाचे सर्व गुण ओतप्रोत भरलेले आहेत. त्यातील आशय व्यापक आणि सखोल आहे . अभिव्यक्ती चैतन्यपूर्ण आणि नाविन्यपूर्ण आहे आणि तांत्रिकदृष्ट्याही ते अधिक सफाईदार आहे. मात्र ह्या सर्व नाटकांमध्ये अनुभवाची खोली वाढणे आणि मानवी समाजातील गुंतागुंतीचे योग्य दर्शन घडविणे आवश्यक आहे. दलितांना येणारे विदारक अनुभव एका नाट्यात खच्चून भरण्यापेक्षा एका एका अन्यायाच्या, उपेक्षेच्या घटना, घडामोडी याभोवती कथासूत्र गुंफून त्यातून मानवी मनाच्या स्वभावाच्या क्रिया- प्रतिक्रिया, आघात- प्रत्याघात यांचे कौशल्यपूर्ण- कलापूर्ण चित्रण प्रतिबिंबित करण्याचा प्रयत्न होणे या गोष्टीकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. दलित रंगभूमीवरील नाटके प्रचारी, एकसुरी, बेेेढब आहेेेत. ती फारच 'लाऊडी' (भडक) आहेत अशी टीका वारंवार केली जाते. याला उत्तरही असे देण्यात येते की, दलित नाटक व सामाजिक समस्या, दलित जीवन हे वेगळे असू शकत नाही; ते अविभाज्य घटक आहेत. चांगली कलाकृती हे नेहमीच जीवनमूल्यांचा प्रचार करीत असते, म्हणून कलावंत व प्रचारक यांच्यातील अविभाज्य रेषा पुसून टाकता येत नाही. सामाजिक समस्याप्रधान नाटकातून एखाद्या तत्त्वाची व मूल्यांची मांडणी होत असेल तर आणि नाट्यमयतेला बाधा देत नसेल तर केवळ दलित नाटक आहे असे म्हणून त्यावर टीका करणे योग्य होणार नाही.दलित नाटक भडक आहे , तसेच दलित रंगभूमीतील नाटकात व्यक्त होणारे सामाजिक वास्तव एकपदरी आहे, असे म्हणले जाते. पण ही गोष्ट विषय वस्तूच्या मर्यादेमुळे आलेली नसून नाट्य विषयाच्या अपुऱ्या कलहामुळे निर्माण झाली आहे; ही वस्तुस्थिती आहे. ह्याकडे बऱ्याच या दलित नाट्यसंमेलनाच्या अध्यक्षांनी लक्ष वेधले आहे. दलित रंगभूमीतील नाटकात तोचतोपणा टाळण्यामध्ये प्रामुख्याने प्राध्यापक दत्ता भगत मलाकर डहाट, टेक्सास गायकवाड, प्रेमानंद गज्वी, रामनाथ चव्हाण, भि.शी. शिंदे इत्यादी आघाडीवर असून त्यांच्या नाट्य कलकृती मधील विविधता ही लक्षणीय आहे. प्रस्तुत दलित रंगभूमीवरील नाट्यकृतींचे अंतरंग तपासताना असे दिसून येते की , लेखकांनी ह्या नाटकात दलितांच्या जीवनाशी निगडित असणाऱ्या समस्या व प्रश्न यांनाच अधिक प्राधान्य दिलेले दिसून येते. त्या दृष्टिकोनातून ही नाटके संघर्ष प्रधान असण्याबरोबरच समस्याप्रधान असलेली अधिक जाणवतात. याचे कारण म्हणजे समस्येतून संघर्ष निर्माण झाले आहेत . दलितांना आपले प्रश्न व समस्या यांची जाणीव होणे हीच मुळी दलित नाट्यप्रयोजनांची व अस्मितेची निदर्शक मानता येईल. त्या दृष्टिकोनातून ही नाटके संघर्षप्रधान असण्याबरोबरच समस्याप्रधान असलेली अधिक जाणवतात. याचे कारण म्हणजे समस्येतून संघर्ष निर्माण झाले आहेत. दलितांना आपले प्रश्न व समस्यांची जाणीव होणे हीच मुळी दलित नाट्यप्रयोजनांची व अस्मितेची निदर्शक मानता येईल. संघर्ष हा नाट्याचा प्राण असून दलित नाटकांचा तर तो अभिजात पैलु आहे . कारुण्य व संघर्ष नाट्य रूपाने सादर होत असताना त्यामध्ये दलित जीवनाचे रंग-रूप यांचा जिवंतपणे आविष्कार होतो यात शंका नाही. मानवी जीवनातील दुःखांच्या व वेदनांच्या आघातांनी सोसलेल्या दलीतांचा , त्यांच्या स्वतःचा असा हा जीवन अनुभव हाच ह्या नाटकातील संघर्षाचा स्थायीभाव आहे. दलित नाटक हे 'दलित' जीवनाचे नाट्य असल्याने ते प्रस्थापित रंगभूमीला जवळचे राहणार नाही,हे उघड आहे. ग्रामीण भागातील महार, मांग, चांभार, लोहार, सुतार, घिसाडी, कैकाडी, साळी, कोळी, कोष्टी, कुंभार, भराडी, अशा बारा बलुतेदारांचे, आदिवासींचे, कष्टकऱ्यांचे, कामगारांचे, पिचलेल्यांचे, रंजल्या - गांजल्यांचे, अन्याय-अत्याचारग्रस्तांचे प्रश्न दलित साहित्याने, दलित नाटकांनी प्रकर्षाने मांडले. या दलित रंगभूमीवर दलितांच्या जीवन दर्शनाच्या अनुषंगाने प्रगट झालेला विद्रोह व नकार प्रामुख्याने दलित मुक्ती कडे झेपावणारा आहे. प्रस्थापित समाज व संस्कृती यांवर हल्ला चढविताना या नाटकातून विद्रोहाचा अंगार ठसठसितपणे प्रगट झाला आहे. दलितांनी ज्या मूल्यसंकल्पना स्वीकारल्या आहेत त्यासाठी या नाटकातील संघर्ष निर्माण झाला आहे , तो वास्तव पूर्ण पातळीवरचा असून त्याआधारे "स्व" त्वाचा शोध , परंपरेला नकार , परिवर्तनाची दृष्टी , क्रांती प्रवणता , जीवनातील न्याय , स्वातंत्र्य , समता , बंधुता यांच्याशी बांधिलकी इत्यादी असणे प्रस्तुत दलित नाटकात व्यक्त होतात . याशिवाय प्रस्थापितांच्या विरोधातील दलित मनात असलेली चीड तीव्रतेने प्रगट होते. दलितांचे जीवन, त्यांचे राहणीमान, त्यांचे त्यांच्यातील परस्पर संबंध , त्यांचे भाव , विचार त्यांची राजकीय सामाजिक चळवळ पाहतांना भडक विषय ,आक्रस्ताळी भाषा, हृदयाला थेट जाऊन भिडणारा असे हेच दलित जीवन दर्शनाची प्रमुख अंग आहे. ह्या बहुतांश नाटकातील दलितांचे प्रश्न व समस्या यांचे स्वरूप एक सारखे असल्याचे दिसून येते. राखीव जागा , अस्पृश्यता , आंतरजातीय दलित-सवर्ण प्रेमविवाह संबंध , पिण्याचा पाण्याचा प्रश्न , जातीयता , अंधश्रद्धा , समाजकारण , राजकारण , दलित चळवळ , नामांतर इत्यादी प्रश्न बहुतांशी दलित नाटकात आढळले आहेत . दलितांचे दुःख हे एक सांस्कृतिक दृष्ट्या नाकारलेल्या माणसाचे दुःख आहे. मानव्यच नाकारल्या गेलेल्या दलित व्यक्तीचे दुःख आहे . त्यामुळे ह्या दुःख , व्यथा आणि वेदना यांचा अविष्कार आवेशाने , त्वेशाने दलित रंगभूमीवरील नाट्य कृतीतून व्यक्त होणे यात अस्वाभाविक असे काहीच नाही. ह्या दलित नाटकातील संघर्षाच्या संदर्भात कथानक , विषय इत्यादींना नाट्यमयता प्राप्त होण्यास त्यामुळे मदत झाली आहे. जीवनाच्या विविध क्षेत्रात खरेखुरे दलित जाणिवेचे , दलित दुःखांचे, वेदनांचे आणि व्यथांचे जिवंतपणे सहृदयतेने दर्शन घडविण्यात हे दलित नाटककार यशस्वी झाले आहेत. जा दलित समाजातून ते पुढे आले आहेत त्या अनुभवांशी इमान राखून, अधिकारवाणीने सत्यनिरपेक्षतेने जीवनदर्शन घडविण्याची त्यांची लेखणी वचनबद्ध झाली. हा त्यांचा प्रयत्न बऱ्यापैकी साध्य झाला आहे. दलित चळवळीला गतिमान करण्याचे कार्य ह्या व्यासपीठाला मार्फत होत आहे असे ह्या नाटकांच्याअंतरंगाचा अभ्यास करताना दिसून येईल. भारतरत्न डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकरांच्या उदयाने व त्यांच्या विचारसरणीमुळे , शिकवणुकीमुळे भारतातील समग्र दलित समाजात जागृती निर्माण होऊ लागली. त्यांच्या समाज सुधारणांच्या विचारांनी व आंदोलनांनी दलितांचे एक नवे विश्व निर्माण झाले. जीवनाच्या विविध क्षेत्रात दलित समर्थपणे उभा राहिला. साहित्य हा एक त्याचाच प्रभावी आविष्कार होय. डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या क्रांतिकारी तत्त्वज्ञानातून दलित साहित्य व दलित नाट्य जन्माला आले. प्रस्तुत दलित रंगभूमीवरील नाट्यकृती हे दलित चळवळीचे एक महत्त्वपूर्ण साधन मानले गेले असून त्यासाठी प्रामुख्याने आधारस्तंभ असणारे घटक म्हणजे दलित पॅंथर, आंबेडकरवाद, नामांतर चळवळ, धर्मांतर, दलितांवरील अत्याचाराचा जोरदार प्रतिकार तसेच दलितांच्या राखीव जागांच्या संदर्भात घटनात्मक तगादा, दलितांच्या विद्यमान परिस्थितीतील राजकारण व समाजकारण इत्यादी कार्यक्रम व विषय प्रामुख्याने दलित नाटकांमध्ये चित्रित झाले आहे. प्रस्तुत दलित रंगभूमीवरील नाट्यकृतीत अस्पृश्य समाजाचे हिणकस जीवन, प्रस्थापितांना कडून झालेली उपेक्षा, अत्याचार, छळ अंधश्रद्धा यांचे दर्शन घडते. प्रस्थापित समाजव्यवस्थेविषयी चीड म्हणजे विद्रोहाची प्रवृत्ती हे दलित नाट्य वाड्मयचे खास वैशिष्ट्य म्हणता येईल. ह्या दलित नाटकांचे स्वरूप प्राधान्याने प्रतिक्रियात्मक, संतप्तता, त्वेषपूर्णता, झालेल्या अन्यायाचा तीव्र निषेध इत्यादीचे दर्शन घडते. सामाजिक बांधिलकीच्या प्रेरणेतून निर्माण झालेले ही दलित नाट्य वाड्मय त्यातून निर्माण झालेला संघर्ष अत्यंत धिटाईने व बारकाईने आपल्या नजरेसमोर उभा राहतो. त्यादृष्टीने ही दलित नाटके सामाजिक परिवर्तन आणि सामाजिक बांधिलकीची केंद्रबिंदू आहेत. उदाहरणार्थ मन्वंतर, न्याय, युगयात्रा इत्यादी समाजातील वस्तुस्थिती आणि मानवी जीवनातील वास्तवता दलित नाटक नाकारू शकत नाही. म्हणूनच परिवर्तनाचा विचार देणारे सामाजिक प्रबोधनाच्या चळवळीचे एक प्रभावी हत्यार मानले गेले आहे. ही दलित नाट्य चळवळ खरी म्हणजे अस्सल देशी आहे असे म्हणले तर वावगे ठरू नये.ह्या नाटकाची निर्मितीच मुळी एका विचारांच्या प्रचारासाठी झाली आहे. ती गोष्ट म्हणजे आंबेडकरी चळवळीचा प्रचार व प्रसार होय! मला जाणवणारा, समजलेला भाग, समाजासाठी व्यक्त झाला पाहिजे. त्यांच्यापर्यंत नेण्याची एक नैतिक जबाबदारी माझ्यावर आहे. अशी एक भूमिका ह्या चळवळीच्या नाटकाच्या पाठीमागे आहे. आंबेडकरी विचाराने त्याला प्राप्त झालेला दृष्टीकोण दलित नाटककार ह्या माध्यमातून मांडण्याचा प्रयत्न करीत आहेत. त्यासाठी तो स्वतः या अभिव्यक्तीचा शोध घेत आहे. महात्मा फुले यांच्या " तृतीय रत्न " या नाटकात पासून ते सत्यशोधक तमाशा पर्यंत हा प्रयत्न झालेला दिसतो .तमाशातील मुक्त नाट्यचा वापर करून पुढे आंबेडकरी जलसे विकसित झाले. तेव्हा दलित नाटकांचा उगम शोधायचा झाल्यास ह्या जलसा शोधा घ्यावा लागणार आहे. जलसा हा त्यांच्या विचारांची अभिव्यक्तीची स्वतंत्र निर्मिती आहे. ह्याअविष्कार पद्धतीला ह्या समाजातील लोककलांची एक जणपरंपरा आहे. ह्या लोककलेतूनच तमाशा , सत्यशोधक तमाशे व पुढे आंबेडकरी चळवळीचे दलित नाटक जन्माला आले आहे. अशी ही दलित रंगभूमीवरील नाटकांची चळवळीच्या बरोबर चालत आलेली देशी परंपरा आहे. ही नाटके नकार व विद्रोहाची जाणीव जोपासणारीच आहेत.दलितांच्या व्यथा , वेदना प्रस्तापित जोपर्यंत समजून घेत नाहीत तोपर्यंत ह्या चळवळीच्या नाटकांची अभिव्यक्ती ही विद्रोहीच राहणार. उदा. तनमाजोरी, देवनवरी ,साक्षीपुरम ,काळोखाच्या गर्भात, इत्यादी तेव्हा दलित चळवळीची ,आंबेडकरी विचारांची नाटके म्हणजे मूल्यवाचक, मूल्याधिष्ठित संकल्पना व जीवनपद्धती स्वीकारणारी साहित्यकृती होय ! असे निश्चितपणे म्हणता येऊ शकते.तेव्हा ह्या दलित नाटकांचा वेगळा प्रवाह, मानवी जीवनविषयक मू ल्ये परिवर्तनशील समाजाला परावर्तित विचारांची , शोषणा विरहित समाजजीवनाचा , समतेचा प्रवाह बलदंड करणारा ; मूल्याधिष्ठित विचार प्रणाली स्वीकारून वेगळे अस्तित्त्व असलेला असा हा मूलतःच वेगळा वाड्. मयप्रकार आहे याची नोंद ह्या ठिकाणी घेणे जरूर आहे. समाजक्रांतीचे जनक मराठीचे अध्य नाटककार महात्मा ज्योतिराव फुले हेच दलित नाट्य चळवळीचेही प्रेरणा स्थान होत . म्हणजेच दलित रंगभूमीवरील नाट्य चळवळीचा उगम महात्मा फुले यांच्या "तृतीय रत्न "(इ .स.१८५५ )यामध्ये निश्चित सापडतो. त्यांनी स्वतंत्र व वास्तवपूर्ण कथानकाचा आश्रय घेऊन धर्माच्या नावाखाली चालणारे शोषण ह्या नाटकात दाखवून दिले आहे. हा दलित नाटकांचा पहिला महत्त्वपूर्ण टप्पा होय .दलित नाट्याचे एक चांगले रूप म.भी.चिटणीस यांच्या" युगयात्रा "या नाटकात पहावयास मिळते. ह्या नाटकात ग्रीक शोकांकोचे येणारा "कोरस "जणू बोलका निवेदक म्हणून समोर उभा राहतो. दलित नाट्य चळवळीचे अभिमानाचे व गौरवाचे मानचिन्ह म्हणजे "युगयात्रा" नाटक होईल.{{संदर्भ हवा}} समीक्षा आणि मूल्यमापन दलित नाट्य चळवळीचे अप्रतिम, वैभवसंपन्न, कुशल, समर्थ लेखणीचे नाट्यलेखक श्री. प्रेमानंद गज्वी यांच्या गाजलेल्या अनेक नाट्यकृतींचा उल्लेख ह्याच ठिकाणी करावा लागतो. पहिली कलाकृती म्हणजे" देवनवरी"(१९८०). यात कथानकाचा प्रपंच न करता देवदासींच्या आयुष्याची परवड महत्त्वाच्या घटनातून व्यक्त होते .त्याविषयीचे स्फोटक चित्र ह्या ठिकाणी, ह्या नाटकात केले आहे.ज्या पौराणिक घटनांतून ही कथा सुरू झाली ती सुरुवातीलाच संक्षेपाने ;पण प्रभावीपणे सादर केले आहे. त्यानंतर ह्या कथेत गुंतलेल्या प्रातिनिधिक व्यक्तींच्या आधारे देवदासींचे आयुष्य चित्रित करण्यात आले आहे. त्यात आई-वडील, पुजारी ,इनामदार आणि वेश्या व्यवसायाचा दलाल अशा व्यक्ती येतात . ह्या चित्रणातील त्वेष इतका अनावर आहे की , त्यामध्ये कथेची रूपरेखा ही स्पोटक रूप धारण करते. इनामदार हा एक माणूस परंपरेचा व प्रवृत्तीचा प्रतिनिधी ! देवदासींची जीवघेणी व्यथा ,वीठबिगारीचे जिने जगणाऱ्या या दुर्दैवी व्यक्ती यांना मुक्ती कधी मिळणार? असा प्रश्न ह्या नाटकाच्या निमित्ताने आपणापुढे उभा राहतो. ह्या नाटकात व्याकुळ , व्यथित , सामाजिक दुःखाने ग्रस्त असणारे , दैन्य आणि अन्याय हेच नशिबी असणारे अशा ह्या देवदासी ! त्यांच्या मनःस्थितीचे दर्शन ह्या नाटकात घडते. तिचा नाट्यरूप अविष्कार हा उद्रेकासारखा आहे . मग तो संवाद अगर कवितेच्या ओळी यातून प्रकट होताना आपला मूळ आवेग किंवा कायम ठेवतो .‘ देवनवरी ’ला राम गणेश गडकरी नाट्य पुरस्कार (१९८२—८३) मिळाला म्हणून ह्या ठिकाणी पुन्हा एकदा आवर्जून नोंद घ्यावी लागते. गज्वीचे दुसरे वैशिष्ट्यपूर्ण गाजलेले नाटक म्हणजे ‘ तनमाजोरी ’ या नाटकाला अनंत काणेकर पुरस्कार आणि इ.स.१९८४–८५–८६ ह्या तीन वर्षातील ‘ सर्वोत्कृष्ट नाटक आणि मामा वरेरकर ( १९८५ ) नाट्यपुरस्कार ’ लाभले असून हे नाटक अतिशय गाजले . तसेच ‘ तनमाजोरी ’ह्याच नाटकाला ‘राम गणेश गडकरी ’ पुरस्कार सालचा लाभला असून या नाटकाचा प्रयोग लंडन येथे देि.२/११/१९८५ रोजी ग्रँड हॉल , फुलहम रोड लंडन येथे सायंकाळी ७:२० वाजता झाला. यावेळी ‘ तनमाजरी ’ नाट्यग्रंथाचे प्रकाशन डॅडी दंडवते यांच्या हस्ते झाले . या नाटकाच्या निमित्ताने श्री. प्रेमानंद गज्वी ३० ऑक्टोबर १९८५ला लंडनला गेले होते. तसेच सध्या अलीकडच्या प्रेमानंद गज्वी यांच्या गांधी-आंबेडकर (१९७७) या नाटकात प्रथमच मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात स्री पात्र विदूषकाची निर्मिती करून दाखवली आहे. त्यामुळे या नाटकाला वेगळीच परिणामकारकता प्राप्त होते. त्याचप्रमाणे मागे उल्लेख केलेल्या ‘तनमाजोरी’ ह्या नाटकात समाजातील अन्यायाची प्रखर जाणीव एकजीव सामर्थ्याने व्यक्त झाली आहे . या नाटकाचा प्रयोग लंडन नेते रंगभूमी दिनानिमित्त २ नोव्हेंबर १९८५ रोजी करण्यात आला . सेक्सपियरच्या रंगभूमीवर इतक्या प्रचंड ताकतीचे मराठी नाटक सादर केले जाते जागतिक नाट्य परंपरेला शोभणारी घटना होती . ‘तनमाजोरी’ हे नाटक असे आहे की, त्यामध्ये कौर्य , अन्याय , सूड यांचा सच्चा उद्रेक होणारा अनुभव साकार केला गेलाआहे .ह्यानिमित्ताने श्री. प्रेमानंद गज्वी लंडनला गेले होते. धरणावर काम करणाऱ्या वेठबिगारांच्या जीवनावरचे हे नाटक आहे . अन्यायाचा प्रतिकार करण्यासाठी माणूस कसा पेटून उठतो याचे चित्रण ह्या नाटकात सामर्थ्य संपन्नतेने प्रगट झाले आहे. आत्तापर्यंत ह्या नाटकाचे बावन्न प्रयोग झाले असून लंडन येथील नाट्यप्रयोगाचे दिग्दर्शन श्री. विक्रम गोखले यांनी केले होते. प्राध्यापक दत्ता भगत यांच्यासारख्या दलित रंगभूमी आणि चळवळीला आकार देणाऱ्या व तिला पुढे नेणाऱ्या , समृद्ध करणाऱ्या नाटककाराचा आवर्जून उल्लेख समृद्ध करणाऱ्या नाटककाराचा आवर्जून उल्लेख केला पाहिजे , अशी त्यांची ‘खेळिया’ (१९८६)‘ वाटा-पळवाटा’ (१९८८)आणि ‘अश्मक’(१९९० )अशी दलित नाट्य सृष्टीची परिपूर्ण असणारी व मानदंड लागणारी प्रसिद्ध नाट्यकृती! प्रेक्षकांच्या अभिरुचीचे भान ठेवणाऱ्या ह्या नाट्यकृती आपणाला अंतर्मुख करतात. समाज प्रबोधनाचे व्रत स्वीकारून दलितांमधील अंतर्गत संघर्ष, विद्यमान दलित चळवळीची दिशा , त्यांच्या लढ्याचे सामर्थ्य –मर्यादा ह्याविषयी वस्तुनिष्ठतेने, अलिप्तपणे चित्रण करणारी हे नाटके लोकप्रिय आहेत . ह्या त्यांच्या कलाकृतीला मराठी नाट्यसृष्टीत तोड नाही. दलित नाट्य चळवळीतील आघाडीचे नाट्यलेखन करणारे प्राध्यापक दत्ता भगत ह्यांचा ह्या नाट्यकृती दलितांमधील अंतर्गत व बहिर्गत संघर्षात त्यातील नाट्य रंगवीत आपल्यासमोर साकार करतात.{{संदर्भ हवा}} दलित रंगभमीवरील नाटकांचा केंद्रबंदू दलित समस्या हा आहे.जात,धर्म, पंथ हा त्यांचा समस्येचा संदर्भ आहे. हे खरे असले तरी तो एका मानवजातीचा संघर्ष आहे. हे खरे असले तरी तो एका मानव जातीचा संघर्ष आहे. अशी ही दलित चळवळीची नाटके मानवाच्या मुक्तीसाठी चाललेल्या धडपडीचे , चळवळीचे साधन आहे. त्यांना अभिप्रेत असलेल्या मानवी मूल्यांसाठी हा संघर्ष आहे.दलित दलितेतर अशा सर्व प्रेक्षकांपर्यंत जाणारी ही दलित नाट्यचळवळ आहे. केवळ अन्याय , दारिद्र्याचे, अत्याचाराचे चित्रण, सवर्ण विरुद्ध दलित हा या प्रस्तुत नाटकांचा केवळ विषय नाही, तर मानवाच्या प्रति असणाऱ्या ‘करुणेपोटी’ निर्माण झालेले हे नाट्य आहे. डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाची जीवन ज्योत असलेल्या ह्या दलित नाट्य चळवळीने धर्मांधता, अंधश्रद्धा यांच्याविरुद्ध संघर्ष करण्याचे योजनाबद्ध कार्य स्वीकारले आहे. परंपरावाद्यांची इच्छा एकच आहे, माणसाने परंपरेनुसार जगावे आणि प्रबोधनाने जागवलेली माणसे आता तशी कृती करण्यास तयार नाहीत. हा खरा संघर्षाचा ,विद्रोहाचा मुद्दा आहे, विशेष म्हणजे ह्या आंबेडकरी चळवळीच्या दलित नाट्यकृतीत परंपरावादी व्यक्ती ‘खल’ म्हणून वावरते. आत्तापर्यंत नऊ अखिल भारतीय स्वरूपाची दलित नाट्य संमेलने आयोजित करण्यात आली आहेत. शिवाय वेळोवेळी दलित नाट्यमहोत्सव देखील आयोजित करण्यात आले आहेत. दलित रंगभूमी समृद्ध करण्याचे श्रेय सर्वस्वी भि. शि. शिंदे , प्रेमानंद गज्वी , प्राध्यापक दत्ता भगत, श्री रामनाथ चव्हाण, श्री टेक्सास गायकवाड , श्री प्रभाकर दुपारी, श्री प्रकाश त्रिभुवन , श्री रुस्तम अचलखांब ,प्राध्यापक अविनाश डोळस, प्राध्यापक मधुसूदन गायकवाड यांच्याकडे प्रामुख्याने जाते. दलित रंगभूमीवर नाट्यकृती सादर करणाऱ्या नाट्यसंस्था खालील प्रमाणे: पुणे :-- दलित रंगभूमी , दलित थिएटर अकादमी , शाहीर अण्णाभाऊ साठे रंगमंच , प्रबुद्ध रंगभूमी , क्रांती थेएटर्स. नागपूर :- नवचैतन्य रंगमंच , पॅंथर्स थिएटर्स , संकेत थिएटर्स , भारतीय दलित रंगभूमी , मुक्तवाहिनी , नागसेन , अभिनव कला , विप्लवी. मुंबई - ठाणे :-अभिरुची, नालंदा. औरंगाबाद :- दलित थिएटर्स , प्रतिभा थेएटर्स , दलित नाट्य अकादमी , क्रांती थेएटस. सोलापूर :- समता रंगमंच , प्रज्ञा रंगमंच , बुद्धिष्ट कल्चर अकादमी . अमरावती :-दलित थिएटर दिल्ली :-आव्हान . आंबेजोगाई :- दलित युवक आघाडी , कला विभाग. ननेर :- नवनिर्माण रंगमंचम मध्यप्रदेश :- जग नाटयमंच बिहार- पाटणा :-लोक समिती , जनपथ . आणि याबरोबरच अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलनाची नोंदही ही जाता-जाता करणे इष्ट ठरते. संमेलन. अध्यक्ष. ठिकाण वर्ष पहिले भि. शि.शिंदे पुणे फेब्रुवारी १९८४ == हे सुद्धा पहा == * [[बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[विकिपीडिया:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[आंबेडकरी चळवळ]] == संदर्भ पुस्तके == * समकालीन दलित कथा : एक अभ्यास - डॉ. मनोहर सुरवाडे. * दलित रंगभूमी आणि नाट्य चळवळ : डॉ. मधुकर मोकाशी * दलित रंगभूमी : भालचंद्र फडके * दलित साहित्य : उद्गम आणि विकास -डॉ. योगेंद्र मेश्राम *दलित साहित्य एक सामाजिक सांस्कृतिक अभ्यास : प्रा. गो. म. कुलकर्णी डॉ . विद्याधर पुंडलिक *नामांतर लढा शोधयात्रा प्रा. सुधीर गव्हाणे *आंबेडकरी शाहिरी : एक शोध , डॉ. कृष्णा किरवले *दलित चळवळ आणि साहित्य, डॉ. कृष्णा किरवले *दलित कवितेतील नवेे प्रवाह : महेंद्र भवरे *फुले आंबेडकरी साहित्य : आकलन आणि आस्वाद, मोतीराम कटारे *फुले-आंबेडकर दलित साहित्य : प्र. श्री. नेरूरकर *दलित साहित्य समीक्षा : डॉ. ज्योती लांजेवार *समाज आणि साहित्य - समीक्षा डॉ. यशवंत मनोहर *दलित साहित्याची चिकित्सा : डॉ. सदा कराडे *बुद्ध आणि त्यांचा धम्म डॉ. भिवराव रामजी आंबेडकर *आंबेडकरी कवितेचे अंतरंग : हरीश खंडेराव *दलित साहित्य प्रवाह आणि प्रतिक्रिया: गो.म. कुलकर्णी *साहित्य : प्रकृती आणि प्रवृत्ती डॉ. गंगाधर पानतावणे *दलित साहित्याच्या नामांतराचा वाद: संपादक: धम्मपाल रत्‍नाकर *दलित साहित्य : एक अभ्यास , संपादक : अर्जुन डांगळे *दलित कथा उद्गम आणि विकास :डॉ . प्रकाश खरात *वादळाचे वंशज : डॉ. गंगाधर पानतावणे *प्रेमानंद गज्वी निवडक एकांकिका : संपादक म. द. हातकणंगलेकर *दलित नाटक प्रेरणा व विकास प्रा. शैलेश त्रिभुवन *प्रेमानंद गज्वी यांचा लेखनप्रवास : संपादक महेंद्र भवरे *भूमिपुत्र टेक्सास गायकवाड यांचे प्रबुद्ध जलसे संपादक : आयु .कीर्तीपाल गायकवाड *दलित रंगभूमी :संपादक डॉ . भालचंद्र फडके *दलित नाट्य वाड्.मय : डॉ. संजय राऊत *दलित नाटक आणि रंगभूमी : डॉ. ईश्वर नंदपुरे *दलित स्वकथने, आरती कुसरे-कुलकर्णी, विजय प्रकाशन, नागपूर *दलित कवितेची शैली - डॉ. संजय मून *दलित साहित्याकडून भारतीय साहित्याकडे- डॉ. संजय मून ==संदर्भ== {{प्रा. दत्ता भगत, अध्यक्षीय भाषण, तिसरे अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन, आंबेजोगाई मे १९८६}} [[वर्ग:दलित साहित्य| ]] [[वर्ग:मराठी साहित्य]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] dzhhi5mv6vcig8bfuwzgwydr4f4yska 0 72646 2704868 2596135 2026-08-23T20:05:44Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704868 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट सरोवर | नाव = लोणारचे सरोवर | चित्र = Lonar Crater Lake.jpg | चित्र माहिती = | स्थान = [[बुलढाणा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | गट = सरोवर | गुणक ={{Coord|19|58|36|N|76|30|30|E|}} | प्रकार = विवराने बनलेले सरोवर, खाऱ्या पाण्याचे सरोवर. | अंतर्वाह = | बहिर्वाह = | पाणलोट = | पाणीचव = खारे | देश = {{flag|भारत}} | लांबी = | रुंदी = | क्षेत्रफळ = १.१३ चौ.किमी | खोली = १३७ मी | कमाल-खोली = | घनफळ = | किनारा = | उंची = | शहरे = [[लोणार]] | खेडी = वेणी,शारा,सुलतानपूर,गायखेड,चिंचोली सांगळे |भाषा = येथे प्रामुख्याने मराठी भाषा बोलली जाते. | टिपा = }} '''लोणार सरोवर''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र]] राज्यामधील [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातले]] खाऱ्या पाण्याचे जगातील तिसऱ्या क्रमांकाचे [[सरोवर]] आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.maharashtra.gov.in/pdf/gazeetter_reprint/Buldhana/gen_geology.html|title=Geology {{मृत दुवा}}|कृती=महाराष्ट्र शासनाचे अधिकृत राजपत्र|प्रकाशक=Gazetteers Department|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-09-08}}</ref> याची निर्मिती फार वर्षापूर्वी एका [[उल्का|उल्कापातामुळे]] झाली.<ref name="eid">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.unb.ca/passc/ImpactDatabase/images/lonar.htm|title=Lonar|कृती=The Planetary and Space Science Center|प्रकाशक=University of New Brunswick|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-09-08}}</ref> हे सरोवर [[छत्रपती संभाजीनगर]] शहरापासून १५० कि.मी. एवढ्या अंतरावर आहे. लोणार सरोवर हे बेसॉल्ट खडकातील एकमेव मोठे आघाती सरोवर (विवर) आहे आणि या विवरचे पाणी [[अल्कमृदा धातू|अल्कधर्मी]] आहे. लोणार सरोवराच्या जतनासाठी व संवर्धनासाठी लोणार विवर हे वन्यजीव अभयारण्य म्हणून घोषित केले आहे. तसेच या परिसरात अंदाजे बाराशे वर्षांपूर्वीची जुनी मंदिरे आहेत. त्यातील १५ मंदिरे सरोवरात (विवरात) आहेत. तर काही आणखी मंदिरे आजूबाजूच्या परिसरात आहेत. सरोवराची निर्मिती ५२,००० ± ६००० वर्षांपूर्वी झाली असे मानले जाते.<ref>{{Cite Earth Impact DB | name = Lonar | accessdate = 2008-12-30 }}</ref> पण २०१० साली प्रकाशित झालेल्या एका शोधनिबंधात सरोवराचे वय ५,७०,००० ± ४७,००० वर्ष इतके वर्तवण्यात आले आहे.<ref name=Eroglu>{{जर्नल स्रोत |author1=F. Jourdan |author2=F. Moynier |author3=C. Koeberl |author4=S. Eroglu. | title = 40Ar/39Ar age of the Lonar crater and consequence for the geochronology of planetary impacts. |url=https://archive.org/details/sim_geology_2011-07_39_7/page/671 | journal = Geology | volume = 39 | issue = 7 | pages = 671–674 | date = July 2011 | doi=10.1130/g31888.1}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत |last1=Jourdan |first1=F.|year=2010 |title= First 40Ar/39Ar Age of the Lonar Crater: A ~0.65 Ma Impact Event?|journal=41st Lunar and Planetary Science Conference Proceedings |publisher=Lunar and Planetary Institute |page=1661 |दुवा=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2010/pdf/1661.pdf|display-authors=etal}}</ref> अमेरिकेतील स्मिथसोनिअन संस्था(U.S.A), युनायटेड स्टेट्स जिओग्राफिकल सर्व्हे तसेच भारतातील जिओलॉजिकल सोसायटी ऑफ इंडिया, फिजिकल रिसर्च लॅबोरेटरी, इंडिया इन्स्टिटयूट ऑफ टेकनॉलॉजि, खरगपूर (इंडिया) यासारख्या संस्थांनी या सरोवरावर बरेच संशोधन केले आहे. आता महाराष्ट्रातील [[नांदूर मधमेश्वर पक्षी अभयारण्य|नांदूर मध्यमेश्वर]] नंतर [[लोणार सरोवर]] हे दुसरे [[रामसर परिषद|रामसर पाणथळ]] स्थळ ठरले आहे. == विवर निर्मिती == पूर्वी लोणार सरोवर हे ज्वालामुखी प्रमाणेच भूगर्भीय प्रक्रियेमुळे निर्माण झाले असे मानले जात होते. पण एक अतिवेगवान [[धूमकेतू]] किंवा [[उल्का]] तिथे आदळल्याने ते निर्माण झाले असे सिद्ध झाले. तिथे [[प्लँगिओक्लेज]] नावाचे खनिज सापडले आहे. हे खनिज एकतर [[मास्केलिनाइट]] मध्ये रूपांतरित झाले आहे किंवा त्याच्यामध्ये प्लेनर डिफॉर्मेशन{{मराठी शब्द सुचवा}} वैशिष्ट्ये आहेत. असे फक्त अतिवेगवान वस्तूच्या आघातामुळेच होऊ शकते. त्यामुळे सरोवराची निर्मिती उल्केमुळे झाली यावर शिक्कामोर्तब झाले आहे. सरोवराचा आकार काहीसा अंडाकृती आहे. उल्का पूर्वेकडून ३५ ते ४० अंशांच्या कोनाने आली आणि आदळली.<ref name=wondermondo>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.wondermondo.com/Countries/As/India/Maharashtra/LonarCrater.htm|title=लोणार सरोवर|प्रकाशक=वंडरमोंडो|access-date=2017-03-30|archive-date=2017-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509213205/http://www.wondermondo.com/Countries/As/India/Maharashtra/LonarCrater.htm|url-status=dead}}</ref> सरोवराच्या वयाचे अनेक अंदाज वर्तवण्यात आले आहेत. थर्मोल्युमिनेसेन्स तंत्रज्ञानावरून काढलेले वय अंदाजे ५२,००० वर्ष आहे. अलीकडील अरगॉन डेटिंग वापरून काढलेले वय ५,४७,००० आहे. वयाचा नावीन अंदाज सरोवराच्या कडेला झालेल्या झिजेशी सुसंगत आहे.<ref name=Eroglu/><ref name=wondermondo/> == विवर इतिहास == पौराणिक आख्यायिकेनुसार [[लवणासुर]] नावाच्या [[राक्षस|राक्षसाला]] [[विष्णू]]ने मारले. त्याच्या नावावरूनच या सरोवरास व या परिसरास [[लोणार]] हे नाव मिळाले. ब्रिटिश अधिकारी जे. ई. अलेक्झांडर यांनी [[इ.स. १८२३]] मध्ये या विवराची नोंद केली. तसेच [[आईना-ए-अकबरी]], [[पद्म पुराण]] व [[स्कंध पुराण]] यासारख्या प्राचीन ग्रंथातही विवराचा संदर्भ आढळतो. प्राचीन ग्रंथात या सरोवराचा उल्लेख ‘विराजतीर्थ’ किंवा बैरजतीर्थ असा केला जात असे. == एकाच विहरीतील पाण्याची चव गोड व खारी == सासु-सूनेच्या या विहिरीतील देवीच्या मंदिराकडील पाणी हे गोड आहे, म्हणजेच ते सुनेचे पाणी होय. तर विरुद्ध बाजूचे पाणी हे खारे म्हणजेच ते सासूचे पाणी होय. त्यामुळे तिला सासु-सूनेच्या विहिर असे संबोधले जाते. भारतातील परंपरेत जलतीर्थ, स्थालतीर्थ, कामतीर्थ, मोक्षतीर्थ असे तीर्थचे विविध प्रकार सांगितले आहे. जलतीर्थमुळे शारीरिक शुद्धी होते, खरूज नाहीशी होते व मन प्रसन्न होते, अशी धारणा मानली आहे. जलतीर्थ व मोक्षतीर्थ असे दुहेरी सासू-सुनेचे विहिरीचे पौराणिक महत्त्व सांगितल्या जाते. त्यामुळे ही विहीर पार्यटाकांसाठी आकर्षण केंद्र बिंदू आहे. == सरोवर परिसर == लोणार सरोवराजवळ ७०० मि. अंतरावर छोटीशी खळगी पडलेली आहे, जेथे हनुमान मंदिर आहे. == विवरला धोका == लोणार सरोवराच्या आसपास वाढत्या लोकवस्तीमुळे तेथे सध्या अनेक धोके निर्माण झाले आहेत. * आजूबाजूच्या वस्त्यांमधील सांडपाणी अणि दूषित पाणी लोणार सरोवरामध्ये सोडले जाते. त्यामुळे सरोवराचे पाणी प्रदूषित होत आहे. त्यामुळे तिथली दुर्मीळ जैवविविधता धोक्यात आली आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|title = लोणार सरोवराला दूषित पाण्याचा धोका!|दुवा = http://www.lokmat.com/storypage.php?catid=323&newsid=18773090|प्रकाशक = [[लोकमत]]| दिनांक = १० मार्च, २०१७| लेखक = किशोर मापारी}}</ref> * अलीकडे लोणार सरोवराच्या पाण्याच्या पातळीमध्ये वाढ होत आहे. त्यामुळेही सरोवराला धोका निर्माण झाला आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|title = लोणारच्या जलपातळीत वाढ|दुवा = http://www.loksatta.com/nagpur-news/basalt-rock-lonar-crater-lake-1437491/|प्रकाशक = [[लोकसत्ता]]| दिनांक = २२ मार्च, २०१७| लेखक = }}</ref> == चित्रदालन == <gallery> चित्र:LonarCrater.jpg| File:Lonar crater satellite.jpg|उपग्रह छायाचित्र </gallery> == महाराष्ट्राचे लोणार सरोवर हे एक आश्चर्य == महाराष्ट्राच्या ७ आश्चर्यांपैकी लोणार सरोवर हे एक आश्चर्य ठरले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://abpmajha.abplive.in/maharashtra/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A5%8D-70067 |title=महाराष्ट्रातील सात आश्चर्यांची घोषणा |access-date=2017-03-30 |archive-date=2018-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180104130507/http://abpmajha.abplive.in/maharashtra/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A5%8D-70067 |url-status=dead }}</ref> महाराष्ट्रातील अद्भुत आणि देखण्या सात आश्चर्यांची जून २०१३ मध्ये घोषणा करण्यात आली. शांती-सद्भावनेचे प्रतीक [[ग्लोबल पॅगोडा]], मुंबईच्या मध्य रेल्वेचे मुख्यालय [[सीएसटी स्टेशन]], मध्ययुगीन काळातील एक अभेद्य [[दौलताबादचा किल्ला]], पश्चिम घाटातील [[कास पठार]], स्वराज्याची पहिली राजधानी [[रायगड किल्ला]], बुलढाण्यातील लोणार सरोवर, औरंगाबादमधील [[अजिंठा लेणी]] ही महाराष्ट्राची सात आश्चर्ये आहेत. जगभरातून मिळालेल्या २२ लाख मतांच्या आधारावर महाराष्ट्रातील ही सात आश्चर्य निवडली गेली आहेत. जागतिक स्तरावर जशी सात आश्चर्ये निवडली गेली, त्याच धर्तीवर ‘[[एबीपी माझा]]’ने महाराष्ट्रातूनही '''सेव्हन वंडर्स ऑफ महाराष्ट्''' या कार्यक्रमाद्वारे सात आश्चर्य निवडली. डॉ. जगदीश पाटील, डॉ. अरुण टिकेकर, राजीव खांडेकर, श्री. अरविंद जामखेडकर, डॉ. निशिगंधा वाड, श्री. विकास दिलावरी, श्री. व्ही. रंगनाथन या सात ज्युरीने निवडलेल्या १४ आश्चर्यांमधून सात वंडर्सची निवड करण्यात आली. == हे सुद्धा पहा == * [https://www.netbhet.in/2020/03/10-amazing-facts-about-lonar-crater.html लोणार सरोवराचे 10 आश्चर्यकारक तथ्य]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[लोणार अभयारण्य]] * [[लोणार (गांव)]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्रातील सात आश्चर्ये}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील सरोवरे]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्हा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आश्चर्ये]] [[वर्ग:विदर्भ]] ics1yxjnotalhrlrwguhi83us2wejfe 0 72870 2704894 2687159 2026-08-23T20:44:01Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704894 wikitext text/x-wiki '''{{लेखनाव}}''' (इंग्रजी : डायबेटिस मेलिटस) या आजारात माणसाच्या शरीरातले [[स्वादुपिंड]] पुरेसे [[इन्शुलिन]] तयार करू शकत नाही (टाईप वन); किंवा शरीरातील तयार झालेल्या इन्शुलिनला पेशींकडून पुरेसा प्रतिसाद मिळत नाही (टाईप टू). या दोन्ही प्रकारात पेशींमध्ये [[ग्लूकोज]] शोषण्याच्या क्रियेत अडथळा येतो. मधुमेहाच्या रुग्णांमधे मूत्रविसर्जनास वारंवार जावे लागणे, थकवा, सतत [[तहान]] आणि [[भूक]] लागणे, वजन कमी होणे अशी लक्षणे दिसतात. यावर उपाय म्हणजे खाण्याच्या सवयी बदलणे, तोंडाने घ्यावयाची औषधे, आणि/किंवा काहीं रुग्णामध्ये दररोज इन्शुलिनचे इंजेक्शन घेणे. यासोबतच दररोज व्यायाम करणे हा देखील एक महत्त्वपूर्ण उपचार आहे. यासाठी Physiotherapists कडे जाऊन आपल्या वयानुसार किंवा आपल्या जीवनशैली अनुसार व्यायामाचे प्रकार समजावून घेऊन व्यायाम केला तर मधुमेह बऱ्याच प्रमाणात आटोक्यात ठेवला जाऊ शकतो. == वर्णन == मधुमेह हा एक दीर्घकालीन उपाय करावे लागणारा आजार आहे. मधुमेहाने गंभीर स्वरूप घेतले म्हणजे [[मूत्रपिंड]] अर्धनिकामी वा पूर्ण निकामी होणे, [[हृदयाघात|हृदयविकार]], [[पक्षाघात]], कायमस्वरूपी वा तात्पुरते अंधत्व आणि सूक्ष्म रक्तवाहिन्या निकामी होणे त्यामुळे पायामध्ये रक्तपुरवठा न होणे, [[जखम|जखमेमध्ये]] [[संसर्ग]], जखमा लवकर बऱ्या न होणे, जखमा दूषित होणे असे परिणाम होतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.cdc.gov/diabetes/basics/symptoms.html|title=Symptoms {{!}} Basics {{!}} Diabetes {{!}} CDC|दिनांक=2019-02-22|संकेतस्थळ=www.cdc.gov|भाषा=en-us|ॲक्सेसदिनांक=2019-05-19}}</ref> == पार्श्वभूमी == शरीरातील प्रत्येक पेशीस ऊर्जेची गरज आहे. शरीराचा ऊर्जेचा प्राथमिक स्रोत ग्लूकोज आहे. [[अन्न|अन्नामधील]] कर्बोदकांचे (साखर आणि स्टार्च) अन्ननलिकेमध्ये पचनाअंती ग्लूकोजमध्ये रूपांतर होते. ग्लूकोज रक्तामधून शरीराच्या सर्व पेशीपर्यंत गरजेप्रमाणे उपलब्ध असते. इन्शुलिन हे [[संप्रेरक]] स्वादुपिंडामधील पेशीमध्ये तयार होते. स्वादुपिंड जठराच्या मागील बाजूस असते. स्वादुपिंड अन्नपचनासाठी आवश्यक विकरे तयार करते. ती स्वादुपिंड नलिकेद्वारे [[लहान आतडे|लहान आतड्यात]] येतात. पण स्वादुपिंडातील विशिष्ट पेशी समूहामध्ये इन्शुलिन आणि ग्लूकॅगॉन ही दोन संप्रेरके तयार होतात. ही दोन्ही संप्रेरके सरळ रक्तामध्ये मिसळतात. इन्शुलिनचा पेशीआवरणावरील ग्राहक प्रथिनाबरोबर संयोग झाल्याशिवाय पेशी आवरणामधून ग्लूकोज पेशीमध्ये जाऊ शकत नाही. रक्तामधील काहीं ग्लूकोजचे ग्लायकोजेनमध्ये आणि मेदाम्लामध्ये रूपांतर होते. ग्लायकोजेन आणि मेदाम्ले शरीराचे अडचणीच्या वेळी उपयोगी पडणारा ऊर्जा साठा आहे. शरीरात पुरेसे इन्शुलिन नसल्यास रक्तामधील उपलब्ध ग्लूकोज पेशींना न मिळता रक्तामध्येच राहते. [[रक्त|रक्तामधील]] ग्लूकोजच्या आधिक्यामुळे ग्लूकोजची पातळी वाढते. याला [[हायपरग्लायसेमिया]] (हायपर - अधिक, ग्लासेमिया - ग्लूकोज असणे) रक्तातील अधिक पातळीच्या ग्लूकोजमुळे रक्तामधील पाण्याची पातळी वाढते. थोडक्यात अधिक ग्लूकोज रक्तामध्ये अधिक पाणी. रक्तामधील पाण्याचे प्रमाण वाढल्यास मूत्रोत्सर्ग अधिक प्रमाणात होतो. मधुमेहाचे निदान आणि उपचार होण्याआधी रुग्णास सारखी तहान लागणे, अधिक पाणी पिणे आणि सारखे मूत्रविसर्जनास जावे लागणे अशी लक्षणे दिसतात. ही शरीरातील अतिरिक्त ग्लूकोज बाहेर टाकण्याची शरीराची प्रतिक्रिया आहे. मूत्रपरीक्षणामध्ये अशा वेळी ग्लूकोज आढळून येते. ज्यावेळी शरीर रक्तातील ग्लूकोज बाहेर टाकण्याचा प्रयत्‍न करीत असते पेशीना ग्लूकोजचा पुरवठा न झाल्याने अधिक ग्लूकोजचा पुरवठा करण्यासाठी संकेत मेंदूस मिळाल्याने रुग्णास अधिक भूक लागते. उपाशी पेशीना ग्लूकोज मिळण्यासाठी शरीरातील मेदाम्ले आणि प्रथिनांचे विघटन ग्लूकोजमध्ये होते. मेदाम्ले आणि प्रथिनांचे विघटन झाल्याने कीटोन उपपदार्थ बनतात. कीटोन उपपदार्थ मूत्रामध्ये आढळून येतात. अशा स्थितीस कीटोॲसिडॉसिस या नावाने ओळखले जाते. कीटोॲसिडॉसिस ही गंभीर स्थिति आहे. वेळीच उपचारना केल्यास कीटोॲसिडॉसिस झालेली व्यक्ती बेशुद्धावस्थेतून मरण स्थितीकडे जाऊ शकते. == मधुमेहाचे प्रकार == === प्रकार १ === या मधुमेहास नवजात मधुमेह अशी संज्ञा आहे. पहिल्या प्रकारचा मधुमेह बालवयात किंवा प्रौढावस्थेमध्ये प्रकट होतो. या प्रकारात इन्शुलिन शरीरात अत्यंत कमी तयार होते किवा अजिबातच तयार होत नाही. नवजात मधुमेह उत्तर युरोपमधील फिनलंड, स्कॉटलंड, स्कॅन्डेनेव्हिया, मध्य पूर्वेतील देश आणि आशिया येथे आढळण्याचे प्रमाण मोठे आहे. या मधुमेहास 'इन्शुलिन आवश्यक मधुमेह' असेही म्हणतात; कारण या रुग्णाना दररोज इन्शुलिनचे इंजेक्शन घ्यावे लागते. पहिल्या प्रकारच्या मधुमेहाची आणखी एक आवृत्ती आहे. या रुग्णांमध्ये रक्तातील साखरेचे प्रमाण सरासरीपेक्षा अधिक आणि कमी यांमध्ये हेलकावे खात असते. अशा रुग्णांना एक किंवा दोन प्रकारचे इन्शुलिन एकत्र करून त्यांची [[रक्तशर्करा]] नियंत्रित करावी लागते. === प्रकार २ === दुसऱ्या प्रकारचा मधुमेह पन्नाशीच्या आत सहसा होत नाही. मधुमेहाच्या रुग्णांपैकी नव्वद टक्के रुग्ण दुसऱ्या प्रकारच्या मधुमेहाचे बळी असतात. या मधुमेहास प्रौढावस्थेमधील, वयोमानानुसार होणारा मधुमेह म्हणतात. अधिक शारीरिक वजन असणाऱ्या आणि सतत बैठे काम करणाऱ्या, शारीरिक हालचाल / व्यायाम न करणाऱ्या व्यक्तींना दुसऱ्या प्रकारचा मधुमेह होण्याची शक्यता जास्त असते.दक्षिण आशियाई, स्थानिक अमेरिकन, हिस्पानिक, आफ्रिकन-अमेरिकन वंशाचे लोक, पू, [[जपान]] लोकांना आणि ऑस्ट्रेलियन मूळ निवासी व्यक्तीमध्ये या प्रकारचा मधुमेह होण्याची शक्यता अधिक असते. दुसऱ्या प्रकारचा मधुमेह हा त्या मानाने सौम्य समजला जातो.{} आजाराची वाढ सावकाश होते. आहार आणि तोंडावाटे घेण्याच्या औषधांनी दुसऱ्या प्रकारच्या मधुमेहावर नियंत्रण ठेवता येते. या मधुमेहावर नियंत्रण ठेवले नाही किंवा दुर्लक्ष केले तर आजाराचे गंभीर परिणाम होतात. बरेच रुग्ण तोंडाने घेण्याची औषधे आणि आहारावर नियंत्रण ठेवून मधुमेहावर नियंत्रण ठेवतात. पण ही औषधे काम करेेनाशी झाल्यानंतर इन्शुलिनची इंजेक्शने घ्यावीच लागतात. आणखी एक प्रकारचा मधुमेह 'गरोदरपणातील मधुमेह' या नावाने ओळखला जातो. या आजारात मधुमेहाची लक्षणे दिवस गेल्यानंतर दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या तिमाहित दिसायला लागतात. दोन टक्के गरोदर महिलांना या प्रकारच्या मधुमेहाचा त्रास होतो. २००४ मध्ये अमेरिकेतील ३५ टक्के महिलांना गरोदरपणातील मधुमेहाचा त्रास झाला होता. दहा वर्षामध्ये या प्रकारच्या मधुमेहाचे प्रमाण वाढले आहे. गरोदरपणात झालेल्या मधुमेहामुळे अपुऱ्या दिवसांचे बाळ जन्मणे किंवा बाळास जन्मत: ग्लूकोज न्यूनता किंवा [[कावीळ]] अशा आजारास सामोरे जावे लागते. यावर उपचार म्हणून आहार नियंत्रण आणि इन्शुलिनची इंजेक्शन द्यावी लागतात. ज्या स्त्रियांना गर्भारपणात मधुमेह झाला असेल त्याना पाच ते दहा वर्षात दुसऱ्या प्रकारच्या आजारास सामोरे जावे लागते. स्वादुपिंडाचे आजार, अति मद्यपान, [[कुपोषण]] आणि शरीरावर ताण पडेल अशा कारणांमुळे मधुमेह झाल्याची उदाहरणे आहेत. == कारणे आणि लक्षणे == मधुमेहाचे नेमके कारण (किंवा कारणे) अज्ञात आहे. आनुवंशिक आणि जीवनशैली अशा दोन्ही कारणाने मधुमेह होत असावा. यावर झालेल्या संशोधनातून मधुमेही व्यक्तीमध्ये [[जनुक|जनुकीय]] खुणा असाव्यात असे शास्त्रज्ञांचे म्हणणे आहे. प्रथम प्रकारच्या मधुमेहामध्ये शरीराची प्रतिकार यंत्रणा विषाणू किंवा जीवाणूच्या प्रतिकारासाठी कार्यान्वित होऊन स्वतःच्या स्वादुपिंड पेशी नष्ट झाल्या असल्याची शक्यता अधिक. दुसऱ्या प्रकारच्या मधुमेहामध्ये कौटुंबिक इतिहास आणि स्थूलपणा, यांचा सहभाग असावा. दुसऱ्या प्रकारच्या मधुमेहामध्ये, काही रुग्णांमधे स्वादुपिंडामध्ये पुरेसे इन्शुलिन तयार होते. पण पेशी शरीरातील इन्शुलिनला प्रतिसाद देत नाहीत. कदाचित तयार झालेल्या इन्शुलिनचा परिणाम होत नाही. मधुमेह झाला असल्याची जाणीव दुसऱ्या प्रकारच्या मधुमेहीमध्ये लगोलग होत नाही. कंटाळा, तीव्र तहान आणि मूत्र विसर्जनाचे प्रमाण वाढणे ही मधुमेहाची प्राथमिक लक्षणे आहेत. इतर लक्षणांमध्ये एकाएकी होणारी वजनातील घट, जखमा बऱ्या होण्यास लागणारा वेळ, मूत्रमार्गाचा संसर्ग, हिरड्यांचे विकार, किंवा दृष्टी अंधुक होत जाणे ही आहेत. अन्य तक्रारींसाठी डॉक्टरकडे गेल्यानंतर दुसऱ्या प्रकारचा मधुमेह उघडकीस आल्याची असंख्य उदाहरणे आहेत. दुसऱ्या प्रकारचा मधुमेह होण्याची अधिक शक्यता खालील व्यक्तींमध्ये असते- • सरासरी वजनापेक्षा २०% किंवा अधिक वजन असणे (स्थूल) • जवळच्या नातेवाईकांमधे मधुमेह असणे. • आफ्रिकन अमेरिकन, स्थानिक अमेरिकन, हिस्पनिक, स्थानिक हवाई बेटावरील. भारतीय व्यक्तींमध्ये स्थूल आणि बैठे काम करणाऱ्या व्यक्ती, जंक फूड खाण्यामुळे आणि पुरेसा व्यायाम न करणाऱ्या व्यक्तींमध्ये टाईप २चा मधुमेह वाढतो आहे. • गरोदरपणात मधुमेह झालेल्या ज्या स्त्रियांना चार किलोहून अधिक वजनाचे बाळ झाले आहे अशा स्त्रिया. • १४०/९० आणि यापेक्षा उच्च रक्तदाब • एच डी एल कोलेस्टेरॉल ३५ मिग़्रॅ / १०० मिलिच्या जवळ, ट्रायग्लिसराइड पातळी २५० मिग्रॅ /१०० मिलि • जीटीटी परीक्षेमध्ये रक्तात अतिरिक्त साखर दिसणे. अनेक औषधामुळे शरीरातील इन्शुलिनची परिणामकारकता कमी होते. अशा स्थितीस द्वितीय मधुमेह म्हणतात. उच्च रक्तदाबावरील औषधे (फ्युरोसेमाइड, क्लोनिडिन, आणि थायझाइड डाययूरेटिक), तोंडाने घेण्याच्या गर्भप्रतिबंधक गोळ्या, थायरॉइड हार्मोन, प्रोजेस्टिन आणि ग्लूकोकॉर्टिकॉइड्स), दाहप्रतिबंधक इंडोमेथॅसिन, मनस्थितीवर परिणाम करणारी औषधे ग्लूकोजच्या शोषणावर परिणाम करतात. अशा औषधामध्ये हॅअलोपेरिडॉल, लिथियम कार्बोनेट, फेनोथायझिन्स, ट्रायसायक्लिक ॲशटिडिप्रेसंट (?) आणि ॲड्रेनलजिक ॲंन्टिगॉनिस्ट यांचा समावेश आहे. मधुमेहासारखी स्थिति आणणारी औषधे आयसोनिआझिड, निकोटिनिक अ‍ॅसिड, सिमेटिडिन आणि हिपॅरिन. २००४ च्या एका अभ्यासगटाने क्रोमियम धातू शरीराच्या इन्शुलिन प्रतिबंधास मदत करते असे सिद्ध केले. ===हायपरग्लेसेमिया === हायपरग्लेसेमिया हा रक्तातील साखरेची एक असाधारण उच्च पातळी आहे. हायपरग्लेसेमिया हे मधुमेहाचे एक लक्षण आहे (प्रकार १ मधुमेह आणि प्रकार २ मधुमेह), हायपरग्लेसेमियाची मुख्य लक्षणे तहान वाढते आणि वारंवार लघवी करण्याची आवश्यकता भासते. == लक्षणे == एरवी सामान्य असणाऱ्या व्यक्तीना मधुमेहाची लक्षणे एकाएकी, काही आठवड्यांत किंवा दिवसांत दिसायला लागतात. प्रौढ व्यक्तीमध्ये मधुमेहाची लक्षणे दिसायला काहीं वर्षे लागू शकतात. सर्वसामान्यपणे मधुमेहाची लक्षणे म्हणजे गळून गेल्यासारखे वाटणे, बरे नसल्याची जाणीव, मूत्रविसर्नाची वारंवारता वाढणे, तीव्र तहान, तीव्र भूक आणि वजनातील घट. == आम्ल मूत्रता == कीटोॲसिडॉसिस किंवा आम्लमूत्रता ही मधुमेहीची अवस्था उपासमारीमुळे किंवा आटोक्यात नसलेल्या मधुमेहामुळे येते. प्रथम प्रकारच्या मधुमेहीमध्ये अशा रुग्णांची अधिक काळजी घ्यावे लागते. शरीरातील प्रथिने आणि मेदाम्लाचे विघटन व्हायला लागले म्हणजे रक्तामध्ये कीटोन संयुगे साठतात. कीटोन संयुगे असल्याची लक्षणे पोटदुखी, उलट्या, श्वसनाचा वेग वाढणे, आणि गुंगी येणे. कीटोन मूत्रता असलेल्या रुग्णांच्या श्वासास गोडसर गंध येतो. पुरेशी काळजी घेतली नाही तर मधुमेही रुग्ण बेशुद्धावस्थेत आणि कदाचित कोमामध्ये जाऊन मृत्यू ओढवू शकतो. बहुतांश वेळेस द्वितीय प्रकारचा मधुमेह जोपर्यंत रुग्ण डॉक्टरचा सल्ला घेत नाही तोपर्यंत उघडकीस येत नाही. हृदयविकार, जुनाट हिरड्यांचा विकार, मूत्रमार्ग संसर्ग, अंधुक दृष्टी, हातापायाची संवेदना कमी होणे, जखम बरी न होणे अशा तक्रारींमधून आणि योग्य त्या तपासण्या मधून मधुमेह उघडकीस येतो. == निदान == मधुमेहाचे निदान करण्यासाठी लक्षणे, मूत्र परीक्षण आणि रक्त तपासण्या करून मधुमेह असल्याची खात्री करून घेतली जाते. मूत्रपरीक्षणामधून कीटोन चाचणी आणि मूत्रातील प्रथिने यावरून [[वृक्क]] नीट कार्य करीत आहेत की नाही याचे निदान होते. रुग्णास ठरवून दिलेला आहार, तोंडाने घ्यावयाची औषधे आणि इन्शुलिन उपचार यांचा सल्ला दिल्यानंतर नियमित चाचण्या घ्याव्या लागतात. == मूत्र परीक्षण == क्लिनिस्टिक आणि डायस्टिक या कागद पट्ट्या मूत्रामध्ये बुडविल्यानंतर त्यांचा मूत्रातील ग्लूकोज पातळीप्रमाणे रंग बदलतो. मूत्रातील ग्लूकोजची पातळी रक्तातील ग्लूकोजचे प्रमाण दर्शवते. मूत्र परीक्षणावरून केलेले निदान रक्त परीक्षणाएवढे अचूक नसते. तरीही ग्लूकोजचे रक्तातील प्रमाण ठरविण्याचे ही सोपी आणि जलद पद्धत आहे. मूत्रामधील कीटोन घटकांचे परीक्षण करण्यासाठी असिटेस्ट लिंवा कीटोस्टिक्सचा उपयोग केला जातो. प्रथम प्रकारच्या मधुमेहीमध्ये कीटोन आम्लता जीवधेणा ठरू शकते. त्यामुळे तात्काळ आणि सोपी परीक्षण पद्धत कीटोन घटकांचे निदान करण्यासाठी अत्यावश्यक ठरते. मधुमेहीसाठी आणखी एक मूत्रपरीक्षण करावे लागते ते म्हणजे मूत्रामधील अल्ब्युमिन किंवा प्रथिनांचे. एरवी मूत्रामध्ये अल्ब्युमिनचे प्रमाण नगण्य असते. पण मधुमेही रुग्णामध्ये वृक्काचे कार्य नीटसे होत नसेल किंवा वृकाच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम झाला असेल तर त्याचा अंदाज घेण्यासाठी मूत्रामध्ये बुडविण्याच्या पट्ट्या उपलब्ध आहेत. अधिक संवेदनक्षम चाचणी म्हणजे रेडियोभारित रसायनाच्या सहाय्याने मायक्रोअल्ब्युमिन परीक्षण करवून घेणे. == रक्त परीक्षण == उपाशी पोटी रक्तातील ग्लूकोज पाहणे. रुग्णाच्या शिरेमधून दोन ते पाच मिलि रक्त रुग्णाने आठ तासापूर्वी अन्न ग्रहण केले असेल (न्याहरीच्या आधी) या वेळी परीक्षणासाठी घेतले जाते. रक्तातील तांबड्या पेशी बाजूस करून रक्तरसातील ग्लूकोजची पातळी मोजण्याची ही पद्धत आहे. याचे सामान्य प्रमाण ४.४ मिलिमोल / लिटर किंवा ८० मिग्रॅ./१०० मिलि असते. या पातळीच्या वर ग्लूकोजची रक्तातील पातळी उपाशी पोटी असल्यास मधुमेहाचे निदान होते. == जेवल्यानंतर रक्तामधील ग्लूकोज परीक्षण == सामान्य व्यक्तीच्या रक्तातील ग्लूकोज भोजनानंतर दोन तासानी १२०मिग्रॅ./१०० मिलि या पातळीस येते. मधुमेही रुग्णाच्या रक्त परीक्षणामध्ये रक्तातील ग्लूकोज भोजनोत्तर दोन तासानी १५० मिग़्रॅ / १०० मिलिहून अधिक असेल तर मधुमेहाचे निदान खात्रीलायकपणे होते. जेवल्यानंतर दोन तासांच्या रक्तामधील पातळी किती असावी याचे आकडे थोडे वेगवेगळे आहेत. पण तो आकडा १५०हून अधिक नसावा. == जीटीटी (ग्लूकोज टॉलरन्स टेस्ट) == मधुमेह आहे की नाही यासाठी केली जाणारी ही परीक्षा शक्यतो ऐंशी ग्रॅम ग्लूकोज १००-१५० मिलि पाण्यात विरघळवून ते व्यक्तीस दिले जाते. ही चाचणी उपाशी पोटी करावयाची आहे. सामान्य व्यक्तीमध्ये ग्लूकोज पिण्यात आल्यानंतर रक्तातील साखर त्वरित वाढते. रक्तरसातील ग्लूकोज पातळी ११.१ मिलिमोलर/लि किंवा २००मिग्रॅ /१०० मिलि दोन तासानी असल्यास व्यक्तीस मधुमेह आहे असे निदान केले जाते. अचूक निदान होण्यासाठी दर अर्ध्या तासानी रक्तातील ग्लूकोजच्या पातळीवरून आलेख काढला जातो. ग्लूकोज द्रावण घेतल्यापासून तीन तासांच्या रक्तातील ग्लूकोज पातळीवरून रक्तातील ग्लूकोज पातळी कशी बदलते हे समजते. ही मधुमेहाचे निदान करण्याची विश्वासार्ह चाचणी आहे. घरी रक्तातील ग्लूकोजची चाचणी करणारी उपकरणे उपलब्ध झाल्यापासून रुग्णाना स्वतःच्या रक्तातील ग्लूकोजची पाहणी करणे सोपे झाले आहे. रक्त बोटाच्या टोकामधून काढण्यात येते. रक्त तपासण्यासाठी एक लहान सुई असलेले उपकरण, रक्त तपासण्यासाठी कागदी पट्ट्या आणि हे मोजण्यासाठी बॅटरीवर चालणारे डिजिटल उपकरण यावर रक्तातील ग्लूकोजची पातळी दररोज किंवा आवश्यकतेनुसार मोजता येते. त्यातल्या त्यात नवीन मधुमेह रुग्ण आणि इन्शुलिन घेणारे रुग्ण यांच्यासाठी हे उपकरण आवश्यक आहे. आपला मधुमेह आटोक्यात आहे की नाही यासाठी '''एचबी ए१सी- ग्लायकॉसिलेटेड हीमोग्लोबिन''' नावाची एक चाचणी दर सहा महिन्यानी करावी. मधुमेह नसलेल्या व्यक्तीच्या रक्त परीक्षणाची एचबीए१सी पातळी ६.४ असते. मधुमेह झालेल्या व्यक्तीने त्याच्या एचबीए१सीची पातळी शक्यतो ६.५ पर्यंत राखण्याचा प्रयत्‍न करावा असे मधुमेहतज्ज्ञ सांगतात. या चाचणीसाठी दिवसभरात केंव्हाही रक्त दिले तरी चालते. == उपचार == सध्या मधुमेह पूर्णपणे बरा करेल असे एकही औषध उपलब्ध नाही. पण मधुमेह आटोक्यात ठेवला म्हणजे रुग्ण सामान्य आयुष्य जगू शकतो. मधुमेह उपचाराची दोन लक्ष्य आहेत. पहिले रक्तातील ग्लूकोजचे प्रमाण सामान्य पातळीवर ठेवणे आणि दुसरे मधुमेहामुळे उत्पन्न होणाऱ्या व्याधी टाळणे. योग्य आहार, व्यायाम, इन्शुलिन किंवा तोंडाने घ्यावयाची औषधे नियमित घेऊन मधुमेहावर चांगलेच नियंत्रण ठेवता येते. २००३ मध्ये अमेरिकन डायबेटिक असोसिएशन या संस्थेने मधुमेहाची काळजी घेण्यासाठी काही पद्धती सुचवलेल्या आहेत. त्यामुळे मधुमेही रुग्णांच्या जीवनशैलीमध्ये चांगली सुधारणा झाली आहे. आहारातील बदल योग्य तो आहार आणि पुरेसा व्यायाम ही मधुमेही रुग्णाच्या उपचारांची पहिली पायरी आहे. बहुतेक दुसऱ्या प्रकारच्या मधुमेहींचे वजन कमी करण्याने मधुमेह आटोक्यात येतो. आहारामध्ये ५०-६०% उष्मांक कर्बोदकामधून, १०-२०% प्रथिनामधून आणि ३०% मेदाम्लामधून घेणे श्रेयस्कर. प्रत्येकाच्या शरीरास आवश्यक उष्मांक वय, वजन आणि दररोज करण्यात येणारे काम यावर अवलंबून आहेत. घेण्यात येणारे उष्मांक दिवसभर विभागले गेले म्हणजे एका वेळी शरीरातील ग्लूकोजची पातळी वाढत नाही. प्रत्येक अन्न घटकामध्ये असणाऱ्या उष्मांकाची नोंद ठेवणे हे किचकट काम आहे. त्यासाठी आहारतज्‍ज्ञाची मदत घ्यावी लागते. अमेरिकन डायबेटिक असोसिएशन आणि अमेरिकन डायेटिक असोसिएशनने अन्न घटकांची बदलती यादी प्रसिद्ध केली आहे. प्रत्येक यादीमध्ये प्रथिने, मेदाम्ले आणि कर्बोदके यांमधून किती उष्मांक हे दिलेले आहे. त्यामुळे कोणत्या पदार्थाऐवजी काय खायचे याचा अंदाज घेता येतो. प्रथिने, फळे, स्टार्च, भाज्या आणि लोणी, बटर तेले जेवण्यामध्ये किती घ्यावीत आणि ब्रेकफास्ट किती घ्यावा हे समजण्यासाठी उपयोगी आहे. दुसऱ्या प्रकारच्या अनेक मधुमेहीमध्ये वजन कमी करणे हा मधुमेह नियंत्रणाचा उत्तम उपाय आहे. अन्नघटक वरचेवर बदलणे उष्मांक नियंत्रित ठेवणे आणि माफक व्यायाम याने वजन कमी होते. [[फुटाणे]] खाल्ल्यामुळे मधुमेहात दररोज घ्याव्या लागणाऱ्या इन्शुलिनची मात्रा कमी होते असा दावा नुकताच करण्यात आला आहे.<ref>{{Webarchiv | url=http://tarunbharat.net/ftp/e-paper/2011-12-21/mpage2_20111221.htm | wayback=20121210005345 | text=तरुण भारत, नागपूर}}</ref> ==मधुमेह आहार काय असावा== मधुमेह या आजाराच्या रोगींना आहारावर नियंत्रण ठेवावे लागते. मधुमेह आहार वर नक्कीच नियंत्रण ठेवण्यास भाग पाडतो. पण असे असले तरी मधुमेह रोगींनी पूर्ण पौष्टिक आहार घेणे गरजेचे आहे. जर मधुमेहामध्ये आहारावर नियंत्रण नसेल तर आरोग्य बिघडण्या सोबतच अनेक आजार होण्याची शक्यता वाढते. म्हणूनच डायबेटीज रोगींना माहित पाहिजे की त्यांच्यासाठी कोणता आहार योग्य आहे. मधुमेह असलेल्या लोकांना आणि सर्व सामान्य लोकांना हे माहित असते की मधुमेह झाल्यास गोड खाणे चालत नाही पण हे माहित नसते की खारट आणि आंबट देखील जास्त चालत नाही. {{संदर्भ हवा}} * तुरट, कडू आणि तिखट पदार्थ जास्त खावेत. * मधुमेहाच्या रुग्णांनी पचन होण्यास हलका असलेला त्याच सोबत सहज मिसळणारे फायबर असलेले आहार घ्यावेत. * लवकर पचणारे फळे उदा. टरबूज, पपई, बोर इत्यादी फळे. जे लवकर पचतात आणि आतड्याना साफ ठेवण्यास मदत करतात.{{संदर्भ हवा}} * मधुमेह आहार नियंत्रण ठेवण्याचे पदार्थ मिठाई, चॉकलेट, साखर, केळी, तळलेले पदार्थ, सुका मेवा, चिक्कू, सीताफळ इत्यादी बेताने खावेत. * मधुमेह झाल्यास तरल पदार्थ घ्यावेत. उदा. लिंबूपाणी, फळांचा रस, भाज्यांचा रस, सूप इत्यादी. यामुळे देखील मधुमेह नियंत्रणात येण्यासाठी मदत होईल. * डॉक्टर कडून सल्ला घेऊन मधुमेह रोगी पौष्टिक आहारासाठी एक 'मधुमेह आहार तक्ता' बनवून घेऊ शकतात. मधुमेह नसलेल्या व्यक्तीसाठी, उपवासाने उपवास करणारा रक्त शर्करा १०० मिलीग्राम / डीएल पर्यंत असावा. पूर्वी सामान्य जेवण साधारण ७० ते ९९ एमजी / डीएल आहेत. जेवणानंतर दोन तासांनी घेतलेल्या "पोस्टप्रेंडियल" शर्करा १४० एमजी / डीएल पेक्षा कमी असावेत. हे लोक मधुमेहाशिवाय सामान्य संख्या आहेत. ==मधुमेहींसाठी खाद्यतक्ता== गहू - मधुमेहींसाठी गहू कोरडे भाजून पीठ करतात. त्याच्या पोळ्या किंवा फुलके करतात. <br /> तांदूळ - तांदूळ कोरडे भाजून त्याचा भात करतात किंवा त्याचे पीठ करून भाकरी करतात. मसाले भात देखील बनविल्यास उत्तम असते.<br /> ज्वारी - कोरडी भाजावी त्याचे पीठ बनवून भाकरी करता वापरतात. जर बद्धकोष्ट होत असेल तर भाजताना एरंड तेलाचा हात देतात व द्यावा आणि पीठ मळताना तेल टाकून मळतात.<br /> डाळ - मूगडाळ, मसूर डाळ भाजून आमटी करतात. डाळींचा वापर सालासकट केल्यास उत्तम असते. फळे - संत्री मोसंबी जांभूळ आवळा इत्यादी खाणे ==औषधे== ===ग्लुकोज नियंत्रण=== मधुमेहाच्या उपचारासाठी वापरली जाणारी बहुतांश औषधे वेगवेगळ्या जैवरासायनिक यंत्रणांद्वारे [[ग्लुकोज|रक्तातील साखरेची पातळी]] कमी करण्याचे कार्य करतात. मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी रक्तातील ग्लुकोज पातळी शक्य तितकी सामान्य मर्यादेत ठेवली (कडक ग्लुकोज नियंत्रण) तर त्यांना मधुमेही [[मूत्रपिंड विकार]] किंवा [[मधुमेही [[नेत्ररोग]] यांसारख्या गुंतागुंती कमी प्रमाणात आढळतात, याबाबत व्यापक सहमती आहे.<ref>{{cite journal |vauthors=Rosberger DF |title=Diabetic retinopathy: current concepts and emerging therapy |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=42 |issue=4 |pages=721–745 |date=December 2013 |pmid=24286948 |doi=10.1016/j.ecl.2013.08.001}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=MacIsaac RJ, Jerums G, Ekinci EI |title=Glycemic Control as Primary Prevention for Diabetic Kidney Disease |journal=Advances in Chronic Kidney Disease |volume=25 |issue=2 |pages=141–148 |date=March 2018 |pmid=29580578 |doi=10.1053/j.ackd.2017.11.003}}</ref> तथापि, आयुष्याच्या उत्तरार्धातील रुग्णांमध्ये रक्तातील साखर अतिशय कमी होणे (हायपोग्लाय्सेमी) याचा धोका अधिक असल्याने कडक ग्लुकोज नियंत्रण सर्वांसाठी योग्य किंवा खर्च-परिणामकारक आहे का याबाबत काही प्रमाणात मतभेद आहेत.<ref name=Pozzilli2014>{{cite journal |vauthors=Pozzilli P, Strollo R, Bonora E |title=One size does not fit all glycemic targets for type 2 diabetes |journal=Journal of Diabetes Investigation |volume=5 |issue=2 |pages=134–141 |date=March 2014 |pmid=24843750 |pmc=4023573 |doi=10.1111/jdi.12206}}</ref> मधुमेहासाठी विविध प्रकारची प्रतिमधुमेही औषधे उपलब्ध आहेत. प्रकार १ मधुमेहाच्या उपचारासाठी [[इन्सुलिन]] देणे आवश्यक असते. साधारणतः "बेसल-बोलस" पद्धतीचा वापर केला जातो, ज्यात नैसर्गिक इन्सुलिन स्त्रावाशी साधर्म्य राखले जाते: दीर्घकालीन परिणाम करणारे इन्सुलिन बेसल पातळी राखण्यासाठी, आणि जेवणाच्या वेळी, अल्पकालीन परिणाम करणारे इन्सुलिन दिले जाते.<ref name=NICENG17>{{cite web |title=Type 1 diabetes in adults: diagnosis and management |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng17 |website=www.nice.org.uk |publisher=National Institute for Health and Care Excellence |date=26 August 2015 |access-date=25 December 2020}}</ref> प्रकार २ मधुमेहाचे उपचार प्रामुख्याने तोंडावाटे घेण्याच्या औषधांनी (उदा. [[मेटफोर्मिन्]]) केले जातात; तथापि काही रुग्णांना पुढे जाऊन इन्सुलिन किंवा [[GLP-1 agonist]] सारखी इंजेक्शनद्वारे दिली जाणारी औषधे आवश्यक होऊ शकतात.<ref name=NICENG28>{{cite web |title=Type 2 diabetes in adults: management |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng28 |website=www.nice.org.uk |publisher=National Institute for Health and Care Excellence |date=2 December 2015 |access-date=25 December 2020}}</ref> प्रकार २ मधुमेहासाठी [[metformin]] हे प्रथम-ओळीचे (first-line) औषध म्हणून सामान्यतः शिफारस केले जाते, कारण ते मृत्यूदर कमी करण्यात उपयुक्त ठरते याचे चांगले पुरावे उपलब्ध आहेत.<ref name=AFP09>{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2009-01-01_79_1/page/n29 |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |date=January 2009 |pmid=19145963}}</ref> हे औषध यकृतात तयार होणाऱ्या ग्लुकोजचे प्रमाण कमी करते आणि शरीरातील परिघीय ऊतींमध्ये साठवला जाणारा ग्लुकोज वाढवते.<ref name=Drugs2005>{{cite journal |vauthors=Krentz AJ, Bailey CJ |title=Oral antidiabetic agents: current role in type 2 diabetes mellitus |journal=Drugs |volume=65 |issue=3 |pages=385–411 |date=2005 |pmid=15669880 |doi=10.2165/00003495-200565030-00005}}</ref> याशिवाय रक्तातील साखर कमी करणाऱ्या इतरही औषधगटांचा वापर केला जातो. उदाहरणार्थ, इन्सुलिन स्त्राव वाढवणारी औषधे (sulfonylurea), आतड्यांमधून साखरेचे शोषण कमी करणारी औषधे (acarbose), इन्क्रेटिन हार्मोन्सना निष्क्रिय करणाऱ्या dipeptidyl peptidase-4 (DPP-4) या एन्झाइमचे अवरोधक (sitagliptin), शरीराची इन्सुलिनप्रती संवेदनशीलता वाढवणारी औषधे (thiazolidinedione) आणि मूत्रावाटे ग्लुकोज उत्सर्जन वाढवणारी औषधे ([[SGLT2 inhibitor]]s).<ref name=Drugs2005/> प्रकार २ मधुमेहात इन्सुलिन वापरायचे असल्यास सहसा दीर्घकालीन परिणाम करणारे इन्सुलिन सुरुवातीला दिले जाते आणि तोंडावाटे घेण्याची औषधे चालू ठेवली जातात.<ref name=AFP09/> प्रकार २ मधुमेहाच्या काही गंभीर प्रकरणांमध्ये इन्सुलिनचा वापर करून उपचार केले जाऊ शकतात. रक्तातील ग्लुकोजचे लक्ष्यित स्तर गाठेपर्यंत इन्सुलिनचे प्रमाण हळूहळू वाढवले जाते.<ref name="AFP09" /><ref>{{Citation| author1=Consumer Reports| author2=American College of Physicians| date=April 2012| title=Choosing a type 2 diabetes drug – Why the best first choice is often the oldest drug| publisher=Consumer Reports}}</ref> ====रक्तदाब कमी करणे==== [[हृदयाघात|हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी रोग]] हा मधुमेहाशी संबंधित एक गंभीर गुंतागुंत (complication) आहे. त्यामुळे अनेक आंतरराष्ट्रीय मार्गदर्शक सूचनांनुसार मधुमेह असलेल्या व्यक्तींमध्ये रक्तदाबाचे लक्ष्य 140/90 mmHg पेक्षा कमी ठेवण्याची शिफारस केली जाते.<ref>{{cite journal |vauthors=Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L |title=A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes |journal=Global Heart |volume=14 |issue=3 |pages=215–240 |date=September 2019 |pmid=31451236 |doi=10.1016/j.gheart.2019.07.009}}</ref> तथापि, यापेक्षा कमी लक्ष्य किती असावे याबाबत पुरावे मर्यादित आहेत. 2016 मधील एका प्रणालीबद्ध पुनरावलोकनात 140 mmHg पेक्षा कमी लक्ष्य गाठण्यासाठी उपचार केल्यास संभाव्य हानी होऊ शकते असे आढळले,<ref>{{cite journal |vauthors=Brunström M, Carlberg B |title=Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses |journal=BMJ |volume=352 |pages=i717 |date=February 2016 |pmid=26920333 |pmc=4770818 |doi=10.1136/bmj.i717}}</ref> तर 2019 मधील पुढील पुनरावलोकनात रक्तदाब 130–140 mmHg दरम्यान कमी केल्याने अतिरिक्त फायदा मिळतो याचे स्पष्ट पुरावे आढळले नाहीत; उलट दुष्परिणामांचा धोका वाढू शकतो असे दिसून आले.<ref>{{cite journal |vauthors=Brunström M, Carlberg B |title=Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials |journal=BMJ Open |volume=9 |issue=9 |article-number=e026686 |date=September 2019 |pmid=31575567 |pmc=6773352 |doi=10.1136/bmjopen-2018-026686}}</ref> 2015 मधील अमेरिकन डायबेटीस असोसिएशनच्या शिफारशींनुसार मधुमेह आणि albuminuria असलेल्या रुग्णांना renin-angiotensin प्रणालीचे अवरोधक देणे योग्य ठरते, कारण यामुळे अंतिम अवस्थेतील मूत्रपिंड निकामी होण्याचा धोका, हृदयविकार घटना आणि मृत्यूचा धोका कमी होऊ शकतो.<ref name="Fox_2015">{{cite journal |vauthors=Fox CS, Golden SH, Anderson C, Bray GA, Burke LE, de Boer IH, Deedwania P, Eckel RH, Ershow AG, Fradkin J, Inzucchi SE, Kosiborod M, Nelson RG, Patel MJ, Pignone M, Quinn L, Schauer PR, Selvin E, Vafiadis DK |title=Update on Prevention of Cardiovascular Disease in Adults With Type 2 Diabetes Mellitus in Light of Recent Evidence |journal=Diabetes Care |volume=38 |issue=9 |pages=1777–1803 |date=September 2015 |pmid=26246459 |pmc=4876675 |doi=10.2337/dci15-0012}}</ref> काही पुराव्यांनुसार [[angiotensin converting enzyme inhibitors]] (ACEIs) हे renin-angiotensin प्रणालीतील इतर अवरोधकांपेक्षा — जसे [[angiotensin receptor blockers]] (ARBs)<ref>{{cite journal |vauthors=Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J |title=Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus |url=https://archive.org/details/sim_jama-internal-medicine_2014-05_174_5/page/773 |journal=JAMA Internal Medicine |volume=174 |issue=5 |pages=773–785 |date=May 2014 |pmid=24687000 |doi=10.1001/jamainternmed.2014.348}}</ref> किंवा [[aliskiren]] — हृदयविकार प्रतिबंधासाठी अधिक प्रभावी असू शकतात.<ref>{{cite journal |vauthors=Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S |title=Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk |journal=Diabetes & Vascular Disease Research |volume=14 |issue=5 |pages=400–406 |date=September 2017 |pmid=28844155 |pmc=5600262 |doi=10.1177/1479164117715854}}</ref> तथापि, अधिक अलीकडील पुनरावलोकनात ACE inhibitors आणि ARB या दोन्ही औषधांचे हृदयविकार आणि मूत्रपिंडाशी संबंधित प्रमुख परिणामांवर समान प्रभाव असल्याचे आढळले.<ref name="Catalá-López_2016">{{cite journal |vauthors=Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B |title=Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus |journal=PLOS Medicine |volume=13 |issue=3 |article-number=e1001971 |date=March 2016 |pmid=26954482 |pmc=4783064 |doi=10.1371/journal.pmed.1001971}}</ref> ACEI आणि ARB ही औषधे एकत्र देण्याने अतिरिक्त फायदा मिळतो याचे कोणतेही ठोस पुरावे उपलब्ध नाहीत.<ref name="Catalá-López_2016" /> ==== इन्शुलिन ==== प्रथम प्रकारच्या मधुमेही रुग्णांना दररोज इंजेक्शनद्वारे इन्शुलिन घ्यावे लागते. त्याशिवाय शरीरातील ग्लूकोजचा वापर होत नाही. इन्शुलिनचा प्रकार, आणि डोस रुग्णाचे वजन, वय, उंची, आहार ग्रहण आणि कामाचे स्वरूप यावर अवलंबून आहे. दुसऱ्या प्रकारच्या काही रुग्णांमध्ये आहार, व्यायाम आणि तोंडाने घ्यावयाच्या औषधावर मधुमेह नियंत्रित राहू नाही; अशा रुग्णाना बाह्य इन्शुलिनची गरज भासते. इंजेक्शन त्वचेखाली घ्यावे लागते. इंजेक्शनची सुई लहान असते. शक्यतो ज्या ठिकाणी त्वचा सैल असते अशा ठिकाणी इंजेक्शन घेण्यात येते. उदाहरणार्थ पोटाची आणि मांडीची त्वचा. शुद्ध मानवी इन्शुलिन सध्या सर्वत्र सामान्यपणे वापरात आहे. त्यापुर्वी बैल आणि डुकराच्या स्वादुपिंडातून मिळवलेले इन्शुलिन वपरले जायचे. शक्यतो एकदा देता येईल एवढे एका प्रकारचे इन्शुलिन रुग्णास दिले जाते. एक किंवा दोन प्रकारचे इन्शुलिन एकत्र करून रुग्णास द्यायची पद्धत आहे. मधुमेहाच्या तीव्रतेप्रमाणे एकदा किंवा दोनदा इन्शुलिन देणे शक्य आहे. एकापेक्षा अधिक वेळा इन्शुलिन घ्यावे लागणाऱ्या रुग्णाना इन्शुलिन पंप अधिक योग्य ठरतो. शरीराच्या आवश्यकतेप्रमाणे हा पंप इन्शुलिन पुरवतो. बॅटरीवर चालणारा हा पंप शरीराबाहेर असून इंजेक्शनची सुई पोटात खुपसलेली असते. पंपाला आवश्यक त्या सूचना दिल्यास थोड्या थोड्या प्रमाणात शरीरास इन्शुलिन मिळत राहते. व्यायाम आणि जेवण यांच्या वेळेप्रमाणे इन्शुलिनच्या वेळा रुग्णास ठरवता येतात. नेहमीचे इन्शुलिन त्वरित परिणाम करते. इंजेक्शन दिल्यापासून १५-३० मिनिटात त्याचा परिणाम सुरू होतो. जेवल्यानंतर दोन तासात नेहमीचे इन्शुलिन जसे कार्य करते, तसे त्वरित परिणाम करणारे एक इन्शुलिनही परिणामकारक आहे. त्याचा प्रभाव चार ते सहा तासापासून १८-२६ तास टिकतो. दीर्घ काळ परिणाम करणारे एका प्रकारचे इन्शुलिन चार ते सहा तासात आपला पारिणाम चालू करते आणि त्याची परिणामकारकता २८-३६ तास टिकते. प्रमाणापेक्षा अधिक इन्शुलिन घेतल्यानंतर कमी अन्न खाणे, खूप वेळाने काळाने अन्न खाणे, अधिक व्यायाम करणे, मद्यपान करणे अशा प्रकारांमुळे ग्लूकोजची कमतरता निर्माण होते. वैद्यकीय परिभाषेमध्ये या प्रकारास हायपोग्लायसेमिया म्हणतात. प्रमाणापेक्षा अधिक भूक लागणे, गोंधळल्यासारखे वाटणे, आणि दमून जाणे अशी हायपोग्लायसेमियाची लक्षणे आहेत. काही रुग्णांना घाम अधिक येतो, शरीरास कंप सुटतो. वेळीच उपचार केले नाहीत तर रुग्ण बेशुद्धावस्थेत जाऊन त्याल फिट्स येण्याची शक्यता असते. या प्रकारास इन्शुलिन प्रतिक्रिया असेही म्हणतात. वेळीच लक्षात आल्यानंतर ग्लूकोज, साखर युक्त सरबते, फळांचा रस, किंवा अधिक शर्करायुक्त पदार्थ त्याला द्यावेत. . == शस्त्रक्रिया == निरोगी व्यक्तीच्या स्वादुपिंडाचे रोपण मधुमेही व्यक्तीमध्ये यशस्वी झाले आहे. अर्थात एकाच वेळी वृक्करोपण आणि स्वादुपिंड रोपण केले तर ही शस्त्रक्रिया यशस्वी होते. स्वादुपिंड शस्त्रक्रिया शक्य असली तरी शस्त्रक्रियेमधील धोक्याचा विचार केल्यास रुग्णावरील औषधोपचार अधिक योग्य ठरतात. लठ्ठपणा साठी जर शस्त्रक्रिया केली तर त्याने लठ्ठपणा कमी होऊन मधुमेह निघून जातो असे पुरावे उपलब्ध आहेत. == पर्यायी उपचार : सल्ला== मधुमेहावर वेळीच उपचार केले नाहीत तर गंभीर परिणाम होत असल्याने पर्यायी उपचार करायचे असतील तर ते वैद्यकीय देखरेखीखाली करावेत. मधुमेहासाठी अनेक पर्यायी उपचार सुचवलेले आहेत. मधुमेहाची लक्षणे आणि परिणाम त्याने कमी होतो असा पर्यायी उपचार पद्धत सांगते. योग्य त्या प्रशिक्षित तज्‍ज्ञाकडून हे उपचार करवून घ्यावेत. प्रत्यक्षात इन्शुलिनला वनस्पतिज पर्याय नाही.{{संदर्भ हवा}} काहीं खाद्यपदार्थांमुळे ग्लूकोज नियंत्रणात राहते किंवा मधुमेहाची तीव्रता कमी होते. काही पर्याय खालील प्रमाणे – * [[मेथी]]- मेथीच्या बिया आणि पूड - एका अभ्यासात रक्तातील इन्शुलिनचे प्रमाण मेथीमुळे कमी होते, कोलेस्टेरॉल आटोक्यात ठेवते, ग्लूकोज नियंत्रणात ठेवते असे आढळून आले.{{संदर्भ हवा}} * [बिलबेरी]] - नावाचे (इंग्लंडमधे मिळणारे) फळ ग्लूकोज नियंत्रणामध्ये ठेवते. त्याचबरोबर रक्तवाहिन्यांचे आजार दूर करते.{{संदर्भ हवा}} * [[लसूण]] - ग्लूकोज आणि कोलेस्टेरॉलची पातळी कमी ठेवते.{{संदर्भ हवा}} * [[कांदा]] - ग्लूकोजची पातळी कमी ठेवत असावा. शरीरातील इन्शुलिन कांद्यामुळे उपलब्ध होते.{{संदर्भ हवा}} * आफ्रिकन [[मिरची]] - मिरचीचा रंग टोकाकडे पिवळा आणि दांड्याकडे तांबडा. ही मिरची खाण्यात आल्याने ग्लूकोज पातळी कमी होते.{{संदर्भ हवा}} मधुमेह हा जीवनशैलीमुळे होणारा आजार आहे. त्यामूळे जीवनशैलीमधे सकारात्मक बदल करणे हाच खरा उपाय आहे. नियमित योग केल्याने मधुमेह नियंत्रित करता येतो. [[स्वामी विवेकानंद]] योग अनुसंधान या संस्थेने अनेक प्रकारे संशोधन केले आहे. ==आयुर्वेदिक औषधे== 'सीएसआयआर'च्या संशोधकांनी आयुर्वेदिक ग्रंथातील पाचशेहून अधिक प्राचीन वनौषधींवर संशोधन केले. त्यामध्ये दारू हळद, गुळवेल, विजयसार, गुडमार, मजीठा आणि मेथिका यांचा समावेश आहे. त्यावर विविध प्रकारचे संशोधन केल्यानंतर एक आयुर्वेदिक गुण असलेल्या 'ब्लड ग्लुकोज रेग्युलेटर' (बीजीआर)-३४ या 'टाइप २' मधुमेहावरील औषधाची निर्मिती करण्यात आली,' अशी माहिती 'सीएसआयआर'च्या 'एनबीआरआय'चे वरिष्ठ शास्त्रज्ञ डॉ. ए. के. एस. रावत यांनी दिली. सहा प्रकारच्या आयुर्वेदिक औषधींच्या मदतीने तयार केलेले 'बीजीआर-३४' हे औषध सुरक्षित आणि परिणामकारक असल्याने मधुमेह नियंत्रित राहू शकतो, असा दावा संशोधकांनी केला आहे. केंद्र सरकारच्या वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन परिषदेसह नॅशनल बोटनिकल रिसर्च इन्स्टिट्यूट (एनबीआरआय), सेंट्रल इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिसीन अँड ॲरोमटिक प्लॅंट्स (सीआयएमएपी) यांच्या सहकार्याने संशोधन करून ही औषधनिर्मिती केली आहे. पाच वर्षांच्या अथक प्रयत्‍नांनंतर आणि क्लिनिकल ट्रायल यशस्वी झाल्यानंतर औषधाची 'एआयएएमआयएल फार्मास्युटिकल्स इंडिया' या कंपनीने निर्मिती केली. मधुमेहाच्या रेषेवर असणाऱ्यांना हे औषध उपयुक्त ठरू शकते. याची एक गोळी साधारणपणे पाच रुपयांना उपलब्ध होणार आहे. ॲलोपॅथी औषधांपेक्षा 'बीजीआर-३४' या औषधांचे परिणाम थक्क करणारे असल्याचे दिसून आले, असा दावा 'सीआयएमएपी'चे वरिष्ठ शास्त्रज्ञ डॉ. डी. एन. मणी यांनी केला.{{संदर्भ हवा}} == मधुमेहाच्या गुंतागुंती == अनियंत्रित मधुमेहामुळे अंधत्व,मूत्रपिंड आजार आणि अवयव शत्रक्रियेने काढून टाकणे याची पाळी येते. हृदयविकाराची आणि पक्षाघाताची शक्यता दुप्पट होते. [[मोतीबिंदू]], ग्लौकोमा, आणि मधुमेह संबंधी रेटिनाचे विकार यांची शक्यता वाढते. परिघीय चेता शोथ म्हणजे पेरिफेरल न्यूरोपॅथी-मधुमेहामध्ये हातापायाची चेताअग्रे संवेदहीन होतात. डायबेटिक फूट नावाच्या आजारात रुग्णास हाता पायांच्या बोटास किंवा पायास झालेले व्रण, गळू, जखमा यांचे ज्ञान होत नाही. हातापायांच्या रक्तवाहिन्या संकुचित झाल्याने रक्तपुरवठा नीट्सा होत नाही. अशामुळे जखमा बऱ्या होण्यास अधिक वेळ लागतो. साध्या साध्या जखमेमध्ये जंतुसंसर्ग झाल्यास त्या दूषित होतात. वेदनाना झाल्याने रुग्णाचे नेमके आपल्याला काय झाले आहे याकडे दुर्लक्ष होते. जखम अतिदूषित झाल्यास जंतुविषे शरीरभर पसरून सेप्टिमिया होण्याची शक्यता असते. हे टाळण्यासाठी डॉक्टर पायाचा दूषित भाग शस्त्रक्रियेने काढून टाकण्याचा निर्णय घेतात. हृदयविकार आणि मूत्रपिंड विकार हे मधुमेही रुग्णाच्या गुंतागुंतीमुळे होणारे विकार आहेत. दीर्घकालीन आजारामध्ये अपोहन – डायलिसिस, मूत्रपिंडरोपण किंवा मूत्रपिंड कामना करणे उद्भवू शकते. मधुमेही मातांना झालेल्या मुलामध्ये जन्मजात दोष असल्याने यातना होणे हा अनिवार्य भाग आहे. == प्रतिबंध == मधुमेहाचा प्रतिबंध आणि मधुमेह होण्याची शक्यता असलेल्या व्यक्तीचा वेळ निघून जाण्याआधी शोध हे सध्या संशोधनाच्या टप्प्यात आहे. दुसऱ्या प्रकारच्या मधुमेहीमध्ये योग्य ते वजन राखणे, पुरेसा दररोज व्यायाम करणे, यामुळे मधुमेह लवकर होत नाही. शस्त्रक्रिया, मद्यपान, गर्भारपण, धूम्रपान अशामुळे मधुमेह होण्याची शक्यता वाढते. निरोगी सवयी आत्मसात केल्याने मधुमेह आणि मधुमेहासंबंधी गुंतागुंत टळते. ==जागतिक मधुमेह दिवस== १४ नोव्हेंबर हा दरवर्षी जागतिक मधुमेह दिवस म्हणून पाळला जातो. ==मधुमेहावरील मराठी पुस्तके== * आहार : मधुमेह आणि स्थूलपणा (डॉ. अरविंद गोडबोले आणि डॉ. सौ. अनुराधा गोडबोले) * गुडबाय डायबेटीस (डॉ. कैलास कमोद) * चला जाणून घ्या मधुमेह ([[प्रशांत तळणीकर]]) * मधुमेह - आजवर ६हून अधिक आवृत्त्या. पहिली आवृत्ती - १९६४ - (डॉ. अरविंद गोडबोले) * मधुमेह आणि सुखी समृद्ध जीवन (डॉ. प्रदीप तळवलकर) * मधुमेह नियंत्रणासाठी व्यायाम (डॉ. जयश्री गोडसे) * मधुमेह विरुद्ध आपण (डॉ. अश्विन सावंत) * मधुमेह, स्त्रिया व हृदयविकार (डॉ. सुहास एरंडे) - नोव्हेंबर २०१७ * मधुमेही खुशीत : अत्याधुनिक मार्गदर्शनातून मधुमेह ठेवा मुठीत (डॉ. प्रदीप तळवलकर) * सुरक्षा किडणीची (डॉ.ज्योत्स्ना झोपे आणि डॉ.संजय पंड्या) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:रोग]] [[वर्ग:विकिप्रकल्प वैद्यकशास्त्र]] [[वर्ग:मधुमेह]] 6xv4v2wi1pmm4jlmwbh19yunanvq08y 0 73418 2705146 2703519 2026-08-24T07:39:24Z ~2026-45954-45 186626 /* */ 2705146 wikitext text/x-wiki '''अणुशक्ती नगर''' [[मुंबई]] शहराच्या [[चेंबूर]] उपनगराचा भाग आहे. [[भाभा अणुसंशोधन केंद्र]] याच भागात आहे. अणुशक्ती नगर, [[भाभा अणुसंशोधन केंद्र]],भारतीय अणुऊर्जा महामंडळ, बांधकाम सेवा आणि मालमत्ता व्यवस्थापन, अणुऊर्जा शिक्षण संस्था संचालनालय, मुंबई. अणू शक्ती म्हणजे संस्कृतमधील अणुशक्ती. ९ एकराहून अधिक क्षेत्रामध्ये पसरलेला, मुंबईतील [[भारत सरकार|भारत सरकारच्या]] अणु उर्जा विभागाच्या कर्मचाऱ्यांसाठी हा निवासी परिसर, ईशान्य मुंबईत आहे. अणुशक्तीनगर हा जगातील सर्वात मोठा वैज्ञानिक समुदाय असल्याचा दावा आहे. येथे परमाणु विज्ञान आणि तंत्रज्ञानातील खंडातील सर्वात मोठे केंद्रीय ग्रंथालय आहे. [[File:AECS school anushaktinagar.jpg|thumb|परमाणु ऊर्जा केंद्रीय विद्यालय]] [[File:Took this snap from Annapurna in the evening. It was looking so great in real life!.jpg|thumb|अणुशक्ती नगर सुर्यास्तावेळी]] [[File:Anushaktinagar + Monsoon = Awesome.jpg|thumb|पावसाळ्यातील हवामान]] [[File:Down come the clouds @ Anushaktinagar.jpg|thumb|अणुशक्ती नगराजवळील टेकड्या]] १९६० च्या दशकाच्या सुरुवातीच्या काळात सरकारने मुंबईच्या दुर्गम भागात (त्यावेळी काय होते) अणु संशोधन सुविधेचा विस्तार करण्याचा निर्णय घेतला. हे शहर संशोधन केंद्राच्या उत्तरेस. ३ किमी अंतरावर आहे. अणुशक्ती नगर हा एक नियोजित स्वयंपूर्ण समुदाय आहे जिची लोकसंख्या सुमारे ४५००० आहे. येथे निवासी फ्लॅट्स, स्थानिक किराणा दुकान, खेळ व करमणूक सुविधा, शाळा, वैद्यकीय दवाखाने, एक मोठे रुग्णालय, बँका, पोस्ट ऑफिस आणि मुंबईच्या अनेक भागात वाहतुकीचे दुवे आहेत. दोन्ही अणु संशोधन केंद्र आणि शहराची देखभाल केंद्र (फेडरल) सरकारने पुरविली जाते. हे परिसर विस्तृत आहे आणि गोवंडी, मानखुर्द, नवीन मंडाळा आणि ट्रॉम्बे या चार उपनगराच्या बाजूला पसरलेले आहे. इतर सुविधांमध्ये सामाजिक प्रसंग आणि मेळावे यासाठी दोन सामुदायिक केंद्रे, विविध विभागीय व सहकारी दुकाने, २ भोजनालय आणि २ क्रेच यांचा समावेश आहे. कॉलनीला वीज टाटा पॉवर आणि केबल (आणि अलिकडील केबलनेट) अनुसाट क्लबमार्फत पुरविली जाते. रहिवाशांच्या हितासाठी, जनसेवा खास शॉपिंग कार्टची सेवा देत आहे. अणुशक्ती नगरात १७ उंचावरील आणि असंख्य इमारती आहेत, ज्यांचे ग्रेड आहेत, ते सपाट आकारावर अवलंबून असतात आणि डीएई कर्मचाऱ्यांना ज्येष्ठतेच्या आधारे वाटप करतात. या इमारतींचे नाव विशिष्ट आणि उत्कृष्ट पैलूंपैकी एक आहे, ज्यात नावं दिली दिली गेली आहेत - भारतीय वारसा नावे ([[नालंदा]], [[हस्तिनापूर]], [[पाटलीपुत्र]], [[इंद्रप्रस्थ]], [[तक्षशिला]], [[कपिलवस्तू]]) नद्या ([[सिंधु नदी]], [[सरस्वती नदी]], [[गोदावरी नदी]], [[नर्मदा नदी]], [[शरयू नदी]], [[अलकनंदा नदी]], [[भागीरथी नदी]], [[घागरा नदी]], [[गोमती नदी]], [[गंगा नदी]], [[यमुना नदी]] इ.) हिमालयातील शिखर (कामत, [[अन्नपूर्णा]], [[कंचनजंगा]], [[धौलगिरी]], [[नंदादेवी]], गौरीशंकर, [[एव्हरेस्ट]] कामेत इ.) हिल-स्टेशन (व्यंकटगिरी, [[अलमोडा]], गुलमर्ग, [[माउंट अबू]], [[मसूरी]] इ.), हिल-रेंज ([[सह्याद्री]], [[विंध्य पर्वतरांग]], [[सातपुडा]], [[अरवली पर्वतरांग]], [[निलगिरी पर्वतरांग]] इ.) ऐतिहासिक स्थाने ([[सांची]], [[अजिंठा]], [[वेरूळ लेणी|वेरूळ]], [[शांतिनिकेतन]], श्रीनिकेतन, [[गोवळकोंडा]] इ.) प्रसिद्ध हिंदू तीर्थक्षेत्र ([[कैलास पर्वत]], [[बद्रीनाथ]], [[केदारनाथ]], [[द्वारका]], [[सारनाथ]] इ.) महान संत ([[मीरा (कृष्णभक्त)|मीरा]], [[नामदेव]], जयदेव, रामदास, [[तुलसीदास]], [[कबीर]], [[संत तुकाराम]], [[चैतन्य महाप्रभू]] इ.), शास्त्रीय राग (रागमाला इमारती - मोहना, [[राग दीपक|दीपक]], [[राग मल्हार|मल्हार]], [[राग दरबारी कानडा|दरबारी]], रांजनी, ललित, [[राग भैरवी|भैरवी]] इ.). [[वर्ग:मुंबईची उपनगरे]] cqvtfxajeqkwfavhhis6znl3lqk9utt 0 73998 2704800 2701774 2026-08-23T18:35:55Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704800 wikitext text/x-wiki माणसाच्या शरीरातील मूत्रपिंड (kidney) हा अवयव गडद [[लाल]], घेवड्याच्या शेंगेच्या (bean-shaped) आकाराचा असतो. मूत्रपिंड दोन असून प्रत्येकी साधारणपणे १० सेंमी. लांब, ५ सेंमी. रुंद व ४ सेंमी. जाड असतात. उजवे मूत्रपिंड हे डाव्या मूत्रपिंडाच्या किंचित खाली असते. ==कार्य== मूत्रपिंडे अशुद्ध रक्‍त शुद्ध करण्याचे काम करत असतात. मूत्रपिंडात आलेल्या रक्तातून उत्सर्जक पदार्थ निराळे काढले जातात व ते [[मूत्र]] मार्गातून विसर्जित होतात.<ref>http://maharashtratimes.indiatimes.com/rssarticleshow/33407195.cms?prtpage=1{{मृत दुवा|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} महाराष्ट्र टाईम्स.कॉम हे संकेतस्थळ</ref> या शिवाय त्यात ‘डी-३‘ हे [[जीवनसत्त्व]] आणि एरिथ्रोपोइटिन-दोन नावाचे [[संप्रेरक]] तयार होते. ड [[जीवनसत्त्व]] मानवी शरीरातल्या [[कॅल्शियम]]चे संतुलन ठेवण्यासाठी लागते. एरिथ्रोपोइटिनमुळे रक्ताच्या [[लाल पेशी]] तयार होतात. शरीरातले [[आम्ल]] व [[अल्कली]] यांचे संतुलन कायम राखण्याचे कार्यही मूत्रपिंडे करतात..<ref>www.loksatta.com/daily/20040911/lswasthya.htm लोकसत्ता.कॉम हे संकेतस्थळ</ref> मूत्रपिंडतज्‍ज्ञ डॉक्टरला नेफ्रॉलॉजिस्ट म्हणतात. ==मूत्रपिंड रोपण== दहामधील एका व्यक्तीचे मूत्रपिंड अकार्यक्षम असण्याची शक्यता असते. [[मधुमेह]], [[उच्च रक्तदाब]], लठ्ठपणा या साऱ्यांचा एकत्रित परिणाम मूत्रपिंडांच्या आरोग्यावर होत असतो. मूत्रपिंड खराब होण्याची दोन महत्त्वाची कारणे म्हणजे मधुमेह आणि उच्च रक्तदाब. रक्तदाबातील चढउतारामुळे किडनी निकामी होण्याचे प्रमाण वाढते. या अवयवास विकार झाल्यावर रक्तशुद्धीकरण योग्य होत नाही. त्यामुळे किडनीचे आरोग्य सुधारण्यासाठी मूत्रपिंडारोपण अथवा [[डायलिसिस]] या दोहोपैकी एक पर्याय वापरला जाऊ शकतो. ==मूत्रपिंड दिवस== सन २००६पासून, मार्च महिन्याचा दुसरा गुरुवार [[जागतिक मूत्रपिंड दिवस]] म्हणून साजरा केला जातो.<ref>http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=M2014FR24</ref> ==पुस्तक== मूत्रपिंडांसंबंधी, त्यांच्या आरोग्यासंबंधी आणि त्यांत बिघाड झाल्यास करावयाच्या किंवा केलेल्या उपचारांची माहिती देणारी अनेक पुस्तके मराठीत आहेत. त्यांपैकी काही ही:- * डायलिसिस (मदनराव काळे) * डायलिसिसवर जगताना (मीना कुर्लेकर) * तुमची किडनी आणि तुम्ही (डॉ. किशोरी पै) * द लास्ट टेस्ट : मूत्रपिंड प्रत्यारोपणाची (खर्चासहित) संपूर्ण माहिती देणारी कादंबरी (लेखक - बाबाराव मुसळे) * माझा मृत्युंजय (प्रकाश निकुंभ) * सुरक्षा किडणीची (डॉ.ज्योत्स्ना झोपे आणि डॉ.संजय पंड्या) * हसरी किडनी अर्थात अठरा अक्षौहिणी ([[पद्मजा फाटक]]) ==हे सुद्धा पहा== * [[गोखरू]] - मुत्रपिंडावरील आयुर्वेदिक उपचारासाठी. ==संकेतस्थळ== * [http://kidneyeducation.com/marathi/ किडनी एज्यूकेशन.कॉम (इंग्रजी मजकूर)] ==संदर्भ== [[वर्ग:वैद्यकशास्त्र]] [[वर्ग:शरीरशास्त्र]] == मूत्रपिंड रचना == [[चित्र:Surface_projections_of_the_organs_of_the_trunk.png|इवलेसे|480x480अंश|मानवी खोड आणि अवयवांची स्थिती दर्शविणारी प्रतिमा. मूत्रपिंड T12 ते L3 च्या कशेरुकाच्या पातळीवर आहेत.]] मानवांमध्ये मूत्रपिंडे [[उदरपोकळी|उदरपोकळीच्या]] वरच्या भागात, [[मणक्या|मणक्याच्या]] दोन्ही बाजूंना, किंचित तिरक्या कोनात [[रेट्रोपेरिटोनियल]] स्थितीत असतात.[१] [[यकृत|यकृतामुळे]] उदरपोकळीतील असमिती निर्माण होते, ज्यामुळे उजवे मूत्रपिंड डाव्या मूत्रपिंडापेक्षा आकाराने किंचित लहान व खालच्या स्तरावर स्थित असते.[२][३][४] डावे मूत्रपिंड साधारणतः [[अवर्हस्थि मणका|T12]] ते [[कटीस्थि मणके|L3]] कशेरुकांच्या पातळीवर असते,[५] तर उजवे मूत्रपिंड त्यापेक्षा थोडे खालच्या स्तरावर असते. उजवे मूत्रपिंड [[मध्यपट|मध्यपटखाली]], यकृताच्या मागे तर डावे मूत्रपिंड मध्यपटखाली, [[प्लीहा|प्लीहाच्या]] मागे स्थित असते. प्रत्येक मूत्रपिंडाच्या वर [[अधिवृक्क ग्रंथी]] असते. मूत्रपिंडाचा वरचा भाग ११व्या व १२व्या [[बरगड्या|बरगड्यांद्वारे]] अंशतः संरक्षित असतो. प्रत्येक मूत्रपिंड, त्याच्या अधिवृक्क ग्रंथीसह, दोन चरबीच्या थरांनी वेढलेले असते—मूत्रपिंडाच्या [[रीनल फॅसिया|फॅसिया]] व मूत्रपिंडाच्या कॅप्सूलच्या दरम्यान असलेले ''[[पेरिरेनल फॅट]]'' आणि मूत्रपिंडाच्या फॅसियाबाहेरील ''पॅ[[रारेनल फॅट.|रारेनल फॅट]]''[[रारेनल फॅट.|.]] मानवी मूत्रपिंड हे बीनाच्या आकाराचे अवयव असून त्याला एक [[बहिर्वक्र]] व एक अवतल सीमा असते.[१] अवतल सीमेजवळील खोलगट भागाला ''रेनल हिलम'' म्हणतात. याठिकाणी [[रेनल धमनी]] मूत्रपिंडात प्रवेश करते, तर [[रेनल शिरा]] व [[मूत्रवाहिनी]] बाहेर पडतात. मूत्रपिंडावर कठीण तंतुमय ऊतींचे आवरण असते, ज्याला ''रेनल कॅप्सूल'' (Renal capsule) म्हणतात. या कॅप्सूलभोवती ''पेरिरेनल फॅट'', ''रेनल फॅसिया'' आणि ''पॅरारेनल फॅट'' यांनी वेढलेले असते. मूत्रपिंडाचा पुढील (अग्र) पृष्ठभाग ''पेरिटोनियम'' शी संलग्न असतो, तर मागील (पृष्ठ) पृष्ठभाग ''ट्रान्सव्हर्सालिस फॅसिया'' शी संबंधित असतो. उजव्या मूत्रपिंडाचा वरचा ध्रुव यकृताला लागून असतो. डाव्या मूत्रपिंडासाठी, तो प्लीहाच्या शेजारी असतो. म्हणून, दोन्हीही श्वास घेताना खाली सरकतात. एका डॅनिश अभ्यासात मूत्रपिंडाची सरासरी लांबी प्रौढांमध्ये मोजली गेली, जी होती ११.२ सेंटिमीटर डाव्या बाजूला आणि १०.९. सेंटिमीटर उजव्या बाजूला. मूत्रपिंडाचे सरासरी आकारमान होते डावीकडे १४६ सेंटिमीटर क्यूब्ड आणि १३४ सेंटिमीटर क्युब्ड उजवीकडे. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Emamian SA, Nielsen MB, Pedersen JF, Ytte L|date=January 1993|title=Kidney dimensions at sonography: correlation with age, sex, and habitus in 665 adult volunteers|url=https://archive.org/details/sim_ajr-american-journal-of-roentgenology_1993-01_160_1/page/83|journal=AJR. American Journal of Roentgenology|volume=160|issue=1|pages=83–86|doi=10.2214/ajr.160.1.8416654|pmid=8416654|doi-access=}}</ref> === संपूर्ण शरीररचना === [[चित्र:KidneyStructures_PioM.svg|उजवे|इवलेसे|305x305अंश|<div class="center"> १.&nbsp;रेनल पिरॅमिड • २.&nbsp;इंटरलोब्युलर धमनी • ३.&nbsp;मूत्रपिंड धमनी • ४.&nbsp;मूत्रपिंडाची शिरा ५.&nbsp;रेनल हिलम • ६.&nbsp;रेनल पेल्विस • ७.&nbsp;मूत्रवाहिनी • ८.&nbsp;किरकोळ कॅलिक्स • ९.&nbsp;रेनल कॅप्सूल • १०.&nbsp;इनफिरियर रीनल कॅप्सूल • ११.&nbsp;सुपीरियर रेनल कॅप्सूल • १२.&nbsp;इंटरलोब्युलर शिरा  • १३.&nbsp;नेफ्रॉन • १४.&nbsp;रेनल सायनस • १५.मेजर कॅलिक्स • १६.रेनल पॅपिला • १७.मूत्रपिंडाचा स्तंभ</div>]] मानवी मूत्रपिंडाचा कार्यात्मक पदार्थ किंवा पॅरेन्कायमा दोन प्रमुख रचनांमध्ये विभागलेला आहे: बाह्य मूत्रपिंड कॉर्टेक्स आणि आतील मूत्रपिंड मेडुला . एकूणच, या रचना आठ ते १८ शंकूच्या आकाराच्या मूत्रपिंडाच्या लोबचा आकार घेतात, प्रत्येकामध्ये मूत्रपिंडाच्या पिरॅमिड नावाच्या मेंदूच्या एका भागाभोवती मूत्रपिंड कॉर्टेक्स असते. <ref name="boron">{{स्रोत पुस्तक|title=Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach|url=https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro|vauthors=Boron WF|publisher=Elsevier/Saunders|year=2004|isbn=978-1-4160-2328-9}}</ref> मूत्रपिंडाच्या पिरॅमिडच्या दरम्यान मूत्रपिंड स्तंभ नावाच्या कॉर्टेक्सचे प्रक्षेपण असतात. kzytzftbjp65mse0391o7p90gixfehy 0 75045 2705075 2607279 2026-08-24T05:57:43Z ~2026-46135-18 186622 /* अन्य शब्द */ 2705075 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} अपराधी माणसाला त्याने केलेल्या गुन्ह्यासाठी न्यायालयाने दिलेली बंदीवासाची शिक्षा भोगण्याच्या जागेला तुरुंग म्हणतात. तुरुंगाभोवती सहसा भेद न करता येणाऱ्या एकामागे एक अशा दोन दगडी तटबंद्या असतात. आतील भागात कैद्यांना ठेवण्यासाठी कोठड्या असतात. ==अन्य शब्द== तुरुंगाला बंदीशाळा, कारागृह, कैदखाना, बंदीखाना, असे अनेक शब्द आहेत. महाराष्ट्र राज्यात नऊ मध्यवर्ती तुरुंग, ३१ जिल्हा तुरुंग, १९ खुले तुरुंग, १७२ उपतुरुंग आणि एक खुली वसाहत, महिलांसाठी खुले तुरुंग २ आहेत ==महाराष्ट्रातील मध्यवर्ती तुरुंग असलेली शहरे== * [[अमरावती]] * [[छत्रपती संभाजीनगर]] (हर्सूल) * [[कोल्हापूर]] (कोळंबा) * [[ठाणे मध्यवर्ती तुरुंग]] * तळोजा ([[खारघर]], [[नवी मुंबई]]) * [[नागपूर]] * [[नाशिक रोड]] * [[पुणे]] ([[येरवडा मध्यवर्ती कारागृह]]) * [[मुंबई]] (आर्थर रोड) ==पहिल्या वर्गाचे जिल्हा तुरुंग== * [[अकोला]] * [[कल्याण (शहर)|कल्याण]] * [[चंद्रपूर]] * [[धुळे]] * [[नाशिक]] (बाल तुरुंग) * [[बुलढाणा]] * [[भंडारा]] * [[यवतमाळ]] * [[रत्‍नागिरी]] * [[वर्धा]] ==दुसऱ्या वर्गाचे जिल्हा तुरुंग== [[अलिबाग]] [[अहिल्यानगर]] [[धाराशिव]] [[जळगाव]] [[नांदेड]] [[परभणी]] [[बीड]] [[बुलढाणा]] [[भायखळा]] [[येरवडा]] (महिला तुरुंग) [[विसापूर]] [[सांगली]] [[सातारा]] [[सावंतवाडी]] [[सोलापूर]] ==तिसऱ्या वर्गाचे जिल्हा तुरुंग== * जे.जे. हॉस्पिटल ([[भायखळा]]-मुंबई) * [[कोल्हापूर]] जिल्हा तुरुंग ==पहिल्या वर्गाचे खुले तुरुंग== * [[पैठण]] खुला तुरुंग * [[येरवडा मध्यवर्ती कारागृह|येरवडा]]-पुणे येथील खुला तुरुंग ==दुसऱ्या वर्गाचे खुले तुरुंग== * छत्रपती संभाजीनगर खुला तुरुंग ==कैद्यांसाठी खुली वसाहत== * [[आटपाडी]] ([[सांगली जिल्हा]]) ==उपतुरुंग== हा अतिशय छोटा तुरुंग असून यात कैद्यांची संख्याही अत्यल्प असते. या तुरुंगाची व्यवस्था तुरुंग-खाते बघत नाही, तर महसूल खात्याकडे याची देखभाल असते. तालुक्याचा मामलेदार या तुरुंगावरचा अधिकारी असतो. हे तुरुंग बहुधा तालुक्याच्या मुख्यालयाच्या गावी असतात. ==पॅरोल आणि फर्लो== विविध गुन्ह्यांमध्ये शिक्षा झालेल्या कैद्यांना पॅरोल (संचित रजा) आणि फर्लो (अभिवचन रजा) नावाच्या सुट्ट्यांवर तुरुंगाबाहेर जायला मिळते. यातील फर्लो रजा मिळणे हा प्रत्येक कैद्याचा अधिकार असतो. थोड्याथोड्या दिवसांनी कैद्याला आपल्या कुटुंबात रहावयास मिळावे आणि त्याचे सामाजिक संबंध स्थापित रहावे म्हणून ही रजा असते. फर्लो (Furlough) मिळण्यासाठी कैद्याला कोणतेही कारण द्यावे लागत नाही. फर्लोचा कालावधी ही शिक्षेतले सूट समजली जाते. कैद्याचे जवळचे नातेवाईक आजारी असतील, किंवा घरी एखादा महत्त्वाचा कार्यक्रम असेल तर कैदी संचित रजेसाठी अर्ज करू शकतो. शिक्षेचा विशिष्ट कालावधी पूर्ण केल्यावर, कैद्याचे तुरुंगातले वर्तन पाहून आणि स्थानिक पोलिसांचा अहवाल मागवूनच ही रजा दिली जाते. कारागृहाचा अधिकारी १४ दिवसांची संचित रजा देऊ शकतो, तर संबंधित विभागीय आयुक्त ३० दिवसांपर्यंत संचित रजा देऊ शकतात. यात वाढही होऊ शकते. [[संजय दत्त|संजय दत्तला]] मे २०१३ मध्ये कैदेची शिक्षा झाली. मे २०१५ पर्यंत त्याला पाच महिने रजा (पॅरोल व फर्लो) मिळाली होती. त्यानंतर पुन्हा मुलीच्या नाकाच्या शस्त्रक्रियेचे कारण दाखवून त्याला ऑगस्ट २०१५ मध्ये पुण्याच्या विभागीय आयुक्तांनी ३० दिवसांची संचित रजा मंजूर केली. [[वर्ग:अवर्गीकृत]] [[वर्ग:रिकामी पाने]] fql24ss0mkz3b69uzg80pduq4a9hn2a 0 76766 2704772 2383980 2026-08-23T16:34:43Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704772 wikitext text/x-wiki नावजीनाथ साळुंखे(ससे पाटील,[[किवळ]]कर),हे श्री केदारनाथाचे([[ज्योतिबाचा डोंगर|ज्योतिबा]]चे) भक्त होते.देवाला नैवेद्य दाखवल्याशिवाय अन्नग्रहन करायचे नाही असा त्यांच नित्यक्रम होता. जोतिबाच्या दक्षिणद्वारी कापूर-अगरबत्ती जेथे लावली जाते, त्या पायरीला लागून आडवी मूर्ती आणि ज्यावर भक्तिभावाने गुलाल-फुले वाहिली जातात त्या पादुका परमभक्त नावजी बुवांच्या. देवाच्या दारी पायरीजवळ अजरामर होऊन राहण्याचा मान किवळ (ता. कराड) येथील नावजी साळुंखे (पाटील) यांना लाभला आहे. या पायरीवर दक्षिण बाजूलाच देवालयाच्या शिखरावर नावजींचा बैठ्या स्वरूपातील पुतळा आहे. [[चित्र:Z5gb5xv.jpg|right|thumb|ज्योतिबा]] श्री [[ज्योतिबा]]चे आज जे मोठे मंदिर दिसते आहे त्या ठिकाणी पूर्वी छोटेसे देवालय होते.मूळ मंदिर [[कऱ्हाड|कराड]]जवळच्या [[किवळ]] येथील संत नावजीनाथ नामक भक्ताने बांधले व त्याचे नंतर आजचे देवालय आहे ते इ.स.१७३० मध्ये ग्वाल्हेरचे महाराज राणोजीराव शिंदे यांनी मुळच्या ठिकाणी भव्य स्वरूपात पुनर्रचित करून बांधले.मंदिराचे बांधकाम उत्तम प्रतीच्या वेसाल्ट दगडात करण्यात आले आहे. नावजीनाथाचे सामाजिक कार्यही उल्लेखनीय आहे.त्यांनी गावात तळे,विहीर,विठ्ठ्ल ,मारुती मंदिर,ग्रामपंचायत कट्टा,मुस्लिम समाजासाठी मशिद ही कामे केली. == आरती नावजीनाथांची == आरती नावजीसंत | ससेवंशा माझी कांत | किवळ पुण्यभूमी नांदे भा‍गीर्थी कांत | .....आरती नावजीसंत दया दास परिवारे सुखे नांदती सारे | दारिद्र्य कष्टकाळ उभे नावजी द्वारी | .....आरती नावजीसंत विमल भाव नावजीचा पू‍र्ण भक्त केदाराचा | नवविध भक्ती पंथ बसु केला जो‍तिर्लिग | .....आरती नावजीसंत नावजी भक्तासाठी कष्टी झाले जग जेठी | वारुवार स्वार झाले प्रेमे पाउले भेटी | .....आरती नावजीसंत नावजी पुत्र कांता धन्य जनाबाई माता | भेटले जोतिर्लिग झाले भाव बंधमुक्त | .....आरती नावजीसंत प्रपंच हे ताटकरी त्रिवी दत्ताचे निरंजनी | सदाभावे शुभपाती ओवाळीला हरी | .....आरती नावजीसंत अखंड ही अल्पसेवा द्यावी नावजी देवा | रघुनाथ लीन पावे माथा ठेवी वरदहस्त | .....आरती नावजीसंत == बाह्य दुवे == * [https://kolhapurexplorer.com/navajinath-sasankathi/ लेख] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240303082047/https://kolhapurexplorer.com/navajinath-sasankathi/ |date=2024-03-03 }} * {{विस्तार}} [[वर्ग:ज्योतिबा]] 7ie12jerxvojfrjcrqgvhqjr1dms7h8 0 77430 2705124 2401045 2026-08-24T06:39:07Z ~2026-46135-18 186622 /* विमानसेवा व गंतव्यस्थान */ 2705124 wikitext text/x-wiki {{Infobox Airport | name = डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, नागपूर | nativename = | nativename-a = | nativename-r = | image = NagpurAirport.JPG|200px| | IATA = NAG | ICAO = VANP <center>{{Location map|महाराष्ट्र|width=250|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=NAG|position=right |lat_deg=21|lat_min=05|lat_sec=32|lat_dir=N |lon_deg=79|lon_min=02|lon_sec=50|lon_dir=E }}<small>नागपूर विमानतळाचे महाराष्ट्रातील स्थान</small></center> | type = सार्वजनिक | owner = | operator = [[भारतीय विमानतळ प्राधिकरण]] | city-served = | location = [[नागपूर]] | elevation-f = १,०३३ | elevation-m = ३१५ | coordinates = {{coord|21|05|32|N|079|02|50|E|type:airport|display=inline}} | website = | r1-number = ०९/२७ | r1-length-f = ६,३५८ | r1-length-m = १,९३८ | r1-surface = [[डांबरी धावपट्टी]] | r2-number = १४/३२ | r2-length-f = १०,५०० | r2-length-m = ३,२०० | r2-surface = [[डांबरी धावपट्टी]] | footnotes = }} '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|NAG|VANP}} हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[नागपूर]] येथील विमानतळ आहे. याचे मुळचे नाव ''सोनेगांव विमानतळ'' आहे. हे महाराष्ट्रातील १८ विमानतळांपैकी एक आहे. येथून [[मुंबई]] व [[दिल्ली]]सह भारतातील अनेक मोठी शहरे तसेच [[शारजा]], [[दुबई]] आणि [[दोहा]] येथे विमाने जातात-येतात. नागपूर विमानतळावर नुकतीच इंड्रा ही रडार प्रणाली लावण्यात आली आहे. अशी प्रणाली लागणारे हे भारतातील पहिला विमानतळ आहे. नागपूरच्या आकाशातून दररोज सुमारे ६५० विमानांची ये-जा असते. या विमानतळास, [[भारत|भारताच्या]] नागरी उड्डयन महासंचालक कार्यालयाद्वारे नुकताच संकेत 'ई' (कोड-ई) हा दर्जा देण्यात आलेला आहे. याद्वारे [[बोईंग ७७७]], [[बोईंग ७४७]], [[बोईंग ७८७]] या श्रेणीची महाकाय विमानेही येथे उतरू शकतील. येथे [[एर इंडिया]]चा एमआरओ (?) देखील तयार झाला आहे.<ref>{{संदर्भ संकेतस्थळ |दुवा=http://www.readwhere.com/read/1098842/Nagpur/Nagpur-City#page/1/1/rw तरुण भारत, नागपूर ,ई-पेपर,आपलं नागपूर पुरवणी पान क्र. ११ |title=नागपूर विमानतळावर एरफिल्ड क्रॅश फायर टेंडर |लेखक= |दिनांक=०९/०२/२०१७ |प्रकाशक=श्री नरकेसरी प्रकाशन लि. |ॲक्सेसदिनांक=२०१७-०२-०९|विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> ==विमानसेवा व गंतव्यस्थान== {{Airport destination list | [[एर अरेबिया]] | [[शारजा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शारजा]] | [[एर इंडिया]] | [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दिल्ली]], [[छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मुंबई]] | [[इंडिगो]] | [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दिल्ली]], [[छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मुंबई]], [[नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलकाता]], [[पुणे विमानतळ|पुणे]], [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बंगळूर]], [[चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चेन्नई]], [[कोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोची]], [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हैदराबाद]] , [[देवी अहिल्याबाई होळकर विमानतळ|इंदोर]] | [[गोएर]] | [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दिल्ली]], [[छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मुंबई]], [[सरदार वल्लभभाई पटेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अहमदाबाद]], [[पुणे विमानतळ|पुणे]], [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बंगळूर]] | [[कतार एरवेझ]] | [[हमाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दोहा]] }} == हे सुद्धा पहा == * [[बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[विकिपीडिया:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[भारतातील विमानतळांची यादी]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [http://www.mh-31.com/nagpur-photos/thumbnails.php?album=1 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ- छायाचित्रे] * [http://aai.aero/allAirports/nagpur1_generalinfo.jsp Dr. Ambedkar International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715084115/http://aai.aero/allAirports/nagpur1_generalinfo.jsp |date=2009-07-15 }} [[भारतीय विमानतळ प्राधिकरण]]चे संकेतस्थळ * {{WAD|VANP}} * {{ASN|NAG|NAG: Nagpur-Sonegaon Airport}} * {{स्रोत बातमी | url = http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991111/ige11040.html | title = False alarm forces IA plane to land at Sonegaon airport | publisher = Indian Express Newspapers (Bombay) Ltd. | date = 1999-11-11}} {{भारतातील विमानतळ|state=collapsed}} {{नागपूर}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:नागपूर]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विमानतळ]] [[वर्ग:विदर्भ]] [[वर्ग:नागपूरमधील वाहतूक]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] [[वर्ग:भारतातील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] adumj913bs2w06unc29ruhtce5odvfe 0 87734 2704752 2701141 2026-08-23T12:51:24Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704752 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''टेक्स्टएडिट''' एक [[मुक्त स्रोत सॉफ्टवेअर|मुक्त-स्रोत]] [[वर्ड प्रोसेसर]] आणि [[टेक्स्ट एडिटर]] आहे. हे उपयोजन प्रथम [[नेक्स्ट (संगणक)|नेक्स्टच्या]] [[नेक्स्टस्टेप]] आणि [[ओपनस्टेप]] मध्ये समाविष्ट केले गेले होते. ॲपलने नेक्स्ट कंपनी हस्तगत केल्यानंतर हे सॉफ्टवेर आता [[मॅकओएस]] सह वितरित केले जाते. तसेच [[लिनक्स]] सारख्या इतर [[युनिक्स-सदृश]] ऑपरेटिंग सिस्टमसाठी ते [[ग्लूस्टेप|जीएनयूस्टेप]] उपयोजन म्हणून देखील उपलब्ध आहे.<ref>{{cite web |url=http://www.nongnu.org/backbone/apps.html |title=Backbone—A GNUstep based desktop environment |access-date=September 4, 2007 |archive-date=2022-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619222240/http://www.nongnu.org/backbone/apps.html |url-status=dead }}</ref> हे [[ॲपल ॲडव्हान्स टायपोग्राफी]] द्वारे संचलित आहे. == इतिहास == टेक्स्टएडिट मूलतः एडिटच्या ऐवजी [[ओपनस्टेप#इम्प्लिमेंटेशन्स|ओपनस्टेप ४.०]] चा एक भाग म्हणून प्रकाशित केले गेले होते.<ref>{{Cite web | title=Logiciels NeXT | url=https://levenez.com/NeXTSTEP/Logiciels.html | access-date=2026-08-09 | website=levenez.com}}</ref> नवीन टेक्स्ट सिस्टीमचे प्रात्यक्षिक दाखवण्यासाठी विकसित केलेले टेक्स्टएडिट हे ऑपरेटिंग सिस्टीमचा भाग असलेल्या "डेमो" मधील एक होते, आणि त्याचे श्रेय माईक फेरिस, रिक मॅकगोवन आणि अली ओझर यांना दिले जाते.<ref>{{Cite web | title=Tarun: "Happy thirtieth birthday to TextEdit!" - Mastodon | url=https://mastodon.social/@tarunuday/116813326329238520 | access-date=2026-08-09 | website=mastodon.social}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{मॅक ओएस एक्स}} [[वर्ग:मॅकिंटॉश]] jpdd1q7viw4k03iejwln4p6cy4k567x 0 89984 2705073 2653527 2026-08-24T05:56:31Z ~2026-46141-00 186624 /* */ 2705073 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = यास्मिन शेख | चित्र = | | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = यास्मिन शेख | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = २१ जून, १९२५ |मृत्यू दिनांक= २४ ऑगस्ट, २०२६ | जन्म_स्थान = [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | कार्यक्षेत्र = भाषाशास्त्र, व्याकरण, शुद्धलेखन, मुद्रितशोधन | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = | मराठी व्याकरण | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती =मराठी शद्बलेखनकोश | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = |birth_name=जेरुषा रुबेन}} श्रीमती '''यास्मिन शेख''' (जन्म - [[२१ जून]] [[इ.स. १९२५|१९२५]] - ]]) या [[मराठी]] भाषेच्या [[व्याकरण]]-तज्ज्ञ आहेत. निरनिराळी नियतकालिके आणि वर्तमानपत्रे यांतून त्या मराठी भाषाविषयक विचार मांडत असतात. मराठी माणसे बोलताना भाषेमध्ये परकीय शब्दांचा वापर सहजतेने करतात. मात्र असे करताना आपणच आपली मराठी प्रदूषित करीत आहोत याचे त्यांनी भान ठेवायला हवे. बोली भाषा कशीही असली, तरी ललित वाङ्मय असो किंवा वैचारिक लेखन, ते करताना प्रमाण भाषेचाच वापर झाला पाहिजे, असे यास्मिन शेख यांचे मत आहे.<ref>http://www.loksatta.com/pune-news/yasmin-shaikh-marathi-expect-1115241/</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव [[जेरुषा रुबेन]] असे आहे. त्या जन्माने [[ज्यू]] आहेत.<ref name=":0">यास्मिन शेख -मूर्तिमंत मराठी प्रेम, संपादक - भानू काळे व दिलीप फलटणकर</ref> लेखक वसन्त कानेटकरांच्या पुढाकाराने त्यांची नाशिकमध्ये एका चित्रमन्दिरात काम करणा-या अझीझ अहमद इब्राहिम शेख (डॅडी शेख) या मुस्लिम तरुणाशी भेट झाली, आणि १९५० साली त्यांनी शेख यांच्याशी विवाह केला. त्यांनी आपला धर्म बदलला नाही, पण जेरुषा रुबेन नांव बदलून त्या यास्मिन शेख झाल्या, असा खुलासा त्यांनी एका मुलाखतीत केला. त्यांना [[डॉ.]][[शमा]] आणि [[प्रा.]][[रुकसाना]] अशा दोन मुली आहेत. == कार्य == प्रा. [[श्री.म. माटे]] यांच्या विद्यार्थिनी असलेल्या यास्मिन शेख यांनी [[श्री.पु. भागवत]] आणि साहित्यिक-नाटककार [[वसंत कानेटकर]] यांच्याबरोबर काम केले. डॉ. यास्मिन शेख यांनी व्रतस्थ वृत्तीने [[भाषाशास्त्र]] आणि [[व्याकरण]] या विषयासाठी आपले जीवन वाहून घेतले आहे. भाषा हा सर्वश्रेष्ठ सांस्कृतिक वारसा आहे. तो जपणे, समृद्ध करणे हे आपले कर्तव्य आहे याची जाणीव त्यांनी सातत्याने करून दिली. शेख यांनी शालेय व महाविद्यालयीन स्तरावर चौतीस वर्षे अध्यापन केले आहे. [[एस०आय०ई०एस० महाविद्यालय]], शीव, मुंबई येथे सहा वर्षे [[मराठी]] [[विभागप्रमुख]] म्हणून त्या कार्यरत होत्या. त्यांनी शासनाच्या 'स्टेट इन्स्टिट्यूट ऑफ अॅडमिनिस्ट्रेटिव्ह करियर, मुंबई' मध्ये आय०ए०एस० च्या विद्यार्थ्यांना व्याकरण व भाषाशास्त्र याचे दहा वर्षे अध्यापन केले. बालभारतीच्या मराठीच्या पाठ्यपुस्तकांचे इतर सदस्यांच्या सहकार्याने सात वर्षे संपादन केले. त्यांचा बालभारतीच्या संशोधन विभागातर्फे प्रसिद्ध झालेल्या 'कार्यात्मक व्याकरणा'च्या पुस्तकनिर्मितीत महत्त्वाचा सहभाग होता. त्या [[अंतर्नाद मासिक|अंतर्नाद मासिका]]<nowiki/>च्या व्याकरण [[सल्लागार]] म्हणून पंधरा वर्षे कार्यरत होत्या. ==लेखन == * विविध नियतकालिकांमधून त्यांचे व्याकरणविषयक, परीक्षणात्मक व व्यक्तिचित्रणात्मक लेखन प्रसिद्ध झालेले आहे. == ग्रंथसंपदा == *मराठी शब्दलेखनकोश, हर्मिस प्रकाशन, पुणे, पहिली आवृत्ती - २००७, दुसरी आवृत्ती - जून २०१५, ISBN: 978-81-924920-7-0 * मराठी लेखन मार्गदर्शिका, प्रकाशक - राज्य मराठी विकास संस्था, मुंबई ==सन्मान== * [[नाशिक]] मधील सार्वजनिक वाचनालयातर्फे (सावानातर्फे) ४ व ५ ऑक्टोबर २००८ या दिवसांत झालेल्या नाशिक जिल्हा साहित्यिक मेळाव्याचे अध्यक्षस्थान प्रा. यास्मिन शेख यांनी भूषवले होते. == पुरस्कार == * प्रा. यास्मिन शेख यांना २०१५ सालचा डॉ. [[गं.ना. जोगळेकर]] स्मृती पुरस्कार प्रा.डॉ. [[शेषराव मोरे]] यांच्या हस्ते प्रदान करण्यात आला. (१७-८-२०१५). * महाराष्ट्र सरकारच्या मराठी भाषा विभागातर्फे यास्मिन शेख यांना डॉ. अशोक केळकर भाषा अभ्यासक पुरस्कार २७ फेब्रुवारी २०१७ रोजी देण्यात आला. * [[मसाप]]चा जीवन गौरव पुरस्कार (२६ मे २०१७) * कर्नाळा चॅरिटेबल ट्रस्टतर्फे 'शिक्षणप्रेमी शांतारामशेठ शहासने जीवनगौरव पुरस्कार' (२२ फेब्रुवारी २०२६) <ref>दै.दिव्य मराठी, पुणे आवृत्ती, २२.०२.२०२६</ref> == गौरव-ग्रंथ == यास्मिन शेख -मूर्तिमंत मराठी प्रेम, संपादक - [[भानू काळे]] व दिलीप फलटणकर <ref name=":0" /> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{DEFAULTSORT:शेख, यास्मिन}} [[वर्ग:मराठी लेखिका]] [[वर्ग:मराठी व्याकरणकार]] [[वर्ग:इ.स. १९२५ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:शतायुषी माणसे]] nfaejdkyslczxwxd2x2ounx0gaxkqut 2705074 2705073 2026-08-24T05:57:16Z ~2026-46141-00 186624 /* */ 2705074 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = यास्मिन शेख | चित्र = | | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = यास्मिन शेख | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = २१ जून, १९२५ |मृत्यू दिनांक= २४ ऑगस्ट, २०२६ | जन्म_स्थान = [[महाराष्ट्र]] | | मृत्यू_स्थान = | कार्यक्षेत्र = भाषाशास्त्र, व्याकरण, शुद्धलेखन, मुद्रितशोधन | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = | मराठी व्याकरण | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती =मराठी शद्बलेखनकोश | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = |birth_name=जेरुषा रुबेन}} श्रीमती '''यास्मिन शेख''' (जन्म - [[२१ जून]] [[इ.स. १९२५|१९२५]] - ]]) या [[मराठी]] भाषेच्या [[व्याकरण]]-तज्ज्ञ आहेत. निरनिराळी नियतकालिके आणि वर्तमानपत्रे यांतून त्या मराठी भाषाविषयक विचार मांडत असतात. मराठी माणसे बोलताना भाषेमध्ये परकीय शब्दांचा वापर सहजतेने करतात. मात्र असे करताना आपणच आपली मराठी प्रदूषित करीत आहोत याचे त्यांनी भान ठेवायला हवे. बोली भाषा कशीही असली, तरी ललित वाङ्मय असो किंवा वैचारिक लेखन, ते करताना प्रमाण भाषेचाच वापर झाला पाहिजे, असे यास्मिन शेख यांचे मत आहे.<ref>http://www.loksatta.com/pune-news/yasmin-shaikh-marathi-expect-1115241/</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव [[जेरुषा रुबेन]] असे आहे. त्या जन्माने [[ज्यू]] आहेत.<ref name=":0">यास्मिन शेख -मूर्तिमंत मराठी प्रेम, संपादक - भानू काळे व दिलीप फलटणकर</ref> लेखक वसन्त कानेटकरांच्या पुढाकाराने त्यांची नाशिकमध्ये एका चित्रमन्दिरात काम करणा-या अझीझ अहमद इब्राहिम शेख (डॅडी शेख) या मुस्लिम तरुणाशी भेट झाली, आणि १९५० साली त्यांनी शेख यांच्याशी विवाह केला. त्यांनी आपला धर्म बदलला नाही, पण जेरुषा रुबेन नांव बदलून त्या यास्मिन शेख झाल्या, असा खुलासा त्यांनी एका मुलाखतीत केला. त्यांना [[डॉ.]][[शमा]] आणि [[प्रा.]][[रुकसाना]] अशा दोन मुली आहेत. == कार्य == प्रा. [[श्री.म. माटे]] यांच्या विद्यार्थिनी असलेल्या यास्मिन शेख यांनी [[श्री.पु. भागवत]] आणि साहित्यिक-नाटककार [[वसंत कानेटकर]] यांच्याबरोबर काम केले. डॉ. यास्मिन शेख यांनी व्रतस्थ वृत्तीने [[भाषाशास्त्र]] आणि [[व्याकरण]] या विषयासाठी आपले जीवन वाहून घेतले आहे. भाषा हा सर्वश्रेष्ठ सांस्कृतिक वारसा आहे. तो जपणे, समृद्ध करणे हे आपले कर्तव्य आहे याची जाणीव त्यांनी सातत्याने करून दिली. शेख यांनी शालेय व महाविद्यालयीन स्तरावर चौतीस वर्षे अध्यापन केले आहे. [[एस०आय०ई०एस० महाविद्यालय]], शीव, मुंबई येथे सहा वर्षे [[मराठी]] [[विभागप्रमुख]] म्हणून त्या कार्यरत होत्या. त्यांनी शासनाच्या 'स्टेट इन्स्टिट्यूट ऑफ अॅडमिनिस्ट्रेटिव्ह करियर, मुंबई' मध्ये आय०ए०एस० च्या विद्यार्थ्यांना व्याकरण व भाषाशास्त्र याचे दहा वर्षे अध्यापन केले. बालभारतीच्या मराठीच्या पाठ्यपुस्तकांचे इतर सदस्यांच्या सहकार्याने सात वर्षे संपादन केले. त्यांचा बालभारतीच्या संशोधन विभागातर्फे प्रसिद्ध झालेल्या 'कार्यात्मक व्याकरणा'च्या पुस्तकनिर्मितीत महत्त्वाचा सहभाग होता. त्या [[अंतर्नाद मासिक|अंतर्नाद मासिका]]<nowiki/>च्या व्याकरण [[सल्लागार]] म्हणून पंधरा वर्षे कार्यरत होत्या. ==लेखन == * विविध नियतकालिकांमधून त्यांचे व्याकरणविषयक, परीक्षणात्मक व व्यक्तिचित्रणात्मक लेखन प्रसिद्ध झालेले आहे. == ग्रंथसंपदा == *मराठी शब्दलेखनकोश, हर्मिस प्रकाशन, पुणे, पहिली आवृत्ती - २००७, दुसरी आवृत्ती - जून २०१५, ISBN: 978-81-924920-7-0 * मराठी लेखन मार्गदर्शिका, प्रकाशक - राज्य मराठी विकास संस्था, मुंबई ==सन्मान== * [[नाशिक]] मधील सार्वजनिक वाचनालयातर्फे (सावानातर्फे) ४ व ५ ऑक्टोबर २००८ या दिवसांत झालेल्या नाशिक जिल्हा साहित्यिक मेळाव्याचे अध्यक्षस्थान प्रा. यास्मिन शेख यांनी भूषवले होते. == पुरस्कार == * प्रा. यास्मिन शेख यांना २०१५ सालचा डॉ. [[गं.ना. जोगळेकर]] स्मृती पुरस्कार प्रा.डॉ. [[शेषराव मोरे]] यांच्या हस्ते प्रदान करण्यात आला. (१७-८-२०१५). * महाराष्ट्र सरकारच्या मराठी भाषा विभागातर्फे यास्मिन शेख यांना डॉ. अशोक केळकर भाषा अभ्यासक पुरस्कार २७ फेब्रुवारी २०१७ रोजी देण्यात आला. * [[मसाप]]चा जीवन गौरव पुरस्कार (२६ मे २०१७) * कर्नाळा चॅरिटेबल ट्रस्टतर्फे 'शिक्षणप्रेमी शांतारामशेठ शहासने जीवनगौरव पुरस्कार' (२२ फेब्रुवारी २०२६) <ref>दै.दिव्य मराठी, पुणे आवृत्ती, २२.०२.२०२६</ref> == गौरव-ग्रंथ == यास्मिन शेख -मूर्तिमंत मराठी प्रेम, संपादक - [[भानू काळे]] व दिलीप फलटणकर <ref name=":0" /> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{DEFAULTSORT:शेख, यास्मिन}} [[वर्ग:मराठी लेखिका]] [[वर्ग:मराठी व्याकरणकार]] [[वर्ग:इ.स. १९२५ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:शतायुषी माणसे]] 2hsgd0jbdl8v3csa7uqw36mpjl6c4tz 2705077 2705074 2026-08-24T05:59:50Z ~2026-46141-00 186624 /* */ 2705077 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = यास्मिन शेख | चित्र = | | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = यास्मिन शेख | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = २१ जून, १९२५ |मृत्यू दिनांक= २४ ऑगस्ट, २०२६ | जन्म_स्थान = [[महाराष्ट्र]] | | मृत्यू_स्थान = भोसले नगर पुणे | कार्यक्षेत्र = भाषाशास्त्र, व्याकरण, शुद्धलेखन, मुद्रितशोधन | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = | मराठी व्याकरण | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती =मराठी शद्बलेखनकोश | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = |birth_name=जेरुषा रुबेन}} श्रीमती '''यास्मिन शेख''' (जन्म - [[२१ जून]] [[इ.स. १९२५|१९२५]] - ]]) या [[मराठी]] भाषेच्या [[व्याकरण]]-तज्ज्ञ आहेत. निरनिराळी नियतकालिके आणि वर्तमानपत्रे यांतून त्या मराठी भाषाविषयक विचार मांडत असतात. मराठी माणसे बोलताना भाषेमध्ये परकीय शब्दांचा वापर सहजतेने करतात. मात्र असे करताना आपणच आपली मराठी प्रदूषित करीत आहोत याचे त्यांनी भान ठेवायला हवे. बोली भाषा कशीही असली, तरी ललित वाङ्मय असो किंवा वैचारिक लेखन, ते करताना प्रमाण भाषेचाच वापर झाला पाहिजे, असे यास्मिन शेख यांचे मत आहे.<ref>http://www.loksatta.com/pune-news/yasmin-shaikh-marathi-expect-1115241/</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव [[जेरुषा रुबेन]] असे आहे. त्या जन्माने [[ज्यू]] आहेत.<ref name=":0">यास्मिन शेख -मूर्तिमंत मराठी प्रेम, संपादक - भानू काळे व दिलीप फलटणकर</ref> लेखक वसन्त कानेटकरांच्या पुढाकाराने त्यांची नाशिकमध्ये एका चित्रमन्दिरात काम करणा-या अझीझ अहमद इब्राहिम शेख (डॅडी शेख) या मुस्लिम तरुणाशी भेट झाली, आणि १९५० साली त्यांनी शेख यांच्याशी विवाह केला. त्यांनी आपला धर्म बदलला नाही, पण जेरुषा रुबेन नांव बदलून त्या यास्मिन शेख झाल्या, असा खुलासा त्यांनी एका मुलाखतीत केला. त्यांना [[डॉ.]][[शमा]] आणि [[प्रा.]][[रुकसाना]] अशा दोन मुली आहेत. == कार्य == प्रा. [[श्री.म. माटे]] यांच्या विद्यार्थिनी असलेल्या यास्मिन शेख यांनी [[श्री.पु. भागवत]] आणि साहित्यिक-नाटककार [[वसंत कानेटकर]] यांच्याबरोबर काम केले. डॉ. यास्मिन शेख यांनी व्रतस्थ वृत्तीने [[भाषाशास्त्र]] आणि [[व्याकरण]] या विषयासाठी आपले जीवन वाहून घेतले आहे. भाषा हा सर्वश्रेष्ठ सांस्कृतिक वारसा आहे. तो जपणे, समृद्ध करणे हे आपले कर्तव्य आहे याची जाणीव त्यांनी सातत्याने करून दिली. शेख यांनी शालेय व महाविद्यालयीन स्तरावर चौतीस वर्षे अध्यापन केले आहे. [[एस०आय०ई०एस० महाविद्यालय]], शीव, मुंबई येथे सहा वर्षे [[मराठी]] [[विभागप्रमुख]] म्हणून त्या कार्यरत होत्या. त्यांनी शासनाच्या 'स्टेट इन्स्टिट्यूट ऑफ अॅडमिनिस्ट्रेटिव्ह करियर, मुंबई' मध्ये आय०ए०एस० च्या विद्यार्थ्यांना व्याकरण व भाषाशास्त्र याचे दहा वर्षे अध्यापन केले. बालभारतीच्या मराठीच्या पाठ्यपुस्तकांचे इतर सदस्यांच्या सहकार्याने सात वर्षे संपादन केले. त्यांचा बालभारतीच्या संशोधन विभागातर्फे प्रसिद्ध झालेल्या 'कार्यात्मक व्याकरणा'च्या पुस्तकनिर्मितीत महत्त्वाचा सहभाग होता. त्या [[अंतर्नाद मासिक|अंतर्नाद मासिका]]<nowiki/>च्या व्याकरण [[सल्लागार]] म्हणून पंधरा वर्षे कार्यरत होत्या. ==लेखन == * विविध नियतकालिकांमधून त्यांचे व्याकरणविषयक, परीक्षणात्मक व व्यक्तिचित्रणात्मक लेखन प्रसिद्ध झालेले आहे. == ग्रंथसंपदा == *मराठी शब्दलेखनकोश, हर्मिस प्रकाशन, पुणे, पहिली आवृत्ती - २००७, दुसरी आवृत्ती - जून २०१५, ISBN: 978-81-924920-7-0 * मराठी लेखन मार्गदर्शिका, प्रकाशक - राज्य मराठी विकास संस्था, मुंबई ==सन्मान== * [[नाशिक]] मधील सार्वजनिक वाचनालयातर्फे (सावानातर्फे) ४ व ५ ऑक्टोबर २००८ या दिवसांत झालेल्या नाशिक जिल्हा साहित्यिक मेळाव्याचे अध्यक्षस्थान प्रा. यास्मिन शेख यांनी भूषवले होते. == पुरस्कार == * प्रा. यास्मिन शेख यांना २०१५ सालचा डॉ. [[गं.ना. जोगळेकर]] स्मृती पुरस्कार प्रा.डॉ. [[शेषराव मोरे]] यांच्या हस्ते प्रदान करण्यात आला. (१७-८-२०१५). * महाराष्ट्र सरकारच्या मराठी भाषा विभागातर्फे यास्मिन शेख यांना डॉ. अशोक केळकर भाषा अभ्यासक पुरस्कार २७ फेब्रुवारी २०१७ रोजी देण्यात आला. * [[मसाप]]चा जीवन गौरव पुरस्कार (२६ मे २०१७) * कर्नाळा चॅरिटेबल ट्रस्टतर्फे 'शिक्षणप्रेमी शांतारामशेठ शहासने जीवनगौरव पुरस्कार' (२२ फेब्रुवारी २०२६) <ref>दै.दिव्य मराठी, पुणे आवृत्ती, २२.०२.२०२६</ref> == गौरव-ग्रंथ == यास्मिन शेख -मूर्तिमंत मराठी प्रेम, संपादक - [[भानू काळे]] व दिलीप फलटणकर <ref name=":0" /> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{DEFAULTSORT:शेख, यास्मिन}} [[वर्ग:मराठी लेखिका]] [[वर्ग:मराठी व्याकरणकार]] [[वर्ग:इ.स. १९२५ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:शतायुषी माणसे]] i9ioq62jk705ormqs087l4tzovwlfa9 2705078 2705077 2026-08-24T06:00:43Z ~2026-46141-00 186624 /* */ 2705078 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = यास्मिन शेख | चित्र = | | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = यास्मिन शेख | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = २१ जून, १९२५ | जन्म_स्थान = [[महाराष्ट्र]] | मृत्यु दिनांक= २४ ऑगस्ट, २०२६ | मृत्यू_स्थान = भोसले नगर पुणे | कार्यक्षेत्र = भाषाशास्त्र, व्याकरण, शुद्धलेखन, मुद्रितशोधन | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = | मराठी व्याकरण | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती =मराठी शद्बलेखनकोश | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = |birth_name=जेरुषा रुबेन}} श्रीमती '''यास्मिन शेख''' (जन्म - [[२१ जून]] [[इ.स. १९२५|१९२५]] - ]]) या [[मराठी]] भाषेच्या [[व्याकरण]]-तज्ज्ञ आहेत. निरनिराळी नियतकालिके आणि वर्तमानपत्रे यांतून त्या मराठी भाषाविषयक विचार मांडत असतात. मराठी माणसे बोलताना भाषेमध्ये परकीय शब्दांचा वापर सहजतेने करतात. मात्र असे करताना आपणच आपली मराठी प्रदूषित करीत आहोत याचे त्यांनी भान ठेवायला हवे. बोली भाषा कशीही असली, तरी ललित वाङ्मय असो किंवा वैचारिक लेखन, ते करताना प्रमाण भाषेचाच वापर झाला पाहिजे, असे यास्मिन शेख यांचे मत आहे.<ref>http://www.loksatta.com/pune-news/yasmin-shaikh-marathi-expect-1115241/</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव [[जेरुषा रुबेन]] असे आहे. त्या जन्माने [[ज्यू]] आहेत.<ref name=":0">यास्मिन शेख -मूर्तिमंत मराठी प्रेम, संपादक - भानू काळे व दिलीप फलटणकर</ref> लेखक वसन्त कानेटकरांच्या पुढाकाराने त्यांची नाशिकमध्ये एका चित्रमन्दिरात काम करणा-या अझीझ अहमद इब्राहिम शेख (डॅडी शेख) या मुस्लिम तरुणाशी भेट झाली, आणि १९५० साली त्यांनी शेख यांच्याशी विवाह केला. त्यांनी आपला धर्म बदलला नाही, पण जेरुषा रुबेन नांव बदलून त्या यास्मिन शेख झाल्या, असा खुलासा त्यांनी एका मुलाखतीत केला. त्यांना [[डॉ.]][[शमा]] आणि [[प्रा.]][[रुकसाना]] अशा दोन मुली आहेत. == कार्य == प्रा. [[श्री.म. माटे]] यांच्या विद्यार्थिनी असलेल्या यास्मिन शेख यांनी [[श्री.पु. भागवत]] आणि साहित्यिक-नाटककार [[वसंत कानेटकर]] यांच्याबरोबर काम केले. डॉ. यास्मिन शेख यांनी व्रतस्थ वृत्तीने [[भाषाशास्त्र]] आणि [[व्याकरण]] या विषयासाठी आपले जीवन वाहून घेतले आहे. भाषा हा सर्वश्रेष्ठ सांस्कृतिक वारसा आहे. तो जपणे, समृद्ध करणे हे आपले कर्तव्य आहे याची जाणीव त्यांनी सातत्याने करून दिली. शेख यांनी शालेय व महाविद्यालयीन स्तरावर चौतीस वर्षे अध्यापन केले आहे. [[एस०आय०ई०एस० महाविद्यालय]], शीव, मुंबई येथे सहा वर्षे [[मराठी]] [[विभागप्रमुख]] म्हणून त्या कार्यरत होत्या. त्यांनी शासनाच्या 'स्टेट इन्स्टिट्यूट ऑफ अॅडमिनिस्ट्रेटिव्ह करियर, मुंबई' मध्ये आय०ए०एस० च्या विद्यार्थ्यांना व्याकरण व भाषाशास्त्र याचे दहा वर्षे अध्यापन केले. बालभारतीच्या मराठीच्या पाठ्यपुस्तकांचे इतर सदस्यांच्या सहकार्याने सात वर्षे संपादन केले. त्यांचा बालभारतीच्या संशोधन विभागातर्फे प्रसिद्ध झालेल्या 'कार्यात्मक व्याकरणा'च्या पुस्तकनिर्मितीत महत्त्वाचा सहभाग होता. त्या [[अंतर्नाद मासिक|अंतर्नाद मासिका]]<nowiki/>च्या व्याकरण [[सल्लागार]] म्हणून पंधरा वर्षे कार्यरत होत्या. ==लेखन == * विविध नियतकालिकांमधून त्यांचे व्याकरणविषयक, परीक्षणात्मक व व्यक्तिचित्रणात्मक लेखन प्रसिद्ध झालेले आहे. == ग्रंथसंपदा == *मराठी शब्दलेखनकोश, हर्मिस प्रकाशन, पुणे, पहिली आवृत्ती - २००७, दुसरी आवृत्ती - जून २०१५, ISBN: 978-81-924920-7-0 * मराठी लेखन मार्गदर्शिका, प्रकाशक - राज्य मराठी विकास संस्था, मुंबई ==सन्मान== * [[नाशिक]] मधील सार्वजनिक वाचनालयातर्फे (सावानातर्फे) ४ व ५ ऑक्टोबर २००८ या दिवसांत झालेल्या नाशिक जिल्हा साहित्यिक मेळाव्याचे अध्यक्षस्थान प्रा. यास्मिन शेख यांनी भूषवले होते. == पुरस्कार == * प्रा. यास्मिन शेख यांना २०१५ सालचा डॉ. [[गं.ना. जोगळेकर]] स्मृती पुरस्कार प्रा.डॉ. [[शेषराव मोरे]] यांच्या हस्ते प्रदान करण्यात आला. (१७-८-२०१५). * महाराष्ट्र सरकारच्या मराठी भाषा विभागातर्फे यास्मिन शेख यांना डॉ. अशोक केळकर भाषा अभ्यासक पुरस्कार २७ फेब्रुवारी २०१७ रोजी देण्यात आला. * [[मसाप]]चा जीवन गौरव पुरस्कार (२६ मे २०१७) * कर्नाळा चॅरिटेबल ट्रस्टतर्फे 'शिक्षणप्रेमी शांतारामशेठ शहासने जीवनगौरव पुरस्कार' (२२ फेब्रुवारी २०२६) <ref>दै.दिव्य मराठी, पुणे आवृत्ती, २२.०२.२०२६</ref> == गौरव-ग्रंथ == यास्मिन शेख -मूर्तिमंत मराठी प्रेम, संपादक - [[भानू काळे]] व दिलीप फलटणकर <ref name=":0" /> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{DEFAULTSORT:शेख, यास्मिन}} [[वर्ग:मराठी लेखिका]] [[वर्ग:मराठी व्याकरणकार]] [[वर्ग:इ.स. १९२५ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:शतायुषी माणसे]] tv884n3q1nq7wc3bjevk8h87uszxvhd 0 96307 2705194 2462628 2026-08-24T10:09:33Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705194 wikitext text/x-wiki '''जगदीश नाणावटी''' (लेखनभेद: '''जगदीश नानावटी''')(जन्म: [[इ.स. १९२८]];मृत्यू: २९-६-२०११) हे महाराष्ट्रातील पहिल्या पिढीतील गिर्यारोहक होते. [[इ.स. १९५५]] पासून ते गिर्यारोहण क्षेत्रात काम करत होते. एखादे शिखर सर केले की, नाही हे ठरविण्याची शास्त्रशुद्ध पद्धत त्यांनी भारतीय गिर्यारोहण क्षेत्रात विकसत केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.thebmc.co.uk/News.aspx?id=4346 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2011-07-06 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719011402/http://www.thebmc.co.uk/News.aspx?id=4346 |url-status=dead }}</ref> [[इ.स. १९५५]] मध्ये नानावटींनी गिर्यारोहणाचे प्रशिक्षण पूर्ण केले. नानावटींची गिर्यारोहण कारकीर्द सुरू झाली तेव्हा महाराष्ट्रात गिर्यारोहणाचा मागमूसही नव्हता. डोंगर भटकणे येथे नवीन नव्हते पण क्रीडाप्रकार म्हणून त्याला मान्यता नव्हती. [[इ.स. १९५५]] मधे कसौरीपास ट्रेक, [[इ.स. १९६१]] मधे निलगिरी पर्वत मोहीम, [[इ.स. १९७०]] मधे बथर टोली मोहीम ते अगदी [[इ.स. १९९२]]च्या पंचचुली व्हॅली अशी त्यांची भ्रमंती सुरू होती. [[इ.स. १९६१]] मधली त्यांची [[निलगिरी पर्वत]] मोहीम आजच्या तुलेनेने ही मोहीम कदाचित छोटी आणि साधी वाटू शकेल पण त्याकाळात नकाशांची व साधनांची कमतरता असतानाही त्यांनी ही मोहीम यशस्वी केली. मोठ्या हिमालयन मोहिमा करण्यापेक्षा त्यांचा सारा भर गिर्यारोहणाचा प्रसार व प्रचार करण्यावर होता. आपल्याला मिळालेले ज्ञान सर्वत्र पोहोचावे, यासाठी [[इ.स. १९६०]] मधे त्यांनी हिमालयन क्लबच्या सदस्यांसोबत मुंबई जवळच्या ठाणे जिल्ह्यात, मुंब्रा प्रस्तर परिसरात गिर्यारोहणाचे प्रशिक्षण अभ्यासक्रम सुरू केले. [[दार्जिलिंग]]हून यासाठी [[नवांग गोंबू आंग कामी]] यासारखे शेर्पा प्रशिक्षक बोलावण्यात आले. त्यामुळे महाराष्ट्रात गिर्यारोहणाचे दर्जेदार प्रशिक्षण मिळू लागले. यापूर्वी एखाद्या गिर्यारोहकाने एखादे विवक्षित शिखर सर केले की, नाही हे फक्त त्याने सांगितलेल्या माहितीवर आणि छायाचित्रांवरच अवलंबून असायचे. पण नकाशे, परिसराची माहिती, शिखरावरून दिसणारी डोंगररांग अशा विविध मुद्द्यांचा तौलनिक अभ्यास केला तर एक गणित मांडता येते आणि शिखर सर झाले की, नाही हे ठामपणे सिद्ध करता येते, हे सांगणारे पहिले गिर्यारोहक जगदीश नानावटी होते. [[इ.स. १९६५]] मध्ये [[नीलकंठ शिखर]] सेनादलाच्या चमूने सर केले आणि त्याच्या सत्यतेबाबत प्रश्नचिन्ह उभे राहिले. तेव्हा पट्टीचे गिर्यारोहक असलेल्या नानावटी यांनी सर्व तांत्रिक मुद्द्यांचा अभ्यास केला, प्रत्यक्षात शिखर परिसरात प्रचंड भटकंती केली, आणि नीलकंठ शिखर सर झालेलेच नाही हे सिद्ध केले. हे पटवून देण्यासाठी ते अगदी पार सरकारशीही लढले. नानावटी यांनी नेगी, कांगसांग, मात्री कोकथांग अशा मोहिमांचेही परीक्षण करून त्यांतील फोलपणा उघडकीस आणला. नानावटी यांनी वापरलेली ही शास्त्रीय पद्धत आज सर्वत्र वापरली जाते. अर्थात भारतीयांना त्यावेळेस ती शास्त्रीय पद्धत फारशी रुचणारी नव्हती. पण या पद्धतीची दखल ‘लंडन अल्पाइन क्लब’ने घेतली. त्यांच्या जर्नलमध्ये नीलकंठ आरोहणावर परखड भाष्य करणारा लेख प्रसिद्ध झाला, व आणि जगदीश नानावटींच्या त्या कर्तृत्वावर जागतिक शिक्कामोर्तब झाले. लंडन अल्पाइन क्लबने त्यांना सदस्यत्व बहाल केले आणि ‘माऊंटेनिअरिंग क्लेम्स व्हेरिफिकेशन’ या जागतिक समितीवर त्यांना पाचारण केले. नंतर इंडियन माऊंटेनिअरिंग फाउंडेशननेही अशाच प्रकारची कमिटी स्थापन केली, आणि त्यावर सल्लागार म्हणून नानावटींना नेमले. जगभरात प्रतिष्ठित समजल्या जाणाऱ्या हिमालयन क्लबचे कार्यालय मुंबईत स्थलांतरित झाले, तेव्हापासून म्हणजे [[इ.स. १९७०]] पासून २१ वर्षे ते संस्थेचे सचिव आणि नंतर आठ वर्ष अध्यक्ष होते. गिर्यारोहणाबरोबरच ते विविध सामाजिक संस्थांचे सक्रिय सभासद होते. नानावटी हॉस्पिटल ट्रस्ट, नानावटी एज्युकेशन ट्रस्ट, कोरा केंद्र, खादी भवन आदी ठिकाणी त्यांचे महत्त्वाचे योगदान आहे. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय गिर्यारोहक|नाणावटी, जगदीश]] [[वर्ग:इ.स. १९२८ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०११ मधील मृत्यू]] m6ire4uloftol0g0k5m77h6p2bmdaxh 0 97125 2704805 2441888 2026-08-23T18:44:09Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704805 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|डलहौसी}} {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = जेम्स ब्रुमन रॅमसे | पदवी = गव्हर्नर जनरल | चित्र = Marquess of Dalhousie.JPG | चित्र_शीर्षक = लॉर्ड डलहौसी | राजध्वज_चित्र =Flag_of_the_Governor-General_of_India_(1885–1947).svg | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = गव्हर्नर जनरलचा ध्वज | राजचिन्ह_चित्र = Coat of arms of the East India Company.svg | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = इस्ट इंडिया कंपनीचे चिन्ह | राज्य_काळ = १८४८-१८५६ | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[कोलकाता|कलकत्ता]] | पूर्ण_नाव = | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = २२ एप्रिल १८१२ | जन्म_स्थान = डलहौसी कॅसल, [[मिडल्टन]], [[ब्रिटन]] | मृत्यू_दिनांक = १९ डिसेंबर १८६० | मृत्यू_स्थान = [[युनायटेड किंग्डम]] | पूर्वाधिकारी = | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = | वडील = जॉर्ज रॅमसे | आई = ख्रिस्तियाना नी ब्राउन | पत्नी = सुसान | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = | राजगीत = राणीचे स्तुती गीत | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = [[ब्रिटिश पाउंड]] | तळटिपा = |}}{{क्रम|यादी=[[:वर्ग:भारताचे गव्हर्नर जनरल|भारताचे गव्हर्नर जनरल]]|पासून=[[इ.स. १८४८]]|पर्यंत=[[इ.स. १८५६]]|मागील=[[लॉर्ड हार्डिंग]]|पुढील=[[लॉर्ड कॅनिंग]]}} '''जेम्स अँड्र्यू ब्राउन-रामसे''' तथा '''लॉर्ड डलहौसी''' (२२ एप्रिल १८१२&nbsp;- १९ डिसेंबर १८६०); १८३८ ते १८४९ दरम्यान '''द अर्ल ऑफ डलहौसी''' म्हणून ओळखला जातो, हा [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश भारता]]<nowiki/>तील एक [[स्कॉटलंड|स्कॉटिश]] राजकारणी आणि प्रशासक होता. १८४८ ते १८५६ पर्यंत त्याने [[भारतातील गव्हर्नर-जनरलांची यादी|भारताचा गव्हर्नर-जनरल]] म्हणून काम केले. उच्च शिक्षणाबरोबरच मोठ्या प्रमाणावर सर्वसामान्य लोकांना शिक्षण सुरू करून त्याने भारतातील आधुनिक शिक्षण व्यवस्थेचा पाया रचला. त्याने [[लोहमार्ग|रेल्वे]]<nowiki/>च्या प्रवासी गाड्या, [[तारयंत्र|इलेक्ट्रिक टेलीग्राफ]] आणि एकसमान [[टपालसेवा|टपाल व्यवस्था]] सुरू करून दिली, ज्याचे वर्णन तो "सामाजिक सुधारणेचे तीन महान इंजिन" करायचा. त्याने भारतात सार्वजनिक बांधकाम विभागाची देखील स्थापना केली. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Ghosh|first=Suresh Chandra|year=1978|title=The Utilitarianism of Dalhousie and the Material Improvement of India|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1978-02_12_1/page/97|journal=[[Modern Asian Studies]]|volume=12|issue=1|pages=97–110|doi=10.1017/S0026749X00008167|jstor=311824}}</ref> त्याच्या समर्थकांसाठी तो दूरदृष्टी असलेला गव्हर्नर-जनरल आहे, ज्याने भारतातील [[ईस्ट इंडिया कंपनी (निःसंदिग्धीकरण)|ईस्ट इंडिया कंपनी]]<nowiki/>ची राजवट मजबूत केली आणि प्रशासनाचा पाया घातला. त्याच्या ठोस धोरणांमुळे त्याचे उत्तराधिकारी बंडखोरीची लाट रोखू शकले. <ref name="EB1911">{{Cite EB1911|wstitle=Dalhousie, James Andrew Broun Ramsay, 1st Marquess of|volume=7|first=William|last=Lee-Warner}}</ref> त्याच्याच काळात वूडचा खलिता आला ज्याला आपण भारतीय शिक्षणाचा मॅग्नाकार्टा म्हणतो. त्याचा भारतातील शासनाचा काळ भारतीय प्रशासनाच्या व्हिक्टोरियन राज कालावधीत परिवर्तन होण्यापूर्वीचा होता. त्याच्या मृत्यूच्या आदल्या दिवशी ब्रिटनमधील अनेकांनी त्याचा निषेध केला कारण [[१८५७ चे स्वातंत्र्ययुद्ध|१८५७ च्या उठावा]]<nowiki/>ची चिन्हे लक्षात घेण्यात तो अयशस्वी झाला होता. तसेच त्याचा अतिआत्मविश्वास, केंद्रीकरण क्रियाकलाप आणि विस्तारित संलग्नीकरणामुळे उठावाचे संकट जास्त वाढले. == कारकीर्द == [[इ.स. १८४८]] साली [[लॉर्ड डलहौसी]] हा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचा गव्हर्नर जनरल म्हणुन भारतात आला. त्या वेळी इंग्रजी राजसत्तेचे वर्चस्व हिंदुस्तानात स्थापीत झाले होते. असे असले तरी प्रत्यक्ष अप्रत्यक्षपणे हिंदुस्तानातील छोटेमॊठे राजे अथवा संस्थानिक हे त्यांच्या प्रदेशातील राज्य कारभार पाहात असत. या मुळे इंग्रजांचे एकछत्री साम्राज्य स्थापन होण्यास अडचणी होत होत्या. त्यामुळे लॉर्ड डलहौसीने याना त्या कारणाने संस्थाने गिळंकृत करण्यास सुरुवात केली. त्यातील प्रमुख कारण असे ते दत्तक विधान नाकारणे. एखादा राजा अथावा संस्थानिक निपुत्रिक मरण पावला तर त्याच्या जवळच्या वारसाला अथवा हिंदू धर्मशात्राप्रमाणे त्याने दत्तक घेतलेल्या व्यक्तीला गादीवर बसवण्यास परवानगी नाकारणे ही डलहौसीची नीती होती. यास [[व्यपगत सिद्धांत]]/डॉक्ट्रीन ऑफ लॅप्स असे म्हणतात. याने भारतातील अनेक संस्थाने खालसा केली.<ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/330400/doctrine-of-lapse</ref>.लॉर्ड डलहौसी व्हाईसरॉय असताना भारताचे पहिले पोस्टाचे तिकीट छापले<ref>http://www.apta.com.au/SubMenu/Brief_Postal_History_of_India.aspx?id=114</ref>. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:डलहौसी}} [[वर्ग:भारताचे गव्हर्नर जनरल]] [[वर्ग:इ.स. १८१२ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८६० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतातील इंग्लंडचे व्हाइसरॉय]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] d8bar78vkmcuy6uw1kakbuo3tlugcna 0 97229 2704759 2203045 2026-08-23T14:16:41Z CommonsDelinker 685 Escut_d'Alacant_02.svg या चित्राऐवजी Escut_d'Alacant.svg चित्र वापरले. 2704759 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव = आलिकांते | स्थानिक = Alicante / Alacant | चित्र =Carbonell.jpg | ध्वज = Bandera d'Alacant.svg | चिन्ह =Escut d'Alacant.svg | नकाशा१ = स्पेन | देश = स्पेन | राज्य = [[वालेन्सिया (संघ)|वालेन्सिया]] | स्थापना = इ.स. पूर्व ३२४ | महापौर = | क्षेत्रफळ = २०१.३ | उंची = | लोकसंख्या = ३,३४,४१८ | घनता =१,६६१.५ | वेळ = [[यूटीसी]] + १:०० | वेब =[http://www.alicante.es/ingles Ajuntament d´Alacant] | latd = 38|latm = 20|lats = 43 |latNS = N | longd = 0|longm = 28|longs = 59 |longEW = W }} '''आलिकांते''' अथवा आलाकांत हे [[स्पेन]]च्या [[वालेन्सिया (संघ)|वालेन्सिया स्वायत्त संघामधील]] दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे शहर ([[वालेन्सिया]]खालोखाल), आलिकांते प्रांताची राजधानी व [[भूमध्य समुद्र]]ावरील एक ऐतिहासिक बंदर आहे. २०१० साली आलिकांते शहराची लोकसंख्या ३,३४,४१८ तर स्पेनमधील आठव्या क्रमांकाच्या मोठ्या महानगर क्षेत्राची लोकसंख्या ७,६९,२८४ इतकी होती. == चित्र दालन == <gallery> चित्र:SantaBarbara2.jpg|सांता बार्बारा किल्ला चित्र:Luceros3.jpg चित्र:Alicante mit AIDAaura.jpg|आलिकांते बंदर चित्र:Explanada de España.jpg </gallery> == जुळी शहरे == * {{Flag icon|France}} [[नीस]] * {{Flag icon|Italy}} [[कार्लोफोर्ते]] * {{Flag icon|Israel}} [[हर्झलिया]] * {{Flag icon|Nicaragua}} [[ल्योन, निकाराग्वा|ल्योन]] * {{Flag icon|Cuba}} [[मातांझास]] * {{Flag icon|Algeria}} [[ओराण]] * {{Flag icon|Latvia}} [[रिगा]] * {{Flag icon|Japan}} [[तोयूका]] * {{Flag icon|People's Republic of China}} [[वेंझाउ]] == बाह्य दुवे == * [http://www.alicante.es/ingles/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110420051545/http://www.alicante.es/ingles/ |date=2011-04-20 }} * {{wikivoyage|Alicante|आलिकांते}} {{कॉमन्स|Alicante|आलिकांते}} [[वर्ग:स्पेनमधील शहरे]] 91946e59y26a31x9ydi8snvn5i6x9uu 0 97423 2704895 2506843 2026-08-23T20:46:13Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704895 wikitext text/x-wiki कोरलेली आणि पेंट केलेली लाकडी आच्छादन वाघाचे प्रतिनिधित्व करते ज्यात जवळच्या आयुष्यातील युरोपियन माणसाला वाचवले जाते. वाघाच्या आत असलेल्या यंत्रणेत आणि माणसाच्या शरीरात माणसाचा एक हात सरकतो, त्याच्या तोंडातून एक रडणारा आवाज निघतो आणि वाघापासून कुरकुर करतो. याव्यतिरिक्त वाघाच्या बाजूस एक तडकाफडकी खाली घसरते ज्यामुळे 18 नोटांच्या छोट्या पाईप अवयवाचा कीबोर्ड उघडला जातो. ==पार्श्वभूमी== [[Image:Tipu's Tiger with keyboard on display 2006AH4168.jpg|thumb|Tipu's Tiger with the organ keyboard visible]] टीपूचा वाघ मूळतः टीपू सुलतानसाठी म्हैसूरच्या राज्यात (आज भारतीय कर्नाटक राज्यामध्ये) सुमारे १७९५ च्या सुमारास बनविला गेला होता. टीपू सुलतानने आपल्या शस्त्रास्त्रे, त्यांच्या सैनिकांच्या गणवेशावर वाघांचे स्वरूप नियोजित पद्धतीने वापरले. त्याच्या वाड्यांच्या सजावटीवर. त्याच्या सिंहासनावर सोन्याच्या आच्छादलेल्या बहुधा अशाच जीवनाच्या आकाराचे लाकडी वाघ होते; इतर मौल्यवान खजिन्यांप्रमाणेच हा ब्रिटिश सैन्यात भाग घेतलेल्या अत्यंत संयोजित बक्षीस निधीसाठीही तुटला होता. टीपूला वडील हैदर अली या मुस्लिम सैनिकांद्वारे सत्ता मिळाली होती, जो सत्ताधारी हिंदू वोडेयार राजघराण्यातील दलवाई किंवा सेनापती सेनापती म्हणून उठला होता, परंतु १७६० पासून हा राज्य शासक होता. सुरुवातीला मराठ्यांविरूद्ध ब्रिटिशांशी मैत्री करण्याचा प्रयत्न केल्यानंतर हेडर नंतर त्यांचा ठाम शत्रू बनला होता कारण त्यांनी त्याच्या राज्याच्या विस्तारासाठी सर्वात प्रभावी अडथळा दर्शविला आणि टीपू हिंसकपणे ब्रिटिशविरोधी भावनांनी वाढले. टीपूने युरोपियन, बऱ्याचदा विशेषतः ब्रिटिश, ज्यावर वाघ किंवा हत्तींनी आक्रमण केले किंवा मारले गेले, छळ केले, अपमानित केले आणि इतर प्रकारे आक्रमण केले, अशा आकृती दर्शविनाऱ्या टीपूने बनवलेल्या मोठ्या कॅरिकेचर प्रतिमांच्या विशिष्ट गटाचा एक भाग वाघाने बनविला. टिपूची राजधानी सरिंगपटमच्या मुख्य रस्त्यांवरील घरांच्या बाह्य भिंतींवर टिपूच्या आदेशामुळे यापैकी बरेच जण रंगवले गेले. टिपू फ्रेंचांशी "निकट सहकार्यात" होता, ज्यांचा ब्रिटनशी युद्ध चालू होता आणि ते अजूनही दक्षिण भारतात हजर होते आणि टीपूच्या दरबारात भेट दिलेल्या काही फ्रेंच कारागिरांनी वाघाच्या अंतर्गत कार्यात हातभार लावला होता. टिपू सुलतानचे वडील हैदर अली असताना पोर्टो नोव्हो (परांगीपेटताई) येथे बॅटल ऑफ पोर्टो नोव्हो येथे सर अय्यर कोटे यांच्या विजयात विभाजन चालविणाऱ्या जनरल सर हेक्टर मुनरो यांचा मुलगा ह्यू मुनरो याच्या १७८१ मध्ये झालेल्या मृत्यूमुळे याची प्रेरणा मिळाली असावी. दुसऱ्या एंग्लो-म्हैसूर युद्धाच्या वेळी 10,000 सैन्याच्या पराभवामुळे पराभूत झाले. २२ डिसेंबर १७९२ रोजी बंगालच्या उपसागराच्या सॉगर बेटावर बंगालच्या वाघाच्या (अजूनही बंगालच्या वाघाच्या शेवटच्या शरणांपैकी एक) शरणार्थी असताना अनेक साथीदारांसोबत शिकार करीत असताना २२ डिसेंबर १७९२ रोजी ह्यु मुनरो या नागरिक नागरिकावर वाघाने हल्ला केला आणि त्याला ठार मारले. ==वर्णन== [[Image:Tipu's Tiger detail of head 2006AH4167.jpg|thumb|View of the heads]] ७१.२ सेमी उंच आणि १७२ सेमी लांबीच्या ऑब्जेक्टच्या एकूण परिमाणांसह, तो माणूस कमीतकमी आयुष्याच्या आकाराच्या जवळ असतो. दोन्ही आकृती बनवलेल्या पेंट केलेल्या लाकडी कवचामुळे कदाचित हिंदू धार्मिक शिल्पेच्या दक्षिण भारतीय परंपरा ओढल्या जातील. हे साधारणत: अर्धा इंच जाड आहे आणि दुसऱ्या महायुद्धात बॉम्बच्या नुकसानीमुळे झालेल्या नुकसानीवर आता बरेचसे मजबुतीकरण झाले आहे. डोकेच्या शेवटी पुष्कळ उघड्या आहेत, पेंट केलेल्या वाघाच्या पट्ट्यांच्या आतील भागाच्या पॅटर्नशी जुळण्यासाठी तयार केल्या आहेत, ज्यामुळे पाईपमधून आवाज अधिक ऐकू येऊ शकतात आणि वाघ "स्पष्टपणे नर" आहे. वाघांच्या शरीराच्या वरच्या भागाला चार स्क्रू काढून यांत्रिकी तपासणी करण्यासाठी उचलले जाऊ शकते. मानवी आकृतीचे बांधकाम समान आहे परंतु लाकूड जास्त दाट आहे. व्हीएंडएच्या संरक्षण विभागाच्या तपासणी आणि विश्लेषणाने हे निश्चित केले आहे की सध्याच्या पेंटचा बराचसा भाग पुनर्संचयित झाला आहे किंवा ओव्हरपेन्ट झाला आहे. मानवी आकृती स्पष्टपणे युरोपियन पोशाखात आहे, परंतु ते सैनिक किंवा सिव्हिलियनचे प्रतिनिधित्व करतात की नाही याबद्दल अधिकारी भिन्न आहेत; व्ही आणि ए वेबसाइटवरील वर्तमान मजकूर निर्दिष्ट करणे टाळते, या आकृतीचे वर्णन "युरोपीयन" म्हणून करण्याशिवाय. क्रॅंक हॅंडलच्या ऑपरेशनमुळे टीपूच्या टायगरमध्ये अनेक भिन्न यंत्रणा सामर्थ्यवान ठरतात. धनुष्याच्या संचाने माणसाच्या घशाच्या आत पाईपद्वारे हवा बाहेर टाकली, ज्याच्या तोंडात ती उघडली गेली. यामुळे पीडित व्यक्तीच्या दुः खाच्या रडण्यांचे ऐकणे, एक विलाप आवाज तयार करते. यांत्रिक दुव्यामुळे माणसाचा डावा हात उंचावतो आणि पडतो. ही क्रिया 'वेल पाईप'चे खेळपट्टी बदलवते. वाघाच्या डोक्यात असलेली आणखी एक यंत्रणा दोन टोनसह एकाच पाईपद्वारे हवा बाहेर टाकते. हे वाघाच्या आवाजाची नक्कल करणारा "नियमित त्रासदायक आवाज" तयार करतो. वाघाच्या आतील भागात असलेल्या फ्लॅपच्या मागे लपविलेले वाघच्या शरीरातील दोन-स्टॉप पाईप अवयवाचे लहान हस्तिदंत कीबोर्ड आहे, ज्यामुळे सूर वाजविला ​​जाऊ शकतो. दोन्ही शेल आणि वर्किंगची शैली आणि अवयवाच्या मूळ पितळ पाईप्सच्या धातूच्या सामग्रीचे विश्लेषण (बरेचजण बदलले गेले आहेत) हे दर्शविते की वाघ स्थानिक उत्पादनात होता. टिपूच्या दरबारात फ्रेंच कारागीर आणि फ्रेंच सैन्य अभियंता यांच्या उपस्थितीमुळे बऱ्याच इतिहासकारांना या ऑटोमॅटॉनच्या यंत्रणेत फ्रेंच इनपुट असल्याचे सूचित करण्यास प्रवृत्त केले ==इतिहास== [[File:Tipu's Tiger Salmond 1800.jpg|thumb|300px|right|The first ever published illustration of Tipu's Tiger in [[James Salmond]]'s book of 1800]] Tipu's Tiger was part of the extensive plunder from Tipu's palace captured in the fall of Seringapatam, in which Tipu died, on the 4 May 1799, at the culmination of the [[Fourth Anglo-Mysore War]]. An ''[[aide-de-camp]]'' to the Governor General of the East India Company, [[Richard Wellesley, 1st Marquess Wellesley]], wrote a memorandum describing the discovery of the object:<ref>The St James's Chronicle, April 1800; also reported in the Edinburgh Caledonian Mercury 24 April 1800.</ref><ref>{{harvnb|Stronge|2009|p=62}}</ref> {{वचन|"In a room appropriated for musical instruments was found an article which merits particular notice, as another proof of the deep hate, and extreme loathing of Tippoo Saib towards the English. This piece of mechanism represents a royal Tyger in the act of devouring a prostrate European. There are some barrels in imitation of an Organ, within the body of the Tyger. The sounds produced by the Organ are intended to resemble the cries of a person in distress intermixed with the roar of a Tyger. The machinery is so contrived that while the Organ is playing, the hand of the European is often lifted up, to express his helpless and deplorable condition. The whole of this design was executed by Order of Tippoo Sultaun. It is imagined that this memorial of the arrogance and barbarous cruelty of Tippoo Sultan may be thought deserving of a place in the Tower of London."}} The earliest published drawing of Tippoo's Tyger was the frontispiece for the book "A Review of the Origin, Progress and Result, of the Late Decisive War in Mysore with Notes" by [[James Salmond]], published in London in 1800. It preceded the move of the exhibit from India to England and had a separate preface शीर्षकd "Description of the Frontispiece" which said:<ref name="Tiger&Thistle24">As quoted in {{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.tigerandthistle.net/thistle24.htm |title=2.4 Tippoo's Tiger: Frontispiece |author=Wood, Col Mark |year=2000 |work=The Tiger and the Thistle - Tipu Sultan and the Scots in India |publisher=The National Galleries of Scotland. |accessdate=18 July 2011 |archive-date=2011-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111003141328/http://www.tigerandthistle.net/thistle24.htm |url-status=dead }}</ref> {{वचन|"This drawing is taken from a piece of mechanism representing a royal tyger in the act of devouring a prostrate European. There are some barrels in imitation of an organ within the body of the tyger, and a row of keys of natural notes. The sounds produced by the organ are intended to resemble the cries of a person in distress, intermixed with the roar of a tyger. The machinery is so contrived, that while the organ is playing, the hand of the European is often lifted up to express his helpless and deplorable condition. The whole of this design is as large as life, and was executed by order of Tippoo Sultaun, who frequently amused himself with a sight of this emblematic triumph of the Khoodadaud, over the English, Sircar. The piece of machinery was found in a room of the palace at Seringapatam appropriated for the reception of musical instruments, and hence called the Rag Mehal. The original wooden figure from which the drawing is taken will be forwarded, by the ships of this season, to the Chairman of the Court of Directors, to be presented to his Majesty. It is imagined that this characteristic emblem of the ferocious animosity of Tippoo Sultaun against the British Nation may not be thought undeserving of a place in the Tower of London."}} Unlike Tipu's throne, which also featured a large tiger, and many other treasures in the palace, the materials of Tipu's Tiger had no intrinsic value, which together with its striking iconography is what preserved it and brought it back to England essentially intact. The Governors of the East India Company had at first intended to present the Tiger to the Crown, with a view to it being displayed in the [[Tower of London]], but then decided but to keep it for the Company. After some time in store, during which period the first of many "misguided and wholly unjustified endeavours at "improving" the piece" from a musical point of view may have taken place, it was displayed in the reading-room of the [[British East India Company|East India Company]] Museum and Library at [[East India House]] in [[Leadenhall Street]], London from July 1808.<ref>Ord-Hume, Part 1, 29-31; Davis, 153-157</ref> It rapidly became a very popular exhibit, and the crank-handle controlling the wailing and grunting could apparently be freely turned by the public. The French author [[Gustave Flaubert]] visited London in 1851 to see the [[Great Exhibition]], writes [[Julian Barnes]], but finding nothing of interest in the [[Crystal Palace]], visited the East India Company Museum where he was greatly enamoured by Tipu's Tiger.<ref name="Pritchett Symbols">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00routesdata/1700_1799/tipusultan/symbols/symbols.html |title=Symbols |author=Pritchett, Prof Frances W. |year=2000 |work=Tipu Sultan of Mysore (r. 1782-99) |publisher=Columbia University|accessdate=18 July 2011}}</ref> By 1843 it was reported that "The machine or organ ... is getting much out of repair, and does not altogether realize the expectation of the visitor".<ref>Ord-Hume, Part 2, 79</ref> Eventually the crank-handle disappeared, to the great relief of students using the reading-room in which the tiger was displayed, and ''[[Athenaeum (magazine)|The Athenaeum]]'' later reported that {{वचन|"These shrieks and growls were the constant plague of the student busy at work in the Library of the old India House, when the Leadenhall Street public, unremittingly, it appears, were bent on keeping up the performances of this barbarous machine. Luckily, a kind fate has deprived him of his handle, and stopped up, we are happy to think, some of his internal organs... and we do sincerely hope he will remain so, to be seen and admired, if necessary, but to be heard no more".<ref>Ord-Hume, Part 2, 79, quoting ''[[Athenaeum (magazine)|The Athenaeum]]'', June 5, 1869, p. 766</ref>}} [[File:Leadenhall Street Museum.png|thumb|left|300px|Engraving of the East India Company Museum in Leadenhall Street. Tipu's Tiger can be seen to the left.]] When the East India Company was taken over by the Crown in 1858, the tiger was stored in Fife House, [[Whitehall]] until 1868, when it moved down the road to the new [[India Office]], which occupied part of the building still used by today's [[Foreign and Commonwealth Office]]. In 1874 it was moved to the India Museum in South Kensington, which was in 1879 dissolved, with the collection distributed between other museums; the V&A records the tiger as acquired in 1880. During World War II the tiger was badly damaged by a German bomb which brought down the roof above it, breaking the wooden casing into several hundred pieces, which were carefully pieced together after the war, so that by 1947 it was back on display. In 1955 it was exhibited in New York at the Museum of Modern Art through the summer and spring.<ref>Ord-Hume, Part 1, 31</ref><ref name="Keats-Shelley">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.jstor.org/pss/30210016 |title=News and Notes|author=Mann, Phyllis G. |date= |work=Keats-Shelley Journal, Vol 6. (WĂinter 1957) pg 9. |publisher=Keats-Shelley Association of America Inc. |accessdate=20 July 2011}}</ref> Tipu's Tiger is a notable example of early musical automata from India,<ref name="RaceMusic">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://theracemusic.net/the-history-of-electronic-music/part13-the-first-portable-music-player-%E2%80%93-the-most-popular-automatic-music-instrument-in-the-world |title=Part 13. The First Portable Music Player – The Most Popular Automatic Music Instrument in the World. |author=Angelika |date=21 November 2009 |work=The Race Music |publisher=theracemusic.net |accessdate=19 July 2011 |archive-date=2012-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120328155321/http://theracemusic.net/the-history-of-electronic-music/part13-the-first-portable-music-player-%E2%80%93-the-most-popular-automatic-music-instrument-in-the-world |url-status=dead }}</ref> and also for the fact that it was especially constructed for him.<ref name="V&A web"/> In recent times, Tipu's Tiger has formed an essential part of museum exhibitions exploring the historical interface between Eastern and Western civilisation, colonialism, ethnic histories and other subjects, one such being held at the Victoria and Albert Museum itself in Autumn 2004 शीर्षकd "Encounters:the meeting of Asia and Europe, 1500&ndash;1800".<ref name="Jaffer (2007)">{{स्रोत पुस्तक |last1=Jaffer |first1=Amin |editor1-first=Francisco José |editor1-last=Gomes |others=Alexandra Curvelo, Clare Anderson , Bhaswati Bhattacharya , Kévin Le Doudic , Momin Chaudhury , Samuel Berthet , Bhagwan S. Josh & K. Madavane |title=Histories from the Sea - Proceedings of International Conference 30–31 January 2007 |दुवा=http://www.jnu-esamhp.org/Conference%20Proceedings.pdf#page=40 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110812164558/http://jnu-esamhp.org/Conference%20Proceedings.pdf#page=40 |archivedate=2011-08-12 |format=pdf |accessdate=20 July 2011 |year=2007 |month=January |publisher=Centre for French and Francophone Studies, School of Language, Literature and Culture Studies, Jawarharlal Nehru University |location=New Delhi |pages=27–35 |chapter=Histories from the Sea: Use of Images, Video and Audio Materials as Tools for Understanding and Teaching South Asia-Europe Maritime History |url-status=dead }}</ref> In 1995, 'The Tiger and the Thistle' bi-centennial exhibition was held in Scotland on the topic of "Tipu Sultan and the Scots". The organ was considered too fragile to travel to Scotland for the exhibition. Instead, a full-sized replica made of fibre glass and painted by Derek Freeborn, was exhibited in its place. The replica itself was also associated with a historic Scottish event having been made in 1986 for 'The Enterprising Scot' exhibition, which was held to commemorate the October 1985 merger of the Royal Scottish Museum and the National Museum of Antiquities of Scotland to form a new entity - the [[National Museums of Scotland]].<ref name="Tiger&Thistle11">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.tigerandthistle.net/tiger11.htm |title=1.1 Tippoo's Tiger |author=Unattributed |year=2000 |work=The Tiger and the Thistle - Tipu Sultan and the Scots in India |publisher=The National Galleries of Scotland. |accessdate=18 July 2011 |archive-date=2008-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080206054703/http://www.tigerandthistle.net/tiger11.htm |url-status=dead }}</ref> Today Tipu's Tiger is arguably the best-known single work in the Victoria and Albert Museum as far as the general public is concerned. It is a "must-see" highlight for school-children's visits to the Victoria and Albert Museum, and functions as an iconic representation of the Museum, replicated in various forms of memorabilia in the Museum shops including [[postcard]]s, model kits and stuffed toys.<ref name=KrommBakewell2010/><ref name=KrommBakewell2010>{{स्रोत पुस्तक|last1=Kromm|first1=Jane|last2=Bakewell|first2=Susan Benforado|title=A history of visual culture: Western civilization from the 18th to the 21st century|दुवा=http://books.google.com/books?id=bO2scveOMokC&pg=PA272|accessdate=17 July 2011|date=2 February 2010|publisher=Berg|isbn=9781845204921|page=272}}</ref> Visitors can no longer operate the mechanism since the device is now kept in a glass case. A small model of this toy is exhibited in [[Tipu Sultan's Summer Palace|Tipu Sultan's wooden palace in Bangalore]].<ref name=tipu>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा = http://www.electronic-city.in/places/tipus-fort-palace.php |title = Tipu Sultan's Fort and Palace |author = ECity Bangalore |year = 2011 |accessdate = 2011-07-16 |archive-date = 2010-12-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101209074339/http://electronic-city.in/places/tipus-fort-palace.php |url-status = dead }}</ref> Tipu's Tiger has not been the subject of an official repatriation request, presumably due to the ambiguity underlying Tipu's image in the eyes of Indians;<ref name=Davis1999/>{{rp|181}}, although Indian billionaire [[Vijay Mallya]] recently purchased Tipu's sword and other items associated with him which have been brought back to India.<ref name="BS_10122009">{{स्रोत बातमी |title=In search of Tipu's wealth |author=Singh, Kishore |दुवा=http://www.business-standard.com/india/news/in-searchtipus-wealth/17/33/372755/ |newspaper=Business Standard |date=10 Dec 2009 |accessdate=19 July 2011}}</ref> ==Symbolism== [[File:Seringapatam Medal obv.jpg|thumb|150px|left|A Seringapatam medal of 1808 showing the British Lion overcoming a prostrate tiger]] Tipu Sultan identified himself with tigers; his personal epithet was 'The Tiger of Mysore,' his soldiers were dressed in 'tyger' jackets, his personal symbol invoked a tiger's face through clever use of calligraphy and the tiger motif is visible on his throne, and other objects in his personal possession, including Tipu's Tiger.<ref name="Tiger&Thistle11"/><ref name="Walsh1999">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.lib.mq.edu.au/digital/seringapatam/images/tiger/index.html |title=Images - Tiger Motif |author=Walsh, Robin |year=1999 |work=Seringapatam 1799: letters and journals of Lachlan Macquarie in India. |publisher=McQuarrie University |accessdate=19 July 2011 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927152049/http://www.lib.mq.edu.au/digital/seringapatam/images/tiger/index.html |url-status=dead }}</ref> Accordingly, as per Joseph Sramek, for Tipu the tiger striking down the European in the organ represented his symbolic triumph over the British.<ref name=Sramek2006>{{जर्नल स्रोत |last1=Sramek |first1=Joseph |last2= |first2= |year=Summer 2006 |title="Face Him Like a Briton": Tiger Hunting, Imperialism, and British Masculinity in Colonial India, 1800-1875 |journal=Victorian Studies |publisher= |volume=48 |issue=4 |pages=659–680 |दुवा=https://archive.org/details/sim_victorian-studies_summer-2006_48_4/page/659|doi=10.1353/vic.2007.0035 |issn=0042-5222|accessdate=18 July 2011}}</ref> The British hunted tigers, not just to emulate the [[Mughals]] and other local elites in this "royal" sport, but also as a symbolic defeat of Tipu Sultan and any other ruler who stood in the path of British domination.<ref name=Sramek2006/> The tiger motif was used in the "Seringapatam medal" which was awarded to those who participated in the 1799 campaign, where the British lion was depicted as overcoming a prostrate tiger, the tiger being the dynastic symbol of Tipu's line. The Seringapatam medal was issued in gold for the highest dignitaries who were associated with the campaign as well as select officers on general duty, silver for other dignitaries, field officers and other staff officers, in copper-bronze for the NCOs and in tin for the privates. On the reverse it had a frieze of the storming of the fort while the obverse showed, in the words of a nineteenth century tome on medals, "the BRITISH LION subduing the TIGER, the emblem of the late Tippoo Sultan's government, with the period when it was effected and the following words 'ASSUD OTTA-UL GHAULIB', signifying the Lion of God is the conqueror, or the conquering Lion of God."<ref name="Carter_1893_Medals">{{स्रोत पुस्तक |publisher = Norie and Wilson |publication-place = London |title = War medals of the British army, and how they were won |दुवा = http://openlibrary.org/books/OL14047956M/War_medals_of_the_British_army_and_how_they_were_won. |last= Carter |first= Thomas |edition = War medals of the British army, and how they were won. |publication-date = 1893 |accessdate=19 July 2011}}</ref> In this manner, the iconography of this automaton was adopted and overturned by the British.<ref name=Davis1999/>{{rp|12, 149}} When Tipu's Tiger was displayed in London in the nineteenth century, British viewers of the time "characterised the tiger as a trophy and symbolic justification of British colonial rule".<ref name=Davis1999>{{स्रोत पुस्तक | last = Davis | first = Richard H. | others = American Council of Learned Societies | title = Lives of Indian Images | दुवा = http://books.google.com/books?id=5OGFrDcLbogC | accessdate = 2011-07-16 | year = 1999 | publisher = Princeton University Press | isbn = 9780691005201 | pages = 150–157, 178–185 }}</ref> Tipu's Tiger along with other trophies such as Tipu's sword, the throne of [[Ranjit Singh]], [[Tantya Tope]]'s ''[[kurta]]'' and [[Nana Saheb]]'s betel-box which was made of brass, were all displayed as "memorabilia of the Mutiny".<ref name="DossalMaloni1999">{{स्रोत पुस्तक|last=Neela|first=|editor=Dossal, Mariam |others=Maloni, Ruby|title=State intervention and popular response: western India in the nineteenth century|दुवा=http://books.google.com/books?id=7EkGKKvJ0lsC&pg=PA77|accessdate=20 July 2011|date=1 January 1999|publisher=Popular Prakashan|isbn=9788171548552|pages=80|chapter=Displaying histories - Museums and the Politics of Culture|chapterदुवा=http://books.google.co.in/books?id=7EkGKKvJ0lsC&lpg=PA77&ots=hcLsV_cYlN&dq=Tipu's%20Tiger&lr&pg=PA77#v=onepage&q&f=false}}</ref> [[File:The British Lion's Vengeance on the Bengal Tiger.jpg|thumb|''The British Lion's Vengeance on the Bengal Tiger'', Punch cartoon from 1857]] In one interpretation, the display of Tipu's Tiger in South Kensington, served to remind the visitor of the ''noblesse oblige'' of the British Empire to bring civilisation to the barbaric lands of which Tipu was king.<ref name="Yallop2010">{{स्रोत पुस्तक|last=Yallop|first=Jacqueline|title=Magpies, Squirrels and Thieves: How the Victorians Collected the World|दुवा=http://books.google.com/books?id=ie0QETMn2EUC&pg=PA338|accessdate=20 July 2011|date=1 April 2010|publisher=Atlantic Books, Limited|isbn=9781843547501|page=338}}</ref> Tipu's Tiger is also notable as a literal image of a tiger killing a British Officer, an important symbol in England at the time, and from about 1820 the "Death of Munro" became one of the scenes in the repertoire of [[Staffordshire pottery]] figurines.<ref>Ord-Hume, Part 1, 26; de Almeida, 38</ref> Tiger-hunting in the [[British raj]], is also considered to represented not just the political subjugation of India, but in addition, the triumph over India's environment.<ref name=Sramek2006/> The iconography persisted and during the [[Indian Rebellion of 1857|rebellion of 1857]], Punch ran a political cartoon showing the Indian rebels as a tiger, attacking a victim in an identical pose to Tipu's Tiger, being defeated by the British forces shown by the larger figure of a lion. Motives for collection of articles, such as Tipu's Tiger, are seen by Kalter as having a social and cultural context. The collection of Western and Indian art by Tipu Sultan is seen as motivated by the need to display his wealth and legitimise his authority over his subjects who were predominantly Hindu and did not share his religion, viz. Islam. In the case of the East India Company, collection of documents, artefacts and ''objet's d'art'' from India helped develop the idea of a subjugated Indian populace in the minds of the British people, the thought being that the possession of such objects of a culture represented understanding of, dominance over and mastery of that culture.<ref name="Kalter 2008">{{जर्नल स्रोत |last1=Kalter |first1=Barrett |last2= |first2= |year=2008 |title=Review essay: "Shopping, Collecting, and Feeling at Home" |journal=Eighteenth-Century Fiction |publisher=McMaster University |volume=20 |issue=3, Article 11 |pages= |दुवा=http://digitalcommons.mcmaster.ca/cgi/viewcontent.cgi?article=1705&context=ecf |doi= |accessdate=20 July 2011 |archive-date=2011-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111002102646/http://digitalcommons.mcmaster.ca/cgi/viewcontent.cgi?article=1705&context=ecf |url-status=dead }}</ref> {{Quote box |title =<!--A nineteenth century view on Tippoo's Tiger--> |quote = Whether made for Tippoo himself or for some other Indian potentate a century and a half earlier, it is difficult to convey a more lively impression of the mingled ferocity and childish want of taste so characteristic of the majority of Asian princes than will be communicated at once by this truly barbarous piece of music. |source =[[Penny Magazine|The Penny Magazine of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge]], August 15, 1835<ref name="KnightBritain)1834">{{स्रोत पुस्तक|last1=Knight|first1=Charles|author2=Society for the Diffusion of Useful Knowledge (Great Britain)|title=The penny magazine of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge|दुवा=http://books.google.com/books?id=bKdbAAAAQAAJ&pg=RA1-PA320|accessdate=20 July 2011|year=1834|publisher=Charles Knight|page=320}}</ref> |align = |width = |border = |fontsize = |bgcolor = |style = |शीर्षक_bg = |शीर्षक_fnt = |tstyle = |qalign = |qstyle = |quoted = |salign = |sstyle = }} {{clear}} ==संगीत वाद्य== [[File:Tipu Sultan's Tiger.JPG|thumb|Side view, showing how the handle when turned gets in the way of the player of the keyboard]] In a detailed study published in 1987 of the tiger's musical and noise-making functions, Arthur W.J.G. Ord-Hume concluded that since coming to Britain, "the instrument has been ruthlessly reworked, and in doing so much of its original operating principles have been destroyed".<ref>Ord-Hume, Part 1, 31, though his main discussion of the matter is in his Part 2.</ref> There are two ranks of pipes in the organ (as opposed to the wailing and grunting functions), each "comprising eighteen notes, [which] are nominally of 4ft pitch and are [[unison]]s - i.e. corresponding pipes in each register make sounds of the same musical pitch. This is an unusual layout for a pipe organ although while selecting the two stops together results in more sound ... there is also detectable a slight beat between the the pipes so creating a [[celeste]] effect. ... it is considered likely that as so much work has been done ... this characteristic may be more an accident of tuning than an intentional feature".<ref>Ord-Hume, Part 2, 69</ref> The tiger's grunt is made by a single pipe in the tiger's head and the man's wail by a single pipe emerging at his mouth and connected to separate [[bellows]] located in the man's chest, where they can be accessed by unbolting and lifting off the tiger. The grunt operates by cogs gradually raising the weighted "grunt-pipe" until it reaches a point where it slips down "to fall against its fixed lower-board or reservoir, discharging the air to form the grunting sound"<ref>Ord-Hume, Part 2, 64-66, with photos 67-68, quote p. 68</ref> Today all the sound-making functions rely on the crank-handle to power them, though Ord-Hume believes this was not originally the case.<ref>Ord-Hume, Part 2, 66</ref> Works on the noise-making functions included those made over several decades by the famous organ-building firm [[Henry Willis & Sons]], and Henry Willis III, who worked on the tiger in the 1950s, contributed an account to a monograph by Mildred Archer of the V&A. Ord-Hume is generally ready to exempt Willis work from his scathing comments on other drastic restorations, which "vandalism" is assumed to be by unknown earlier organ-builders.<ref>Ord-Hume, Part 1, 30, and Part 2 ''passim''</ref> There was a detailed account of the sound-making functions in ''[[The Penny Magazine]]'' in 1835, whose anonymous author evidently understood "things mechanical and organs in particular".<ref>Ord-Hume, Part 2, 75, preceding his full reproduction of the text.</ref> From this and Ord-Hume's own investigations, he concluded that the original operation of the man's "wail" had been intermitent, with a wail only being produced after every dozen or so grunts from the tiger above, but that at some date after 1835 the mechanism had been altered to make the wail continuous, and that the bellows for the wail had been replaced with smaller and weaker ones, and the operation of the moving arm altered.<ref>Ord-Hume, Part 2, 66; [http://vimeo.com/8973957 video] of [[David Dimbleby]] playing the grunt and wail only</ref> Puzzling features of the present instrument include the placing of the handle, which when turned is likely to obstruct a player of the keyboard.<ref>Ord-Hume, Part 1, 21</ref> Ord-Hume, using the 1835 account, concludes that originally the handle (which is a 19th century British replacement, probably of a French original) only operated the grunt and wail, while the organ was operated by pulling a string or cord to work the original bellows, now replaced.<ref>Ord-Hume, Part 2, 71, 73, 75, 77, and see videos linked at the end of the section</ref> The keyboard, which is largely original, is "unique in construction", with "square ivory buttons" with round [[lathe]]-turned tops instead of conventional keys. Though the mechanical functioning of each button is "practical and convenient" they are spaced such that "it is almost impossible to stretch the hand to play an [[octave]]".<ref>Ord-Hume, Part 2, 69, 73, and see videos linked at the end of the section</ref> The buttons are marked with small black spots, differently placed but forming no apparent pattern in relation to the notes produced and corresponding to no known system of marking keys.<ref>Ord-Hume, Part 2, 69, and see videos linked at the end of the section</ref> The two stop control knobs for the organ are located, "rather confusingly", a little below the tiger's testicles.<ref>Ord-Hume, Part 2, 64</ref> The instrument is now rarely played, but there is a V&A video of a recent performance.<ref>[http://vimeo.com/6699473 Vimeo.com] ''Conservation in Action - Playing Tippoo's Tiger Part 2'', and [http://vimeo.com/6099330 ''Part 1'', with the top of the tiger removed], accessed 17 July 2011</ref> ==Derivative works== [[File:Tipu's Tiger Short History 1903.png|thumb|right|An illustration of Tipu's Tiger in a late nineteenth-century history book]] [[File:Bunny eating an astronaut.jpg|thumb|''Rabbit eating astronaut'', 2004 sculpture of painted steel, height {{convert|39|in|cm|abbr=on}} by Bill Reid from Wisconsin USA]] Tipu's Tiger has provided inspiration to poets, sculptors, artists and others from the nineteenth century to the present day.<ref name="Tiger&Thistle343">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.tigerandthistle.net/tipu343.htm |title=3.43 Tiger Buckle |author=Unattributed |year=2000 |work=The Tiger and the Thistle - Tipu Sultan and the Scotts in India |publisher=The National Galleries of Scotland. |accessdate=18 July 2011 |archive-date=2011-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111003141600/http://www.tigerandthistle.net/tipu343.htm |url-status=dead }}</ref> The poet [[John Keats]] saw Tipu's Tiger at the museum in Leadenhall Street and worked it into his satirical verse of 1819, ''The Cap and Bells''.<ref name="Tiger&Thistle343"/> In the poem, a soothsayer visits the court of the Emperor Elfinan. He hears a strange noise and thinks the Emperor is snoring.<ref name="The Cap and Bells">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://spenserians.cath.vt.edu/TextRecord.php?action=GET&textsid=36307 |title=The Cap and Bells; or, the Jealousies, a Faery Tale. Unfinished. - John Keats |author=Radcliffe, David A. |date= |work=[http://web.archive.org/web/20080919032924/http://198.82.142.160/spenser/Welcome.php English Poetry 1579-1830: Spenser And The Tradition] |publisher=Department of English, Virginia Tech, Blacksburg, Virginia, USA |accessdate=18 July 2011 |archive-date=2021-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024112637/http://spenserians.cath.vt.edu/TextRecord.php?action=GET&textsid=36307 |url-status=dead }}. Dead website, retrieved through [http://www.archive.org/web/web.php The Wayback Machine]</ref> ::"Replied the page: “that little buzzing noise…. ::Comes from a play-thing of the Emperor’s choice, ::From a Man-Tiger-Organ, prettiest of his toys" The [[French people|French]] poet, [[Auguste Barbier]], described the tiger and its workings and meditated on its meaning in his poem, ''Le Joujou du Sultan'' (The Plaything of the Sultan) published in 1837.<ref name="Tiger&Thistle25">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.tigerandthistle.net/thistle25.htm |title=2.5 Tippoo's Tiger: On Show, Leadenhall St Museum |author=Unattributed |year=2000 |work=The Tiger and the Thistle - Tipu Sultan and the Scotts in India |publisher=The National Galleries of Scotland. |accessdate=18 July 2011 |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006084903/http://www.tigerandthistle.net//thistle25.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://books.google.co.uk/books?id=_A4UAAAAQAAJ&pg=PA245&dq=Auguste+Barbier,%27Le+Joujou+du+Sultan%27&hl=en&ei=X2IkTouLGYmx8QO63uS4Aw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDEQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false Text of ''Le Joujou du Sultan''], from Auguste Barbier, ''Iambes et poèmes'', published E. Dentu, 1868.</ref> More recently, the American [[Modernist]] [[poet]], [[Marianne Moore]] wrote in her 1986 poem "Tippoo's Tiger" about the workings of the automaton,<ref name="Vincent2002">{{स्रोत पुस्तक|last=Vincent|first=John|title=Queer lyrics: difficulty and closure in American poetry|दुवा=http://books.google.com/books?id=jGCR8b8O2swC&pg=PA111|accessdate=20 July 2011|year=2002|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9780312294977|page=111|chapter=The Magician's Advance : Late Moore}}</ref> though in fact the tail was never movable: ::"The infidel claimed Tipu's helmet and cuirasse ::and a vast toy - a curious automaton ::a man killed by a tiger; with organ pipes inside ::from which blood-curdling cries merged with inhuman groans. ::The tiger moved its tail as the man moved his arm." ''Die Seele'' (The Souls), a work by painter [[Jan Balet]] (1913–2009) shows an angel trumpeting over a flower garden while a tiger devours a uniformed French soldier.<ref name="Tiger&Thistle343"/> The Indian painter [[Maqbool Fida Husain]] painted Tipu's Tiger in his characteristic style in 1986 titling the work as "Tipu Sultan's Tiger".<ref name="ArtvalueHusain">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.artvalue.com/auctionresult--husain-maqbool-fida-1915-india-tipu-sultan-s-tiger-2696819.htm |title=Lot 46 HUSAIN Maqbool Fida, *1915 (India) |author=Unattributed |date=15 June 2010 |work=Art, Luxe and Collection |publisher=artvalue.com |accessdate=19 July 2011 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001035813/http://www.artvalue.com/auctionresult--husain-maqbool-fida-1915-india-tipu-sultan-s-tiger-2696819.htm |url-status=dead }}</ref> The sculptor [[Dhruva Mistry]], when a student at the Royal College of Art, adjacent to the Victoria and Albert Museum, frequently passed Tipu's Tiger in its glass case and was inspired to make a fibre-glass and plastic sculpture ''Tipu'' in 1986.<ref name="Tiger&Thistle343"/> The sculpture ''Rabbit eating Astronaut'' (2004) by the artist Bill Reid is a humorous ''homage'' to the tiger, the rabbit "chomping" when its tail is cranked round.<ref>Illustrated Stronge, p.89; [http://www.beebomb.com/bee/index.cfm?fuseaction=sculpture.detail&sculpture_id=98 beebomb.com here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327230642/http://www.beebomb.com/bee/index.cfm?fuseaction=sculpture.detail&sculpture_id=98 |date=2012-03-27 }}</ref> ==हे पहा== * [[Cat organ]] ==संदर्भ== * {{citation | title=Sakti and Barakat: The Power of Tipu's Tiger. An Examination of the Tiger Emblem of Tipu Sultan of Mysore | first=Kate | last=Brittlebank | journal=Modern Asian Studies | volume=29.2 | date=May, 1995 | pages=257–269 | publisher=Cambridge University Press | jstor=312813 }} * {{citation | first1 = Hermione | last1 = De Almeida | first2 = George H. | last2 = Gilpin | title = Indian Renaissance: British romantic art and the prospect of India | दुवा = http://books.google.com/books?id=Nu0j0GFSsDcC&pg=PA35&dq=tipu%27s+tiger&as_brr=3#v=onepage&q=tipu's%20tiger&f=false | accessdate = 2011-07-16 | year = 2005 | publisher = Ashgate Publishing, Ltd. | isbn = 9780754636816 }} * {{citation | last=Ord-Hume | first=Arthur | title=Tipu's Tiger - its History and Description | journal=Music and Automata | volume=3.9, 3.10 | date=February 1987 - Part I, September 1987 - Part II }} * {{citation |last=Stronge |first=Susan |year=2009 |title=Tipu's Tigers |publisher=V&A Publishing |isbn=1851775757}} ==Videos of the tiger in performance== * [http://vimeo.com/8973957 Video] of [[David Dimbleby]] playing the grunt and wail only. * V&A video of a recent performance of the organ from [http://vimeo.com/6699473 Vimeo.com: ''Conservation in Action - Playing Tippoo's Tiger Part 2''], and [http://vimeo.com/6099330 ''Part 1''], with the top of the tiger removed. == बाह्य दुवे == {{commonscat}} * [http://collections.vam.ac.uk/item/O61949/mechanical-organ-automaton-tippoos-tiger/ Accession page for Tipu's Tiger on Victoria & Albert Museum website] * [http://www.vam.ac.uk/collections/asia/object_stories/Tippoo's_tiger/index.html Article on Tipu's Tiger on Victoria & Albert Museum website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060825074241/http://www.vam.ac.uk/collections/asia/object_stories/Tippoo%27s_tiger/index.html |date=2006-08-25 }} * [http://www.vam.ac.uk/school_stdnts/schools/teachers_resources/image_identity/in_the_galleries/info_for_teachers/tippoo_tiger/index.html Sound and Movement animation at the Victoria & Albert Museum web site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110108030740/http://www.vam.ac.uk/school_stdnts/schools/teachers_resources/image_identity/in_the_galleries/info_for_teachers/tippoo_tiger/index.html |date=2011-01-08 }} * [http://www.nationalgalleries.org/tipu/tiger.htm Tiger - Decorative motif & symbol of Tipu Sultan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103085604/http://www.nationalgalleries.org/tipu/tiger.htm |date=2007-01-03 }} * [http://www.nationalgalleries.org/tipu/tipu.htm Tipu biography & Mysore history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103085619/http://www.nationalgalleries.org/tipu/tipu.htm |date=2007-01-03 }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} l615l5lvfbh842axl84axq784ghoj2j 0 103370 2705092 2702985 2026-08-24T06:08:54Z ~2026-46135-18 186622 /* हे सुद्धा पहा */ 2705092 wikitext text/x-wiki [[File:Dr. Babasaheb Ambedkar, chairman of the Drafting Committee, presenting the final draft of the Indian Constitution to Dr Rajendra Prasad on 25 November, 1949.jpg|thumb|right|300px|घटनाकार [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[भारताचे संविधान]] संविधान सभेचे अध्यक्ष डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] यांना सूपुर्द करतांना, [[२६ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९४९|१९४९]].]] '''संविधान दिन''' किंवा '''राष्ट्रीय विधी दिन''' हा [[२६ नोव्हेंबर]] रोजी भारतभर साजरा केला जातो. [[२९ ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४७|१९४७]] रोजी [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या नेतृत्वाखाली भारतीय संविधानाच्या निर्मितीसाठी मसूदा समिती स्थापन झाली. अनेक बैठका व चर्चासत्रांनंतर या समितीने सादर केलेला अंतिम मसुदा [[२६ नोव्हेंबर]] [[इ.स. १९४९|१९४९]] रोजी संविधान सभेने स्वीकारला.<ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.mahadiscom.com/AdministrativeCircular-hr/Adm_Cir_287.pdf | title = संविधान दिन शासनादेश २४ नोव्हेंबर २००८ | भाषा = मराठी | access-date = 2011-11-29 | archive-date = 2011-12-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111212152938/http://mahadiscom.com/AdministrativeCircular-hr/Adm_Cir_287.pdf | url-status = dead }}</ref> त्यामुळे २६ नोव्हेंबर हा दिवस संविधान दिन म्हणून साजरा केला जातो. भारतीय संविधानाचे शिल्पकार आणि घटनाकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या सन्मानार्थ भारतीय संविधान दिन साजरा केला जातो.<ref>{{cite web|title=Govt. to observe November 26 as Constitution Day|url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/live-pm-modi-at-mumbai-lays-foundation-for-fourth-terminal-at-jnpt/article7749798.ece|publisher=द हिन्दू|accessdate=20 November 2015|date=11 October 2015}}</ref> भारत सरकारने आंबेडकरांचे १२५ वे जयंती वर्ष साजरे केले जात असताना त्यांना एक प्रकारची श्रद्धांजली वाहण्यासाठी २६ नोव्हेंबर २०१५ रोजी पहिला अधिकृत संविधान दिन साजरा केला.<ref>{{Cite web|url=https://aajtak.intoday.in/education/story/constitution-day-samvidhan-divas-26-november-dr-bhim-rao-ambedkar-tedu-1-1140319.html|title=Constitution Day: ऐसे बना था भारत का संविधान, डॉ. अंबेडकर ने निभाया अहम रोल|website=aajtak.intoday.in}}</ref> संविधानाबाबत जनजगृती करण्यासाठी आणि आंबेडकरांच्या विचारांचा प्रसार करण्याच्या उद्देशाने देशभरात २६ नोव्हेंबर हा दिवस 'संविधान दिन' म्हणून साजरा केला जातो.<ref name=IT>{{cite news|title=November 26 to be observed as Constitution Day: Facts on the Constitution of India|url=http://indiatoday.intoday.in/education/story/constitution-of-india/1/496659.html|accessdate=20 November 2015|work=इंडिया टुडे|date=12 October 2015|archive-date=2015-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20151114203645/http://indiatoday.intoday.in/education/story/constitution-of-india/1/496659.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Law Day Speech|url=http://supremecourtofindia.nic.in/speeches/lawdayspeech.pdf|publisher=Supreme Court of India|accessdate=20 November 2015}}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या सामान्य प्रशासन विभागाने २४ नोव्हेंबर २००८ला आदेश काढून '२६ नोव्हेंबर' हा दिवस संविधान दिन म्हणून साजरा करण्याचे घोषित केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/nagpur/constitution-day-special-craftsman-e-z-khobragade/|title=संविधान दिन विशेष : शिल्पकार ठरले ई. झेड. खोब्रागडे |दिनांक=2019-11-26|संकेतस्थळ=Lokmat|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|last3=2019 10:34am}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[विकिपीडिया:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[आंबेडकर जयंती]] * [[विद्यार्थी दिन (महाराष्ट्र)]] * [[ज्ञान दिन (महाराष्ट्र)]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:भारतीय सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:भारतीय संविधान]] [[वर्ग:भारत]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[वर्ग:भारतीय प्रतिवार्षिक दिनपालन]] lt2ul7je3p7r6rx3dmvgnk7x5hjs824 0 104900 2704803 2702163 2026-08-23T18:39:38Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704803 wikitext text/x-wiki [[चित्र:NYC Subway R160A 9237 on the E.jpg|thumb|right|250px|[[न्यू यॉर्क सिटी सबवे]] हा स्थानके व मार्गांची लांबी लक्षात घेता जगात सर्वात मोठी जलद वाहतूक आहे.]] [[चित्र:Clapham Common Tube Station Platforms - Oct 2007.jpg|thumb|250px|[[लंडन अंडरग्राउंड|लंडन भूयारी वाहतूकीचे]] एक स्थानक]] [[चित्र:Helsinki Metro train interior.jpg|thumb|250px|[[हेलसिंकी मेट्रो|हेलसिंकी मेट्रोच्या]] आतील दृष्य]] [[चित्र:A crossover on the south side of Zhongxiao Xinsheng Station.JPG|thumb|right|250px|[[ताईपेई मेट्रो|ताईपेई मेट्रोच्या]] भूयारी मार्गातील एक भूयार]] '''जलद परिवहन''' किंवा '''जलद वाहतूक''' ही '''भूयारी''','''सब-वे ''','''उन्नत रेल्वे''','''मेट्रो''' या सर्व प्रवाश्यांसाठी [[शहर|शहरी]] भागातील जास्त क्षमतेच्या,अधिक वारंवारिता असणाऱ्या व ईतर वाहतूकींपासून वेगळ्या असलेल्या,वीजेवर चालणाऱ्या प्रणाली आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.merriam-webster.com/dictionary/rapid%20transit|title=रॅपिड ट्रांझिट (जलद वाहतूक)|publisher=[[मरियम-वेब्स्टर]]|accessdate=2008-02-27}}; {{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.uitp.org/Public-Transport/Metro/index.cfm|title=मेट्रो|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20101010213545/http://www.uitp.org/Public-Transport/metro/index.cfm|विदा दिनांक=2010-10-10|publisher=[[International Association of Public Transport]]|accessdate=2008-02-27|url-status=dead}}(इंग्लिश मजकूर)</ref><ref name=aptaglossary>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.apta.com/research/info/online/glossary.cfm|title=वाहतूक संज्ञावलीचा शब्दसंग्रह|publisher=[[American Public Transportation Association]]|accessdate=2008-02-27|archive-date=2012-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205201637/http://www.apta.com/research/info/online/glossary.cfm|url-status=dead}}(इंग्लिश मजकूर)</ref> ह्या प्रणाल्या एकतर भूमिगत असतात किंवा रस्त्याच्या उंचीपेक्षा उंच रुळांवर असतात. शहरी भागाबाहेर, जलद परिवहन ही इतर रेल्वे रुळांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने जमिनीवर असलेल्या रुळांवरून असते. जरी काही प्रणाली पथनिर्धारित रबरी धाव(गायडेड रबर टायर्स) किंवा चुंबकिय ख-भ्रमण(मॅग्नेटिक लेव्हीटेशन) किंवा [[मोनोरेल]] द्वारे चालविल्या जातात,तरी बहुतांश रेल्वे मार्गांवर असलेल्या दोन जलद वाहतूक स्थानकांचे दरम्यान [[विद्युत बहुआयामी एकक|विद्युत बहुआयामी एककाद्वारे]] सेवा पूरविण्यात येते.या सेवा दुसऱ्या [[सार्वजनिक वाहतूक]] सेवांशी एकात्मिक केल्या जातात व त्याच [[सार्वजनिक वाहतूक]] प्राधिकरणातर्फे चालविल्या जातात. जलद परिवहन ही [[ट्राम]] सेवेपेक्षा जलद आहे.थोड्या अंतरासाठी,कमीत कमी जागेचा उपयोग करून, जास्त प्रमाणात प्रवासी वाहून नेण्याची त्याची क्षमता निर्विवाद आहे. [[लंडन भूयारी रेल्वे]] सेवा ही या प्रकारची प्रथम सेवा होती जी [[इ.स. १८६३|१८६३]] मध्ये सुरू झाली. हे तंत्रज्ञान [[युरोप|युरोपच्या]] इतर शहरात लवकरच पोचले.त्यानंतर अमेरिकेत जेथे अनेक [[उन्नत रेल्वे|उन्नत रेल्वेसेवा]] सुरू झाल्या.प्रथम, यात [[बाष्पचलित इंजिन]] वापरल्या गेले, नंतर या प्रणालीत [[विद्युत इंजिन|विद्युत इंजिनांची]] भर पडली. नुकतीच, [[आशिया|आशियात]], विनाचालक प्रणालीही सुरू झाली. जगातील १६० पेक्षा जास्त शहरात जलद वाहतूक प्रणाली स्थापण्यात आली आहे व ८००० किमी रेल्वे मार्गांचे जाळे आहे.त्याजी जवळपास ७००० स्थानके आहेत. २५ शहरांत ही प्रणाली स्थापण्यात येत आहे. [[न्यू यॉर्क सिटी सबवे]] ही मार्गांची लांबी(अनुत्पादक मार्गिकांसह) व स्थानकांचे आकडे लक्षात घेता, सर्वात मोठी मेट्रो प्रणाली आहे तर [[शांघाय मेट्रो]] व [[लंडन भूयारी रेल्वे]] ही प्रवासी मार्गांची लांबी लक्षात घेता, मोठ्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/shanghai-now-the-worlds-longest-metro.html|title=शांघाय -जगातील सर्वात लांबीची मेट्रो|date=4 May 2010|accessdate=4 May 2010|archive-date=2010-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100515130655/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/shanghai-now-the-worlds-longest-metro.html|url-status=dead}}(इंग्लिश मजकूर)</ref> दररोजची व वार्षिक वहन क्षमता बघता, जगातील सर्वात व्यस्त मेट्रो प्रणाली [[तोक्यो सबवे]],[[मॉस्को मेट्रो]] व [[सोल मेटोपॉलिटन सबवे]] ह्या आहेत. [[चित्र:GuimardMon.JPG|thumb|left|[[मॉंट्रियल मेट्रो]]च्या एका स्थानकाचे विशिष्ट थाटात असणारे प्रवेशद्वार.]] [[चित्र:Meiji-jingumae station Fukutoshin Line platform.jpg|thumb|[[तोक्यो मेट्रो]]चे एक स्थानक]] [[चित्र:Constructing the Metropolitan Railway.jpg|thumb|250px|[[लंडन मेट्रोपॉलिटन रेल्वे|लंडनच्या मेट्रोपॉलिटन रेल्वेच्या]] पूर्वीच्या बांधकामाचे [[इ.स. १८६१|१८६१]] मधील एक दृष्य.]] == व्याख्या == {{मुख्यलेख|प्रवासी रेल्वे संज्ञावली}} ''मेट्रो'' हा शब्द सामान्यतः जमीनीखालील जलद वाहतूक प्रणाल्यांसाठी वापरला जातो. तो शहराच्या सर्वात व्यस्त भागातुन, कोणत्या माध्यमाद्वारे जातो त्यावरून शक्यतोवर याचे नाव ठरवितात.बोगदा असेल तर ''सबवे'',<ref>{{पुस्तक स्रोत|title=इंग्लिश भाषेतील अमेरिकन हेरिटेज डिक्शनरी, चौथी आवृत्ती |publisher=Houghton Mifflin Company|isbn=0-618-08230-1|author=Executive ed.: Joseph P. Pickert...|year=2000}} (इंग्लिश मजकूर)</ref> ''भूयारी'' अथवा ''भूमिगत'',<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title= ''अंडरग्राउंड''ची व्याख्या Definition of "Underground"|publisher=Chambers Reference Online| दुवा=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=Underground&title=२१वे|accessdate=2006-11-28}}(इंग्लिश मजकूर)</ref> स्काय टेन, मेट्रो इत्यादी. इंग्रजीमध्ये ''सब-वे'' हा शब्द पादचाऱ्यांच्या भूमीखालून जाणाऱ्या रस्त्यांसाठी वापरला जातो.त्याप्रमाणेच ''भूयारी'' अथवा ''नलिका'' हा शब्द निवडण्यात येतो. स्कॉटलंड मध्ये ग्लासगोच्या जलद वाहतूक सेवेस [[ग्लासगो सबवे]] म्हणतात. तसेच [[पॅरिस]] शहरामधील भुयारी जलद वाहतूक सेवेचे [[पॅरिस मेट्रो]] हेच नाव आहे. == इतिहास == {{मुख्यलेख|जलद वाहतूकीचा इतिहास}} वाफेच्या इंजिनपासून जलद वाहतूकीचा उद्भव १९ व्या शतकाच्या शेवटी झाला. या तंत्रज्ञानाचा प्रसार हळूहळू सर्व शहरांत होत गेला. १९४० मध्ये अशा प्रकारच्या १९ प्रणाल्या अस्तित्वात होत्या. अद्ययावत तंत्रज्ञानाने मानव रहित प्रणालीही विकसित केली आहे. == सुचालन == [[चित्र:Metro Turin Italy Tunnel.JPG|thumb|right|[[तुरीन मेट्रो]]च्या भूयारात.]] जलद वाहतूक ही शहरांच्या, समूहांच्या,महानगर क्षेत्रात, उच्च वारंवारितेवर प्रवासी वाहतूकीसाठी वापरतात.वाहतूकीच्या अनेक व्युहरचनेनुसार याची पोच क्षमता बदलते. मोठ्या महानगरात याचा आवाका फक्त आतील शहरी भागांसाठीच किंवा एका विशिष्ट घेऱ्यातील उपनगरांसाठीच असू शकतो.त्यापुढे, मग इतर वाहतूकीच्या साधनांनी जाता येऊ शकते. यात अनेक वाहतूक रेल्वेंची सरमिसळही असू शकते. [[चित्र:Platform 1, Ximen Station 20110424.jpg|thumb|left|[[तायपेई मेट्रो]]चे एक स्थानक.]] जलद वाहतूकीच्या मर्यादा लक्षात घेता, त्यास अनेक पुरवणी वाहतूक व्यवस्था असू शकतात. अनेक शहरांनी , त्यांच्या मुख्य गाभ्यात ट्रामच पसंत केली आहे. त्यानंतर, मेट्रो.दुसरी पर्यायी व्यवस्था अशी आहे की, जलद वाहतूकीच्या थांब्यांपर्यंत बस किंवा ट्राम सेवा पुरविणे. याने शहराच्या अत्यंत व्यस्त असलेल्या मध्यभागात वाहन चालवित जाण्याचा त्रास वाचतो. [[टोरांटो]] मध्ये जवळपास ५० %च्या वर स्थानके ही बस व ट्रामने जोडलेली आहेत. जलद वाहतूक प्रणाल्यांमध्ये उच्च स्थिर आकार राहतो. बहुतांश प्रणाल्या ह्या स्थानिक/राज्य शासनाच्या, वाहतूक प्राधिकरणाच्या किंवा राष्ट्रीय मालकिच्या असतात.त्याचे मालकी हक्क हे खाजगी किंवा खाजगी कंपन्यांकडे राहू शकतात. यांच्या मालकांच्या निगडित बस सेवा किंवा संलग्न खाजगी सेवाही असू शकतात. याचे प्रवास भाडे प्रत्यक्ष लागणाऱ्या खर्चापेक्षा नक्कीच कमी राहते.त्याची तुट,जाहिराती वा शासनातर्फे सुट देऊन करण्यात येते. तिकिटांपासूनचे उत्पन्न व चालविण्याचा खर्च याचा अनुपात हा लाभ दर्शवितो. तो अनेक प्रणालीत १०० %च्या वर आहे.<ref name=mtrresult>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.mtr.com.hk/eng/corporate/file_rep/PR-08-075-E.pdf |format=PDF|title= जून २००८ला समाप्त होणाऱ्या सहामाहीचा अंकेक्षण अहवाल|author=[[MTR Corporation]] |date=2008-08-05 |accessdate=2008-08-21}}(इंग्लिश मजकूर)</ref> व ताईपेई<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=तायपेई रॅपिड ट्रांझिट कॉर्पो. २००८चा वार्षिक अहवाल|दुवा=http://english.trtc.com.tw/public/Attachment/9112716543575.pdf|publisher=Taipei Rapid Transit Corporation|page=96|accessdate=2010-07-06|archive-date=2011-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20111225183011/http://english.trtc.com.tw/public/Attachment/9112716543575.pdf|url-status=dead}}(इंग्लिश मजकूर)</ref> [[चित्र:NYCSubway6028.jpg|thumb|आर४६ श्रेणीचा एक डबा. हा डबा [[इ.स. १९७५|१९७५]] साली सेवेत टाकण्यात आला होता.]] [[चित्र:Namma Metro.jpg|thumb|left|'पर्पल लाईन' वर चालणारी[[बंगळुरू मेट्रो]].]] === वाहिन्या व त्यांची क्षमता === प्रत्येक जलद परिवहन प्रणालीत एक वा अनेक वाहिन्या असतात.त्यापैकी एका मार्गावरील प्रत्येक वाहीनीच्या किमान काही वा अनेक स्थानकावर गाडी थांबते.बहुतेक प्रणालीत अनेकविध मार्ग असतात.त्यातील फरक रंगांनी, नावांनी, आकड्यांनी वा या सर्वांच्या मिश्रणाने दाखविण्यात येतात.यातील काही वाहिन्या एकदुसऱ्यांच्या मार्गावर चालू शकतात.काही वाहिन्या एकाच स्थानकावर केंद्रित होऊ शकतात. एखाद्या वाहिनीची क्षमता ही त्याच्या डब्यांची आसनक्षमता,गाडीची लांबी व गाड्यांची वारंवारिता यांना एकत्रित गुणुन प्राप्त केल्या जाते.जास्त मोठ्या जलद वाहतूकीच्या गाड्यांना ६ ते १२ डबे राहू शकतात. त्यापेकी काहींना ४ किंवा त्यापेक्षाही कमी डबे राहू शकतात.प्रत्येक डब्याची प्रवासी वहन क्षमता १०० ते १५० असते. ती प्रवाश्यांच्या आसनक्षमता व उभे प्रवास करण्याच्या अनुपातात असते. ज्यात उभ्या-उभ्याच प्रवास करण्याची सोय असते ते डबे जास्त प्रवासी वाहू शकतात. प्रवासी वहन क्षमता ही प्रत्येक गाडीत सुमारे १२०० प्रवासी म्हणजे ३६००० प्रवासी प्रती तास. [[चित्र:Metro map example.svg|thumb|left|वाहतूकीचा एक नकाशा-त्यात एक मार्ग दाखविला आहे.]] [[चित्र:Singapore MRT route info panel.jpg|thumb|right|इले़क्ट्रॉनिक माहिती फलक-सिंगापूर एमआरटी गाडीची सध्याची स्थिती व येणारी स्थानके दर्शविण्यात आली आहेत.]] === प्रवासी माहिती === मार्गाचा नकाशा हा सार्वजनिक वाहतूकीत एक महत्त्वाचा भाग आहे. त्यामुळे, मार्ग व स्थानकांचे ज्ञान होते. त्यात वेगवेगळे मार्ग दाखविणारे वेगवेगळे रंग व संकेत वापरण्यात येतात.ते नकाशे डब्यात,प्लॅटफॉर्मव व स्थानकांवर सहजगत्या दिसेल अशा ठिकाणी लावण्यात येतात .वेळापत्रक हे छापिल स्वरूपात असते. त्याचा उद्देश हा प्रवाश्यांना सेवेची माहिती उपलब्ध करून देणे हा आहे.त्यात अनेक मुद्यांचा अंतर्भाव असतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://ruter.no/Global/PDF_filer/rapporter/Strategiplaner/R2010_strategisk_ruteplan_2006-2010.pdf |format=PDF |title=आर२०१० |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20080909221821/http://ruter.no/Global/PDF_filer/rapporter/Strategiplaner/R2010_strategisk_ruteplan_2006-2010.pdf |विदा दिनांक=2008-09-09 |author=[[Oslo Sporveier]] |year=2005 |accessdate=2008-08-20 |language=Norwegian |pages=4 |url-status=dead }}(इंग्लिश मजकूर)</ref> [[चित्र:CTA Night.jpg|thumb|[[शिकागो मेट्रो|शिकागो मेट्रोचे]] एक दृष्य.]] === दक्षता व सुरक्षा === जलद परिवहन हे सार्वजनिक जागेत होते म्हणून सुरक्षेचे प्रश्न उद्भवू शकतात.त्यात छोटे गुन्हे जसे:पाकिटमारी, सामानाची चोरी व जास्त दखलपात्र म्हणजे: हिंसा इत्यादी होतात. सुरक्षेचे उपाय म्हणजे व्हिडियोने देखरेख,सुरक्षा रक्षक तैनात करणे, वाहक नेमणे इत्यादी.काही शहरात, त्यासाठी गाडीत पोलिसही असतात. या तैनातीने विनातिकिट प्रवाशांवरही आळा बसतो व महसूलाचे नुकसानही टळते. अनेक वेळेस, ही वाहतूक दहशतवादाचेही मुख्य लक्ष्य असते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://www.elmundo.es/documentos/2006/04/11/auto_11m.html |author=El Mundo |title=El auto de procesamiento por el 11-M |accessdate=2008-09-08 |language=Norwegian}}(नॉर्वेजियन मजकूर)</ref> {{मुख्यलेख|रेल्वे अपघातांची वर्गवारी}} वाहतूकीच्या इतर साधनांशी तुलना केली तर,जलद वाहतूकीचा दर्जा सुरक्षेचे दृष्टीने चांगला आहे,कारण यात अत्यंत कमी अपघात होतात.रेल्वेचे वाहतूक विनियम हे सुरक्षा लक्षात घेता, कडक आहेत. त्यात चांगल्या पद्धती आहेत व त्याचे सुचालन हे जोखिम कमीतकमी ठेवते. दोन वाहिन्यांमुळे समोरासमोर टक्करी अपवादात्मक असतात.कमी गतीने चालण्यामुळे मागुन धडकीची व रुळावरून घसरण्याची शक्यता व तीव्रता कमी करतात.भूयारी रेल्वेत आगीचा धोका बळावतो पण सर्व प्रणालीत गाडी तातडीने रिकामी करण्याबाबत सोय करण्यात आली असते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://hazmat.dot.gov/riskmgmt/riskcompare.htm| title=जोखमींची तुलना : अपघाती मृत्यु-अमेरिका-१९९९-२००३| author=Office of Hazardous Materials Safety| publisher=U.S. Department of Transportation| accessdate=2007-09-10| archiveurl=https://web.archive.org/web/20070907235322/http://hazmat.dot.gov/riskmgmt/riskcompare.htm| archivedate=2007-09-07| url-status=dead}}(इंग्लिश मजकूर)</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://www.rail-reg.gov.uk/| title=रेल्वे विनियमांचे कार्यालय| publisher=UK. Health & Safety Executive| accessdate=2007-09-10| archive-date=2014-01-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20140127201437/http://www.rail-reg.gov.uk/| url-status=dead}}(इंग्लिश मजकूर)</ref> == पायाभूत संरचना == {{मुख्य|जलद वाहतूक तंत्रज्ञान}} [[चित्र:Wagon isolé à Place d'Italie.JPG|thumb|[[पॅरिस मेट्रो]]बहुतांश जमीनीखालूनच धावते.]] बहुतांश जलद वाहतूकीच्या गाड्या ह्या इलेक्ट्रिक बहुआयामी एककांवर(इलेक्ट्रिक मल्टिपल यूनिट्स) वर चालतात.त्यात ३ ते १० डवे असू शकतात.<ref name="White, 2002: 64">White, 2002: 64</ref> तिसऱ्या वाहिनीद्वारे किंवा उंच बांधलेल्या तारांद्वारे विद्युत पुरवठा केल्या जातो.लंडन भूयारी रेल्वेचे जाळे हे 'चौथी वाहिनी' वापरते.इतर [[लिनीयर मोटर]]चा वापर गती पकडण्यास करतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|दुवा=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6V5B-45Y00VJ-7&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_version=1&_दुवाVersion=0&_userid=10&md5=692937bbd448cc2810f44d44e25f9456 |title=रेल्वे अभ्यासाचे पुनर्विलोकन |author=Sato, Yoshihiko; Matsumoto, Akira and Knothe, Klaus |journal=[[Wear (journal)|Wear]] |issue=1–2 |volume=253 |year=2002 |accessdate=2008-08-21 |doi=10.1016/S0043-1648(02)00092-3 |pages=130}}(इंग्लिश मजकूर)</ref> यापैकी अनेक परंपरागत रुळांवरून चालतात, तर काही रबराची धाव असलेली चाके वापरतात जसे-[[मॉंट्रियल मेट्रो]] व [[मेक्सिको सिटी मेट्रो]].रबरी धावेमुळे जरी अधिक उतारावर व विनागचके प्रवास होत असला तरी त्याच्या देखरेखीचा खर्च जास्त असतो.त्यास जास्त उर्जा लागते.बर्फाळ व दमट वातावरणात त्याचे घर्षण कमी होते<ref>{{स्रोत पुस्तक |दुवा=http://www.stm.info/English/en-bref/a-notrefierte.pdf |title=The Montreal Métro, a source of pride |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090206154827/http://www.stm.info/English/en-bref/a-notrefierte.pdf |विदा दिनांक=2009-02-06 |author=Société de transport de Montréal |format=pdf |isbn=2-921969-08-4 |pages=6 |accessdate=2012-01-03 |url-status=dead }}(इंग्लिश मजकूर)</ref> गाडीतील कर्मचाऱ्यांचा खर्च बराच कमी झाला आहे व सध्या अनेक गाड्या स्वयंचलित पद्धतीने विना कर्मचारी धावतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://www.railway-technology.com/projects/toulouse/ |title=Toulouse मेट्रो, France |author=Railway Technology |accessdate=2008-08-20}}(इंग्लिश मजकूर)</ref> <!-- ===बदल=== {{मुख्यलेख|मेट्रो प्रणालींची यादी}} [[चित्र:NS 93, मेट्रो de Santiago.jpg|left|thumb|5-Line of [[मेट्रो de Santiago]] ([[Chile]]) combines [[rubber tired मेट्रो|rubber tire traction]] with elevated right-of-way.]] Underground [[tunnel]]s move traffic away from street level, leaving more land available for buildings and other uses. In areas of high land prices and dense land use, tunnels may be the only economic route for mass transportation. [[Cut-and-cover]] tunnels are constructed by digging up city streets, which are then rebuilt over the tunnel; alternatively [[tunnel-boring machine]]s can be used to dig deep-bore tunnels that lie further down in [[bedrock]].<ref name=Ovenden7>Ovenden, 2007: 7</ref> Street level railways are used only outside dense areas, since they create a physical barrier that hinders the flow of people and vehicles across their path. This method of construction is the cheapest, as long as land values are low. It is often used for new systems in areas that are planned to fill up with buildings after the line is built.<ref name=kjenstad46 /> Elevated railways are a cheap and easy way to build an exclusive right-of-way without digging expensive tunnels or creating barriers. They were popular around the beginning of the 20th century, but fell out of favor; they came back into fashion in the last quarter of the century—often in combination with driverless systems, for instance Vancouver's [[Vancouver SkyTrain|SkyTrain]], London's [[Docklands Light Railway]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://www.tfl.gov.uk/dlr/about/facts.shtml |title= Docklands Light Railway - About DLR |accessdate=2006-12-04 |work= |archiveurl = http://web.archive.org/web/20061027170620/http://www.tfl.gov.uk/dlr/about/facts.shtml |archivedate = 27 October 2006}}(इंग्लिश मजकूर)</ref> and the [[Bangkok Skytrain]].<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://www.bts.co.th/en/btstrain.asp |title= Bangkok Mass Transit System Company Limited - BTS SkyTrain|accessdate=2006-12-04 |format= |work= }}(इंग्लिश मजकूर)</ref> [[चित्र:CTA loop junction.jpg|thumb|[[Chicago Transit Authority]] [[control tower]] 18 guides elevated [[Chicago 'L']] north and southbound [[Purple Line (Chicago Transit Authority)|Purple]] and [[Brown Line (Chicago Transit Authority)|Brown]] lines intersecting with east and westbound [[Pink Line (Chicago Transit Authority)|Pink]] and [[Green Line (Chicago Transit Authority)|Green]] lines and the looping [[Orange Line (Chicago Transit Authority)|Orange]] line above the [[Wells Street (Chicago)|Wells]] and [[Lake Street (Chicago)|Lake]] street [[intersection (road)|intersection]] in the [[Loop (CTA)|loop]].]] [[People mover]] systems are self-contained rapid transit systems serving relatively small areas such as [[airport]]s, downtown (central) districts or [[theme park]]s, either as independent systems or as shuttle services feeding other transport systems. They are usually driverless and normally elevated. [[Monorail]]s have been built as both conventional rapid transits and as people movers, either elevated or underground. Monorail technology has proved difficult to commercialize and its use has been limited. The Berlin [[M-Bahn]] was the only commercial [[maglev (transport)|maglev]] rapid transit to operate, but has been closed.<ref>{{cite journal |दुवा=http://thetransitcoalition.us/LargePDFfiles/maglev-EvalandComparisonHSR.pdf |format=PDF|title=An Evaluation of Maglev Technology and Its Comparison With High Speed Rail |author=Vuchic, Vukan and Casello, Jeffrey |year=2002 |journal=Transportation Quarterly |volume=56 |issue=2 |pages=33–49}}</ref> [[Medium-capacity rail transport system|Light मेट्रो]] is used when the speed of rapid transit is desired, but for smaller passenger numbers. It often has smaller trains, of typically two to four cars, lower frequency and longer distances between stations, though it remains grade separated. Light मेट्रोs are sometimes used as [[Public transport|shuttles]] feeding into the main rapid transit system.<ref>White, 2002: 64–65</ref> Some systems have been built from scratch, others are former commuter rail or suburban tramway systems that have been upgraded, and often supplemented with an underground or elevated downtown section.<ref name=ovenden93 /> ===स्थानके=== {{मुख्यलेख|मेट्रो station}} {{Panorama|image=File:queenstnpanorama.jpg|fullwidth=15,727|fullheight=1,931|caption=<center>Panoramic view of a typical underground rapid transit station with [[side-platform]]s, like [[Queen (TTC)|Queen subway station]] in [[Toronto]]</center>|height=200}} [[चित्र:GZMTRLine5Xicun.JPG|thumb|left|[[Xicun Station]] on [[Line 5, Guangzhou मेट्रो|Line 5]], [[Guangzhou मेट्रो]], China]] [[चित्र:मेट्रोpolitain of Saint Petersburg station Awtowo.jpg|thumb|right|The [[Soviet Union]] filled its deep-bored stations with ornate architectural and decorative detail.]] [[चित्र:MRTAyala Station.JPG|thumb|right|Some [[Manila मेट्रो Rail Transit System]] stations are above the ground and sometimes connects to malls and shopping centers]] स्थानके ही प्रवाशांना गाडीत चढण्यास वा उतरण्यास मदत करतात.तो गाडीबदल करण्यास आवश्यक असा थांबा असतो.तेथून, दुसरी बस अथवा गाडी पकडता येते.काही स्थानके मॉलमध्येही उघडतात. Stations function as [[transport hub|hubs]] to allow passengers to board and disembark from trains. They are also payment checkpoints and allow passengers to transfer between modes of transport, for instance to buses or other trains. Access is provided via either [[island platform|island-]] or [[side platform]]s.<ref>Uslan et al., 1990: 71</ref> Underground stations, especially deep-level ones, increase the overall transport time: long [[escalator]] rides to the platforms mean that the stations can become bottlenecks if not adequately built. Some underground stations are integrated into [[shopping centers]], or have underground access to large nearby commercial buildings.<ref>Cervero, 1998: 8</ref> In suburbs, there may be a "[[park and ride]]" connected to the station.<ref>Cervero, 1998: 226</ref> To allow easy access to the trains, the [[railway platform height|platform height]] allows step-free access between platform and train. If the station complies with [[accessibility]] standards, it allows both disabled people and those with wheeled baggage easy access to the trains,<ref>{{cite journal |title=Dual-Mode Traction Power Distribution for Light Rail Transit: A Design Option |author= Boorse, Jack W. |journal=Transportation Research Record |volume=1677 |year=1999 |pages=67–72 |doi=10.3141/1677-09 }}</ref> though if the track is curved there can be a [[mind the gap|gap]] between the train and platform. Some stations use [[platform screen doors]] to increase safety by preventing people falling onto the tracks, as well as reducing ventilation costs.<ref>{{cite journal |title= Numerical simulation for optimizing the design of subway environmental control system |url= https://archive.org/details/sim_building-and-environment_2002-11_37_11/page/1139 |author=Ming-Tsun Ke, Tsung-Che Cheng and Wen-Por Wang |journal=Building and Environment |year=2002 |volume=37 |issue=11 |pages=1139–1152 |doi= 10.1016/S0360-1323(01)00105-6}}</ref> [[चित्र:7train arriving.ogg|thumb|left||A [[New York City Subway]] [[7 (New York City Subway service)|#7]] train arriving at the [[Vernon Boulevard – Jackson Avenue (IRT Flushing Line)|Vernon Boulevard – Jackson Avenue Station]]]] Particularly in the former [[Soviet Union]] and other Eastern European countries, but to an increasing extent elsewhere, the stations were built with splendid decorations such as marble walls, polished granite floors and mosaics—thus exposing the public to art in their everyday life, outside galleries and museums. The systems in [[Moscow मेट्रो|Moscow]] and [[Saint Petersburg मेट्रो|St. Petersburg]] are widely regarded as some of the most beautiful in the world,<ref name="mb art">{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://mic-ro.com/मेट्रो/मेट्रोart.html |title=मेट्रो Arts and Architecture |publisher=मेट्रो Bits |accessdate=2006-12-04}}</ref> but several other cities such as [[Stockholm मेट्रो|Stockholm]], [[Montreal मेट्रो|Montreal]], [[Lisbon मेट्रो|Lisbon]], and [[Los Angeles County मेट्रोpolitan Transportation Authority|Los Angeles]] have also focused on art, which may range from decorative wall claddings, to large, flamboyant artistic schemes integrated with station architecture, to displays of ancient artifacts recovered during station construction.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://www.sl.se/templates/Page.aspx?id=1669 |author=[[Storstockholms Lokaltrafik]] |title=Konståkning i världens längsta konstutställning |accessdate=2008-08-20 |language=Swedish}}</ref> It may be possible to profit by attracting more passengers by spending relatively small amounts on grand [[architecture]], art, [[cleanliness]], [[accessibility]], [[lighting]] and a feeling of [[safety]].<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://www.apta.com/research/info/online/documents/10ways.pdf |format=PDF|title=10 Ways to Enhance Your Community: Unleash the Power of Public Transportation |accessdate=2006-12-04 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20061017031905/http://www.apta.com/research/info/online/documents/10ways.pdf |archivedate = 17 October 2006}}</ref> ===तुलना=== {{मुख्यलेख|Urban rail transit}} Since the 1980s [[tram]]s have incorporated several features of rapid transit: [[light rail]] systems (trams) run on their own [[Right-of-way (transportation)|rights-of-way]], thus avoiding [[Traffic congestion|congestion]]; they remain on the same level as buses and cars. Some light rail systems have elevated or underground sections. Both new and upgraded tram systems allow faster speed and higher capacity, and are a cheap alternative to construction of rapid transit, especially in smaller cities.<ref name=pulling /> [[चित्र:Stratford x pltfm.jpg|thumb|[[Stratford station|Stratford Station]] in London is shared by [[London Underground]] trains (left) and [[National Express East Anglia]] rail services (right), as well as the [[Docklands Light Railway]] (not shown).]] [[Preमेट्रो]] means that an underground rapid transit is built in the city center, but only a light rail or tram system in the suburbs. Conversely, other cities have opted to build a full मेट्रो in the suburbs, but run trams in city streets to save the cost of expensive tunnels. In North America, [[interurban]]s were constructed as street-running suburban trams, without the grade-separation of rapid transit. Preमेट्रोs also allow a gradual upgrade of existing tramways to rapid transit, thus spreading the investment costs over time. They are most common in Germany with the name [[Stadtbahn]].<ref name="White, 2002: 64"/> [[चित्र:Hamburg Hochbahn - Bruecke am Stintfang.jpg|thumb|left|[[Landungsbrücken station]] in Hamburg is an example where the [[Hamburg U-Bahn|U-Bahn]] is on surface while the [[S-Bahn]] station is on lower level]] Suburban [[Commuter rail]] is a heavy rail system that operates at a lower frequency than urban rapid transit, with higher average speeds, often only serving one station in each village and town. Commuter rails of some cities (such as German [[S-Bahn]]s, [[Merseyrail]], [[Chennai Suburban Railway|Chennai rail]], [[Rail transport in Australia|Australian cityrails]] ([[Transperth]], [[मेट्रो Trains Melbourne]], [[Queensland Rail]] ([[Brisbane]]), [[CityRail]] (Sydney)), Danish [[S-train|S-tog]] etc. widely provide a mass transit within city as urban मेट्रो systems. As opposition, in some cities (such as [[Port Authority Trans-Hudson|PATH]] in New York, [[Dubai मेट्रो]], [[Mecca मेट्रो]], [[Los Teques मेट्रो]], [[Tyne & Wear मेट्रो]], some of other Brazilian मेट्रोs, [[मेट्रोSur]] and other lines of [[Madrid मेट्रो]], [[Mass Rapid Transit (Singapore)|Singapore MRT]], [[Taipei मेट्रो]], [[Kuala Lumpur]]'s [[RapidKL Light Rail Transit]] etc.) the mainly urban rapid transit systems branch out to the nearest suburbs. Some cities have opted for a hybrid solution, with two tiers of rapid transit: an urban system (such as the [[Paris Métro]], [[Berlin U-Bahn]], [[London Underground]]) and a suburban system with lower frequency (such as their counterparts [[RER]], [[Berlin S-Bahn|S-Bahn]], future [[Crossrail]], respectively). The suburban systems run on their own tracks with high frequency, but are often quite similar to commuter rail, and are often operated by the national railways. In some cities the national railway runs through tunnels in the city center; sometimes commuter trains have direct transfer to the rapid transits, on the same or adjoining platforms.<ref name=white6364>White, 2002: 63–64</ref><ref>Cervero, 1998: 21</ref> [[California]]'s [[BART]] system functions as a hybrid of the two: in the suburbs, it functions like a commuter rail, with longer trains, longer intervals, and longer distance between stations; in downtown [[San Francisco]], many lines join and intervals drop to normal subway levels, and stations become closer together. Also, some other urban or "near urban" rapid transit systems ([[Foshan मेट्रो|GuangFo मेट्रो Line 1]], [[East Rail Line]] in Hong Kong, [[Guarenas]]-[[Guatire]] मेट्रो, [[Mumbai]]-[[Thane]] rail, [[Chennai MRTS]] (not to be confused with [[Chennai Suburban Railway|Chennai rail]]), [[Korail]] [[Bundang Line]], [[Sin Bundang Line]], [[Jungang Line]], [[Gyeongui Line]], and [[Gyeongchun Line]] in the [[Seoul मेट्रोpolitan Area]], etc.) serves the bi- and multi- nucleous [[agglomeration]]s. [[चित्र:Heronquays.jpg|thumb|right|The [[Docklands Light Railway]] in London allows for dense land use, while retaining a high capacity]] ==खर्च, फायदे व त्याचा प्रभाव== {{मुख्यलेख|Transport planning}} More than 160 cities have built rapid transit systems, and about twenty-five have new systems under construction.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://mic-ro.com/मेट्रो/मेट्रोlist.html |title=World मेट्रो List |publisher=मेट्रो Bits |accessdate=2006-12-04 |work= }}</ref> The capital cost is high, as is risk of cost overrun and benefit shortfall.<ref>[http://flyvbjerg.plan.aau.dk/Publications2007/URBANRAIL61PRINT.pdf Bent Flyvbjerg, "Cost Overruns and Demand Shortfalls in Urban Rail and Other Infrastructure," Transportation Planning and Technology, vol. 30, no. 1, February, pp. 9-30.]</ref> Public financing is normally required. Rapid transit is sometimes seen as an alternative to an extensive [[road transport]] system with many [[motorway]]s;<ref name=bb258>Banister and Berechman, 2000: 258</ref> the rapid transit system allows higher capacity with less land use, less environmental impact, and a lower cost.<ref>Cervero, 1998: 26</ref> Elevated or underground systems in city centers allow the transport of people without occupying expensive land, and permit the city to develop compactly without physical barriers. Motorways often push down nearby residential land values, but proximity to a rapid transit station often triggers commercial and residential growth, with large office and housing blocks being constructed.<ref name=bb258 /><ref>European Conference of Ministers of Transport, 2003: 187</ref> [[चित्र:Dmrcorange.jpg|thumb|right|[[Delhi Airport मेट्रो Express]].]] The ''[[Delhi मेट्रो Rail Corporation]]'' has been certified by the [[United Nations]] as the first मेट्रो rail and rail-based system in the world to get “carbon credits for reducing greenhouse gas emissions” and helping in reducing pollution levels in the city by 630,000 tons annually.{{Citation needed|date=December 2011}} ==See also== *[[Bus rapid transit]] *[[Megaproject]] *[[List of मेट्रो systems]] *[[Total rapid transit systems statistics by country]] ==संदर्भ== ;Notes {{Reflist|3}} ;Bibliography {{refbegin}} *{{cite book |title=Transport Investment and Economic Development |author=Banister, David and Berechman, Joseph |दुवा=http://books.google.com/?id=g1UClQCOdE4C |year=2000 |publisher=Routledge |isbn=0419255907}} *{{cite book |title=The Transit मेट्रोpolis |author=Cervero, Robert |दुवा=http://books.google.com/?id=bLs3H_IWr3wC |year=1998 |publisher=Island Press |isbn=1559635916}} *{{cite book |title=Safe & Sustainable Transport |author=European Conference of Ministers of Transport |दुवा=http://books.google.com/?id=I-Ny0W7XN6QC |year=2003 |publisher=OECD Publishing |location=Paris |isbn=92-821-1303-5}} *[http://flyvbjerg.plan.aau.dk/Publications2007/URBANRAIL61PRINT.pdf Flyvbjerg, B. "Cost Overruns and Demand Shortfalls in Urban Rail and Other Infrastructure," Transportation Planning and Technology, vol. 30, no. 1, February 2007, pp. 9-30.] *{{cite web|दुवा=http://www.gobrt.org/SourcebookMassTransitOptions.pdf|title=Mass Transit Options|work=Sustainable Transport: A Sourcebook for Policy-Makers in Developing Cities|author=Fjellstrom, K.; Wright, L.|publisher=[[Deutsche Gesellschaft für Technische Zusammenarbeit]]|year=2002|accessdate=2009-07-09}} *{{cite book |title=På skinner i Bymarka |author=Kjenstad, Rune |year=1994 |publisher=Baneforlaget |location=Oslo |language=Norwegian |isbn=82-91448-01-9}} *{{cite book |title=Transit Maps of the World |url=https://archive.org/details/transitmapsofwor0000oven |author=Ovenden, Mark |year=2007 |publisher=Penguin |location=London |isbn=978-0-14-311265-5 |authorlink=Mark Ovenden}} *{{cite book |title=Improving Transit Security |author=Needle, Jerome A.; Transportation Security Board and Cobb, Renée M. |year=1997 |दुवा=http://books.google.com/?id=WfBt0kzz524C |publisher=Transportation Security Board |isbn=0309060133}} *{{cite book |title=मेट्रो Art |author=Ström, Marianne |year=1998 |दुवा=http://books.google.com/?id=cOkxz36ITdoC |publisher=ACR Edition |isbn=286770068X}} *{{cite book |title=Public Transport: Its Planning, Management, and Operation |author=White, Peter |year=2002 |publisher=Taylor & Francis |दुवा=http://books.google.com/?id=d1oZxyjPDF4C |isbn=0-415-25772-7}} *{{cite book |title=Access to Mass Transit for Blind and Visually Impaired Travelers |url=https://archive.org/details/accesstomasstran0000unse |author=Uslan, Mark; [[American Foundation for the Blind]], Peck, Alec; Wiener, William and Stern, Arlene |year=1990 |publisher=American Foundation for the Blind |isbn=0891281665}} *{{cite book |title=The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition |publisher=Houghton Mifflin Company |isbn=0-618-08230-1 |author=Executive ed.: Joseph P. Pickert... |year=2000}} {{refend}} --> ==हे सुद्धा पहा== *[[उपनगरी रेल्वे]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://juts.janes.com/public/juts/index.shtml शहरी वाहतूक प्रणाली] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030815044443/http://juts.janes.com/public/juts/index.shtml |date=2003-08-15 }}(इंग्रजी मजकूर) * [http://www.subways.net सबवे.नेट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317203814/http://www.subways.net/ |date=2012-03-17 }}(इंग्रजी मजकूर) * [http://www.urbanrail.net अर्बन रेल](इंग्रजी मजकूर) <!--spacing {{Public transport|state=collapsed}} --> <!-- Once these are further populated, they can be uncommented. {{Africa in topic|Rapid transit in}} {{Asia in topic|Rapid transit in}} {{Europe in topic|Rapid transit in}} {{Oceania in topic|Rapid transit in}} {{North America in topic|Rapid transit in}} {{South America in topic|Rapid transit in}} --> <!----> {{आधार्भुत सुविधा}} {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:Rapid Transit}} [[वर्ग:जलद परिवहन]] [[वर्ग:रेल्वे वाहतूक]] 3pzrr2f9qzlrl95albcwhdf7v3kalaf 0 127154 2705212 2603602 2026-08-24T11:22:17Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705212 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = संजय किर्लोस्कर | चित्र = | चित्र_आकारमान = | चित्रशीर्षक = | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = लक्ष्मण | जन्म_दिनांक = [[२२ मार्च]], [[इ.स. १९५७]] | जन्म_स्थान = [[पुणे]],[[महाराष्ट्र]],[[भारत]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | मृत्यू_कारण = | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | टोपणनावे = | वांशिकत्व = [[चित्पावन कोकणस्थ ब्राह्मण|कोकणस्थ ब्राह्मण]] | नागरिकत्व = [[भारतीय]] | शिक्षण = | प्रशिक्षणसंस्था = | पेशा = संचालक, किर्लोस्कर समूह | कारकीर्द_काळ = | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = [[किर्लोस्कर समूह]] | मूळ_गाव = | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = | जोडीदार = | अपत्ये = | वडील = | आई = | नातेवाईक = | पुरस्कार = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = | संकीर्ण = }} ==बाह्य दुवे== *[http://www.kirloskars.com Kirloskar Group] *[http://www.kirloskarpumps.com Kirloskar Brothers Limited] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120429104159/http://kirloskarpumps.com/ |date=2012-04-29 }} *[http://www.spppumps.com/ SPP Pumps] *[http://www.kirloskarpumps.eu Kirloskar Brothers Europe B.V] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005120024/http://www.kirloskarpumps.eu/ |date=2018-10-05 }} *[http://www.kirloskaraban.com/ Aban Construction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427015611/http://www.kirloskaraban.com/ |date=2007-04-27 }} *[http://finance.yahoo.com/q?s=KBL.NS Kirloskar Brothers Limited, stock symbol] *[http://www.financialexpress.com/fe_archive_full_story.php?content_id=136555 Kirloskar Group see's highest RONW in 05-06] *[http://www.ndtv.com/video/player/news/all-in-the-family-kirloskar-brothers/215913 Sanjay Kirloskar and Alok Kirloskar on NDTV Profit] *[http://www.thehindubusinessline.com/iw/2006/12/31/stories/2006123103790100.htm Kirloskar Brothers Stock Recommendation] *[http://www.businessweek.com/globalbiz/content/nov2007/gb20071119_875437.htm?chan=globalbiz_special+report+--+hot+growth+in+asia_special+report+-+hot+growth+in+asia Kirloskar Brothers No. 18 in BusinessWeek's ranking of Asia's Hot Growth Companies ] *[http://moneylife.in/article/wealth-creators-2002-11---a-moneylife-study/22844.html Top 20 Wealth Creators from 2002 to 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627031318/http://www.moneylife.in/article/wealth-creators-2002-11---a-moneylife-study/22844.html |date=2012-06-27 }} *[http://www.myiris.com/newsCentre/newsPopup.php?fileR=20080314160908121&dir=2008/03/14&secID=livenews Sonia Gandhi inaugurated the Puskhara Lift Irrigation Scheme, which was successfully completed by Kirloskar Brothers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207122815/http://www.myiris.com/newsCentre/newsPopup.php?fileR=20080314160908121&dir=2008/03/14&secID=livenews |date=2012-02-07 }} *[http://economictimes.indiatimes.com/News_by_Industry/CEOs_raise_a_toast_to_Innovative_Inc/articleshow/2885822.cms Kirloskar Brothers Limited awarded for creating World largest Irrigation scheme, The Sardar Sarovar Narmada Scheme] *[http://www.thehindubusinessline.com/iw/2006/12/31/stories/2006123103790100.htm Kirloskar Brothers Stock Recommendation] *[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,898274-1,00.html Time Magazine article on Mr. S.L. Kirloskar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521075233/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,898274-1,00.html |date=2013-05-21 }} *[http://us.rediff.com/money/2007/jan/08wealth.htm India's Top 10 Wealth Creators] *[http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/K/KIRLOSKAR Kirloskar Group postage stamp] {{विस्तार}} [[वर्ग:भारतीय उद्योगपती]] [[वर्ग:इ.स. १९५७ मधील जन्म]] oe49gz5lktsxb7ja7kd3se68endwhp7 0 127749 2705098 2265429 2026-08-24T06:14:28Z ~2026-46135-18 186622 /* हे सुद्धा पहा */ 2705098 wikitext text/x-wiki '''दलित संमेलने''' ही विविध नावांनी भरतात, त्यांतली काही नावे खाली दिली आहेत. परंतु 1961 पासून 'दलित साहित्य' संकल्पनेला विरोध करीत भाऊसाहेब अडसूळ, आप्पासाहेब रणपिसे व विजय सोनवणे यानी बौद्ध साहित्य संमेलने भरवली ती परंपरा आजही सुरू आहे. म्हणुन बौद्ध साहित्य संमेलने ही दलित साहित्य संमेलनात मोडली जात नाहीत. दलित साहित्य संमेलने: * [[अण्णा भाऊ साठे साहित्य संमेलन]] * कॉम्रेड [[अण्णा भाऊ साठे साहित्य संमेलन]] * राज्यव्यापी [[अण्णा भाऊ साठे साहित्य संमेलन]] * अस्मितादर्शन साहित्य संमेलन * आदिजन साहित्य संमेलन * आदिवासी साहित्य संमेलन * अखिल भारतीय आंबेडकरी साहित्य संमेलन * अखिल भारतीय [[आंबेडकरवादी साहित्य संमेलन]] * अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन * [[अस्मितादर्श साहित्य संमेलन]] * [[आंबेडकरी युवा साहित्य संमेलन]] * आंबेडकरी विद्यार्थी साहित्य संमेलन * [[आंबेडकरी वैचारिक साहित्य संमेलन]] * [[आंबेडकरी साहित्य संमेलन]] * [[आविष्कार साहित्य संमेलन]] * [[ओबीसी साहित्य संमेलन]] * राज्यस्तरीय सत्यशोधक ओबीसी साहित्य संमेलन * चमार एकता सम्मेलन * अखिल भारतीय दलित साहित्य संमेलन * अखिल महाराष्ट्र दलित साहित्य संमेलन * दलित अधिकार संमेलन * [[दलित आदिवासी ग्रामीण साहित्य संमेलन]] * दलित करोडपतींचे व्यापारिक सम्मेलन * राष्ट्रीय दलित कलम साहित्य अधिवेशन * दलित काँग्रेस सम्मेलन * [[दलित ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]] * दलित नाट्यसंमेलन * दलित पिछड़ा सम्मेलन * दलित महासम्मेलन * दलित महिला सम्मेलन * दलित-मुस्लिम एकता सम्मेलन * दलित मुव्हमेन्ट असोसिएशनचे वार्षिक सम्मेलन * अंतर्राष्ट्रीय दलित सम्मेलन * अतिदलित सम्मेलन * राज्यस्तरीय दलित संमेलन * राष्ट्रीय दलित सम्मेलन * दलित सम्मेलन * काँग्रेसचे दलित सम्मेलन * ज़िला दलित सम्मेलन * बहुजन समाज पार्टीका दलित सम्मेलन, * मंडल दलित स्म्मेलन * दलित अस्मिता सम्मेलन * [[विचारवेध साहित्य संमेलन|दलित साहित्य विचारवेध संमेलन]] * दलित साहित्य अकादमीचे संमेलन * दलित साहित्य विचारवेध संमेलन * दलित साहित्य संमेलन * दलित सेनेचे जिल्हा संमेलन * [[द्वितीय ज्योती-सावित्री साहित्य संमेलन]] * परिवर्तन साहित्य संमेलन * परिवर्तनी साहित्य संमेलन * प्रज्ञासूर्य साहित्य संमेलन * [[फुले-आंबेडकर साहित्य संमेलन]] * अखिल भारतीय फुले-आंबेडकरवादी साहित्य संमेलन * फुले आंबेडकरी साहित्य संमेलन * फुले-आंबेडकरी विचारधारा परिषद साहित्य संमेलन * [[फुले-शाहू-आंबेडकर राष्ट्रीय साहित्य संमेलन]] * राज्यस्तरीय [[महात्मा फुले प्रबोधन मराठी साहित्य संमेलन‌‌, पुरंदर|महात्मा फुले प्रबोधन मराठी साहित्य संमेलन]] * [[महात्मा फुले साहित्य संमेलन]] * [[महाविद्यालयीन विद्यार्थी साहित्य संमेलन]] * अखिल भारतीय बहुजन साहित्य संमेलन * बामसेफ * राज्यस्तरीय मराठी दलित साहित्य संमेलन * महादलित सम्मेलन * रमाई चळवळीचे साहित्य संमेलन * रमाई साहित्य संमेलन * राजर्षी शाहू विचारवेध संमेलन * [[राष्ट्रीय बंधुता साहित्य संमेलन]] * अखिल भारतीय [[वामनदादा कर्डक साहित्य संमेलन]] * [[विद्रोही साहित्य संमेलन]] (१) * [[विद्रोही साहित्य संमेलन]] (२) * राज्यस्तरीय [[सत्यशोधक ओबीसी साहित्य संमेलन]] * [[सत्यशोधकी साहित्य संमेलन]] * समरसता साहित्य संमेलन * [[सम्यक साहित्य संमेलन|सम्यक थिएटर पारिवारिक साहित्य संमेलन]] * [[सम्यक साहित्य संमेलन]] * [[संविधाननिर्माता साहित्य संमेलन|भारतीय संविधान चिंतन साहित्य संमेलन]] * [[संविधाननिर्माता साहित्य संमेलन]] * [[द्वितीय ज्योती-सावित्री साहित्य संमेलन|सावित्री साहित्य संमेलन]], वगैरे वगैरे... असे असले तरी दलित साहित्य संमेलन या मूळ नावाने भरलेली काही संमेलने अशी : * १ले दलित साहित्य संमेलन २ मार्च १९५८ रोजी मुंबईत झाले. * बाबुराव बागुल एका दलित साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते. * ३रे दलित साहित्य संमेलन औरंगाबाद येथे झाले. [[प्रल्हाद ईरबाजी सोनकांबळे]] त्याचे स्वागताध्यक्ष होते. * एक अखिल भारतीय दलित साहित्य संमेलन, ब्रह्मपुरी या गावी २७-२८ फेब्रुवारी १९८८ या तारखांना झाले होते. डॉ. यशवंत मनोहर त्याचे संमेलनाध्यक्ष होते. * ३रे (?) दलित साहित्य संमेलन १९७९साली झाले होते. * ९वे दलित साहित्य संमेलन चंद्रपूर येथे इ.स.१९८९मध्ये झाले. * दलित साहित्य संमेलन, पुलगावला १९९० या वर्षी झाले. डॉ. यशवंत मनोहर त्याचे संमेलनाध्यक्ष होते. * २-३ मार्च २००८ या तारखांना सुवर्णमहोत्सवी दलित साहित्य संमेलन मुंबईला झाले. * ?वे अखिल भारतीय दलित साहित्य संमेलन ४-३-२००९ रोजी झाले. * ११वे अखिल भारतीय दलित साहित्य संमेलन नागपूरला २१-२२-२३ जानेवारी २०११ रोजी झाले. संमेलनाध्यक्ष खासदार डॉ. जनार्दन वाघमारे होते. * १२वे अखिल भारतीय दलित साहित्य संमेलन भोपाळला मार्च २०१२ मध्ये झाले होते. हे संमेलन अखिल भारतीय दलित साहित्य महामंडळाने भरविले होते. ----- * २०१७ साली ज्यावेळी डोंबिवलीत ९१वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन भरले होते त्या सुमारास कल्याणात ‘समरसता’ संमेलन पार पडले. या पार्श्वभूमीवर कल्याणमध्येच आंबेडकरवादी मराठी साहित्य संमेलनही पार पडले. या दुसऱ्या संमेलनाचे अध्यक्ष साहित्यिक आणि विचारवंत डॉ. [[विठ्ठल शिंदे]] होते. या संमेलनाच्या समारोपाच्या सत्रात ११ ठराव पास करण्यात आले. १) गोवंश हत्याबंदी कायदा व समर्थन यांना प्रतिबंध करावा. २) स्वतंत्र आंबेडकरवादी साहित्य कला अकादमी (शासनाने) स्थापन करावी. ३) भारतीय राज्यघटना राष्ट्रीय ग्रंथ म्हणून जाहीर करावा. ४) सर्व विद्यापीठांत ‘दलित’ऐवजी ‘आंबेडकरवादी साहित्य’ असे नामांतर करावे. ५) देशातील दहशतवाद अन् जातीय अन्याय अत्याचार रोखणारे धोरण व प्रबोधन अभियान सुरू करावे. ६) सध्याचे आरक्षण धोरण न बदलता राबवावे. ७)कुटुंब नियोजनाचे धोरण-कायदा सक्त करावा. ८) आंबेडकरवादी कलावंतांचा कोश शासनाने निर्माण करावा.९) विचारवंत आणि कार्यकर्त्यांच्या खूनसत्राबाबत शासनाने ठाम भूमिका घेऊन प्रतिकाराचे धोरण ठरवावे. १०) शासनाने जातीअंताचे धोरण व कार्यक्रम ठरवावा. ११) अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि विचारस्वातंत्र्य अबाधित ठेवून विचारांच्या आधारावर नागरिकांना देशद्रोही ठरवू नये. या ठरावांची प्रत केंद्रीय सामाजिक न्याय राज्यमंत्री रामदास आठवले यांना सरकारी प्रतिनिधी म्हणून देण्यात आली. ==दलित साहित्य संमेलनातील भाषणे== * अखिल भारतीय दलित साहित्य संमेलने : अध्यक्षीय भाषणे (पुस्तक, संपादक - वामन निंबाळकर, प्रकाशक - प्रबोधन प्रकाशन, नागपूर- १९९१) ==हे सुद्धा पहा == * [[बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[साहित्य संमेलने]] [[वर्ग:मराठी साहित्य संमेलने]] [[वर्ग: दलित]] 1u32ezrrx8jrr1fsnqnaou3xny29c5t 0 127984 2704906 2655706 2026-08-23T20:56:30Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704906 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''इ.स. २००४ हिंदी महासागर भूकंप व त्सुनामी''' हा [[रविवार]], [[२६ डिसेंबर]] [[इ.स. २००४]] रोजी ००:५८:५३ [[यूटीसी]] वाजता (०६:२८:५३ वाजता [[भारतीय प्रमाणवेळ]]ेनुसार) एक [[समुद्र]]ाखालील [[भूकंप]] होता. [[रिश्टर स्केल]]वर Mw 9.1–9.3 इतक्या रिस्टर स्केल इतका मोजल्या गेलेल्या ह्या भूकंपाचे केंद्र [[इंडोनेशिया]] देशाच्या [[सुमात्रा]] बेटाच्या पश्चिमेकडे [[हिंदी महासागर]]ामध्ये होते. [[भूकंपमापन यंत्र]]ावर मोजला गेलेला आजवरचा हा जगामधील तिसऱ्या क्रमांकाचा मोठा भूकंप आहे. ह्या भूकंपानंतर उसळलेल्या [[त्सुनामी]]मुळे [[इंडोनेशिया]], [[श्री लंका]], [[भारत]] व [[थायलंड]]सह १४ देशांमधील २.३ लाख लोक मृत्युमुखी पडले. जगामधील सर्वात प्रलयंकारी नैसर्गिक संकटांमध्ये ह्या भूकंपाचा समावेश होतो. [[चित्र:Tsunami size scale 26Dec2004.png|right|thumb|200px|त्सुनामीमुळे इंडोनेशियामध्ये १० मीटर उंचीच्या लाटा उसळल्या.]] ==जीवितहानी व वित्तहानी== [[चित्र:2004 Indonesia Tsunami Complete.gif|डावे|इवलेसे|300px|भूकंपाचे केंद्र व त्सुनामीचा प्रसार]] भूकंपाने निर्माण झालेल्या त्सुनामीच्या लाटांमुळे [[आग्नेय आशिया]], [[दक्षिण आशिया]] व [[पूर्व आफ्रिका]] प्रदेशांमधील १४ देशांमध्ये जीवितहानी तर १५ देशांमध्ये वित्तहानी झाली. {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="width:auto;" |- ! बाधित देश !! निश्चित मृत्यू !! अंदाजित मृत्यू !! जखमी !! बेपत्ता !! विस्थापित !! संदर्भ |- | {{flagdeco|Indonesia}} [[२००४ च्या हिंदी महासागरातील भूकंपाचा इंडोनेशियावरील परिणाम|इंडोनेशिया]] | १,३०,७३६ | १,६७,५४० | — | ३७,०६३ | ५,००,०००+ | <ref name="Meisl">{{cite journal|author1=Meisl, C.S.|title=Housing Reconstruction in Northern Sumatra after the December 2004 Great Sumatra Earthquake and Tsunami|url=https://archive.org/details/earthquake-spectra_2006-08_22_3/page/777|journal=Earthquake Spectra|year=2006|volume=22|issue=3_suppl|pages=777–802|doi=10.1193/1.2201668}}</ref> |- | {{flagdeco|Sri Lanka}} [[२००४ च्या हिंदी महासागरातील भूकंपाचा श्रीलंकावरील परिणाम|श्रीलंका]] | ३५,३२२ | ३५,३२२ | २१,४११ | — | ५,१६,१५० | <ref name="wsws1">{{cite web|url=https://www.wsws.org/en/articles/2005/12/sri2-d29.html |title=One year after the tsunami, Sri Lankan survivors still live in squalor|publisher=World Socialist Web Site|date=२९ डिसेंबर २००५|access-date=२० फेब्रुवारी २०२६}}</ref> |- | {{flagdeco|India}} [[२००४ च्या हिंदी महासागरातील भूकंपाचा भारतावरील परिणाम|भारत]] | १२,४०५ | १६,२६९ | — | ३,८७४ | ६,४७,५९९ | <ref name="MHAIndia">{{cite web|url=https://ndmaindia.nic.in/dam-break/archives/tsunami-situation-report-31-dec-2004|title=Situation Report on Tsunami affected States/UTs - Dec 31, 2004|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India|access-date=२० फेब्रुवारी २०२६}}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="IndoAsia">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/fyi/story/2004-indian-ocean-tsunami-facts-india-indonesia-sri-lanka-thailand-359560-2016-12-26 |title=2004 Indian Ocean Tsunami: 10 facts about the disaster|website=India Today|access-date=२० फेब्रुवारी २०२६}}</ref> |- | {{flagdeco|Thailand}} [[२००४ च्या हिंदी महासागरातील भूकंपाचा थायलंडवरील परिणाम|थायलंड]] | ५,३९५ | ८,२१२ | ८,४५७ | २,८१७ | ७,००० | <ref name="ReutersThai">{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/idUSKBN0K406F/ |title=Thai beach marks 10th anniversary of Asian tsunami|publisher=Reuters|date=२६ डिसेंबर २०१४|access-date=२० फेब्रुवारी २०२६}}</ref> |- | {{flagdeco|Somalia}} [[सोमालिया]] | ७८ | २८९ | — | — | ५,००० | <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4560246.stm |title=Tsunami: Somalia's slow recovery|publisher=BBC News|date=२६ डिसेंबर २००५}}</ref> |- | {{flagdeco|Myanmar|1974}} [[म्यानमार]] | ६१ | ४००–६०० | ४५ | २०० | ३,२०० | <ref>{{cite web|url=https://www.unocha.org/publications/report/myanmar/tsunami-myanmar-situation-report-no-4|title=Tsunami Myanmar: Situation Report No. 4|publisher=UN OCHA|date=४ जानेवारी २००५|access-date=२० फेब्रुवारी २०२६}}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | {{flagdeco|Maldives}} [[मालदीव]] | ८२ | १०८ | — | २६ | १५,०००+ | <ref name="UNICEF_Maldives2006">{{cite web|url=https://www.unicef.org/evaldatabase/index_34732.html |title=The 2004 Indian Ocean Tsunami Disaster: Maldives Report|work=UNICEF|date=मे २००६}}</ref> |- | {{flagdeco|Malaysia}} [[मलेशिया]] | ६८ | ७५ | २९९ | ६ | ५,०००+ | <ref>{{cite web|url=https://reliefweb.int/report/malaysia/malaysia-earthquake-and-tsunami-ocha-situation-report-no-6 |title=Malaysia: Earthquake and Tsunami OCHA Situation Report No. 6|publisher=ReliefWeb|date=३० डिसेंबर २००४}}</ref> |- | {{flagdeco|Tanzania}} [[टांझानिया]] | १० | १३ | — | ३ | — | <ref>{{cite web|url=https://www.abc.net.au/news/2005-01-03/asian-tsunami-death-toll-passes-144000/613200 |title=Asian tsunami death toll passes 144,000|publisher=ABC News Australia|date=३ जानेवारी २००५}}</ref> |- | {{flagdeco|Seychelles}} [[सेशेल्स]] | ३ | ३ | ५७ | — | २०० | <ref name="rw">{{cite web|url=https://reliefweb.int/report/seychelles/seychelles-raises-its-voice-tsunami-recovery |title=The Seychelles raises its voice for tsunami recovery|publisher=ReliefWeb|date=४ नोव्हेंबर २००५}}</ref> |- | {{flagdeco|Bangladesh}} [[बांगलादेश]] | २ | २ | — | — | — | <ref name="Ioualalen">{{cite journal|last1=Ioualalen|first1=M.|title=On the weak impact of the 26 December Indian Ocean tsunami on the Bangladesh coast|journal=Natural Hazards and Earth System Sciences|year=2007|volume=7|pages=141–147}}</ref> |- | {{flagdeco|South Africa}} [[दक्षिण आफ्रिका]] | २ | २ | — | — | — | <ref name="Okal">{{cite journal|author1=Okal, E.A.|title=The South Sandwich Islands earthquake: tsunami risk for the southern Atlantic|journal=South African Journal of Geology|year=2010|volume=112|pages=359–370}}</ref> |- | {{flagdeco|Yemen}} [[येमेन]] | २ | २ | — | — | — | <ref>{{cite web|url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/24885/yemen-tsunami-damage-over-us-1-million-unep-assessment |title=YEMEN: Tsunami damage over US$1 million|publisher=The New Humanitarian|date=२२ फेब्रुवारी २००५}}</ref> |- | {{flagdeco|Kenya}} [[केनिया]] | १ | १ | २ | — | — | <ref name="UNEP_Kenya">{{cite web|url=https://wedocs.unep.org/handle/20.500.11822/11054 |title=After the Tsunami: Rapid Environmental Assessment|publisher=UNEP|access-date=२० फेब्रुवारी २०२६}}</ref> |- | {{flagdeco|Madagascar}} [[मादागास्कर]] | — | — | — | — | १,०००+ | <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4129639.stm |title=Tsunami devastates Somali island|publisher=BBC News|date=२९ डिसेंबर २००४}}</ref> |-style="background-color:#eaecf0; font-weight:bold;" | एकूण अंदाज | १,८४,१६७ | २,२७,८९८ | १,२५,००० | ४३,७८९ | १७,४०,००० | <ref name="WorldVisionSummary">{{cite web|url=https://www.worldvision.org/disaster-relief-news-stories/2004-indian-ocean-tsunami-facts |title=2004 Indian Ocean tsunami: Facts, FAQs, and how to help|publisher=World Vision|access-date=२० फेब्रुवारी २०२६}}</ref> |} === भारतातील राज्यनिहाय जीवितहानी === {| class="wikitable sortable" style="width:auto; font-size: 95%;" |- ! राज्य / केंद्रशासित प्रदेश !! निश्चित मृत्यू !! बेपत्ता !! एकूण (अंदाजित मृत्यू) !! विस्थापित (संख्या) !! संदर्भ |- | [[तमिळनाडू]] || ७,९९५ || — || ७,९९५ || ३,७८,८८२ || <ref name="TN_Gov">{{cite web |url=https://jpa.tn.gov.in/tsunami.php |title=Tsunami 2004 - Relief and Rehabilitation |publisher=Government of Tamil Nadu |access-date=२० फेब्रुवारी २०२६ }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] || १,३१० || ३,८७४ || ५,१८४ || ४०,०००+ || <ref name="MHA_Stats">{{cite web |url=https://ndmaindia.nic.in/dam-break/archives/tsunami-situation-report-31-dec-2004 |title=Situation Report - Andaman & Nicobar Islands |publisher=Ministry of Home Affairs |access-date=२० फेब्रुवारी २०२६ }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[पाँडिचेरी]] (पुद्दुचेरी) || ५९९ || — || ५९९ || ४३,४३२ || <ref name="NDM_Ind">{{cite web |url=https://puducherry-dt.gov.in/disaster-management/ |title=Puducherry Disaster Management - Tsunami 2004 |publisher=Government of Puducherry |access-date=२० फेब्रुवारी २०२६}}</ref> |- | [[केरल|केरळ]] || १७७ || — || १७७ || २४,९७० || <ref name="Kerala_Stats">{{cite web |url=https://sdma.kerala.gov.in/tsunami/ |title=Tsunami 2004: Kerala State report |publisher=Kerala State Disaster Management Authority |access-date=२० फेब्रुवारी २०२६}}</ref> |- | [[आंध्र प्रदेश]] || १०७ || — || १०७ || १,९६,३२० || |- | इतर (ओडिशा/प. बंगाल) || २ || — || २ || ३,९९५ || <ref name="India_Today_Tsunami">{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/fyi/story/2004-indian-ocean-tsunami-facts-359560-2016-12-26 |title=2004 Tsunami: Impact on East Coast of India |website=India Today |access-date=२० फेब्रुवारी २०२६}}</ref> |- style="background-color:#eaecf0; font-weight:bold;" | एकूण (भारत) || १२,४०५ || ३,८७४ || १६,२७९ || ६,४७,५९९ || |} <small>टीप: १. अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूहामध्ये बेपत्ता असलेल्या लोकांची संख्या मोठी होती, ज्यांना नंतर मृत घोषित करण्यात आले. २. तमिळनाडूमध्ये नागपट्टिनम जिल्ह्याला या आपत्तीचा सर्वाधिक फटका बसला होता. </small> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== *[http://cgs.illinois.edu/resources/webvideo/the-december-26-2004-sumatra-earthquake-and-indian-ocean-tsunami-field-perspectiv तपशील माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100207000515/http://cgs.illinois.edu/resources/webvideo/the-december-26-2004-sumatra-earthquake-and-indian-ocean-tsunami-field-perspectiv |date=2010-02-07 }} {{कॉमन्स|2004 Indian Ocean earthquake|{{लेखनाव}}}} [[वर्ग:इ.स. २००४|हिंदी महासागर भूकंप]] [[वर्ग:भूकंप]] [[वर्ग:त्सुनाम्या]] [[वर्ग:२००४ मधील नैसर्गिक आपत्ती]] [[वर्ग:भारतावरील नैसर्गिक आपत्ती]] 9sxsjwu5yedo8npc5427mmluaspp9ub 0 129754 2704783 2672605 2026-08-23T17:34:01Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704783 wikitext text/x-wiki '''पंडितराव नारायणराव दौंड''' (जन्म : ११ फेब्रुवारी १९३८, दौंडवाडी) हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक ज्येष्ठ [[राजकारणी]], माजी [[मंत्री (सरकार)|राज्यमंत्री]] आणि सामाजिक कार्यकर्ते आहेत. [[बीड|परळी बीड]], [[लातूर]], [[अंबाजोगाई]], [[मराठवाडा]] या भागातील राजकारणात त्यांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. ग्रामीण विकास, कामगार चळवळ आणि शेतकरी प्रश्न यांसाठी ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] ओळखले जातात. मंत्रीमंडळात त्यांनी पिण्याच्या पाण्याचे स्थायी समाधान, जलसंधारण, सिंचन प्रकल्प, पूर-बचाव व गावपातळीवरील पायाभूत सुविधा उभारण्यात महाराष्ट्र सरकार मंत्री मंडळात काम केले. त्यांची राजकीय ओळख प्रामुख्याने १९८५–१९९० या काळातील आमदार म्हणून आहे. {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = पंडितराव दौंड | चित्र =Panditrao Dound.png|अल्ट=Panditrao Narayanrao Dound, Indian politician from Maharashtra | चित्र शीर्षक = = | कार्यकाळ_आरंभ = [[इ.स. १९८५]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[इ.स. १९९०]] | मागील = | जन्मदिनांक = 11/02/1938 | जन्मस्थान = धर्मापुरी, तालुका- [[परळी वैजनाथ]] जिल्हा, [[बीड]] | पक्ष = [[काँग्रेस]] | पत्नी = शारदाबाई | अपत्ये = दोन मुले: सुनील, संजय, दोन मुली 1) मंगल 2) मनिषा | निवास = अंबाजोगाई | मतदारसंघ = रेणापुर | पद = राज्यमंत्री | कार्यकाळ_आरंभ2 1989 | कार्यकाळ_समाप्ती2 =1990 | मागील2 = | पुढील2 = | कार्यकाळ_आरंभ3 = | कार्यकाळ_समाप्ती3 = | कार्यकाळ_आरंभ4 = | कार्यकाळ_समाप्ती4 = | व्यवसाय = वकील व शेती | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = | तारीख = | वर्ष = | स्रोत = }} == संक्षिप्त परिचय (Lead) == '''जन्मस्थान:''' दौंडवाडी, तालुका [[अंबाजोगाई]] (सध्याचा [[वैजनाथ मंदिर|परळी]]/[[अंबाजोगाई]] परिसर). <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-08-16|title=अंबाजोगाई|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%88&oldid=2607123|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref> '''शिक्षण:''' प्राथमिक—दौंडवाडी व [[परळी वैजनाथ तालुका|परळी]]; माध्यमिक व महाविद्यालायीन शिक्षण योगेश्वरी महाविद्यालय, [[अंबाजोगाई]] (B.Sc., १९६०).<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2026-01-22|title=Yogeshwari Mahavidyalaya|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yogeshwari_Mahavidyalaya&oldid=1334298045|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> '''राजकीय पद:''' [[गेवराई तालुका|गेवराई]]/सभागीतून विधायक (माजी आमदार) — १९८५ ते १९९०.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-10-24|title=गेवराई विधानसभा मतदारसंघ|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%97%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A4%A4%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%98&oldid=2623330|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref> '''प्रमुख क्षेत्र:''' जल-साधन (पिण्याचे पाणी, सिंचन), दुष्काळ निवारण, शिक्षण व आरोग्य विकास.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2024-03-30|title=जलसिंचन पद्धती|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%A4%E0%A5%80&oldid=2401028|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == [[पंडितराव दौंड]] यांचा जन्म ११ फेब्रुवारी १९३७ रोजी एका सामान्य [[शेतकरी]] कुटुंबात झाला. ग्रामीण भागातील सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थिती जवळून पाहिल्यामुळे लहानपणापासूनच त्यांच्यात समाजकार्याची ओढ निर्माण झाली. [[वंजारी]] समाजात जन्म झालेले [[पंडितराव दौंड]] हे [[भगवानबाबा|भगवान बाबा]] यांच्या सानिध्यात येऊन शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर समाजसेवा जोपासली आणि राजकीय क्षेत्रात सक्रिय सहभाग घेतला. महाविद्यालयीन काळात त्यांना लोकसेवा आणि संघटनात्मक कामाची आवड निर्माण झाली, ते विद्यार्थी संघटनेमध्ये सक्रिय झाले आणि १९५९–६० मध्ये '''विद्यार्थी संघाचे अध्यक्ष (President of student’s union)''' म्हणून निवडले गेले. == कारकीर्द — राजकारण आणि सरकारी काम == पंडितराव दौंड यांनी स्थानिक पातळीवरील समाजकार्यातून करिअर सुरू केले. स्थानिक शाळा, आरोग्य केंद्र आणि सार्वजनिक कार्ये सुरू करण्याच्या प्रयत्नांत त्यांनी पुढाकार घेतला. १९८५ मध्ये ते विधानसभेचे आमदार म्हणून निर्वाचित झाले. आमदार म्हणून त्यांच्या पुढाकाराचा मुख्य फोकस खालील बाबींवर होता: == प्रमुख धोरणे व उपक्रम == # '''पाण्याचा सातत्यपूर्ण पुरवठा''' #* अनेक गावांसाठी पाझर [[तलाव]], साठवण तलाव, सिंचन तलाव आणि पाणी साठवण्याच्या प्रकल्पांची निर्मिती. #* डोंगराळ व नदीनाल्या भागात जलसंधारण योजना राबवून पाण्याच्या उपलब्धतेत लक्षणीय वाढ. # '''नळ पाणी व नळयोजना''' #* तालुकास्तरीय व जिल्हास्तरीय नळपाणी योजनांसाठी निधी व मंजुरी मिळवून देणे, [[ठाणे]] - [[भिवंडी]] नळ पाणीपुरवठा (संदर्भांत १६८ कोटींचा उल्लेख), [[पुणे]] जिल्ह्यातील [[उरुळी कांचन|उरळी कांचन]] नळ पाणी योजनांसाठी आर्थिक मदत इत्यादी. # '''सिंचन व कृषी विकास''' #* [[कोल्हापूर]]<nowiki/>च्या पद्धतीचा बंधारा व लहान-लहान धरणे बांधण्यास हातभार; पाटबंधारे व कोरडवाहू जागांवर सिंचन व्यवस्थेची अंमलबजावणी. #* शेतकऱ्यांसाठी पाण्याची उपलब्धता वाढल्याने त्या भागातील पिकांची उत्पादकता वाढली. # '''दुष्काळ आणि पूर सहाय्य''' #* १९८९ मधील भीषण पुर काळात त्यांनी तत्काळ मदतकरी मोहीम राबविली शेकडो कुटुंबांना तातडीची मदत, स्थलांतरितांची पुनर्वसन व्यवस्था व शासकीय मदत मिळवून देणे; १०० कुटुंबांना नव्याने घर व जीवनायन साहित्य दिले आहे असे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे. # '''शिक्षण व आरोग्य''' #* गावागावात [[प्राथमिक शाळा]] व [[प्राथमिक आरोग्य केंद्र]] (PHC) स्थापन करणे, शाळांना अनुदाने मिळवून देणे आणि स्थानिक विद्यार्थ्यांसाठी प्रवेशसुविधा सुनिश्चित करणे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा =http://www.loksatta.com/old/daily/20090302/marth02.htm | title =काँग्रेसचे माजी मंत्री पंडितराव दौंड राष्ट्रवादीत! | भाषा =मराठी | प्रकाशक =[[लोकसत्ता]] | दिनांक =२ मार्च २००९ | ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२ | archive-date =2016-03-11 | archive-url =https://web.archive.org/web/20160311104057/http://www.loksatta.com/old/daily/20090302/marth02.htm | url-status =dead }}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|date=2026-02-01|title=राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8_%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&oldid=2649140|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा =http://www.uniquefeatures.in/anubhav/%E0%A4%AE%E0%A5%87-%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%A7/%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E2%80%98%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%AF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E2%80%99-%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%86%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0 | title =या ‘कोयत्यांना’ ना धार, ना आधार! | भाषा =मराठी | प्रकाशक = | दिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२ | ॲक्सेसदिनांक =२९ ऑगस्ट, इ.स. २०१२ }}{{मृत दुवा|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sarkarnama.esakal.com/vishleshan/daund-and-munde-beed-district-politics-48199|title=दौंड यांच्या पराभवातून मुंडेंची राजकीय कारकिर्द बहरली; आता त्यांच्याच जागी दौंड यांना आमदारकी...|last=Deshmukh|first=Datta|date=2020-01-14|website=Politics News on Sarkarnama|language=mr|access-date=2026-02-11}}</ref> == कामगार चळवळीतील योगदान == २००२ साली महाराष्ट्रातील ऊसतोडणी कामगार संघटना आणि ऊसतोड मजुरांनी विविध मागण्यांसाठी संप पुकारला होता. या संपामुळे [[साखर]] कारखानदारांची मोठी कोंडी निर्माण झाली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/stop-work-agitation-of-sugarcane-worker-1060668/|title=Latest Marathi News- Breaking News Today {{!}} Read Marathi Batmya from Maharashtra, India ब्रेकींग मराठी न्यूज at https://loksatta.com/|date=2015-01-13|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-02-11}}</ref> राज्यातील सुमारे १० लाख ऊसतोडणी व वाहतूक कामगारांच्या वेतनावाढीचा नवीन करार १५ दिवसात करण्याचे आश्वासन गेल्या २० नोव्हेंबरला [[मुंबई|मुंबईतील]] त्रिपक्षीय बैठकीत सहकारमंत्री व राज्य साखर संघाच्या अध्यक्षांनी दिले होते. परंतु त्याबाबत प्रत्यक्षात कोणतीही कार्यवाही झाली नसल्याने कामगारांची फसवणूक झाली आहे. दर ३ वर्षांनी करण्यात येणाऱ्या या आधीच्या त्रिपक्षीय कराराची मुदत २०१३-१४ च्या गळीत हंगामात संपली<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.kartavyasadhana.in/view-article/oos-todani-kamgar-strike-writes-sominath-gholwe|title=ऊसतोडणी मजुरांचा संप : मूलभूत मागण्यांकडे दुर्लक्ष का?|website=https://www.kartavyasadhana.in/|language=en|access-date=2026-02-11}}</ref> ही कोंडी फोडण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने '''[[दादासाहेब रुपवते|दादासाहेब रूपवते]]''' आणि '''[[पंडितराव दौंड]]''' यांच्या अध्यक्षतेखाली एक समिती स्थापन केली. या समितीने कामगार आणि कारखानदार यांच्यात समन्वय साधून महत्त्वपूर्ण तोडगा काढला. या कामामुळे दौंड यांची प्रतिमा संवेदनशील आणि समन्वयवादी नेता म्हणून अधिक बळकट झाली.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-02-08|title=Dadasaheb Rupwate|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Dadasaheb_Rupwate&oldid=1274662394|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> == २००९ नंतरची भूमिका == २००९ च्या विधानसभा निवडणुकीच्या काळातही त्यांनी '''[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]''' मध्ये सक्रिय सहभाग ठेवला. [[परळी विधानसभा मतदारसंघ]], [[रेणापूर]], [[अंबाजोगाई]], [[केज तालुका|केज]], [[बीड]] मतदारसंघातील राजकारणात त्यांचा प्रभाव कायम राहिला. स्थानिक विकासकामे, सामाजिक उपक्रम आणि कामगार हितासाठी ते सातत्याने कार्यरत करतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2026-02-01|title=राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8_%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&oldid=2649140|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref> == राजकीय शैली आणि व्यक्तिमत्त्व == '''[[शरद पवार]]''' यांच्या सोबत मंत्री मंडळात काम करताना त्यांनी त्यांची वेगळी राजकीय शैली उभा केली. [[पंडितराव दौंड]] हे साधेपणा, प्रामाणिकपणा आणि लोकाभिमुख नेतृत्वासाठी ओळखले जातात. जनतेच्या प्रश्नांवर थेट संवाद साधणे, सर्वसामान्य माणसाच्या अडचणी समजून घेणे आणि त्यावर उपाय शोधणे ही त्यांची खास कार्यपद्धती होती. वर्ष २०२० मध्ये होणाऱ्या इलेक्शनसाठी त्यांचे मित्र [[शरद पवार]], [[अजित पवार]], यांनी त्यांच्या राहत्या घरी भेट दिली आणि आपण [[धनंजय मुंडे]] यांना मदतकरा मी तुमच्या मुलाला '''[[संजय दौंड]]'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/beed/maharashtra-politics-sharad-pawar-keeps-word-to-congress-leader-know-the-interesting-story-of-beed-vidhan-parishad-ncp-mlc-sanjay-daund-651972.html|title=काँग्रेस नेत्याला दिलेला शब्द पवारांनी पाळला, 'खाली डोकं वर पाय' करणाऱ्या संजय दौंड यांच्या आमदारकीची इंटरेस्टिंग गोष्ट|last=Marathi|first=TV9|date=2022-03-03|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2026-02-11}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sarkarnama.esakal.com/maharashtra/marathwada/sanjay-dound-vs-dhananjay-munde-is-testing-to-enter-the-battlefield-against-dhananjay-munde-from-parli-for-the-upcoming-assembly-elections-dd82-rm96|title=Sanjay Dound : 2019 मध्ये धनंजय मुंडेंच्या विजयासाठी जिवाचे रान करणारे दौंड करताहेत लढण्याची तयारी?|last=Deshmukh|first=Datta|date=2024-09-17|website=Politics News on Sarkarnama|language=mr|access-date=2026-02-11}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/maharashtra/sanjay-daund-elected-unoppose-as-member-of-legislative-council/156767/|title=धनंजय मुंडे यांच्या जागेवर महाविकास आघाडीचे संजय दौंड आमदार|last=Team|first=My Mahanagar|date=2020-01-17|website=My Mahanagar|language=mr|access-date=2026-02-11}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Deshpande|first=Alok|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/sanjay-daund-elected-unopposed-to-council/article30590191.ece|title=Sanjay Daund elected unopposed to Council|date=2020-01-17|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/political-party-ncp-congress-sanjay-dound-candidate-akp-94-2062368/|title=बीडमध्ये पक्षवाढीसाठी राष्ट्रवादी काँग्रेसचे नियोजन - Marathi News {{!}} Political Party Ncp Congress Sanjay Dound Candidate Akp 94 - Latest Maharashtra News at Loksatta.com|date=2020-01-17|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-02-11}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sarkarnama.esakal.com/mumbai/sanjay-dound-elected-unopposed-mlc-48322|title=राजन तेली व संजय दौंड यांच्यातील सामना झालाच नाही..|last=ब्यूरो|first=सरकारनामा|date=2020-01-17|website=Politics News on Sarkarnama|language=mr|access-date=2026-02-11}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/metro/mumbai/politics/legislative-council-by-election-bjp-retreats-ncp-wins/articleshow/73336203.cms|title=विधानपरिषद उपचुनाव: पीछे हटी भाजपा, राकांपा ने मारी बाजी|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-02-11}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokshahi.com/maharashtra-assembly-session-know-about-mla-sanjay-daund|title=सभागृहात शीर्षासन करणारे कोण आहेत संजय दौंड?|last=Zavar|first=Jitendra|date=2022-03-03|website=Lokshahi Marathi News|language=mr|access-date=2026-02-11}}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/ncps-sanjay-daund-elected-unopposed-on-the-maharashtra-legislative-council/articleshow/73329276.cms|title=महाविकास आघाडीचे संजय दौंड विधान परिषदेवर बिनविरोध|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2026-02-11}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/maharashtra/selection-sanjay-daund-legislative-council/|title=विधान परिषदेवर संजय दौंड यांची बिनविरोध निवड|last=author/online-lokmat|date=2020-01-17|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-02-11}}</ref> यांना विधान परिषदेची उमेदवारी देतो आमदार करतो असे आश्वासन दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/beed/sharad-pawar-obeyed-word-sanjay-daund-gave-legislative-council-nomination/|website=www.lokmat.com|access-date=2026-02-11}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sarkarnama.esakal.com/vishleshan/daund-and-munde-beed-district-politics-48199|title=दौंड यांच्या पराभवातून मुंडेंची राजकीय कारकिर्द बहरली; आता त्यांच्याच जागी दौंड यांना आमदारकी...|last=Deshmukh|first=Datta|date=2020-01-14|website=Politics News on Sarkarnama|language=mr|access-date=2026-02-11}}</ref> == योगदान व वारसा == * ग्रामीण भागातील विकासकामांना प्राधान्य * ऊसतोड मजुरांच्या प्रश्नांवर प्रभावी भूमिका * शेतकरी आणि कामगारांच्या हितासाठी सातत्यपूर्ण लढा * स्वच्छ प्रतिमेचे आणि अभ्यासू नेतृत्व आजही पंडितराव दौंड यांना मराठवाड्यातील एक अनुभवी आणि कर्तव्यदक्ष नेता म्हणून ओळखले जाते. त्यांच्या कार्यातून अनेक कार्यकर्त्यांना प्रेरणा मिळाली असून त्यांचे योगदान महाराष्ट्राच्या राजकीय इतिहासात महत्त्वाचे मानले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.krishijagran.com//news/sugarcane-worker-the-trouble-with-sugarcane-rising-a-bitter-tale-of-sweet-sugar/|title=Sugarcane Worker : पेच ऊसतोड भाववाढीचा: गोड साखरेची कडू कहाणी|website=marathi.krishijagran.com|language=mr-IN|access-date=2026-02-11|archive-date=2025-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20250813042741/https://marathi.krishijagran.com/news/sugarcane-worker-the-trouble-with-sugarcane-rising-a-bitter-tale-of-sweet-sugar/|url-status=dead}}</ref> == तसेच पहा == * [[भगवानबाबा|भगवान बाबा]] * [[वंजारी|वंजारी समाज]] * [[गोपीनाथ मुंडे]] * [[धनंजय मुंडे]] * [[पंकजा मुंडे]] * [[प्रीतम गोपीनाथ मुंडे|प्रीतम मुंडे]] * [[भागवत कराड]] * [[सुहास कांदे]] * [[:en:Abhijit_Wanjarri|अभिजीत वंजारी]] * [[:en:Vimal_Mundada|विमल मुंदडा]] * [[नमिता मुंदडा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:दौंड, पंडितराव}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:गेवराईचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 2kq6lt6fkx0bq0i91h8m2jubp78hrfh 0 131794 2705103 2023010 2026-08-24T06:19:30Z ~2026-46135-18 186622 /* */ 2705103 wikitext text/x-wiki विचारवेध साहित्य संमेलने ही विविध नावांनी भरतात. [[आदिवासी विचारवेध संमेलन]], [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विचारवेध साहित्य संमेलन]], [[दलित साहित्य विचारवेध संमेलन]], [[राजर्षी शाहू विचारवेध संमेलन]] आणि नुसतेच विचारवेध संमेलन ही त्यांची काही नावे आहेत. ही संमेलने भरवणाऱ्या संस्थाही एकाहून अधिक आहेत. त्यामुळे एकाच क्रमांकाची दोन-तीन संमेलने असू शकतील. अशी काही आंबेडकरी विचारवेध संमेलने आणि त्यांचे तपशील : == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[विचारवेध साहित्य संमेलन]] * [[मराठी साहित्य संमेलने]] {{विस्तार}} [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] [[वर्ग:संमेलने]] 9la7eycwf1551a5fsq557p24zce6l6i 2705105 2705103 2026-08-24T06:20:03Z ~2026-46135-18 186622 /* */ 2705105 wikitext text/x-wiki विचारवेध साहित्य संमेलने ही विविध नावांनी भरतात. [[आदिवासी विचारवेध संमेलन]], डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विचारवेध साहित्य संमेलन, [[दलित साहित्य विचारवेध संमेलन]], [[राजर्षी शाहू विचारवेध संमेलन]] आणि नुसतेच विचारवेध संमेलन ही त्यांची काही नावे आहेत. ही संमेलने भरवणाऱ्या संस्थाही एकाहून अधिक आहेत. त्यामुळे एकाच क्रमांकाची दोन-तीन संमेलने असू शकतील. == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[विचारवेध साहित्य संमेलन]] * [[मराठी साहित्य संमेलने]] {{विस्तार}} [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] [[वर्ग:संमेलने]] 73g10kvny61hpcasfa5kru3icu8wszw 2705106 2705105 2026-08-24T06:20:42Z ~2026-46135-18 186622 /* हे सुद्धा पहा */ 2705106 wikitext text/x-wiki विचारवेध साहित्य संमेलने ही विविध नावांनी भरतात. [[आदिवासी विचारवेध संमेलन]], डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विचारवेध साहित्य संमेलन, [[दलित साहित्य विचारवेध संमेलन]], [[राजर्षी शाहू विचारवेध संमेलन]] आणि नुसतेच विचारवेध संमेलन ही त्यांची काही नावे आहेत. ही संमेलने भरवणाऱ्या संस्थाही एकाहून अधिक आहेत. त्यामुळे एकाच क्रमांकाची दोन-तीन संमेलने असू शकतील. == हे सुद्धा पहा == * [[बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[विकिपीडिया:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[विचारवेध संमेलन]] * [[साहित्य संमेलने]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] [[वर्ग:संमेलने]] 0u5tzolymxr8boelzgti4am6s9ihpln 0 133772 2704933 2703881 2026-08-23T21:47:21Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704933 wikitext text/x-wiki '''''ज्ञानोदय''''' हे अमेरिकन मराठी मिशन या [[प्रोटेस्टंट पंथ|प्रोटेस्टंट]] मिशनरी गटाद्वारे प्रकाशित होणारे एक [[मराठी भाषा|मराठी]] नियतकालिक आहे. <ref name="RGNP">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.researchgate.net/profile/Nisha-Pawar-2/publication/352520003_A_Study_of_Christian_Magazine_%27Dnyanodaya%27/links/60ccc3ba299bf1cd71dda5ef/A-Study-of-Christian-Magazine-Dnyanodaya.pdf|title=A Study of Christian Magazine ‘Dnyanodaya’|last=Pawar|first=Nisha|date=9 January 2019|website=Research Gate|publisher=|access-date=22 October 2025|quote=}}</ref> == इतिहास == हे मासिक सर्वप्रथम १८42 साली सध्याच्या [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[अहिल्यानगर|अहमदनगर]] येथील अमेरिकन मराठी मिशनच्या मुख्यालयातून प्रकाशित झाले. सुरुवातीच्या काळात ते साप्ताहिक प्रकाशित होत असे, पण नंतर त्याचे मासिकात रूपांतर झाले. मासिकात ख्रिस्ती धर्मावरील निबंध आणि हिंदू अंधश्रद्धांवर टीका समाविष्ट होती. <ref name="O'Hanlon2002">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=5kMrsTj1NeYC&pg=PA66|title=Caste, Conflict and Ideology: Mahatma Jotirao Phule and Low Caste Protest in Nineteenth-Century Western India|last=Rosalind O'Hanlon|date=22 August 2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-52308-0|pages=66–67}}</ref> मासिकात वैद्यकशास्त्र, भूगोल आणि नैसर्गिक इतिहास यांसारख्या धर्मनिरपेक्ष विषयांवरील लेखही होते. धर्मनिरपेक्ष विषयांच्या माध्यमातून, मासिकाला पाश्चात्य राष्ट्रांचा वैज्ञानिक दृष्टिकोन, भौतिक विकास आणि धर्मनिरपेक्ष मूल्ये ख्रिश्चन धर्माच्या संदर्भात चित्रित करायची होती. <ref name="Kanjamala2014">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=NweQBAAAQBAJ&pg=PR7|title=The Future of Christian Mission in India: Toward a New Paradigm for the Third Millennium|last=Augustine Kanjamala|date=21 August 2014|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-62032-315-1|pages=69–70}}</ref> मासिकाने हिंदू जातीव्यवस्थेवर आणि विषमता टिकवून ठेवण्यात ब्राह्मणांच्या भूमिकेवर टीका करणारे अनेक लेख प्रसिद्ध केले. <ref name="Souza1994">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=vtf1eRE8FC8C&pg=PA105|title=Discoveries, Missionary Expansion, and Asian Cultures|last=Teotonio R. De Souza|last2=Adi H. Doctor|publisher=Concept Publishing Company|year=1994|isbn=978-81-7022-497-6|pages=105–111}}</ref> मराठी समाजसुधारक [[महात्मा फुले|ज्योतिबा फुले]] हे या मासिकाचे सुरुवातीचे वर्गणीदार होते. सनातनी हिंदू धर्मावरील आपल्या टीकेमध्ये त्यांनी ख्रिस्ती मिशनऱ्यांच्या विचारांचा आणि युक्तिवादांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला. त्या काळातील '''ब्राह्मणप्रधान हिंदू समाजव्यवस्थेवरील फुलेंच्या टीकात्मक लेखनालाही''' ''ज्ञानोदय''ने व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Deshpande|first=G. P.|date=1992|title=Rajwade's Weltanschauung and German Thought|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_october-24-31-1992_27_43-44/page/2361|journal=Economic and Political Weekly|volume=27|issue=43/44|pages=2361–2363|jstor=4399063}}</ref> <ref name="Culture2006">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=KJejtAaonsEC&pg=PA110|title=Political Ideas in Modern India: Thematic Explorations|last=V.R. Mehta|last2=Thomas Pantham|last3=G.P. Deshpande|date=17 April 2006|publisher=SAGE Publications|isbn=978-0-7619-3420-2|page=113}}</ref> १८८० आणि १८९० च्या दशकात, मासिकाने ख्रिस्ती धर्म स्वीकारलेल्या [[रमा बिपिन मेधावी|पंडिता रमाबाई]] यांच्या मतांवर टीका करणारी मते व लेख प्रकाशित केले. == उल्लेखनीय संपादक == '''हेन्री बॅलन्टाइन (Henry Balentine)''' यांनी १८४२ ते १८४५ या काळात आणि पुन्हा १८५८ ते १८६५ या काळात या नियतकालिकाचे संपादन केले. दीर्घकाळ मराठी नियतकालिकाचे संपादन करणाऱ्या इतर अमेरिकन मिशनऱ्यांमध्ये '''रॉबर्ट विल्सन ह्यूम, डॉ. सॅम्युअल फेअरबॅक, डॉ. अॅलन हेझन, चार्ल्स पार्क, एडवर्ड ह्यूम, रॉबर्ट ह्यूम आणि जस्टिन ई. अॅबट''' यांचा समावेश होता. शाहू दाजी कुकडे हे १८६७ ते १८७२ या काळात त्या नियतकालिकाचे पहिले भारतीय संपादक होते. <ज्येष्ठ मराठी कवी आणि ख्रिस्ती धर्म स्वीकारलेले [[नारायण वामन टिळक|नारायण वामन टिळक हे]] मासिकात नियमितपणे लेखन करत असत आणि १९१२ मध्ये ते मासिकाचे संपादक झाले <ref name="Richard1998">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=liZGQktZI0gC&pg=PR8|title=Following Jesus in the Hindu Context: The Intriguing Implications of N.V. Tilak's Life and Thought|last=H. L. Richard|publisher=William Carey Library|year=1998|isbn=978-0-87808-288-9|page=48}}</ref> नंतर या मासिकाचे संपादन देवदत्त टिळक आणि अहमदनगर कॉलेजचे संस्थापक भास्कर पांडुरंग हिवाळे यांनी केले. {{संदर्भयादी}} takgkixq3npcfqa285n6gpc03hzfxtu 0 134503 2704842 2685783 2026-08-23T19:23:42Z InternetArchiveBot 130355 Add 5 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704842 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Hijra flag.svg|thumb|300px|हिजडा व्यक्तींचे प्रतिनिधित्व करणारा स्वाभिमान ध्वज]] {{माहिती संचिका}} [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडात]], '''''हिजडा''''' हे [[युनुक|नपुंसक]], [[मध्यलिंगी|आंतरलिंगी]] लोक, अलैंगिक किंवा [[पारलिंगी|ट्रान्सजेंडर]] लोक आहेत. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.theguardian.com/world/2014/apr/15/india-recognises-transgender-people-third-gender|title=India recognises transgender people as third gender|date=15 April 2014|work=The Guardian|access-date=15 April 2014}}</ref> <ref>{{Harvard citation no brackets|Shaw|Barbour|Duncan|Freehling-Burton|2017}}, {{Harvard citation no brackets|Köllen|2016}}, {{Harvard citation no brackets|Seow|2017}}, {{Harvard citation no brackets|Ginicola|Smith|Filmore|2017}}</ref> ''अरवणी'', ''अरुवाणी'', ''जोगप्पा'', <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://webconte.com/community/hijra|title=Hijra Community, India (Govt.)}}</ref> या नावानेही ओळखला जाणारा हिजडा भारतातील हिजडा समुदाय गाणे आणि नृत्यात उत्कृष्ट असलेल्या पौराणिव्यक्तिरेखांचाचा संदर्भ देऊन स्वतःला किंवा ''किन्नर'' म्हणणे पसंत करतो. [[पाकिस्तान|पाकिस्तानमध्ये]] त्यांना '''''ख्वाजा सिरा''''' म्हणून ओळखले जाते, [[उर्दू भाषा|उर्दू]] भाषेत ट्रान्सजेंडरच्या समतुल [[उर्दू भाषा|हिजडा हा शब्द आ]]<nowiki/>्य. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dawn.com/news/1346253|title=Engendering rights|date=19 July 2017}}</ref> [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडात]] ''हिजड्यांना'' अधिकृतपणे तिसरे लिंग म्हणून ओळखले जाते, <ref>{{Harvard citation no brackets|Shaw|Barbour|Duncan|Freehling-Burton|2017}}, {{Harvard citation no brackets|Bevan|2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mic.com/articles/87149/7-countries-giving-transgender-people-fundamental-rights-the-u-s-still-won-t|title=7 Countries Giving Transgender People Fundamental Rights the U.S. Still Won't|website=mic.com|access-date=17 June 2016}}<br /><br />{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pandeia.eu/region/inter/hijras-and-bangladesh-the-creation-of-a-third-gender/|title=Hijras and Bangladesh: The creation of a third gender|date=2 December 2013|website=pandeia.eu|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160705033013/http://pandeia.eu/region/inter/hijras-and-bangladesh-the-creation-of-a-third-gender/|archive-date=5 July 2016|access-date=17 June 2016}}</ref> <ref name="Cult. Health Sex.">{{जर्नल स्रोत|last=Hossain|first=Adnan|date=April 2017|title=The paradox of recognition: ''hijra'', third gender and sexual rights in Bangladesh|journal=[[Culture, Health & Sexuality]]|publisher=[[Taylor & Francis]]|volume=19|issue=12|pages=1418–1431|doi=10.1080/13691058.2017.1317831|issn=1369-1058|eissn=1464-5351|oclc=41546256|pmid=28498049|doi-access=free}}</ref> पूर्णपणे पुरुष किंवा स्त्री असे मानले जात नाही. ''[[कामसूत्र|कामसूत्राने]]'' सुचविल्याप्रमाणे हिजड्यांचा भारतीय उपखंडात पुरातन काळापासून नोंदलेला इतिहास आहे. १९ व्या शतकापासून, हिजड्यांना ब्रिटिश वसाहती अधिकाऱ्यांनी लक्ष्य केले ज्यांनी त्यांचे निर्मूलन करण्याचा प्रयत्न केला, त्यांना [[भारतीय दंड संहिता]] (१८६०)च्या कलम ३७७ अंतर्गत गुन्हेगार ठरवले आणि १८७१ मध्ये "गुन्हेगार जमात" म्हणून नोंद केली गेली. यामुळे संपूर्ण [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडात]] हिजडाविरोधी भावनांना प्रोत्साहन मिळाले, ज्याचा वारसा वसाहतोत्तर काळातही चालू राहिला. {{Sfn|Hinchy|2019}} अनेक हिजडा आज चांगल्या प्रकारे परिभाषित आणि संघटित सर्व- ''हिजडा'' समुदायात राहतात, ज्याचे नेतृत्व गुरू करतात. <ref>{{Harvard citation no brackets|Nanda|1985|loc=pp. 35–54 "The most significant relationship in the hijra community is that of the ''guru'' (master, teacher) and ''chela'' (disciple)."}}<br /><br />{{Harvard citation no brackets|Cohen|1995|loc="Hijras are organized into households with a hijra guru as head, into territories delimiting where each household can dance and demand money from merchants"}}</ref> या समुदायांमध्ये पिढ्यानपिढ्या अशा लोकांचा समावेश आहे जे अत्यंत गरिबीत आहेत किंवा ज्यांना त्यांच्या मूळ कुटुंबाने नाकारले आहे किंवा पळून गेले आहेत. {{Sfn|Nanda|1999|loc=p. 116 "None of the hijra narratives I recorded supports the widespread belief in India that hijras recruit their membership by making successful claims on intersex infants. Instead, it appears that most hijras join the community in their youth, either out of a desire to more fully express their feminine gender identity, under the pressure of poverty, because of ill treatment by parents and peers for feminine behaviour, after a period of homosexual prostitution, or for a combination of these reasons."}} अनेक जण वेश्या व्यवसाय करतात. {{Sfn|Nanda|1996}} ''हिजडा'' हा [[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्थानी]] शब्द आहे. <ref>{{Harvard citation no brackets|Reddy|2010}} "By and large, the Hindi/Urdu term ''hijra'' is used more often in the north of the country, whereas the Telugu term ''kojja'' is more specific to the state of Andhra Pradesh, of which Hyderabad is the capital."</ref> <ref>{{Harvard citation no brackets|Chettiar|2015}}</ref> हे पारंपारिकपणे इंग्रजीमध्ये "नपुंसक" किंवा " [[द्विलिंगी|हर्माफ्रोडाइट]] " म्हणून भाषांतरित केले गेले आहे, जेथे "पुरुष जननेंद्रियाची अनियमितता ही व्याख्येमध्ये मध्यवर्ती आहे". {{Sfn|Nanda|1999}} तथापि, सर्वसाधारणपणे हिजड्यांना जन्माच्या वेळी पुरुष ठरवले जाते, फक्त संख्येने खुप कमी जण आंतरलिंगी भिन्नतेसह जन्मलेले असतात. {{Sfn|Nanda|1991}} काही हिजड्यांना हिजडा समुदायामध्ये निर्वाण नावाचा दीक्षा संस्कार केला जातो, ज्यामध्ये लिंग, अंडकोष आणि अंडकोष काढून टाकणे समाविष्ट असते. {{Sfn|Nanda|1996}} २० व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून, काही हिजडा कार्यकर्ते आणि गैर-सरकारी संस्थांनी हिजड्यांना एक प्रकारचा "तृतीय लिंग" किंवा " तृतीय लिंग " म्हणून अधिकृत मान्यता मिळावी यासाठी लॉबिंग केले आहे, पुरुष किंवा स्त्री नाही. {{Sfn|Agrawal|1997}} हिजड्यांनी बांगलादेशात ही ओळख यशस्वीरित्या मिळवली आहे आणि ते शिक्षण आणि काही प्रकारच्या कमी पगाराच्या नोकऱ्यांसाठी प्राधान्याने पात्र आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/india/report-gurus-of-eunuchs-can-not-recommend-castration-govt-1660422|title=Gurus of eunuchs can not recommend castration: Govt|date=9 March 2012}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Karim|first=Mohosinul|url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2013/nov/11/hijras-now-separate-gender|title=Hijras now a separate gender|date=11 November 2013|work=Dhaka Tribune|access-date=11 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111223441/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2013/nov/11/hijras-now-separate-gender|archive-date=11 November 2013|url-status=dead}}</ref> भारतात, [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालयाने]] एप्रिल २०१४ मध्ये हिजडा, ट्रान्सजेंडर लोक, षंढ आणि इंटरसेक्स लोकांना कायद्याने ' तिसरे लिंग ' म्हणून मान्यता दिली. <ref name="theguardian.com">{{स्रोत बातमी|url=https://www.theguardian.com/world/2014/apr/15/india-recognises-transgender-people-third-gender|title=India recognises transgender people as third gender|date=15 April 2014|work=The Guardian|access-date=15 April 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.theguardian.com/world/2014/apr/15/india-recognises-transgender-people-third-gender "India recognises transgender people as third gender"]. ''The Guardian''. 15 April 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 April</span> 2014</span>.</cite></ref> <ref name="McCoy">{{स्रोत बातमी|last=McCoy|first=Terrence|url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2014/04/15/india-now-recognizes-transgender-citizens-as-third-gender/|title=India now recognizes transgender citizens as 'third gender'|date=15 April 2014|work=[[Washington Post]]|access-date=15 April 2014}}</ref> <ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Supreme-Court-recognizes-transgenders-as-third-gender/articleshow/33767900.cms|title=Supreme Court recognizes transgenders as 'third gender'|date=15 April 2014|work=Times of India|access-date=15 April 2014}}</ref> नेपाळ, पाकिस्तान, भारत आणि बांगलादेश या सर्वांनी तृतीय लिंगाचे अस्तित्त्व कायदेशीररित्या मान्य केले आहे, भारत, पाकिस्तान आणि नेपाळ यांनी त्यांच्यासाठी [[पारपत्र|पासपोर्ट]] आणि काही अधिकृत कागदपत्रांवर पर्याय समाविष्ट केला आहे. <ref>Julfikar Ali Manik and Ellen Barry, "A Transgender Bangladeshi Changes Perceptions After Catching Murder Suspects", ''[[[[न्यू यॉर्क टाइम्स]]'', 3 April 2015.</ref> == शब्दावली == [[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]] शब्द ''हिजरा'' वैकल्पिकरित्या ''हिजिरा'', ''हिजडा'', ''हिजडा'', हिजरा, ''हिजरा'' असा ''रोमनीकरण'' केला जाऊ शकतो आणि हिंदुस्तानी उच्चारण: [ˈɦɪdʒɽaː] ही संज्ञा उर्दूमध्ये सामान्यतः अपमानास्पद मानली जाते आणि त्याऐवजी ''ख्वाजा सारा'' ही संज्ञा वापरली जाते. ख्वाजासिराला कधीकधी अधिक आदरणीय संज्ञा म्हणून पाहिले जाते आणि मुस्लिम किंवा इस्लामिक अध्यात्मात त्याचे पूर्व-औपनिवेशिक उत्पत्ती आणि आदरणीय स्थिती दिल्याने समुदायाने पुन्हा दावा केला आहे. <ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=Gender, Sexuality, Decolonization: South Asia in the World Perspective|last=Shroff|first=Sara|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=9781000330199|editor-last=Roy|editor-first=Ahonaa|chapter=Operationalizing the "New" Pakistani Trans Gender Citizen}}</ref> अशी दुसरी संज्ञा ''खसुआ'' (खसुआ) किंवा ''खुसारा'' (खुसरा) आहे.  सांस्कृतिक आणि भाषिकदृष्ट्या वैविध्यपूर्ण भारतीय उपखंडातील अनेक संज्ञा समान लिंग किंवा लिंग श्रेणी दर्शवतात. हे ढोबळ समानार्थी शब्द असले तरी, प्रादेशिक सांस्कृतिक फरकांमुळे ते वेगळे ओळख म्हणून अधिक चांगल्या प्रकारे समजले जाऊ शकतात. [[उडिया भाषा|ओडियामध्ये]], हिजडा ''हिंजडा'', ''हिंजडा'' किंवा ''नपुंसका'' म्हणून ओळखला जातो, [[तेलुगू भाषा|तेलगूमध्ये]] ''नपुंसकुडू'' ( {{Lang|te|నపుంసకుడు}} ), ''कोज्जा'' ( {{Lang|te|కొజ్జ}} ) किंवा ''माडा'' ( {{Lang|te|మాడ}} ), [[तमिळ भाषा|तमिळमध्ये]] ''अली'', ''अरवन्नी'', ''अरवणी'' किंवा ''अरुवाणी'' (बहुतेक वेळा अपमानास्पद मानले जाते, आणि ''थिरुनंगाई'' ( {{Lang-ta|திருநங்கை|tirunaṅkai}} ) सारख्या व्यापक ट्रान्स आयडेंटिटीसाठी हिजरा ही संकल्पना नाकारून सामुदायिक अटींद्वारे बदलले जाते. ; "आदरणीय स्त्री"), ''थिरुनाम्बी'' ( {{Lang-ta|திருநம்பி|tirunampi}} ; "आदरणीय माणूस") आणि ''थिरुनार'' ( {{Lang-ta|திருனர்|tiruṉar}} ; "आदरणीय व्यक्ती") ट्रान्स स्त्री, पुरुष आणि व्यक्तीसाठी अनुक्रमे), <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Nataraj|first=Shakthi|year=2019|title=Trans-formations: Projects of Resignification in Tamil Nadu’s Transgender Rights Movement|url=https://escholarship.org/uc/item/6ws8m6pq}}</ref> [[पंजाबी भाषा|पंजाबीमध्ये]] ''खुसरा'' किंवा ''झांखा'' म्हणून, [[कन्नड भाषा|कन्नडमध्ये]] ''मंगलमुखी'' (ಮಂಗಳಮುಖಿ) किंवा ''छक्का'' (ಚಕ್ಕ), [[सिंधी भाषा|सिंधीमध्ये]] ''पावा'' आणि [[गुजराती भाषा|गुजरातीमध्ये]] ''पावा'' (खद्र) म्हणून ). [[बंगाली भाषा|बंगाली भाषेत]] हिजडा हिजडा, ''हिजरा'', ''हिजला'', ''हिजरे'', ''हिजरा'', किंवा ''हिजरे'' असे ''म्हणतात'' .  [[कोकणी भाषा|कोकणी]] भाषेत त्यांना हिज्ड्डेम / हिज्डो म्हणून ओळखले जाते. उत्तर भारतात, देवी बहुचरा मातेची पूजा ''पावैया'' (पावळ्या) द्वारे केली जाते. दक्षिण भारतात, [[रेणुका]] देवीमध्ये एखाद्याचे लिंग बदलण्याची शक्ती असल्याचे मानले जाते. स्त्री वेशातील पुरुष भक्त ''जोगप्पा'' म्हणून ओळखले जातात. ते हिजड्यांप्रमाणेच भूमिका करतात, जसे की जन्म समारंभ आणि विवाहसोहळ्यात नृत्य आणि गाणे. {{Sfn|Bradford|1983|pp=307–22}} कोठी (किंवा ''कोटी'' ) हा शब्द थायलंडच्या ''[[कोथी (लिंगभाव)|काथोई]]'' सारखाच संपूर्ण भारतभर सामान्य आहे, जरी कोठी बहुतेक वेळा हिजड्यांपासून ओळखल्या जातात. कोथ्यांना स्त्रीलिंगी पुरुष किंवा मुले म्हणून ओळखले जाते जे पुरुषांसोबत लैंगिक संबंधात स्त्रीलिंगी भूमिका घेतात, परंतु हिजडा सामान्यतः ज्या समाजात राहतात अशा हेतुपुरस्सर समाजात राहत नाहीत. याव्यतिरिक्त, सर्व कोठ्यांनी हिजडा बनण्यासाठी दीक्षा संस्कार किंवा शरीर सुधारण्याच्या पायऱ्या पार केल्या नाहीत. {{Sfn|Reddy|Nanda|1997}} स्थानिक समतुल्यांमध्ये ''दुरानी'' ( [[कोलकाता]] ), ''मेनका'' ( [[कोची|कोचीन]] ), ''मेटी'' (नेपाळ), आणि ''झेनाना'' (पाकिस्तान) यांचा समावेश होतो. हिजरा इंग्रजीत "नपुंसक" किंवा "हर्माफ्रोडाईट" म्हणून भाषांतरित केले जात असे, {{Sfn|Nanda|1999}} जरी एलजीबीटी इतिहासकारांनी किंवा मानवाधिकार कार्यकर्त्यांनी त्यांना [[पारलिंगी|ट्रान्सजेंडर]] म्हणून समाविष्ट करण्याचा प्रयत्न केला. <ref name="Towle Morgan 2002">{{जर्नल स्रोत|last=Towle|first=Evan B.|last2=Morgan|first2=Evan|date=October 2002|title=Romancing the Transgender Native: Rethinking the Use of the "Third Gender" Concept|journal=GLQ: A Journal of Lesbian and Gay Studies|volume=8|pages=469–497|doi=10.1215/10642684-8-4-469}}</ref> भारताच्या [[सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (भारत)|सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालयाच्या]] ट्रान्सजेंडर तज्ञ समितीने ऑक्टोबर २०१३ ते जानेवारी २०१४ दरम्यान आयोजित केलेल्या बैठकांच्या मालिकेत, हिजडा आणि इतर ट्रान्स कार्यकर्त्यांनी "नपुंसक" हा शब्द सरकारी कागदपत्रांमध्ये वापरण्यापासून बंद करावा, असे सांगितले. एक संज्ञा ज्याद्वारे समुदाय ओळखतात. == लिंग आणि लैंगिकता == === ब्रिटिश वसाहतवाद आणि हिजडाविरोधी मोहीम (१८५८-१९४७) === [[चित्र:Hijra_and_companions_in_Eastern_Bengal.jpg|इवलेसे| १८६० मध्ये पूर्व बंगालमधील हिजडा आणि साथीदार]] १८५० च्या दशकात [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश राजवटीपासून]], वसाहती अधिकाऱ्यांनी हिजड्यांचे निर्मूलन करण्यासाठी विविध धोरणे आखली, ज्यांना ते "सार्वजनिक शालीनतेचा भंग" म्हणून पाहत होते. {{Sfn|Preston|1987|p=371–87}} इंग्रजांनी हिजड्यांना "नैतिक परिवर्तन" आणि आत्मसात करण्यास असमर्थ मानले आणि म्हणून त्यांना निर्मूलन धोरणांच्या अधीन केले. १८५० मध्ये, हिजड्यांना [[भारतीय दंड संहिता|भारतीय दंड संहितेच्या]] कलम ३७७ च्या अधीन केले गेले ज्याने ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना फक्त अस्तित्त्वात असलेल्या हिजड्यांवर खटला चालवण्याची परवानगी दिली. कलम ३७७ अंतर्गत त्यांना आधीच गुन्हेगार ठरवण्यात आले असले तरीही, १८६१ मध्ये, उत्तर-पश्चिम प्रांत (NWP)च्या अधिकाऱ्यांनी हिजड्यांविरुद्ध 'विशेष कायदा' लागू करण्याचा प्रयत्न केला. {{Sfn|Hinchy|2019}} १८७० पर्यंत, 'हिजडा समस्या' सोडवण्यासाठी विशेष कायद्याच्या अंमलबजावणीच्या विरोधात कोणत्याही उच्च पदावरील ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी युक्तिवाद केला नाही, त्यामुळे संपूर्ण [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडात]] हिजडाविरोधी हिंसक मोहीम मजबूत झाली. {{Sfn|Hinchy|2019}} हिजडाविरोधी कायदे करण्यात आले; तर, निर्वाणी बेकायदेशिर करण्यात आली, जरी निर्वाणि हिजडा समाजाचा मध्यवर्ती भाग (जरी समुदाय सदस्यत्वासाठी आवश्यक नसला तरी) बेकायदेशीरपणे निर्बंध घालणारा कायदा कायम ठेवण्यात आला होता, जरी त्याची क्वचितच अंमलबजावणी झाली. हिजड्यांचा गुन्हेगारी जमाती कायदा (१८७१) मध्ये समावेश करण्यात आला आणि त्यांना "गुन्हेगार जमात" मानले गेले, ज्याची आता अनिवार्य नोंदणी, कडक देखरेख आणि कलंक लावण्यात आले आहेत. {{Sfn|Reddy|2010}} {{Sfn|Hinchy|2019}} आर्थिक खर्चामुळे, जे भारतातील ब्रिटिश वसाहतवादामागील मुख्य प्रेरणा होते, हिजडा आणि इतर तथाकथित "गुन्हेगार जमाती" वसाहतवादी समाजापासून एकत्रितपणे वेगळे होऊ शकले नाहीत. ब्रिटिश लेफ्टनंट-गव्हर्नर एडमंड ड्रमंड (१८१४-१८९५) यांनी हिजडाविरोधी मोहिमेला "शमन" आणि "विलुप्त होणे" आवश्यक प्रकल्प म्हणून तयार केले. हिजड्यांचे कायमचे निर्मूलन करण्याच्या आशेने समुदायांवर सखोल पाळत ठेवण्याचे डावपेच आखले गेले. {{Sfn|Hinchy|2019}} मूल काढून टाकण्याचे प्रकल्प, जे ब्रिटिश साम्राज्यात इतरत्र सुरू झाले होते, जसे की वसाहती ऑस्ट्रेलियात श्वेत स्थायिक समाजात सामील होण्यासाठी आदिवासी मुलांना सक्तीने काढून टाकणे, १९११ मध्ये अधिकृतपणे सर्व 'गुन्हेगारी जमाती'साठी भारतात आणले गेले. गुन्हेगारी जमाती कायदा (१८७१) पास झाल्यापासून हिजड्यांविरुद्ध मूल काढून टाकणे हे आधीपासूनच प्रचलित होते, कारण दीक्षा रोखून ''हिजडा'' समुदायांचा नाश करण्यास सुरुवात केली होती, कारण प्रबळ वसाहतवादी कथा अशी होती की सर्व हिजडा मुलांना "अपहरण आणि गुलाम बनवले गेले" होते. {{Sfn|Hinchy|2019|pp=95-109}} जेसिका हिन्ची नोंदवतात की वसाहती काळात हिजड्यांना निर्मूलन-उन्मुख डावपेच हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|युनायटेड स्टेट्स]] आणि [[ऑस्ट्रेलिया]] यांसारख्या ब्रिटिश वसाहतींमध्ये 'उन्मूलनाचे तर्क' म्हणतात त्याशी तुलना करता येते. नवीन स्पेन (१५३५-१८२१)च्या स्थापनेच्या शतकांपूर्वी तृतीय लिंग लोकांविरुद्ध [[स्पॅनिश साम्राज्य|स्पॅनिश वसाहती अधिकाऱ्यांनी]] अंमलात आणलेल्या जॉयविरोधी मोहिमा. {{Sfn|Hinchy|2019|pp=109-112}} == सामाजिक स्थिती आणि आर्थिक परिस्थिती == [[चित्र:Separate toilets for three genders.jpg|इवलेसे| भारतातील पुरुष, महिला आणि हिजडा सार्वजनिक शौचालये]] === माहितीपट === * ''लेडीबॉईज (1992)'' * ''मिडल सेक्‍स'' (एचबीओ डॉक्युमेंटरीमध्‍ये आधुनिक हिजडा वरील सेगमेंटचा समावेश आहे) (2005) * ''शबनम मौसी'' (2005) राजकारणी शबनम मौसी यांच्या जीवनावर आधारित. * गल्ली, प्राचीन काळातील फ्रिगियन देवी सिबेलेचे षंढ पुजारी * थायलंडमधील लिंग ओळख * भारतात समलैंगिकता * Kathoey, एक वेगळा ट्रान्सजेंडर गट. * पाकिस्तानमध्ये LGBT अधिकार * ट्रान्सजेंडर-संबंधित विषयांची सूची * मिस ट्रान्सक्वीन इंडिया, ट्रान्सजेंडर महिलांसाठी एक सौंदर्य स्पर्धा * Muxe, झापोटेक ट्रान्सजेंडर महिला (मेक्सिको). * नुलो * तामिळनाडूमध्ये ट्रान्सजेंडर अधिकार * ट्रान्सव्हेस्टिझम * दोन-आत्मा == संदर्भ == === नोंदी === {{संदर्भयादी|group="n"}} === उद्धरण === === संदर्भग्रंथ === * {{जर्नल स्रोत|last=Agrawal|first=Anuja|year=1997|title=Gendered Bodies: The Case of the 'Third Gender' in India|url=https://archive.org/details/contributions-to-indian-sociology_july-december-1997_31_2/page/273|journal=[[Contributions to Indian Sociology]]|volume=31|issue=2|pages=273–297|doi=10.1177/006996697031002005}} * {{जर्नल स्रोत|last=Artola|first=George|date=1975|title=The Transvestite in Sanskrit Story and Drama|journal=Annals of Oriental Research|issue=25|pages=56–68}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=uMJHDQAAQBAJ&q=hijra%20third%20gender&pg=PA70|title=Being Transgender: What You Should Know|last=Bevan|first=Thomas E.|date=2016|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781440845253}} * {{जर्नल स्रोत|last=Bradford|first=Nicholas J.|date=1983|title=Transgenderism and the Cult of Yellamma: Heat, Sex, and Sickness in South Indian Ritual|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-anthropological-research_fall-1983_39_3/page/307|journal=Journal of Anthropological Research|volume=39|issue=3|pages=307–322|doi=10.1086/jar.39.3.3629673|jstor=3629673}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=G1fokQEACAAJ|title=The Kama Sutra: The Classic Translation of 1883 by Sir Richard Burton|last=Burton|first=Richard|date=1883|ref={{harvid| Kama Sutra, 1883 Richard Burton translation}}}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Sexual Nature/Sexual Culture|last=Cohen|first=L|date=1995|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226001821|editor-last=Abramson|editor-first=Paul R.|chapter=The Pleasures of Castration: the postoperative status of hijras, jankhas and academics|editor-last2=Pinkerton|editor-first2=Steven D.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=yl7gQ18B93cC}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=pi8bDgAAQBAJ&q=Hijra%20transgender%20eunuch%20intersex&pg=PA189|title=Affirmative Counseling with LGBTQI+ People|date=2017|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781119375494|editor-last=Ginicola|editor-first=Misty M.|editor-last2=Smith|editor-first2=Cheri|editor-last3=Filmore|editor-first3=Joel M.}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Gender across languages: the linguistic representation of women and men|last=Hall|first=Kira|date=2001|publisher=J. Benjamins|isbn=9789027268860|editor-last=Hellinger|editor-first=Marlis|chapter=Unnatural' Gender in Hindi|editor-last2=Bussmann|editor-first2=Hadumod|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5_HtAAAAMAAJ}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Governing Gender and Sexuality in Colonial India: The Hijra, c.1850–1900|last=Hinchy|first=Jessica|publisher=Cambridge University Press|year=2019|isbn=9781108492553}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=60kWDAAAQBAJ&q=Hijra%20transgender%20eunuch&pg=PA171|title=Sexual Orientation and Transgender Issues in Organizations: Global Perspectives on LGBT Workforce Diversity|date=2016|publisher=Springer|isbn=9783319296234|editor-last=Köllen|editor-first=Thomas}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=zZIvBwAAQBAJ&q=thatta&pg=PA694|title=Asia in the Making of Europe, Volume III: A Century of Advance. Book 2, South Asia|last=Lach|first=Donald|date=1998|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0226466972}} * {{जर्नल स्रोत|last=Nanda|first=Serena|author-link=Serena Nanda|date=1985|title=The hijras of India: cultural and individual dimensions of an institutionalized third gender role|url=https://archive.org/details/journal-of-homosexuality_summer-1985_11_3-4/page/35|journal=Journal of Homosexuality|volume=11|issue=3–4|pages=35–54|doi=10.1300/J082v11n03_03|issn=0091-8369|pmid=4093603}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Deviance: Anthropological Perspectives|last=Nanda|first=Serena|date=1991|publisher=Bergin & Garvey|isbn=9780897892049|editor-last=Freilich|editor-first=Morris|chapter=chpt. 7. Deviant careers: the hijras of India|editor-last2=Raybeck|editor-first2=Douglas|editor-last3=Savishinsky|editor-first3=Joel S.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Q0BE1WOXVD8C}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Third sex, third gender: beyond sexual dimorphism in culture and history|last=Nanda|first=Serena|date=1996|publisher=Zone Books|isbn=9780942299823|editor-last=Herdt|editor-first=Gilbert H.|chapter=Hijras: An Alternative Sex and Gender Role in India|chapter-url=https://books.google.com/books?id=dlI91F_FHSYC}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=K1sbAAAAYAAJ&q=0534509037|title=Neither Man Nor Woman: The Hijras of India|last=Nanda|first=Serena|date=1999|publisher=Wadsworth Publishing Company|isbn=9780534509033}} * {{जर्नल स्रोत|last=Narrain|first=Siddharth|date=October 2006|title=In a twilight world|url=http://www.frontlineonnet.com/fl2021/stories/20031024002509800.htm|journal=Frontline|volume=20|issue=21|archive-url=https://web.archive.org/web/20061021143028/http://www.frontlineonnet.com/fl2021/stories/20031024002509800.htm|archive-date=2006-10-21}} * {{जर्नल स्रोत|last=Preston|first=Laurence W.|date=1 April 1987|title=A Right to Exist: Eunuchs and the State in Nineteenth-Century India|url=https://www.researchgate.net/publication/231903575|journal=Modern Asian Studies|volume=21|issue=2|pages=371–387|doi=10.1017/S0026749X00013858}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=XV5iBV_pYm0C&q=chhakka%20hijra&pg=PA61|title=Marriage and Family: In Diverse and Changing Scenario|last=Ratra|first=Amiteshwar|date=2006|publisher=Deep & Deep Publications|isbn=9788176297585}} * {{जर्नल स्रोत|last=Reddy|first=Gayatri|year=2003|title='Men' Who Would Be Kings: Celibacy, Emasculation, and the Re-Production of Hijras in Contemporary Indian Politics|url=https://archive.org/details/sim_social-research_spring-2003_70_1/page/163|journal=Social Research|volume=70|issue=1|pages=163–200}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=SyqTnL9jTFoC&q=Criminal%20Tribes%20Act&pg=PA26|title=With Respect to Sex: Negotiating Hijra Identity in South India|last=Reddy|first=Gayatri|publisher=University of Chicago Press|year=2010|isbn=9780226707549}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Gender in Cross-cultural Perspective|last=Reddy|first=Gayatri|last2=Nanda|first2=Serena|date=1997|publisher=Prentice Hall|isbn=9780135336137|editor-last=Brettell|editor-first=Caroline|chapter=Hijras: An "Alternative" Sex/Gender in India|editor-last2=Sargent|editor-first2=Carolyn Fishel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=OIMEAQAAIAAJ}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=8s6iDgAAQBAJ&q=Hijra%20transgender%20eunuch%20intersex&pg=PT132|title=CultureShock! India|last=Seow|first=Lynelle|date=2017|publisher=Marshall Cavendish International Asia Pte Ltd|isbn=9789814771986}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=jgRCDwAAQBAJ&pg=RA2-PA87|title=Women's Lives around the World: A Global Encyclopedia [4 volumes]|date=2017|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781610697125|editor-last=Shaw|editor-first=Susan M.|editor-last2=Barbour|editor-first2=Nancy Staton|editor-last3=Duncan|editor-first3=Patti|editor-last4=Freehling-Burton|editor-first4=Kryn|editor-last5=Nichols|editor-first5=Jane}} * {{जर्नल स्रोत|last=Sweet|first=Michael J.|last2=Zwilling|first2=Leonard|date=1993|title=The First Medicalization: The Taxonomy and Etiology of Queerness in Classical Indian Medicine|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-sexuality_1993-04_3_4/page/590|journal=Journal of the History of Sexuality|volume=3|issue=4|pages=590–607|jstor=3704394|pmid=11623132}} * {{स्रोत बातमी|last=Usmani|first=Basim|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/jul/18/pakistan-transgender-hijra-third-sex|title=Pakistan to register 'third sex' hijras|date=18 July 2009|work=The Guardian}} * {{जर्नल स्रोत|last=Venkat|first=Vidya|date=February 2008|title=Transgender persons are finally getting their due with the Tamil Nadu government announcing a welfare board for them.|url=https://www.frontline.in/static/html/fl2504/stories/20080229607610000.htm|journal=Frontline|volume=25|issue=4}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Perspectives on Arabic Linguistics XVII-XVIII: Papers from the Seventeenth and Eighteenth Annual Symposia on Arabic Linguistics|last=Zanned|first=Lahzar|date=2005|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=978-9027247810|editor-last=Alhawary|editor-first=Mohammad T.|chapter=Root formation and polysemic organization|editor-last2=Benmamoun|editor-first2=Elabbas|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Aq7Q_HiLUSYC}} == पुढील वाचन == * अहमद, मोना आणि दयानिता सिंग (छायाचित्रकार). ''मी स्वतः मोना अहमद'' . स्कॅलो पब्लिशर्स, 15 सप्टेंबर 2001.{{ISBN|3-908247-46-2}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/3-908247-46-2|3-908247-46-2]] * बक्षी, संदीप. "हिजरा आणि ड्रॅग क्वीन्सचे तुलनात्मक विश्लेषण: द सबव्हर्सिव्ह पॉसिबिलिटीज अँड लिमिट्स ऑफ पॅरेडिंग इफेमिनसी अँड निगोशिएटिंग मर्दानी." एड. स्टीफन हंट, पूर्वेचे धर्म. सरे: अॅशगेट, 2010. * गॅनन, शेन पॅट्रिक. ''हिजरा भाषांतरित करणे: भारतातील ब्रिटिश साम्राज्याची प्रतिकात्मक पुनर्रचना'' . पीएचडी प्रबंध. अल्बर्टा विद्यापीठ, 2009. * जाफरी, झिया. "द इनव्हिजिबल्स: ए टेल ऑफ द हिनच ऑफ इंडिया." विंटेज, १९९८. * जामी, हुमैरा. " [https://web.archive.org/web/20090913183933/http://bangkok2005.anu.edu.au/papers/Jami.pdf पाकिस्तानमधील हिजड्यांची स्थिती आणि स्थिती (ट्रान्सजेंडर, ट्रान्सव्हेस्टाइट इ.)] ", नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ सायकॉलॉजी, कायद-ए-आझम विद्यापीठ (एनडी, 2005? ) * * खान, फारिस ए. (२०१४). "ख्वाजसारा: पाकिस्तानमध्ये 'ट्रान्सजेंडर' सक्रियता आणि पारंपारिकता." ''साउथ एशिया इन द वर्ल्ड: एन इंट्रोडक्शन'', सुसान वॉडले संपादित, 170-184. न्यू यॉर्क: रूटलेज. * कुगले, स्कॉट. ''सूफी आणि संतांचे शरीर: गूढवाद, वास्तविकता आणि इस्लाममधील पवित्र शक्ती.'' युनिव्हर्सिटी ऑफ नॉर्थ कॅरोलिना प्रेस, 2007. * मॅलॉय, रुथ लोर, मीन बालाजी आणि इतर. ''हिजडा: आम्ही कोण आहोत'' . टोरोंटो: थिंक एशिया, 1997. * पैसा, जॉन . ''लव्हमॅप्स'' इरविंग्टन पब्लिशर्स, 1988. पृष्ठ 106.{{ISBN|0-87975-456-7}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-87975-456-7|०-८७९७५-४५६-७]] * * पटेल, गीता. ''होम, होमो, हायब्रिड: लिंग भाषांतरित करणे.'' ''अ कम्पेनियन टू पोस्ट कॉलोनियल स्टडीजमध्ये'' . माल्डन एमए: ब्लॅकवेल, 2000. 410–27. * झिपफेल, इसाबेल <nowiki>'' 'हिज्रास, थर्ड लिंग' ''</nowiki> 34 छायाचित्रांसह ईबुक https://www.amazon.com/Hijras-the-third-sex-ebook/dp/B009ETN58C == बाह्य दुवे == * [http://ai.eecs.umich.edu/people/conway/TS/PUCL/PUCL%20Report.html ट्रान्सजेंडर समुदायाविरुद्ध मानवी हक्कांचे उल्लंघन] Archived , पीपल्स युनियन फॉर सिव्हिल लिबर्टीज, कर्नाटक यांच्या 2003च्या अहवालाचा सारांश * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/2007/08/begum_nawazish_ali_drag_queen.html पाकिस्तान ड्रॅग क्वीन टॉक शो होस्ट बेगम नवाजीश अली वरील ''द वॉशिंग्टन पोस्टचे'' आम्र सी. बक्षी] * [https://web.archive.org/web/20140829060300/http://www.thewe.cc/contents/more/archive/aruvani.html हिजड्यांवर बीबीसीचे लेख गोळा केले] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3080116.stm भारतातील नपुंसक हक्कांची मागणी करतात], बीबीसी न्यूझ, 4 सप्टेंबर 2003 * [https://web.archive.org/web/20050613081858/http://home.interlink.or.jp/~takeshii/ भारतीय उपमहाद्वीपातील हिज्रावरील कार्य - छायाचित्रे] ''(Archive.org वर सर्वात अलीकडील संग्रहित आवृत्तीची लिंक.'' '')'' * [https://www.straightdope.com/21342199/why-are-indian-eunuchs-warned-about-unsafe-sex भारतीय नपुंसकांना असुरक्षित सेक्सबद्दल चेतावणी का दिली जाते?] * [http://www.worldpress.org/Asia/845.cfm जागतिक प्रेस: पाकिस्तानचे हिजडा] * [http://www.sangama.org संगमा] - भारतातील अग्रगण्य हिजडा मानवाधिकार संघटना * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/668042.stm नपुंसक खासदाराने जागा घेतली – बीबीसी वर्ल्ड न्यूझ] – शबनम मौसी, हिजरा खासदार यांच्यावरील बातम्या [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] s4perk4umufmievxpmu1e09cb5v4uzl 3 140060 2704745 2704744 2026-08-23T12:03:02Z ~2026-46018-89 186599 /* महाराष्ट्र पोल्ट्री उद्योगाची सुवर्णपाने */ नवीन विभाग 2704745 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Vijay Lale}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:३७, २ एप्रिल २०१३ (IST) == महाराष्ट्र पोल्ट्री उद्योगाची सुवर्णपाने == प्राचीन वैदिक आणि रामायण महाभारत काळापासूनचा कोंबडी पालनाचा इतिहास. परसातले कोंबडी पालन ते ऑटोमॅटिक शेड पर्यंतचा पोल्ट्री उद्योगाचा संपूर्ण प्रवास. अस्सल देशी कोंबडी पासून अमेरिकेच्या ब्रॉयलर पर्यंतची रंजक कहाणी. पोल्ट्रीचा इतिहास, या उद्योगाच्या जडणघडणी चा समग्र आढावा,पोल्ट्रीधारकांच्या समस्या, त्यावरचे उपाय, पर्याय, सरकारी आणि मानवी प्रयत्न आणि बरेच काही..... महाराष्ट्रातल्या गेल्या पन्नास वर्षाचा पोल्ट्री  क्रांतीचा दस्तऐवज म्हणजे महाराष्ट्र पोल्ट्री उद्योगाची सुवर्णपाने. लेखक - पत्रकार विजय भास्कर लाळे [[विशेष:योगदान/&#126;2026-46018-89|&#126;2026-46018-89]] ([[सदस्य चर्चा:&#126;2026-46018-89|talk]]) १७:२६, २३ ऑगस्ट २०२६ (IST) == महाराष्ट्र पोल्ट्री उद्योगाची सुवर्णपाने == प्राचीन वैदिक आणि रामायण महाभारत काळापासूनचा कोंबडी पालनाचा इतिहास. परसातले कोंबडी पालन ते ऑटोमॅटिक शेड पर्यंतचा पोल्ट्री उद्योगाचा संपूर्ण प्रवास. अस्सल देशी कोंबडी पासून अमेरिकेच्या ब्रॉयलर पर्यंतची रंजक कहाणी. पोल्ट्रीचा इतिहास, या उद्योगाच्या जडणघडणी चा समग्र आढावा,पोल्ट्रीधारकांच्या समस्या, त्यावरचे उपाय, पर्याय, सरकारी आणि मानवी प्रयत्न आणि बरेच काही..... महाराष्ट्रातल्या गेल्या पन्नास वर्षाचा पोल्ट्री  क्रांतीचा दस्तऐवज म्हणजे महाराष्ट्र पोल्ट्री उद्योगाची सुवर्णपाने. लेखक - पत्रकार विजय भास्कर लाळे [[विशेष:योगदान/&#126;2026-46018-89|&#126;2026-46018-89]] ([[सदस्य चर्चा:&#126;2026-46018-89|talk]]) १७:३३, २३ ऑगस्ट २०२६ (IST) tjijy9uzpngtct0ym6de0c9y2eg07qm 0 140461 2704823 2473340 2026-08-23T19:05:51Z ~2026-46269-85 186610 2704823 wikitext text/x-wiki {{लेख उल्लेखनीयता}} {{संदर्भहीन लेख}} ;बृहन्महाराष्ट्रातील (आता स्वतंत्र अस्तित्त्व नसलेली) मराठी संस्थाने: * औंध (सातारा) * अक्कलकोट * अहमदनगर * सेंदुरसना * इचलकरंजी * इंदूर * कोल्हापूर * कुरुंदवाड (थोरली पाती, धाकटी पाती) * ग्वाल्हेर * माळशिरस * * जंजिरा * जत * जमखिंडी * जव्हार * झाबुआ * झांशी * तंजावर * देवास (थोरली पाती, धाकटी पाती) * धार * नागपूर * फलटण * बडौदा * बावडा * भोर * मांडवा * मिरज * मुधोळ * राजनांदगाव * विजापूर * सांगली * सातारा * सावंतवाडी * हैदराबाद पहा : [[मराठी संस्थाने]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] br6kcspolf4elv0n0skcvzwrgnbfss5 2705112 2704823 2026-08-24T06:30:07Z ~2026-45995-63 186625 2705112 wikitext text/x-wiki {{लेख उल्लेखनीयता}} {{संदर्भहीन लेख}} ;बृहन्महाराष्ट्रातील (आता स्वतंत्र अस्तित्त्व नसलेली) मराठी संस्थाने: * औंध (सातारा) * रेणापूर(राजे हाके) * अक्कलकोट * अहमदनगर * सेंदुरसना * इचलकरंजी * इंदूर * कोल्हापूर * कुरुंदवाड (थोरली पाती, धाकटी पाती) * ग्वाल्हेर * माळशिरस * * जंजिरा * जत * जमखिंडी * जव्हार * झाबुआ * झांशी * तंजावर * देवास (थोरली पाती, धाकटी पाती) * धार * नागपूर * फलटण * बडौदा * बावडा * भोर * मांडवा * मिरज * मुधोळ * राजनांदगाव * विजापूर * सांगली * सातारा * सावंतवाडी * हैदराबाद पहा : [[मराठी संस्थाने]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] iujp5vg88t154b3k0896e773tsbqk9y 0 142258 2705049 2585796 2026-08-24T05:11:52Z ~2026-46136-50 186621 2705049 wikitext text/x-wiki '''संत विसोबा खेचर''' {{माहितीचौकट हिंदू संत| नाव=संत विसोबा खेचर | मूळ_पूर्ण_नाव=विश्वनाथ महामुनी ( सोनार )| उपास्यदैवत=पूर्वीचे शिव नंतर [[विठ्ठल]]| गुरू=चांगदेव नंतर मुक्ताई| शिष्य=[[नामदेव |संत नामदेव महाराज]].| पंथ=[[वारकरी]], वैष्णव संप्रदाय| साहित्यरचना=षडूस्थळी व अभंग रचना| भाषा=मराठी| कार्य=समाज उद्धार| वडील_नाव=| आई_नाव=}} हे [[ नामदेव|संत नामदेवांचे]] गुरू होते. शैवागमा वरती 'षट्स्थल' हा ग्रंथ व अनेक अभंग रचना विसोबा खेचर यांनी केलेल्या आहेत. संत विसोबा खेचर हे मुळचे छ.संभाजीनगर जिल्ह्यातील मुंगी पैठण गावचे नाईक किंवा सराफ. ते मुळ पांचाळ सुवर्णकार समाजातील होते. त्यांचे मुळ नाव विश्वनाथ महामुनी ( सोनार ) असे होते. विसा सोनार असा ही उल्लेख आढळतो. त्यांनी लिहिलेल्या षट्स्थळ वा षडूस्याथळी या शैवागम ग्रंथात स्वतः ते सांगतात आणि विश्व ब्राह्मण वा शैव ब्राह्मण व विश्वकर्मांचा आचार्य असल्याचा उल्लेख करतात. परंतु काही लोक त्यांना लिंगायत जंगम, ब्राह्मण, चाटी, शिंपी समाजाचे समजतात. मुंगी गाव सोडून ते अलंकापुर ( आळंदी ) येथे चाटीचा ( कपडे विकण्याचा ) व्यवसाय करू लागले. संत ज्ञानदेवांना मांडे भाजण्यासाठी मडके मिळू दिले नाही. संत ज्ञानदेवांचा अधिकार कळाल्यानंतर संत मुक्ताईंचा उपदेश घेऊन जुनाट शैव पीठ अमर्दकपुर म्हणजे आत्ताचे ज्योतिर्लिंग औंढे नागनाथ येथे वात्स्व्य करू लागले. याचं ठिकाणी संत नामदेवांना गुरू मंत्र दिला. शैव नाथ पंथातील नागनाथा वा चांगदेवा कडून जंगम दिक्षा, संत चांगदेवाकडून योग दिक्षा प्राप्त केल्या होत्या. ते मुळात शैव होते नंतर वारकरी संप्रदायाशी संबंध आला. रा. चि. ढेरे यांनी विसोबा खेचर विरचित षट्‌स्थल पुस्तकात विसोबा हे पांचाळांमधील सोनार समाजाचे होते असे दाखवून दिले आहे. त्यासाठी त्यांनी शिल्पशास्त्र या ग्रंथाचा आधार घेतला आहे. संत नामदेवांच्या अभंगातून उपलब्ध संदर्भाच्या आधारे असे म्हणता येते की बारा ज्योतिर्लिंगांच्या यादीतील आठवे प्रसिद्ध स्थान औंढ्या नागनाथ हे विसोबांचे मूळ गाव असावे. औंढ्या नागनाथ हे पंढरपूरापासून ३६६ किलोमीटर दूर हिंगोली जिल्ह्यात आहे. संत नामदेवांनी तिथे जाऊन विसोबांची भेट घेतली तेव्हा ते मंदिरातील शिवलिंगावर पाय ठेवून निवांत झोपले होते. त्यांना विचारल्यावर ते उत्तरले ‘जिथे देव नाही तिथे माझे पाय उचलून ठेव’. यावर विचार करताना नामदेवांना साक्षात्कार झाला, ‘देवाविण ठाव रिता कोठे’. या घटनेने डोळे उघडलेल्या नामदेवांना विसोबांनी सर्वव्यापी निर्गुण निराकार परमेश्वराची जाणीव करून दिली. त्यामुळेच नामदेवांनी आपल्या अनेक अभंगातून विसोबांचा कृतज्ञतापूर्वक उल्लेख केलेला आढळतो. पुढे ‘द्वादशीचे गावी जाहला उपदेश’ असे नामदेवांनी म्हणले आहे. द्वादशीचे गाव म्हणजे बार्शी होय. या बार्शी (जि. सोलापूर) येथे विसोबांची समाधी आहे. ही समाधी शके १२३१ (सन १३०९) मध्ये घेण्यात आली. तेरावे शतक वारकरी संप्रदायातील आद्यसंत. महान योगी. खेचर हे आडनाव नव्हे. देह आकाशगमन करण्याइतका हलका, तरल करण्याची सिद्धी प्राप्त असलेला योगी म्हणजे खेचर. योगमार्गात खेचरी मुद्रेला विशेष महत्त्व असते. त्या टप्प्यावर पोहोचलेला, खेचरी विद्या प्राप्त असल्याने त्यांना खेचर हे उपाख्य प्राप्त झाले. खेचर म्हणजे गाढव, योगी, मुक्त पुरुष. या अर्थाने खेचर हे उपनाम मिळाले असावे. विसोबांची ज्ञाती व व्यवसाय याबाबत मतभिन्नता आहे. संतचरित्रकार महिपतींच्या भक्तविजय ग्रंथात ते चाटी म्हणजे कापडव्यापार करणारे ब्राह्मण मानले आहेत. आंबेजोगाई येथील दत्तसंप्रदायी कवी दासो दिगंबर यांच्या संतविजय ग्रंथात विसोबा खेचर जाण | राहे मुंगीमाजी आपण | ख्रिस्तीचा उदीम करून | काळक्रमण करितसे | असा उल्लेख आहे. ख्रिस्ती म्हणजे सावकारी करणारा व्यापारी. परंतु याबाबत विश्वसनीय माहिती हाती लागत नाही. जेव्हा जेव्हा दुष्काळ पडत असते तेव्हा तेव्हा विसोबा सराफांच्या जवळ जे काही असेल ते दुष्काळपीड़ितांना वाटून देत. असे असूनही अनेक लोक भुकेने प्राण सोडत. विसोवांनी विचार केला की माझी एवढी पत आहे की मला कुणीही कर्ज देईल. का न कर्ज काढून भुकेल्यांचे पोट भरू? जेव्हा अकाल संपेल तेव्हा ते कर्ज फेडता येईल. त्यांच्या पत्नीलाही हा विचार पसंत पडला. विसोवांनी एका पठाणाकडून कर्ज घेतले, आणि त्यातून अन्न विकत घेऊन ते भुकेलेल्यांना वाटू लागले. कुणीतरी चुगली केली आणि पठाणाला विसोवा दिवाळखोर झाल्याची बातमी कळवली. पठाण बिथरला आणि त्याने विसोवा सराफांना सात दिवसाच्या आत कर्जाची परतफेड करायला सांगितले. मुसलमानी राजवटीत पठाणांचेच म्हणणॆे ऐकले जात असे, न्याय वगैरे काही नव्हता. विसोवा सराफांच्याकडे काहीच नव्हते, ते कुठून कर्ज फेडणार? जेव्हा कर्ज चुकवण्याची काहीही व्यवस्था होऊ शकली नाही, तेव्हा पठाण विसोवा सराफांवर क्रूर अत्याचार करून त्यांना अपमानित करू लागला. विसोवांनी सर्व मुकाटपणे सहन केले. ते फक्त एवढेच सांगत की 'मी आपले कर्ज घेतले आहे, जेव्हा जमेल तेव्हा मी ते सव्याज फेडीन.' विसोवा सराफांचे हाल पाहून विसोवांच्या मुनीमाने आपली सर्व स्थावर मालमत्ता विकून व जवळची सर्व पुंजी देऊन पठाणाचे कर्ज फेडले. त्यानंतर तो मुनीम विसोवा सराफांच्या साथीने परोपकार करू लागला आणि ईश्वर भक्तीत रममाण झाला. महिपतबुवा ताहराबादकर यांनी विसोवा सराफांचे ओवीबद्ध चरित्र लिहिले आहे. विसोबा खेचर लिखित शडूस्छळी (षट्‌स्थळ) ग्रंथाच्या हस्तलिखिताचा शोध ज्येष्ठ संशोधन रा.चि.ढेरे यांना सासवड येथील सोपानदेव समाधी मंदिरातील कागदपत्रांच्या गठोळ्यात १९६९ मध्ये लागला. या ग्रंथात विसोबा खेचरांची गुरुपरंपरा आदिनाथ – मत्येंद्रनाथ – गोरक्षनाथ – मुक्ताई – चांगा वटेश्र्वर – कृष्णनाथ (रामकृष्णनाथ) – खेचर विसा अशी आलेली आहे. या परंपरेतील मुक्ताई म्हणजे ज्ञानेश्वरभगिनी मुक्ताबाई नव्हे. या ६७७ ओवीसंख्या व तीन अध्याय (विभाग) असलेल्या ग्रंथात वीरशैव तत्त्वज्ञानाचे दर्शन घडते. त्यामुळे वीरशैव लिंगायतांमध्ये या ग्रंथाला महत्त्व आहे. श्री नामदेव महाराज गाथामध्ये विसोबांचे दोन अभंग आढळतात. विसोबा- नामदेवांचे नाते गुरुशिष्यापेक्षा सख्यत्वाचे / मित्रत्वाचे अधिक असल्याचे जाणवते. जरी नामदेवांनी विसोबांचा काही अभंगात आदरपूर्वक गुरू म्हणून उल्लेख केला असला, तरी त्यांनी विसोबांचा योगमार्ग स्वीकारलेला नाही. उलट विसोबाच पुढे वारकरी संप्रदायाचा एक भाग झालेले आढळतात. विसोबा खेचर आणि नामदेव यांची भेट पंढरपूर तालुक्यातील कोर्टी येथील श्री सप्तकोटेश्वर मंदिरातील शिवपिंडी संत नामदेव महाराज यांची भेट झाली काही ठिकाणी औंढा नागनाथ या ठिकाणी सांगतात. पांडुरंगाच्या सांगण्याप्रमाणे नामदेव महाराज विसोबा खेचर यांना भेटण्यासाठी गेले. ते एका ज्योतिर्लिंग मंदिरात त्यांचे सद्गुरू विसोबा खेचर पाय पसरून बसले होते. त्यांची अवस्था स्वीकार वृद्ध पुरुषाप्रमाणे होती. ज्यांच्या अंगाला ठिकाणी जखमा झाल्या होत्या आणि त्यातून पू वाहत होता. त्यांच्या अंगावर असलेल्या सर्व जखमां वरून माशा फिरत होत्या. तसेच त्यांच्या अंगातून दुर्गंधी सुटली होती. पायात तेलाने मढवलेल्या वाहना असून शंकराच्या पिंडीवर त्यांनी आपले चरण ठेवले होते. आपल्या भावी सद्गुरूंची अशी दुरावस्था पाहून नामदेव महाराजांना खूप दुःख झाले; पण संत विसोबा खेचर नाटकच करत होते. हे नामदेव महाराजांना माहित नव्हते. नामदेव महाराज संत विसोबा यांच्यापाशी गेले आणि म्हणाले अहो तुम्ही शंकराच्या पिंडीवर पाय ठेवून बसला आहात. चला, उठून बसा नीट त्यावर संत विसोबा खेचर नामदेव महाराजांना म्हणाले, “बाबारे काय करू? इतका देह क्षीण झाला आहे कि मी हलू शकत नाही. ती वात्रट मुला आली आणि त्यांनी माझे पाय धरले व पिंडीवर नेऊन ठेवले. पाय हलवायचे सुद्धा त्राण उरले नाहीत. त्यामुळे तूच आता माझ्यावर कृपा कर आणि जिथे पिंडी नाही तिथे माझे पाय उचलून ठेव. नामदेव महाराजांना त्यांचे बोलणे स्वभाविक वाटले आणि त्यांनी त्यांचे चरण उचलून बाजूला केले. तर तिथे पुन्हा पिंडी तयार झाली. ज्या दिशेने पाय हलवावीत त्या दिशेने पिंड निर्माण होत असे. हा सर्व चमत्कार पाहून नामदेव महाराज आश्चर्यचकित झाले. श्री सप्तकोटेश्वर मंदिराच्या परिसरात असलेल्या या शिवपिंड म्हणजे नामदेव महाराजांना संत विसोबा नि ईश्वर सर्वत्र असल्याची अनुभूती दिल्याचे पवित्र स्थान आहे. जेव्हा नामदेव महाराजांनी आश्चर्याने विसोबाकडे पाहिले, तेव्हा त्यांच्या शरीराची सर्व दुर्गंधी नाहीशी झाली होती. अगदी तप्त मुद्रांकित ब्राह्मण असे एकदम तेजस्वी शरीर नामदेव महाराजांना दिसले. संत विसोबा यांनी नामदेव महाराजांच्या मस्तकावर हात ठेवला. त्यावेळी नामदेव महाराजांना सगळीकडे पांडुरंग पांडुरंग दिसायला लागले. पांडुरंगांनी सांगितल्याप्रमाणे खरोखर हे अधिकारी पुरुष आहेत. याची खात्री पटताच नामदेव महाराजांनी ताबडतोब संत विसोबा यांचे चरण धरले आणि त्यांच्या चरणावर मस्तक ठेवून त्यांना वंदन केले. श्री नामदेव महाराज गाथेमध्ये विषयांचे दोन अभंग आपल्याला पहायला मिळतात. विसोबा नामदेवांचे नाते गुरू शिक्षणापेक्षा सदस्यत्वाचे, मित्रत्वाचे अधिक असल्याचे जाणवते. जरी नामदेवांनी काही अभंगात आदरपूर्वक गुरू म्हणून उल्लेख केला असला तरी त्यांनी विसोबांचा योग्य मार्ग स्वीकारलेला नाही. उलट विसोबा पुढे वारकरी संप्रदायाचा एक भाग झालेले आपल्याला आढळतात. {{वारकरी संप्रदाय}} [[वर्ग:वारकरी संत]] [[वर्ग:वारकरी संप्रदायातील व्यक्ती]] cbzrf05w7xyqcer0p74gsb9c10pmzg2 0 142881 2704774 2704167 2026-08-23T16:54:50Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704774 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = नीरजा | चित्र = Neerja marathi writer.jpg | कार्यक्षेत्र = [[साहित्य]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारत]]ीय | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] |वडील_नाव=[[म.सु. पाटील]]}} '''नीरजा (जन्म- २३ ऑक्टोबर १९६०)''' या एक मराठीतील कवयित्री व कथालेखिका व कांदबरीकार आहेत. त्या समीक्षक [[म.सु. पाटील]] यांच्या कन्या आहेत.त्यांच्या आईचे नाव विभावरी पाटील आहे. त्यांनी इंग्रजी विषयात एम.ए. केले आहे. गेली पस्तीस वर्षं विविध कनिष्ठ महाविद्यालयात इंग्रजीचे अध्यापन केल्यावर आता निवृत्त झालेल्या आहेत. त्या 'ग्रंथालीच्या विश्वस्त होत्या' 'सानेगुरुजी ट्रस्ट'च्या अनुवाद सुविधा केंदाच्या त्या सध्या अध्यक्ष आहेत. नीरजा यांनी ६०व्या मराठी साहित्य संमेलनात ‘व्यथा’ ही कविता वाचली होती. १९९१ मध्ये मधु मंगेश कर्णिक यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या संमेलनात सकाळी नवोदितांच्या कविसंमेलनात ‘सावित्री’ ही कविता म्हटली. ती गाजली. परीक्षक समितीत नारायण सुर्वे आणि प्र. श्री. नेरूरकर होते. त्यांनी संध्याकाळच्या निमंत्रितांच्या संमेलनात कविता वाचण्यासाठी पाच जणांची निवड केली. त्यात त्या होत्या. संध्याकाळी ‘आईस पत्र’ ह्या कवितेच्या मालिकेतील तीन कविता त्यांनी वाचल्या. त्या खूप गाजल्या. नीरजा यांचा पहिला कवितासंग्रह निरन्वय १९८७ ला आला व तेव्हापासून त्यांची एकूण १८ पुस्तके प्रकाशित झालेली आहेत. == नीरजा यांची साहित्य संपदा == === कादंबरी === थिजलेल्या काळाचे अवशेष (राजहंस प्रकाशन) (ऑगस्ट २०२२) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rajhansprakashan.com/product-details/thajallya-kalica-avashashha-thijalelya-kalache-avshesh|title=थिजलेल्या काळाचे अवशेष|last=राजहंस प्रकाशन|first=कादंबरीची माहिती|date=|year=2022|website=राजहंसप्रकाशन|publisher=राजहंस प्रकाशन|location=पुणे|publication-date=ऑगस्ट २०२२|isbn=9789395483131|issn=|url-status=live}}</ref> === काव्यसंग्रह === एकूण सहा १. निरन्वय(१९८७), २. वेणा(१९९४) ३. स्त्रीगणेशा (२००३) ४. निरर्थकाचे पक्षी(२०१०) ५. मी माझ्या थारोळ्यात(२०१५) ६. विध्वंसाच्या वेदीवर चढण्याआधी( मार्च २०२२) ==== कथासंग्रह ==== एकूण ४ १. जे दर्पणी बिंबले(२००१) २. ओल हरवलेली माती(२००६) ३. पावसात सूर्य शोधणारी माणसं(२०१२) ४. अस्वस्थ मी अशांत मी (२०१८) ===== '''ललित लेखसंग्रह''' ===== एकूण ४ १. बदलत्या चौकटी (२००७) २. चिंतनशलाका (२०१०) ३. शब्दारण्य(२०१५) ४. तळ ढवळताना(२०२४) ===== '''संपादन''' ===== एकूण ३ १. निद्राहीन रात्रीच्या कठोर कातळावर (निवडक रजनी परुळेकर)(२०११) २. मुंबईच्या कविता (२०११) ३. ऊनउतरणीवरून (निवडक अरुणा ढेरे)(२०२१) == लेख व मुलाखती == ===== लेख ===== विविध दैनिके, नियतकालिकांमध्ये त्यांचे लेख प्रकाशित होत असतात. १० जुलै २०२१ च्या लोकसत्तामध्ये ‘गद्धेपंचविशी :स्वभान देणारे अस्वस्थ दिवस!’ हा लेख प्रसिद्ध झाला होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/social-awareness-adarsh-soon-uneasy-days-of-self-consciousness-feminist-akp-94-2524208/|title=गद्धेपंचविशी : स्वभान देणारे अस्वस्थ दिवस! - Marathi News {{!}} Social Awareness Adarsh Soon Uneasy Days Of Self Consciousness Feminist Akp 94 - Latest Chaturang News at Loksatta.com|date=2021-07-10|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> १५ सप्टेंबर २०१८ च्या लोकसत्तामध्ये ‘लावायचा आहे छोटासा दिवा’ हा लेख प्रसिद्ध झाला होता. २२ जून २०१३ च्या लोकसत्तामध्ये ‘जगण्याची कविता होते’ तेव्हा हा लेख प्रसिद्ध झाला होता.<ref>{{स्रोत बातमी|last=कवयित्री|first=नीरजा|url=https://www.loksatta.com/chaturang/poem-and-story-writer-neerja-136199/|title=जगण्याची कविता होते तेव्हा|publisher=सकाळ|year=२०१३|location=पुणे}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/poem-and-story-writer-neerja-136199/|title=जगण्याची कविता होते तेव्हा - Marathi News {{!}} Poem And Story Writer Neerja - Latest Chaturang News at Loksatta.com|date=2013-06-22|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> दिव्यमराठी दैनिकात साहित्यिक संजय भास्कर जोशी यांनी नीरजा यांच्याबरोबर संवाद साधला होता. <ref>{{स्रोत बातमी|last=दिव्यमराठी|first=दैनिक|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-sanjay-joshi-article-on-literature-in-rasik-5335706-NOR.html|title=संजय भास्कर जोशी यांनी नीरजांबरोबर साधलेला संवाद|publisher=दिव्यमराठी दैनिक|year=२०१६}}</ref> ‘थिजलेल्या काळाचे अवशेष’ या कादंबरीवरील सुप्रसिद्ध समीक्षक रणधीर शिंदे यांची समीक्षा दैनिक सकाळमध्ये प्रसिद्ध झाली होती. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/saptarang/randhir-shinde-writes-thijlelya-kalache-avshesh-book-pjp78|title=अस्वस्थ वर्तमानाचं भारतचित्र|last=वृत्तसेवा|first=सकाळ|date=2023-06-18|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> सदानीरा या कविता हिंदी पत्रिकेत त्यांच्या काही कवितांचा सुनीता डागा यांनी केलेला अनुवाद प्रसिद्ध झाली आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sadaneera.com/poems-of-marathi-poet-neeraja-translated-in-hindi-by-sunita-daga/|title=मेरे मन में हर वक़्त पनपता रहता है एक पेड़|last=सदानीरा|date=2020-03-08|website=सदानीरा|language=hi-IN|access-date=2026-08-21}}</ref> === '''मुलाखती''' === '''वाहिन्यांवरील मुलाखती:''' दुरदर्शनच्या सह्याद्री वाहिनीवर त्यांच्या मुलाखती होत असतात: ३ फ्रेबुवारी २०२० माझा साहित्य प्रवास अशी मुलाखत: <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=FXn0JdAIoHY|title=माझा साहित्य प्रवास - मुलाखत|url-status=live}}</ref> १६ नोव्हेंबर २०२५ला अमृतवेल या विशेष कार्यक्रमात सर्जनशील लेखनाचा प्रवास यावर मुलाखत: <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=KjV7t22wvUM|title=सर्जनशील लेखनाचा प्रवास - मुलाखत|url-status=live}}</ref> मराठी भाषा गौरवदिनानिमित्त २७ फ्रेबुवारी २०२५ला लाभले आम्हांस भाग्य बोलतो या कार्यक्रमात नीरजा यांच्याबरोबर संवाद झाला होता. यातच त्यांची ओळख करून देताना त्यांच्या पुस्तकांचा आणि पुरस्कारांचा उल्लेख आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=3_Ox7F_zu1o|title=आम्हांस भाग्य बोलतो - संवाद|url-status=live}}</ref> ==== प्राप्त पुरस्कार ==== नीरजा यांना अनेक पुरस्कार मिळालेले आहेत. 'निरर्थकाचे पक्षी' या काव्यसंग्रहासाठी मॅजेस्टिक प्रकाशनाचा 'केशवराव कोठावळे' पुरस्कार.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/-/articleshow/7996993.cms|title=कवयित्री नीरजा यांना पुरस्कार|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> महाराष्ट्र फाऊंडेशनचा २०१३चा ललित ग्रंथ पुरस्कार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtrafoundationawards.com/project/niraja-2013/|title=नीरजा, २०१३|website=Maharashtra Foundation Awards|language=en-US|access-date=2026-08-21|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210074254/http://maharashtrafoundationawards.com/project/niraja-2013/|url-status=dead}}</ref> याशिवाय इतर पुरस्कार असे आहेत: नीरजा यांना आजवर महाराष्ट्र शासनाचे कवी केशवसुत पुरस्कार, इंदीरा संत पुरस्कार, पु. भा. भावे पुरस्कार, ताराबाई शिंदे पुरस्कार, दिवाकर कृष्ण पुरस्कार, कथाकार जी. ए. पुरस्कार, महाराष्ट्र साहित्य संस्कृती मंडळाचा यशवंतराव चव्हाण पुरस्कार, कोकण साहित्य परिषदेचा कविता राजधानी पुरस्कार, भैरूरतन दमाणी पुरस्कार, लोकमत पुरस्कार, मास्टर दीनानाथ मंगेशकर वाग्विलासिनी पुरस्कार, सार्वजनिक वाचनालय नाशिक यांचा अ.वा. वर्टी पुरस्कार, गोमंत विद्यानिकेतन यांचा कविवर्य दामोदर अच्च्युत कारे स्मृती गोमंतदेवी पुरस्कार, शिरीष पै पुरस्कार, लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे साहित्यरत्न पुरस्कार इत्यादी  २८ पुरस्कार प्राप्त झाले आहेत. २०२२ साली प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या 'थिजलेल्या काळाचे अवशेष' या पहिल्याच कादंबरीस लोकमत साहित्य पुरस्कार २०२३<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/maharashtra/lokmat-literature-award-announced-bhalchandra-nemade-announced-life-honor-14-awards-a-a309/|title='लोकमत साहित्य पुरस्कार' जाहीर; भालचंद्र नेमाडे यांना 'जीवनगौरव', १४ पुरस्कारांची घोषणा|last=author/online-lokmat|date=2023-03-19|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> तसेच या कादंबरीस सार्वजनिक वाचनालय, नाशिक यांचा धनंजय कुलकर्णी पुरस्कार तसेच जळगाव येथील स्वर्गीय दिवाकर चौधरी सर्वोत्कृष्ट कादंबरी पुरस्कार असे एकूण तीन पुरस्कार मिळाले आहेत. ==== इतर सन्मान ==== आजवर त्यांनी पहिले शिक्षक साहित्य संमेलन, मुंबई, चौथे सम्यक साहित्य संमेलन, पुणे, नववे लेखिका संमेलन, फोंडा गोवा, विदर्भ साहित्य संघातर्फे घेतलेले राज्यस्तरिय लेखिका संमेलन, नागपूर(२०१३), ४४ वे महानगरीय साहित्य संमेलन कल्याण. (२०१९), कविता महोत्सव, सह्याद्री साहित्य कला व सांस्कृतिक प्रतिष्ठान, औरंगाबाद, राज्यस्तरिय महिला साहित्य संमेलन, [[बुलढाणा]] (२०१९), निमंत्रितांचे कविसंमेलन, अखिल भारतीय साहित्य संमेलन, सासवड (२०१४), निमंत्रितांचे कवीसंमेलन, अखिल भारतीय साहित्य संमेलन, [[धाराशिव]] (२०२०), साहित्य सखीचे सहावे महिला साहित्य संमेलन, [[नाशिक]]‌ (२०२४) अशा विविध साहित्य संमेलनांचे अध्यक्षस्थान भूषविले आहे. श्री शारदा ग्रंथप्रसारक संस्था व कला, संस्कृती संचालनालय यांच्या संयुक्त विद्यमाने फोंडा येथे नववे गोमंतक महिला साहित्य संमेलन संपन्न झाले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navprabha.com/%e0%a4%ab%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%a4-%e0%a4%a4%e0%a5%82-%e0%a4%9c%e0%a4%be%e0%a4%97%e0%a5%80-%e0%a4%b9%e0%a5%8b-%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%a0%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%9d%e0%a5%8b%e0%a4%aa%e0%a5%87/|title=फक्त तू जागी हो या ठार झोपेतून! {{!}} Navprabha|last=Navprabha|date=2011-11-20|language=en-US|access-date=2026-08-21}}</ref> विविध विद्यापीठांतील अभ्यासक्रमात पुस्तकांचा समावेश आहे. == संदर्भ व टीप == <references /> [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:कवयित्री]] [[वर्ग:लेखक]] ed0lv8ru35jv6qm3ooyzhimmxd7fm9p 0 143348 2704760 1764063 2026-08-23T14:20:21Z OptimisticProvider 157302 अधिक माहिती जोडली आणि छोटे बदल केले 2704760 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ग्रँड स्लॅम स्पर्धा|2005|विंबल्डन स्पर्धा| | date=२० जून - ३ जुलै | edition=११९ | champms={{flagicon|SUI}} [[रॉजर फेडरर]] | champws={{flagicon|USA}} [[व्हीनस विल्यम्स]] | champmd={{flagicon|AUS}} स्टीफन हस / {{flagicon|RSA}} वेस्ली मूडी | champwd={{flagicon|ZIM}} [[कारा ब्लॅक]] / {{flagicon|RSA}} [[लिझेल ह्युबर]] | champxd={{flagicon|FRA}} [[मेरी पीयर्स]] / {{flagicon|IND}} [[महेश भूपती]] }} '''२००५ विम्बल्डन''' '''स्पर्धा''' ही [[युनायटेड किंग्डम|युनायटेड किंगडममधील]] [[लंडन]] येथील [[विंबल्डन|विम्बल्डनमधील]] [[ऑल इंग्लंड लॉन टेनिस अँड क्रोके क्लब|ऑल इंग्लंड लॉन टेनिस आणि क्रोकेट क्लबमध्ये]] गवताच्या कोर्टवर खेळली गेलेली एक टेनिस स्पर्धा होती.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Bud Collins History of Tennis|last=Collins|first=Bud|publisher=New Chapter Press|year=2010|isbn=978-0942257700|edition=2nd|location=New York}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Wimbledon: The Official History|last=Barrett|first=John|publisher=Vision Sports Publishing|year=2014|isbn=9-781909-534230|edition=4th}}</ref> ही [[विंबल्डन टेनिस स्पर्धा|विम्बल्डन]] [[विंबल्डन टेनिस स्पर्धा|स्पर्धाची]] ११९ वी आवृत्ती होती आणि ती २० जून ते ३ जुलै २००५ दरम्यान आयोजित करण्यात आली होती. ही वर्षातील तिसरी [[ग्रँड स्लॅम (टेनिस)|ग्रँड स्लॅम]] टेनिस स्पर्धा होती. [[रॉजर फेडरर|रॉजर फेडररने]] सलग दुसऱ्या वर्षी अंतिम सामन्यात [[अँडी रॉडिक|अँडी रॉडिकला]] हरवून पुरुष एकेरीचे विजेतेपद यशस्वीपणे राखले. [[मारिया शारापोव्हा]] २००४ च्या विजेतेपदाच्या बचावात अयशस्वी ठरली, उपांत्य फेरीत अंतिम विजेती [[व्हीनस विल्यम्स|व्हीनस विल्यम्सकडून]] तिचा पराभव झाला. विल्यम्स आणि [[लिंडसे डॅव्हेनपोर्ट|लिंडसे डॅव्हनपोर्ट]] यांच्यात इतिहासातील सर्वात लांब महिलांचा अंतिम सामना खेळला गेला. == बिंदू आणि बक्षीस रकमेचे वितरण == === बिंदू वितरण === स्पर्धेतील प्रत्येक प्रकाराच्या गुणांचे वितरण दर्शवणारे तक्ते खाली दिले आहेत. ==== सिनियर बिंदू ==== {| class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" | style="width:130px; background:#dfe2e9;" |'''कार्यक्रम''' | style="width:85px; background:lime;" |विजेता | style="width:85px; background:thistle;" |अंतिम फेरीतील स्पर्धक | style="width:85px; background:#ff0;" |उपांत्य फेरीतील स्पर्धक | style="width:85px; background:#ffebcd;" |उपांत्यपूर्व फेरीतील स्पर्धक | style="width:85px; background:#afeeee;" |१६ चा राऊंड | style="width:85px; background:#afeeee;" |३२ चा राऊंड | style="width:85px; background:#afeeee;" |६४ चा राऊंड | style="width:85px; background:#afeeee;" |१२८ चा राऊंड | style="width:60px; background:#ffffff;" |पात्रता फेरी | style="width:60px; background:#ffffff;" |तिसरी पात्रता फेरी | style="width:60px; background:#ffffff;" |दुसरी पात्रता फेरी | style="width:60px; background:#ffffff;" |पहिली पात्रता फेरी |- ! style="background:#ededed;" |पुरुष एकेरी | rowspan="2" |१००० | rowspan="2" |७०० | rowspan="2" |४५० | rowspan="2" |२५० | rowspan="2" |१५० | rowspan="2" |७५ |३५ |५ | rowspan="2" |१२ |८ |४ |० |- ! style="background:#ededed;" |पुरुषांची दुहेरी |०|{{n/a}} |{{n/a}} |० |० |- ! style="background:#ededed;" |महिला एकेरी | rowspan="2" |६५० | rowspan="2" |४५६ | rowspan="2" |२९२ | rowspan="2" |१६२ | rowspan="2" |९० | rowspan="2" |५६ |३२ |२ | rowspan="2" |३० |२१ |१२.५ |४ |- ! style="background:#ededed;" |महिला दुहेरी |०|{{n/a}} |{{n/a}} |० |० |} == बाह्य दुवे == *[http://www.wimbledon.com/en_GB/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{कॉमन्स वर्ग|2005 Wimbledon Championships|{{लेखनाव}}}} {{विंबल्डन स्पर्धा}} bce31x6pby8q4inrh3wff0hjbau9blt 0 143830 2705140 2689285 2026-08-24T07:18:24Z Sandesh Baban Gudhekar 186628 /* इ.स. १३२७ ते इ.स. १३९७ */ 2705140 wikitext text/x-wiki {{इतिहासलेखन}} {{विकिकरण}} {{माहितीचौकट किल्ला | नाव = दौलताबाद |चित्र = किल्ले_देवगिरी.jpg |चित्रशीर्षक = दौलताबाद किल्ला |चित्ररुंदी = 220px |नकाशा = Maharashtra | lat_d = 19.942724 | lat_m = | lat_s = | lat_NS = N | long_d = 75.213164 | long_m = | long_s = | long_EW = E | उंची = २९७५ फूट | प्रकार = | श्रेणी = | ठिकाण = [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] | डोंगररांग = छत्रपती संभाजीनगर | अवस्था = व्यवस्थित | गाव = दौलताबाद | स्थापना = }} '''दौलताबाद''' हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छ्त्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील]] एक गाव असून येथे [[देवगिरीचे यादव]] यांचा ऐतिहासिक किल्ला आहे. ==इतिहास== ===१२वे शतक=== [[बदामी]]चे [[चालुक्य]], कल्याणीचे [[चालुक्य]], [[मौर्य]], [[शुंग]], [[सातवाहन]], [[हल]] ([[हाला]]), [[शक]] क्षत्रप, [[सातकर्णी]], [[वाकाटक]], [[नल]], [[विंध्यसेना]], [[प्रवरसेना]], [[राष्ट्रकूट]] यांच्यानंतर बाराव्या शतकाच्या शेवटच्या २५ वर्षात देवगिरीच्या [[यादव|यादवांचा]] उदय [[खान्देश]] परिसरात झाला. पहिल्या [[सेऊनचंद्र|सेऊनचंद्राच्या]] सेऊनदेशात (आताचा खान्देशात) [[नाशिक]] ते देवगिरीचाही समावेश होता. * [[कृष्णा नदी]]च्या उत्तरेकडे वर्चस्व प्रस्थापित करणाऱ्या या यादव वंशातील [[पाचवा भिल्लमा]] या राजपुत्राने देवगिरी शहराची स्थापना करून पुढे तेथून राज्य चालवले. पुढे [[सिंघण]] व त्यानंतर त्याचा नातू [[कृष्ण]] यांनी राज्य वाढवले. या कृष्णाचा भाऊ [[महादेव]] याची अचूक (जन्म?)तारीख २९ ऑगस्ट, १२६१ अशी असल्याचे निश्चित झाले आहे. त्याने [[उत्तर]] [[कोकण|कोकणाचा]] प्रदेश आपल्या राज्यास जोडण्यात यश प्राप्त केले आणि गादी आपला मुलगा [[आमण्णा]]कडे सोपविली. पण कृष्णाचा मुलगा [[रामचंद्र|रामचंद्राने]] बंड करून गादी स्वतःकडे घेतली आणि [[विदर्भ]] आणि इतरत्रही विजय प्राप्त केले. मात्र, १२९६ मध्ये झालेल्या [[अल्लाउद्दीन खिलजी]]च्या आकस्मिक हल्ल्यास रामचंद्र तोंड देऊ शकला नाही. === इ.स. १३२७ ते इ.स. १३९७ === इ.स. १३२७ मध्ये [[अल्लाउद्दीन खिलजी]] या उत्तरेतील सुल्तानाने [[दख्खन]] प्रांतात क्रूर आक्रमण करून हिंदूंना लक्ष्य केले. देवगिरीच्या यादवांनी मोठा कठिण लढा दिला. अनेक लढाया यादव जिंकले. यादवांच्या लढाऊ बाण्यामुळे अल्लाउद्दीन खिलजीला ही मोहीम सोडून द्यावी लागली. तरीही किल्ला सोडला आणि क्रूर मुस्लिम आक्रमकांनी महाराष्ट्राची संपत्ती लुटली. सेनापती [[मलीक काफूर]] याने अल्ला‍उद्दीनचे काम पुढे चालू ठेवले आणि इ.स. १३१० मध्ये यादवांची सत्ता लयाला गेली. ===इ.स.१३१० ते इ.स.१३४७=== अल्ला‍उद्दीनचे अनुकरण [[मुहम्मद बिन तुघलक]] (इ.स. १३२४-१३५०) या [[दिल्ली]]च्या सुलतानाने करून आपली सत्ता वाढविण्यासाठी दक्षिणेतील [[मदुराई|मदुरे]]पर्यंत आक्रमणे केली. [[इ.स. १३२६|१३२६]] मध्ये [[मुहम्मद बिन तुघलक]] या दिल्लीच्या सुलतानाने आपली राजधानी देवगिरीवर आणली व देवगिरीचे नाव दौलताबाद केले. दिल्लीहून आपली राजधानी दौलताबादेस आणण्याचा त्याचा प्रयत्न असफल झाला. ही राजधानी परत दिल्लीला न्यावी लागली. राजधानीचे शहर म्हणून देवगिरीला एक वेगळी ओळख देण्याचा प्रयत्न मोहम्मद तुघलकाच्या काळामध्ये झाला. मुहम्मद बिन तुघलक परत गेल्यावर किल्ल्याचे नाव पूर्ववतपणे देवगिरी झाले. देवगिरी किल्ल्यावर पंचधातूंनी बनवलेला एक तोफ आहे. तोफ किल्ल्यावर बनवली आहे. त्या तोफेमध्ये एक शहर उद्ध्वस्त करण्याची शक्ती आहे. या तोफेवरील कोरलेली माहिती ही पर्शियन भाषेत व लिपीत आहे. ===इ.स. १३४७ ते इ.स.१५००=== तुघलकांची सत्ता क्षीण झाल्यावर [[अल्ला‍उद्दीन हसन बहामनी]] याच्या अधिपत्याखाली दक्षिणेत [[इ.स. १३४७]] साली [[बहामनी]] घराण्याची स्थापना झाली. ते राज्य सुमारे १५० वर्षे टिकले. देवगिरी अथवा दौलताबाद ही बहामनींची काही काळ राजधानी होती. सोळाव्या शतकात बहामनी राज्याचे # [[गोवळकोंडा|गोवळकोंड्याची]] [[कुतुबशाही]], # [[अहमदनगर]]ची [[निजामशहा (अहमदनगर)|निजामशाही]], # [[वऱ्हाड]]ची([[विदर्भ|विदर्भाची]]/[[एलिचपूर]]ची) [[इमादशाही]], # [[विजापूर]]ची [[आदिलशाही]] आणि # [[बीदर|बिदर]]ची [[बरीदशाही]] अशा पाच स्वतंत्र राज्यांत विभाजन झाले. आपली सत्ता टिकविण्याकरिता या दख्खनी सुलतानांना प्रशासनासाठी स्थानिक [[मराठी]] लोकांचे मोठ्या प्रमाणावर साहाय्य घ्यावे लागले. सनदी सेवा, लष्करी चाकरी आणि राजनैतिक व्यवहार यासाठी प्रामुख्याने त्यांना मराठी माणसांचीच नेमणूक करावी लागली. सतराव्या शतकाच्या अंतापर्यंत या पाचही शाह्या [[मुघल|मोगल]] साम्राज्यांत विलीन झाल्या. * १७ व्या शतकाचा अखेरीस [[औरंगजेब|औरंगजेबाने]] येथे वास्तव्य केले होते. == राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक == देवगिरी किल्ल्याला [[२८ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९५१]] रोजी राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.asiaurangabad.in/pdf/notification/Aurangabad/Daulatabad%20fort%20and%20monument%20therein%20%28i.e.%20Chand%20Minar%29.pdf | प्रकाशक=आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, औरंगाबाद सर्कल | भाषा=इंग्रजी | title=नोटिफिकेशन ऑफ सेंट्रली प्रोटेक्टेड मॉन्युमेन्ट्स इन इंडिया | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै, इ.स. २०१३ | archive-date=2016-03-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212501/http://www.asiaurangabad.in/pdf/notification/Aurangabad/Daulatabad%20fort%20and%20monument%20therein%20(i.e.%20Chand%20Minar).pdf | url-status=dead }}</ref> == महाराष्ट्राचे आश्चर्य == महाराष्ट्राच्या ७ आश्चर्यांपैकी देवगिरीचा किल्ला हे एक आश्चर्य ठरले आहे. महाराष्ट्रातील अद्भुत आणि देखण्या सात आश्चर्यांची जून २०१३ मध्ये घोषणा करण्यात आली. शांती-सद्भावनेचे प्रतीक [[ग्लोबल पॅगोडा]], मुंबईच्या मध्य रेल्वेचं मुख्यालय [[सीएसटी स्टेशन]], मध्ययुगीन काळातील एक अभेद्य किल्ला देवगिरीचा किल्ला, पश्चिम घाटातील [[कास पठार]], स्वराज्याची पहिली राजधानी [[राजगड किल्ला]], बुलडाण्यातील [[लोणार सरोवर]], छत्रपती संभाजीनगर मधील [[अजिंठा लेणी]] ही महाराष्ट्राची सात आश्चर्ये आहेत. जगभरातून मिळालेल्या २२ लाख मतांच्या आधारावर महाराष्ट्रातील सात आश्चर्य निवडली गेली आहेत. हा पर्यटनासाठी अतिशय प्रसिद्ध किल्ला आहे. जागतिक स्तरावर जशी सात आश्चर्ये निवडली गेली, त्याच धर्तीवर ‘[[एबीपी माझा]]’ ने महाराष्ट्रातूनही '''सेव्हन वंडर्स ऑफ महाराष्ट्रा''' कार्यक्रमाच्या माध्यमातून सात आश्चर्य निवडली. डॉ. जगदीश पाटील, डॉ. अरुण टीकेकर, राजीव खांडेकर, श्री. अरविंद जामखेडकर, डॉ. निशीगंधा वाड, श्री. विकास दिलावरी, श्री. व्ही. रंगनाथन या सात ज्युरीने निवडलेल्या १४ आश्चर्यांपैकी सात वंडर्सची निवड करण्यात आली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://abpmajha.abplive.in/maharashtra/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A5%8D-70067|title=महाराष्ट्रातील सात वंडर्सची घोषणा|access-date=2018-03-24|website=[[एबीपी माझा]]|archive-date=2018-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104130507/http://abpmajha.abplive.in/maharashtra/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A5%8D-70067|url-status=dead}}</ref> विशेष म्हणजे त्या गडावरील मेंढातोफ आहे. ती तोफ अतिशय अद्भुत आहे, त्या तोफेचे खासियत म्हणजे तो तोफ एक माऱ्यात एखादा गड किंवा किल्ला उद्ध्वस्त करण्याची क्षमता त्या मध्ये आहे. ती तोफ पंच धात़ूंनी निर्माण केली आहे. ==छायाचित्रे== <gallery mode="packed"> चित्र:DautlatabadFortGate.JPG|'''front entri gate''' चित्र:A monument inside Daulatabad Fort.jpg चित्र:Daulatabad Fort.jpg चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (48).JPG चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (69).JPG|TOF ON DAULATABAD FORT चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (75).JPG|Daulatabad Fort OUTDOOR VIEW चित्र:DaulatabadPrison.JPG चित्र:DaulatabadFort.JPG </gallery> == वर्णन आणि इतिहास == महाराष्ट्रात जगप्रसिद्ध [[अजिंठा]]-[[वेरूळ]] लेण्यांव्यतिरिक्त अभिमान बाळगावा, अशा अनेक वास्तू आहेत. यादवांची राजधानी असलेला देवगिरीचा दुर्ग म्हणजेच दौलताबादचा किल्ला हा त्यापैकीच एक आहे. रामदेवराय यादवांपासून निझामशाहीपर्यंत अनेक राजांचे कर्तृत्त्व पाहिलेला हा किल्ला छत्रपती संभाजीनगरची शान आहे. छत्रपती संभाजीनगरपासून सुमारे १५ किलोमीटरवर असलेल्या या किल्ल्याचे मूळ नांव देवगिरी असे आहे. देवगिरी हा किल्ला एका २०० मीटर उंच दगडाच्या टेकडीवर वसलेला आहे. देवगिरी या नावामागेही एक दंतकथा आहे. * एकदा शंकर-पार्वती सारिपाट खेळत होते. त्यात शंकर पराभूत झाले आणि रागारागाने वेरूळच्या अरण्यात निघून गेले. पार्वती भिल्लिणीच्या वेशात म्हैसमाळच्या डोंगरात राहू लागली. या भिल्लिणीवर शंकर अनुरक्त झाले आणि त्यांनी देवांना वेरूळ परिसरात येण्यास मनाई केली आणि जवळच असलेल्या ज्या डोंगरावर देव राहू लागले तो देवगिरीचा डोंगर होय. या डोंगरावर बांधलेला किल्ला म्हणून यास देवगिरीचा किल्ला म्हणतात. राष्ट्रकूट राज्यातील श्रीवल्लभ याने इ.स. ७५६ ते ७७२ या काळात हा किल्ला उभारला. भारताच्या इतर कोणत्याही राज्यात दिसणार नाही, असा हा किल्ला दक्षिणेच्या प्रवेशद्वारीच उभा असल्यामुळे दक्षिणेच्या इतिहासात त्याला फार महत्त्व होते. किल्ल्याचा डोंगर ६०० फूट उंचीचा असून त्याच्या भोवती ५० फूट रुंदीचा खोल पाण्याने भरलेला खंदक आहे. खंदकाच्या तळापासून १५० ते २०० फूट उंचीचा कडा इतका तासून काढलेला आहे की सापालाही वर चढून जाता येणे शक्य नाही. महाद्वारातून प्रवेश केल्याबरोबर उजव्या बाजूस ‘चांदमिनार’ नावाचा मनोरा दिसतो. २१ व्या शतकात मुस्लिम राज्यकर्त्यांनी उभारलेल्या या मनोऱ्याची उंची २१० फूट असून बुंध्याचा परीघ ७० फूट आहे. याला एकूण चार मजले आहेत. याच भागात ‘किल्ले-शिकन’ नावाची एक तोफ ठेवलेली आहे. ही तोफ पंचधातूंची आहे. या तोफेला ‘मेंढा तोफ’ असेही म्हणतात. जवळच एक १८० स्तंभाचे हेमाडपंती मंदिर आहे. १९५० मध्ये लोकांनी स्वयंस्फूर्तीने येथे भारतमातेची मूर्ती स्थापन केली. या मंदिरासमोरच हत्ती हौद नावाचा १५० फूट लांब, १०० फूट रुंद आणि २३ फूट खोल असा विस्तीर्ण जलाशय आहे. राजा रामदेव धान्य व दारूगोळा ठेवत असलेला काळाकोट पाहण्यासारखा आहे. याच धान्य गोदामामध्ये फितुरी झाली होती. तेथे धान्याऐवजी मिठाची पोती रचली गेली आणि भुकेल्यापोटी मराठी फौजेचा पराभव झाला. तसेच अल्लाउद्दीन खिलजीने दक्षिणेतील पहिले पाऊल देवगिरी किल्ल्यावरच टाकले. * यादव साम्राज्याची राजधानी असलेला हा किल्ला इ.स. १३१८ मध्ये हरपाळदेवाला ठार मारून अल्लाउद्दीन खिलजीने ताब्यात घेतला. या किल्ल्याने खिलजी, तुघलक, बहामनी, मुगल, निझाम, मराठा या घराण्यांचे स्वामित्त्व स्वीकारले होते. * महंमद तुघलकाने तर इ.स. १३२७ मध्ये आपली राजधानी दिल्लीहून देवगिरीला आणली. त्यानंतर देवगिरीला दौलताबाद हे नाव दिले. १९५० मध्ये निझामाचे राज्य खालसा केल्यानंतर देवगिरीला स्वातंत्र्याचा प्रकाश लाभला. शिवलिंगाच्या आकाराचा हा गड म्हणजे स्थापत्यकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. १५०० वर्णांच्या सुखद व दुःखद घटनांनी न्हालेला, शेकडो पिढय़ांच्या हृदयांचे स्पंदन अनुभवलेला देवगिरीचा हा दुर्ग आपल्या ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक परंपरेचा साक्षीदार आहे. == हे सुद्धा पहा == *[[भारतातील किल्ले]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्रातील सात आश्चर्ये}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}} {{विस्तार-किल्ला}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आश्चर्ये]] [[वर्ग:१० जानेवारी २०१८ कार्यशाळा]] ic1pnwalmchvgas2f5tksk3kpbqpx36 2705142 2705140 2026-08-24T07:24:12Z Sandesh Baban Gudhekar 186628 /* महाराष्ट्राचे आश्चर्य */ 2705142 wikitext text/x-wiki {{इतिहासलेखन}} {{विकिकरण}} {{माहितीचौकट किल्ला | नाव = दौलताबाद |चित्र = किल्ले_देवगिरी.jpg |चित्रशीर्षक = दौलताबाद किल्ला |चित्ररुंदी = 220px |नकाशा = Maharashtra | lat_d = 19.942724 | lat_m = | lat_s = | lat_NS = N | long_d = 75.213164 | long_m = | long_s = | long_EW = E | उंची = २९७५ फूट | प्रकार = | श्रेणी = | ठिकाण = [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] | डोंगररांग = छत्रपती संभाजीनगर | अवस्था = व्यवस्थित | गाव = दौलताबाद | स्थापना = }} '''दौलताबाद''' हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छ्त्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील]] एक गाव असून येथे [[देवगिरीचे यादव]] यांचा ऐतिहासिक किल्ला आहे. ==इतिहास== ===१२वे शतक=== [[बदामी]]चे [[चालुक्य]], कल्याणीचे [[चालुक्य]], [[मौर्य]], [[शुंग]], [[सातवाहन]], [[हल]] ([[हाला]]), [[शक]] क्षत्रप, [[सातकर्णी]], [[वाकाटक]], [[नल]], [[विंध्यसेना]], [[प्रवरसेना]], [[राष्ट्रकूट]] यांच्यानंतर बाराव्या शतकाच्या शेवटच्या २५ वर्षात देवगिरीच्या [[यादव|यादवांचा]] उदय [[खान्देश]] परिसरात झाला. पहिल्या [[सेऊनचंद्र|सेऊनचंद्राच्या]] सेऊनदेशात (आताचा खान्देशात) [[नाशिक]] ते देवगिरीचाही समावेश होता. * [[कृष्णा नदी]]च्या उत्तरेकडे वर्चस्व प्रस्थापित करणाऱ्या या यादव वंशातील [[पाचवा भिल्लमा]] या राजपुत्राने देवगिरी शहराची स्थापना करून पुढे तेथून राज्य चालवले. पुढे [[सिंघण]] व त्यानंतर त्याचा नातू [[कृष्ण]] यांनी राज्य वाढवले. या कृष्णाचा भाऊ [[महादेव]] याची अचूक (जन्म?)तारीख २९ ऑगस्ट, १२६१ अशी असल्याचे निश्चित झाले आहे. त्याने [[उत्तर]] [[कोकण|कोकणाचा]] प्रदेश आपल्या राज्यास जोडण्यात यश प्राप्त केले आणि गादी आपला मुलगा [[आमण्णा]]कडे सोपविली. पण कृष्णाचा मुलगा [[रामचंद्र|रामचंद्राने]] बंड करून गादी स्वतःकडे घेतली आणि [[विदर्भ]] आणि इतरत्रही विजय प्राप्त केले. मात्र, १२९६ मध्ये झालेल्या [[अल्लाउद्दीन खिलजी]]च्या आकस्मिक हल्ल्यास रामचंद्र तोंड देऊ शकला नाही. === इ.स. १३२७ ते इ.स. १३९७ === इ.स. १३२७ मध्ये [[अल्लाउद्दीन खिलजी]] या उत्तरेतील सुल्तानाने [[दख्खन]] प्रांतात क्रूर आक्रमण करून हिंदूंना लक्ष्य केले. देवगिरीच्या यादवांनी मोठा कठिण लढा दिला. अनेक लढाया यादव जिंकले. यादवांच्या लढाऊ बाण्यामुळे अल्लाउद्दीन खिलजीला ही मोहीम सोडून द्यावी लागली. तरीही किल्ला सोडला आणि क्रूर मुस्लिम आक्रमकांनी महाराष्ट्राची संपत्ती लुटली. सेनापती [[मलीक काफूर]] याने अल्ला‍उद्दीनचे काम पुढे चालू ठेवले आणि इ.स. १३१० मध्ये यादवांची सत्ता लयाला गेली. ===इ.स.१३१० ते इ.स.१३४७=== अल्ला‍उद्दीनचे अनुकरण [[मुहम्मद बिन तुघलक]] (इ.स. १३२४-१३५०) या [[दिल्ली]]च्या सुलतानाने करून आपली सत्ता वाढविण्यासाठी दक्षिणेतील [[मदुराई|मदुरे]]पर्यंत आक्रमणे केली. [[इ.स. १३२६|१३२६]] मध्ये [[मुहम्मद बिन तुघलक]] या दिल्लीच्या सुलतानाने आपली राजधानी देवगिरीवर आणली व देवगिरीचे नाव दौलताबाद केले. दिल्लीहून आपली राजधानी दौलताबादेस आणण्याचा त्याचा प्रयत्न असफल झाला. ही राजधानी परत दिल्लीला न्यावी लागली. राजधानीचे शहर म्हणून देवगिरीला एक वेगळी ओळख देण्याचा प्रयत्न मोहम्मद तुघलकाच्या काळामध्ये झाला. मुहम्मद बिन तुघलक परत गेल्यावर किल्ल्याचे नाव पूर्ववतपणे देवगिरी झाले. देवगिरी किल्ल्यावर पंचधातूंनी बनवलेला एक तोफ आहे. तोफ किल्ल्यावर बनवली आहे. त्या तोफेमध्ये एक शहर उद्ध्वस्त करण्याची शक्ती आहे. या तोफेवरील कोरलेली माहिती ही पर्शियन भाषेत व लिपीत आहे. ===इ.स. १३४७ ते इ.स.१५००=== तुघलकांची सत्ता क्षीण झाल्यावर [[अल्ला‍उद्दीन हसन बहामनी]] याच्या अधिपत्याखाली दक्षिणेत [[इ.स. १३४७]] साली [[बहामनी]] घराण्याची स्थापना झाली. ते राज्य सुमारे १५० वर्षे टिकले. देवगिरी अथवा दौलताबाद ही बहामनींची काही काळ राजधानी होती. सोळाव्या शतकात बहामनी राज्याचे # [[गोवळकोंडा|गोवळकोंड्याची]] [[कुतुबशाही]], # [[अहमदनगर]]ची [[निजामशहा (अहमदनगर)|निजामशाही]], # [[वऱ्हाड]]ची([[विदर्भ|विदर्भाची]]/[[एलिचपूर]]ची) [[इमादशाही]], # [[विजापूर]]ची [[आदिलशाही]] आणि # [[बीदर|बिदर]]ची [[बरीदशाही]] अशा पाच स्वतंत्र राज्यांत विभाजन झाले. आपली सत्ता टिकविण्याकरिता या दख्खनी सुलतानांना प्रशासनासाठी स्थानिक [[मराठी]] लोकांचे मोठ्या प्रमाणावर साहाय्य घ्यावे लागले. सनदी सेवा, लष्करी चाकरी आणि राजनैतिक व्यवहार यासाठी प्रामुख्याने त्यांना मराठी माणसांचीच नेमणूक करावी लागली. सतराव्या शतकाच्या अंतापर्यंत या पाचही शाह्या [[मुघल|मोगल]] साम्राज्यांत विलीन झाल्या. * १७ व्या शतकाचा अखेरीस [[औरंगजेब|औरंगजेबाने]] येथे वास्तव्य केले होते. == राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक == देवगिरी किल्ल्याला [[२८ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९५१]] रोजी राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.asiaurangabad.in/pdf/notification/Aurangabad/Daulatabad%20fort%20and%20monument%20therein%20%28i.e.%20Chand%20Minar%29.pdf | प्रकाशक=आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, औरंगाबाद सर्कल | भाषा=इंग्रजी | title=नोटिफिकेशन ऑफ सेंट्रली प्रोटेक्टेड मॉन्युमेन्ट्स इन इंडिया | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै, इ.स. २०१३ | archive-date=2016-03-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212501/http://www.asiaurangabad.in/pdf/notification/Aurangabad/Daulatabad%20fort%20and%20monument%20therein%20(i.e.%20Chand%20Minar).pdf | url-status=dead }}</ref> == महाराष्ट्राचे आश्चर्य == महाराष्ट्राच्या ७ आश्चर्यांपैकी देवगिरीचा किल्ला हे एक आश्चर्य ठरले आहे. महाराष्ट्रातील अद्भुत आणि देखण्या सात आश्चर्यांची जून २०१३ मध्ये घोषणा करण्यात आली. शांती-सद्भावनेचे प्रतीक [[ग्लोबल पॅगोडा]], मुंबईच्या मध्य रेल्वेचं मुख्यालय [[सीएसटी स्टेशन]], मध्ययुगीन काळातील एक अभेद्य किल्ला देवगिरीचा किल्ला, पश्चिम घाटातील [[कास पठार]], स्वराज्याची पहिली राजधानी [[राजगड किल्ला]], बुलढाण्यातील [[लोणार सरोवर]], छत्रपती संभाजीनगर मधील [[अजिंठा लेणी]] ही महाराष्ट्राची सात आश्चर्ये आहेत. जगभरातून मिळालेल्या २२ लाख मतांच्या आधारावर महाराष्ट्रातील सात आश्चर्य निवडली गेली आहेत. हा पर्यटनासाठी अतिशय प्रसिद्ध किल्ला आहे. जागतिक स्तरावर जशी सात आश्चर्ये निवडली गेली, त्याच धर्तीवर ‘[[एबीपी माझा]]’ ने महाराष्ट्रातूनही '''सेव्हन वंडर्स ऑफ महाराष्ट्रा''' कार्यक्रमाच्या माध्यमातून सात आश्चर्य निवडली. डॉ. जगदीश पाटील, डॉ. अरुण टीकेकर, राजीव खांडेकर, श्री. अरविंद जामखेडकर, डॉ. निशीगंधा वाड, श्री. विकास दिलावरी, श्री. व्ही. रंगनाथन या सात ज्युरीने निवडलेल्या १४ आश्चर्यांपैकी सात वंडर्सची निवड करण्यात आली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://abpmajha.abplive.in/maharashtra/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A5%8D-70067|title=महाराष्ट्रातील सात वंडर्सची घोषणा|access-date=2018-03-24|website=[[एबीपी माझा]]|archive-date=2018-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104130507/http://abpmajha.abplive.in/maharashtra/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A5%8D-70067|url-status=dead}}</ref> विशेष म्हणजे त्या गडावरील मेंढातोफ आहे. ती तोफ अतिशय अद्भुत आहे, त्या तोफेचे खासियत म्हणजे तो तोफ एक माऱ्यात एखादा गड किंवा किल्ला उद्ध्वस्त करण्याची क्षमता त्या मध्ये आहे. ती तोफ पंच धात़ूंनी निर्माण केली आहे. ==छायाचित्रे== <gallery mode="packed"> चित्र:DautlatabadFortGate.JPG|'''front entri gate''' चित्र:A monument inside Daulatabad Fort.jpg चित्र:Daulatabad Fort.jpg चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (48).JPG चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (69).JPG|TOF ON DAULATABAD FORT चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (75).JPG|Daulatabad Fort OUTDOOR VIEW चित्र:DaulatabadPrison.JPG चित्र:DaulatabadFort.JPG </gallery> == वर्णन आणि इतिहास == महाराष्ट्रात जगप्रसिद्ध [[अजिंठा]]-[[वेरूळ]] लेण्यांव्यतिरिक्त अभिमान बाळगावा, अशा अनेक वास्तू आहेत. यादवांची राजधानी असलेला देवगिरीचा दुर्ग म्हणजेच दौलताबादचा किल्ला हा त्यापैकीच एक आहे. रामदेवराय यादवांपासून निझामशाहीपर्यंत अनेक राजांचे कर्तृत्त्व पाहिलेला हा किल्ला छत्रपती संभाजीनगरची शान आहे. छत्रपती संभाजीनगरपासून सुमारे १५ किलोमीटरवर असलेल्या या किल्ल्याचे मूळ नांव देवगिरी असे आहे. देवगिरी हा किल्ला एका २०० मीटर उंच दगडाच्या टेकडीवर वसलेला आहे. देवगिरी या नावामागेही एक दंतकथा आहे. * एकदा शंकर-पार्वती सारिपाट खेळत होते. त्यात शंकर पराभूत झाले आणि रागारागाने वेरूळच्या अरण्यात निघून गेले. पार्वती भिल्लिणीच्या वेशात म्हैसमाळच्या डोंगरात राहू लागली. या भिल्लिणीवर शंकर अनुरक्त झाले आणि त्यांनी देवांना वेरूळ परिसरात येण्यास मनाई केली आणि जवळच असलेल्या ज्या डोंगरावर देव राहू लागले तो देवगिरीचा डोंगर होय. या डोंगरावर बांधलेला किल्ला म्हणून यास देवगिरीचा किल्ला म्हणतात. राष्ट्रकूट राज्यातील श्रीवल्लभ याने इ.स. ७५६ ते ७७२ या काळात हा किल्ला उभारला. भारताच्या इतर कोणत्याही राज्यात दिसणार नाही, असा हा किल्ला दक्षिणेच्या प्रवेशद्वारीच उभा असल्यामुळे दक्षिणेच्या इतिहासात त्याला फार महत्त्व होते. किल्ल्याचा डोंगर ६०० फूट उंचीचा असून त्याच्या भोवती ५० फूट रुंदीचा खोल पाण्याने भरलेला खंदक आहे. खंदकाच्या तळापासून १५० ते २०० फूट उंचीचा कडा इतका तासून काढलेला आहे की सापालाही वर चढून जाता येणे शक्य नाही. महाद्वारातून प्रवेश केल्याबरोबर उजव्या बाजूस ‘चांदमिनार’ नावाचा मनोरा दिसतो. २१ व्या शतकात मुस्लिम राज्यकर्त्यांनी उभारलेल्या या मनोऱ्याची उंची २१० फूट असून बुंध्याचा परीघ ७० फूट आहे. याला एकूण चार मजले आहेत. याच भागात ‘किल्ले-शिकन’ नावाची एक तोफ ठेवलेली आहे. ही तोफ पंचधातूंची आहे. या तोफेला ‘मेंढा तोफ’ असेही म्हणतात. जवळच एक १८० स्तंभाचे हेमाडपंती मंदिर आहे. १९५० मध्ये लोकांनी स्वयंस्फूर्तीने येथे भारतमातेची मूर्ती स्थापन केली. या मंदिरासमोरच हत्ती हौद नावाचा १५० फूट लांब, १०० फूट रुंद आणि २३ फूट खोल असा विस्तीर्ण जलाशय आहे. राजा रामदेव धान्य व दारूगोळा ठेवत असलेला काळाकोट पाहण्यासारखा आहे. याच धान्य गोदामामध्ये फितुरी झाली होती. तेथे धान्याऐवजी मिठाची पोती रचली गेली आणि भुकेल्यापोटी मराठी फौजेचा पराभव झाला. तसेच अल्लाउद्दीन खिलजीने दक्षिणेतील पहिले पाऊल देवगिरी किल्ल्यावरच टाकले. * यादव साम्राज्याची राजधानी असलेला हा किल्ला इ.स. १३१८ मध्ये हरपाळदेवाला ठार मारून अल्लाउद्दीन खिलजीने ताब्यात घेतला. या किल्ल्याने खिलजी, तुघलक, बहामनी, मुगल, निझाम, मराठा या घराण्यांचे स्वामित्त्व स्वीकारले होते. * महंमद तुघलकाने तर इ.स. १३२७ मध्ये आपली राजधानी दिल्लीहून देवगिरीला आणली. त्यानंतर देवगिरीला दौलताबाद हे नाव दिले. १९५० मध्ये निझामाचे राज्य खालसा केल्यानंतर देवगिरीला स्वातंत्र्याचा प्रकाश लाभला. शिवलिंगाच्या आकाराचा हा गड म्हणजे स्थापत्यकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. १५०० वर्णांच्या सुखद व दुःखद घटनांनी न्हालेला, शेकडो पिढय़ांच्या हृदयांचे स्पंदन अनुभवलेला देवगिरीचा हा दुर्ग आपल्या ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक परंपरेचा साक्षीदार आहे. == हे सुद्धा पहा == *[[भारतातील किल्ले]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्रातील सात आश्चर्ये}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}} {{विस्तार-किल्ला}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आश्चर्ये]] [[वर्ग:१० जानेवारी २०१८ कार्यशाळा]] n6iykgqchy49khol128tr9k9xwr4wu2 0 144911 2705203 1976310 2026-08-24T10:48:17Z ~2026-46182-10 186636 /* टिळक विद्यापीठाशी संलग्न संस्था */ 2705203 wikitext text/x-wiki टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठ (स्थापना इ.स. १९२१) हे पुणे शहरातील एक विद्यापीठ आहे. इ.स.१९८७मध्ये भारत सरकारने या विद्यापीठाला अभिमत विद्यापीठाचा दर्जा दिला. हे विद्यापीठ [[लोकमान्य टिळक]] यांनी पुरस्कारिलेले राष्ट्रीय शिक्षण देण्यासाठी प्रसिद्ध आहे. या विद्यापीठात नेहमीच्या कॉलेजच्या विषयांखेरीज संस्कृत आणि आयुर्वेद शिकविले जाते. अनेक वर्षांपासून या विद्यापीठातर्फे संस्कृतच्या परीक्षा घेण्यात येतात. विद्यापीठातर्फे दरवर्षी नारळी पौर्णिमेला [[संस्कृत]] दिनानिमित्त [[लोकमान्य टिळक]] यांच्या नावाचा संस्कृत पुरस्कार देण्यात येतो. विद्यापीठात हॉटेल व्यवस्थापन, फिजिओथेरपी, मास मीडिया, कायदा, रुग्णशुश्रूषा, भारतविद्या (इंडॉलॉजी), वृत्तपत्रविद्या, संगणक शास्त्र, जपानी-जर्मन-संस्कृत-इंग्रजी भाषाया विषयांचे पदविका/पदवी इत्यादी अभ्यासक्रम चालविण्यात येतात. ==पदाधिकारी== कुर्तकोटीचे शंकराचार्य विद्याशंकर भारती हे या विद्यापीठाचे पहिले कुलगुरू होते. त्यानंतर हे पद चिं.वि. वैद्य, दत्तो वामन पोतदार, बापूजी अणे, आदी विद्वानांकडे होते. ==टिळक विद्यापीठाशी संलग्न संस्था== * टिळक राष्ट्रीय विद्यालय, [[खामगाव तालुका|खामगाव]]. ही संस्था ’माध्यमिक शालान्त परीक्षे’च्या समकक्ष असलेली ’सर्वोदय’परीक्षा घेते. * दूरस्थ शिक्षण विभाग, गुलटेकडी ([[पुणे]]) * टिळक विद्यापीठाच्या अन्य शाखा - [[चिपळूण]], [[ठाणे]] [[सी.बी.डी. बेलापूर]], [[सांगली]], [[खारघर]] ([[नवी मुंबई]]), आणि [[सोलापूर]] {{महाराष्ट्रातील विद्यापीठे}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील विद्यापीठे]] [[वर्ग:बाळ गंगाधर टिळक]] t3zesad793pki3cnmqtptqiq9els33z 0 144987 2705188 2675582 2026-08-24T09:55:05Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705188 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | पद = [[संसद सदस्य|खासदार]] | नाव = विनय सहस्रबुद्धे | चित्र =Vinay Sahasrabuddhe.jpg | चित्र शीर्षक = विनय सहस्रबुद्धे | कार्यकाळ_आरंभ = ५ जुलै २०१६ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[विजय दर्डा]] | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक|1957|11|10}} | जन्मस्थान = [[नाशिक]] | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = | पती = | पत्नी = नयना सहस्रबुद्धे | नाते = | अपत्ये = आशय (पुत्र) | धर्म = हिंदू | संकेतस्थळ = [http://www.vinaysahasrabuddhe.in/ http://www.vinaysahasrabuddhe.in/] }} विनय सहस्रबुद्धे हे संसद सदस्य असून राज्यसभेमध्ये ते महाराष्ट्राचे प्रतिनिधित्व करतात. त्यांच्याकडे भारतीय जनता पक्षाचे राष्ट्रीय उपाध्यक्ष अशी जबाबदारी आहे. तसेच ते राजकीय विचारवंत व नैमित्तिक स्तंभलेखक म्हणून सुद्धा ओळखले जातात. ते रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी या राजकीय व सामाजिक कार्यकर्त्यांसाठी प्रशिक्षण देणाऱ्या संस्थेचे महासंचालक आहेत. भारतीय जनता पक्षाचे वैचारिक धोरण ठरविणाऱ्या प्रमुख व्यक्तींपैकी सहस्रबुद्धे हे एक मानले जातात. सन २००९ मध्ये सहस्रबुद्धे यांना त्यांच्या ‘Political Parties as Victims Of Populism and Electoral Compulsions : A Quest for Systemic Solutions’ प्रबंधासाठी मुंबई विद्यापीठाकडून पी एच डी प्रदान करण्यात आली. ==सामाजिक जीवन== विनय सहस्रबुद्धे यांनी [[अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद]] या विद्यार्थी संघटनेच्या कामाद्वारे सामाजिक जीवनास प्रारंभ केला. १९८३ ते ८५ या कालावधीमध्ये त्यांनी विद्यार्थी परिषदेचे पूर्णवेळ काम केले. <ref>[http://lite.epaper.timesofindia.com/getpage.aspx?articles=yes&pageid=3&max=true&articleid=Ar00300&sectid=1edid=&edlabel=ETM&mydateHid=05-04-2010&pubname=Economic+Times+-+Mumbai+-+Political+Theatre&title=The+rise+and+rise+of+ABVP%E2%80%99s+stars&edname=&publabel=ET The rise and rise of ABVP’s stars.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713204727/http://lite.epaper.timesofindia.com/getpage.aspx?articles=yes |date=2014-07-13 }}, इकोनोमिक टाइम्स</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://thinkmaharashtra.com/kartrutva/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A3-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%A7%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A7%E0%A4%A8 |title=थिंक महाराष्ट्र या संकेतस्थळावरील सहस्रबुद्धे यांचा परिचय |access-date=2013-08-28 |archive-date=2013-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130823065500/http://thinkmaharashtra.com/kartrutva/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A3-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%A7%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A7%E0%A4%A8 |url-status=dead }}</ref> १९८८ साली त्यांनी रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी या संस्थेची धुरा हाती घेतली. तब्बल १८ वर्षे इतका प्रदीर्घ काळ ते मुंबई विद्यापीठाच्या कार्यकारिणीवर सदस्य म्हणून कार्यरत होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://ibnlive.in.com/electionblogs/vinay-sahasrabuddhe/2422/53287/rss-gets-a-new-captain.html |title=आय बी एन लाइव या संकेतस्थळावरील सहस्रबुद्धे यांचा परिचय |access-date=2013-08-28 |archive-date=2012-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210223335/http://ibnlive.in.com/electionblogs/vinay-sahasrabuddhe/2422/53287/rss-gets-a-new-captain.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210223335/http://ibnlive.in.com/electionblogs/vinay-sahasrabuddhe/2422/53287/rss-gets-a-new-captain.html |date=2012-02-10 }}</ref> ते अहमदाबाद येथील सरदार पटेल प्रशासकीय प्रशिक्षण संस्थेच्या संचालन मंडळाचे सदस्य आहेत. २००२ साली अफगाणिस्थान तालिबान्यांच्या तावडीतून मुक्त झाल्यावर सर्वात प्रथम गेलेल्या भारतीय सामाजिक संस्थांच्या प्रतिनिधी शिष्ट मंडळाचे त्यांनी नेतृत्व केले होते. <ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-05-18/mumbai/27122734_1_afghanistan-kabul-goodwill-mission Kabul sends SOS for Indian professionals.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130828121539/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-05-18/mumbai/27122734_1_afghanistan-kabul-goodwill-mission |date=2013-08-28 }}, टाइम्स ऑफ इंडिया १८ मे २००२</ref> मुंबईतील प्रतिष्ठित [[द एशियाटिक सोसायटी (मुंबई)|द एशियाटिक सोसायटी]] या २०८ वर्षे जुन्या ग्रंथालयाच्या कार्यकारिणीचे ते उपाध्यक्ष आहेत. <ref>[http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/mumbai/-/articleshow/22037465.cms एशियाटिक’च्या अध्यक्षपदी काळे]{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, महाराष्ट्र टाइम्स २५ ऑगस्ट २०१३</ref> चतुरंग प्रतिष्ठानच्या वर्ष २०१३ च्या २३ व्या जीवनगौरव पुरस्कार निवडसमितीचे सहस्रबुद्धे अध्यक्ष होते. <ref>[http://navshakti.co.in/mumbai/133556/ `चतुरंग’चा डॉ. विजय भटकर यांना `जीवनगौरव पुरस्कार’]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, नवशक्ती १ सप्टेंबर २०१३</ref> ==राजकीय सहभाग== सहस्रबुद्धे हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] राष्ट्रीय उपाध्यक्ष आहेत. ते भारतीय जनता पक्षाचे वैचारिक धोरण ठरविणाऱ्या व्यक्तींपैकी एक मानले जातात. <ref>[http://www.dnaindia.com/india/1342194/report-man-who-showed-rss-modern-ways-is-gadkari-s-guide-now Man who showed RSS modern ways is Gadkari's guide now.], डी एन ए २ फेब्रुवारी २०१० </ref> <ref>[http://www.outlookindia.com/article.aspx?263781 आउटलूक मासिकाच्या संकेतस्थळावरील सहस्रबुद्धे यांचा परिचय]</ref> २००९ साली जेंव्हा [[नितीन गडकरी]] यांची भाजपच्या राष्ट्रीय अध्यक्षपदी निवड झाली तेंव्हा सहस्रबुद्धे यांनी गडकरीचे राजकीय सल्लागार म्हणून काम पाहिले. <ref>[http://www.indianexpress.com/news/parrikar-sahasrabuddhe-in-gadkari-team/558579/ Parrikar, Sahasrabuddhe in Gadkari team.], इंडियन एक्सप्रेस २४ डिसेंबर २००९</ref> भारतीय जनता पक्षामध्ये सुशासन ही संकल्पना रुजावी म्हणून २०१० साली त्यांनी भाजप शासित राज्यांच्या सुमारे १२५ मंत्र्यांचे प्रशिक्षण केले. <ref>[http://articles.economictimes.indiatimes.com/2006-11-10/news/27448221_1_bjp-ruled-states-governance-vinay-sahasrabuddhe BJP to send ministers to 'school for governance.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218154017/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2006-11-10/news/27448221_1_bjp-ruled-states-governance-vinay-sahasrabuddhe |date=2014-12-18 }}, इकोनोमिक टाइम्स १० नोवेंबर २००६</ref> २०१२ साली भाजपचे जेष्ठ विचारवंत स्वर्गीय [[बळवंत परशुराम आपटे]] यांच्या निवृत्तीने रिकाम्या झालेल्या राज्यसभेच्या जागेसाठी संभाव्य उमेदवार म्हणून सहस्रबुद्धे यांचे नाव चर्चेत होते, परंतु ती खासदारकीची जागा गडकरींचे निकटवर्तीय मानले जाणारे संचेती यांना देण्यात आली.<ref>[http://www.indianexpress.com/news/family-s-party-ties-his-gadkari-link-helped-sancheti-get-rs-ticket/926322/ Family’s party ties, his Gadkari link helped Sancheti get RS ticket.], इंडियन एक्सप्रेस २१ मार्च २०१२</ref> <ref>[http://72.78.249.125/esakal/20120317/4827849708083168614.htm भाजपकडून राज्यसभेवर विनय सहस्त्रबुद्धे?]{{मृत दुवा}}, सकाळ दि ११ मार्च २०१२ [http://archive.is/QK0f9 विदागारातील आवृत्ती]</ref> २०१४ सालच्या लोकसभेच्या निवडणुकीकरिता भाजपचे व्हिजन डॉक्युमेण्ट तयार करण्याची जबाबदारी असलेल्या समितीवर त्यांची सदस्य म्हणून नियुक्ती करण्यात आली होती.<ref>[http://m.outlookindia.com/story.aspx?sid=1&aid=804380 BJP Announces Team Modi for 2014 Polls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722013835/http://m.outlookindia.com/story.aspx?sid=1&aid=804380 |date=2013-07-22 }}, आउटलूक इंडिया १९ जुलै २०१३</ref> ==साहित्य व लेखन== सहस्रबुद्धे हे विविध इंग्लिश व मराठी नियतकालिके व वृत्तपत्रांमधून नैमित्तिक स्तंभलेखन करीत असतात. <ref>[http://www.deccanchronicle.com/130109/commentary-dc-comment/article/think-feel-live-woman Think, feel, live like a woman.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524134603/http://www.deccanchronicle.com/130109/commentary-dc-comment/article/think-feel-live-woman |date=2013-05-24 }}, विनय सहस्रबुद्धे यांचा डेक्कन हेराल्ड मधील लेख ९ जाने २०१३</ref><ref>[http://www.dnaindia.com/analysis/1441321/main-article-common-ethos-vs-small-identities Common ethos vs small identities.], विनय सहस्रबुद्धे यांचा डीएनए मधील लेख २२ सप्टे २०१०</ref> लोकशाही शासन पद्धती मध्ये कालानुरूप व्यापक सुधारणा होणे गरजेचे आहे असे त्यांचे मत<ref>[http://archive.dailypioneer.com/columnists/item/51595-at-60-parliament-must-rejuvenate.html At 60, Parliament must rejuvenate] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130828121647/http://archive.dailypioneer.com/columnists/item/51595-at-60-parliament-must-rejuvenate.html |date=2013-08-28 }} विनय सहस्रबुद्धे यांचा पयोनिअर मधील लेख ११ मे २०१०</ref>असून या विषयावर त्यांनी "आहे लोकतंत्र तरीही" हे पुस्तक लिहिले आहे.<ref>[http://72.78.249.107/esakal/20111024/5272538094079283046.htm तर लोकशाहीवर बोलू नका]{{मृत दुवा}}, सकाळ दि २४ ओक्टोबर २०११ [http://archive.is/1ulrr विदागारातील आवृत्ती]</ref> <ref>[http://navshakti.co.in/aisee-akshare/43172/ लोकशाहीचे `वस्त्रहरण’ थांबविण्यासाठी]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, दैनिक नवशक्ती</ref> जून २०१२ मध्ये याच विषयावरील त्यांचे इंग्लिश पुस्तक "बियोण्ड अ बिलियन बॅलट्स" हे पुस्तक श्री. नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते प्रकाशित करण्यात आले.<ref>[http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=MainEdition-1-1-28-06-2013-5e575&ndate=2013-06-28&editionname=main नरेंद्र मोदींनी दिला सुराज्याचा नवा नारा]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} लोकमत दि. २८ जून २०१३</ref> 1998 साली त्यांनी सहसंपादित केलेल्या "निवडक माणूस" या पुस्तकास महाराष्ट्र शासनाचा पुरस्कार प्राप्त झाला होता. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 94dp10x8l7v32kvwsue10x6j7ely50b 0 147715 2705055 2687521 2026-08-24T05:30:40Z ~2026-46211-29 186620 /* छत्रपती शिवाजी राजांच्या ताब्यात असलेले विविध प्रांतातील किल्ले */ 2705055 wikitext text/x-wiki {{इतिहासलेखन}} {{विकिकरण}} छ्त्रपती [[शिवाजी महाराज]] यांच्या किल्ल्यांची यादी खाली दिल्याप्रमाणे आहे. यामध्ये डोंगरी किल्ले, [[भुईकोट]] व [[सागरी किल्ले|सागरी किल्ल्यांचा]] समावेश आहे, तसेच [[महाराष्ट्र]], [[कर्नाटक]] [[तामिळनाडू]] व [[गोवा]] या सध्याच्या राज्यातील किल्ल्यांचाही समावेश आहे.{{संदर्भ}} यापैकी सुमारे १११ किल्ले शिवाजी महाराजांनी बांधल्याची नोंद एका [[बखर|बखरीत]] आहे. तसेच त्यांनी ४९ किल्ले डागडुजी करून त्यात आवश्यक ते बदल केले व ते अभेद्य बनविले.{{संदर्भ}} या किल्ल्यांच्या यादीत छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या अखत्यारित (स्वराज्याच्या मालकीच्या) त्यावेळी असलेल्या, (शिवाजी महाराजांनी जिंकलेल्या/शिवाजी महाराजांनी बांधलेल्या) किल्ल्यांचा समावेश आहे. या यादीचा उद्देश शिवाजी महाराजांचे माहिती व त्यांंचे काम दाखविण्याचा आहे. त्यांची मजल कोठपर्यंत होती हे दाखविणे हाही एक उद्देश आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची सुरुवात बारा मावळ या प्रदेशातून केली. हा प्रदेश जरी लहान होता तरी तो [[जंगल]] झाडी, [[डोंगर]] व [[नदी|नद्या]] यांनी युक्त होता. तेथे आठ [[किल्ला|किल्ले]] होते{{संदर्भ हवा}}. हा प्रदेश लष्करी दृष्टीतून अजिंक्य असाच होता. शिवाजी महाराजांचा कल अजिंक्य भूभागावर किल्ले बांधण्याचा होता. त्यांनी '''घाट तेथे किल्ला''' हे धोरण अंगिकारले. हे किल्ले एक प्रकारच्या तपासणी चौक्याच होत्या. तेथून कोणीही आत प्रवेश करू शकत नव्हते. प्रवेश केलाच तर परत जाण्याची हमी नव्हती. ==घाट व तेथे बांधलेले किल्ले== * अंबाघाट - रसाळगड * कामथाघाट - कांगोरी *कुंडीघाट - मौजगड * कुंभार्ली घाट - जयगड * कुसूर घाट - भिवगड, टाकगड * पिपरी घाट - सुधागड * माताघाट - भवानगड * रणतोंडी घाट - प्रतापगड * विशालगड घाट - विशालगड, माचाळगड * शेवल्या घाट - मानगड हे किल्ले म्हणजे एक प्रकारचे पहारेकरीच होते. तसेच त्यांनी समुद्रावरून मारा होऊ नये म्हणून किनारपट्टीही सुरक्षित केली.त्यांनी तेथे प्रत्येक १० ते १२ मैलांवर सागरी किल्ला बांधला.एकट्या रत्‍नागिरी जिल्ह्यात त्यांचे ५२ किल्ले होते. पुण्यात ३० डोंगरी व २ भुईकोट असे ३२ किल्ले होते. ज्या रस्त्याने शत्रू येण्याची शक्यता होती त्या मार्गात जास्त किल्ले बांधले गेले. स्वराज्य अजिंक्य रहावे म्हणून त्यांनी किल्ल्यांची रिंगणे तयार केली.बारा मावळ क्षेत्रात असलेल्या ८ किल्ल्यांना अशेरी किल्ला, विशाळगड, सिंहगड, पुरंदर, वज्रगड, रायगड, तोरणा, तळा, घोसाळा आणि सुधागड अशा बाहेरच्या रिंगणातील किल्ल्यांचे संरक्षण होते. ह्यास पूरक म्हणून त्यांनी त्याबाहेरही साल्हेर, मुल्हेर, रोहिडा, रांगणा असे रिंगण तयार केले. त्यासोबतच त्यांनी सागरी किल्ले किल्ल्यांचीही एक साखळी तयार केली. सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, पद्मदुर्ग, खांदेरी, कुलाबा, सुवर्णदुर्ग यांनी स्वराज्य अभेद्य ठेवले. एकदा त्यांना पंत अमात्यांनी अर्ज केला " किल्ले बहुत जाहले. त्यांच्या मागे पैका विनाकारण खर्च होत आहे." महाराजांचे उत्तर होते - "जसा कुणबी शेतात माळा घालून ते राखतो तसे किल्ले हे राज्याच्या रक्षणासाठी आहेत. तारवास खिळे मारून बळकट करतात तशी राज्यास बळकटी किल्ल्यांची आहे. किल्ल्यांच्या योगाने औरंगशहासारख्याची उमर गुजरून जाइल पण तो आम्हाला जिंकु शकणार नाही त्याची स्वारी आमच्यावर झाली तर त्याला जुने नवे अशे तीनशे साठ किल्ले आहेत. एक एक किल्ला तो १ वर्ष लढला तरी त्यास ३६० वर्षे लागतील." ==छत्रपती शिवाजी राजांच्या ताब्यात असलेले विविध प्रांतातील किल्ले== === [[मावळ]] प्रांत=== (सध्याचे [[मावळ तालुका|मावळ]], [[पुरंदर तालुका|सासवड]], [[जुन्नर तालुका|जुन्नर]] आणि [[खेड तालुका (पुणे)|खेड]] हे तालुके.) येथे त्यांचे एकूण १९ किल्ले होते. * १) कुंवारी किल्ला * २) केळना किल्ला * ३) [[तिकोना]] किल्ला * ४) [[तुंग]] किल्ला * ५) [[तोरणा किल्ला|तोरणा]] किल्ला * ६) [[दातेगड]] किल्ला * ७) [[दौलतमंगळ]] किल्ला * ८) [[नारायणगड]] किल्ला * ९) [[पुरंदर किल्ला]] * १०) मोरगिरी किल्ला * ११) [[राजगड]] किल्ला * १२) [[राजमाची]] किल्ला * १३) रुद्रमाळ किल्ला * १४) [[रोहिडा]] किल्ला * १५) [[लोहगड]] किल्ला * १६) [[विसापूर]] किल्ला * १७) [[शिवनेरी]] किल्ला * १८) [[सिंहगड]] किल्ला === [[सातारा]] व [[वाई तालुका|वाई]] प्रांत === * एकूण ११ किल्ले. * १) [[कमळगड]] किल्ला * २) [[चंदन–वंदन|चंदनगड]] किल्ला * ३) ताथवडा किल्ला * ४) नांदगिरी किल्ला * ५) [[सज्जनगड]] * ६ [[पांडवगड]] किल्ला * ७) [[महिमानगड]] किल्ला * ८) [[चंदन–वंदन|वंदनगड]] किल्ला * ९) [[वर्धनगड]] किल्ला * १०) [[वैराटगड]] किल्ला * ११) [[अजिंक्यतारा]] * १२) [[वासोटा]] किल्ला * १३) [[वारूगड]] किल्ला === [[कराड]] प्रांत === यांत ४ किल्ले होते. * १) कसबा कऱ्हाड किल्ला * २) [[भूषणगड]] किल्ला * ३) [[मच्छिंद्रगड]] किल्ला * ४) [[वसंतगड (कराड)|वसंतगड]] किल्ला === [[पन्हाळा]] प्रांत === एकूण १३ किल्ले * १) खेळणा किल्ला * २) गगनगड किल्ला * ३) गजेंद्रगड किल्ला * ४) [[पन्हाळा]] * ५) पावनगड किल्ला * ६) बावडा किल्ला * ७) [[भिवगड]] किल्ला * ८) [[भुदरगड]] किल्ला * ९) [[बाणूरगड]] किल्ला * १०) [[मदनगड]] किल्ला *११) [[रांगणा]] किल्ला * १२) [[विशाळगड]] किल्ला *१३) चांदोली गड === [[कोकण]], बंधारी व [[नळदुर्ग]] प्रांत === एकूण ५९ किल्ले आहेत. * १) मालवण * २) [[सिंधुदुर्ग]] * ३) [[विजयदुर्ग]] * ४) [[जलदुर्ग|जयदुर्ग]] * ५) रत्‍नागिरी * ६) [[सुवर्णदुर्ग]] * ७) [[खांदेरी किल्ला]] * ८) [[उंदेरी किल्ला]] * ९) [[कुलाबा किल्ला]] * १०) [[राजकोट किल्ला]] * ११) [[अंजनवेल]] * १२) [[रेवदंडा किल्ला]] * १३) [[रायगड (किल्ला)]] * १४) पाली * १५) [[कलानिधीगड]] * १६) [[अर्नाळा किल्ला]] * १७) सुरंगगड * १८) मानगड * १९) [[महिपतगड]] * २०) महिमंडन * २१) [[सुमारगड]] * २२) [[रसाळगड]] * २३) कर्नाळा * २४) भोरप * २५) [[बल्लाळगड]] * २६) सारंगगड * २७) [[माणिकगड]] * २८) सिंदगड * २९) [[मंडणगड]] * ३०) बाळगड * ३१) महिमंतगड * ३२) [[लिंगाणा]] * ३३) [[प्रचितगड]] * ३४) समानगड * ३५) कांगोरी * ३६) [[प्रतापगड]] * ३७) तळागड * ३८) घोसाळगड * ३९) बिरवाडी * ४०) [[भैरवगड]] * ४१) [[प्रबळगड]] * ४२) [[अवचितगड]] * ४३) कुंभगड * ४४) सागरगड * ४५) [[मनोहरगड]] * ४६) सुभानगड * ४७) मित्रगड * ४८) प्रल्हादगड * ५०) सहनगड * ५१) सिकेरागड * ५२) वीरगड * ५३) महीधरगड * ५४) रणगड * ५५) सेटगागड * ५६) मकरंदगड * ५७) भास्करगड * ५८) [[माहुलीगड]] * ५९) कावन्ही * 60) पालगड * ६१) [[देवगड]] === [[सटाणा तालुका|बागलाण]] प्रांत === #[[साल्हेर]] #[[मुल्हेर]] #[[सालोटा किल्ला]] #मोराड #[[हरगड]] #[[न्हावीगड]] #हनुमानगड #तांम्रगड #[[मांगी–तुंगी]] #[[पिसोळ]] #[[डेरमाळ]] #[[कऱ्हेगड]] #बिष्टागड #दुंधागड #अजमेरागड #चौल्हेरगड #भिलाईगड #पिंपळा #कंचणा #[[इंद्राई किल्ला]] #धोडप #राजधेर #कोळधेर #चांदवड #प्रेमगीरी #[[कंक्राळा]] #[[लळिंग किल्ला]] === बनगड प्रांत === ([[धारवाड]] जिल्ह्यातील बराचसा भाग) * १) वनगड * २) गहनगड * ३) चिमदुर्ग * ४) [[नळदुर्ग]] * ५) मिरागड * ६) श्रीमंतदुर्ग * ७) श्रीगदनगड * ८) नरगुंद * ९) महंतगड * १०) कोपलगड * ११) बाहदूरबिंडा * १२) व्यंकटगड * १३) गंधर्वगड * १४) ढाकेगड * १५) सुपेगड * १६) पराक्रमगड * १७) कनकादिगड * १८) ब्रम्हगड * १९) चित्रदुर्ग * २०) प्रसन्नगड * २१) हडपसरगड * २२) कांचनगड * २३) अचलगिरीगड * २४) मंदनगड * २५)? === [[फोंडा तालुका|फोंडे]] बिदनूर प्रांत === * १) कोडफोंडे * २) कोट काहूर * ३) कोट बकर * ४) कोट ब्रम्हनाळ * ५) कोट कडवळ * ६) कोट अकोले * ७) कोट कठर * ८) कोट कलबर्गे * ९) कोट शिवेश्वर * १०) कोट मंगरुळ * ११) कोट कडणार * १२) कोट कृष्णागिरी === [[कोल्हापूर]], [[बाळापूर तालुका|बाळापूर]] प्रांत === * १) कोल्हार * २) ब्रम्हगड * ३) वडन्नगड * ४) भास्करगड * ५) महीपाळगड * ६) मृगमदगड * ७) आंबेनिराईगड * ८) बुधला कोट * ९) [[माणिकगड]] * १०) नंदीगड * ११) गणेशगड * १२) खळगड * १३) हातमंगळगड * १४) मंचकगड * १५) प्रकाशगड * १६) [[भीमगड किल्ला]] * १७) प्रेईवारगड * १८) सोमसेखरगड * १९) मेदगिरीचेनगड * २०) [[श्रीवर्धन किल्ला]] * २१) बिदनूरकोट * २२) मलकोल्हारकोट * २३) ठाकूरगड * २४) सरसगड * २५) [[मल्हारगड]] * २६) भूमंडलगड * २७) बिरुटकोट === [[श्रीरंगपट्टण]] प्रांत === * १) कोटधर्मपुरी * २) हरिहरगड * ३) कोटगरुड * ४) प्रमोदगड * ५) मनोहरगड * ६) भवानीदुर्ग * ७) कोट अमरापूर * ८) कोट कुसूर * ९) कोट तळेगिरी * १०) सुंदरगड * ११) कोट तळगोंडा * १२) कोट आटनूर * १३) कोट त्रिपादपूरे * १४) कोट दुटानेटी * १५) कोट लखनूर * १६) कळपगड * १७) महिनदीगड * १८) रंजनगड * १९) कोट आलूर * २०) कोट शामल * २१) कोट विराडे * २२) कोट चंद्रमाल === [[कर्नाटक]] प्रांत === * १) जगदेवगड * २) सुदर्शनगड * ३) रमणगड * ४) नंदीगड * ५) प्रबळगड * ६) बहिरवगड * ७) वारुणगड * ८) महाराजगड * ९) सिद्धगड * १०) जवादीगड * ११) मार्तंडगड * १२) मंगळगड * १३) गगनगड * १४) कृष्णगिरी * १५) मल्लिकार्जुनगड * १६) कस्तूरीगड * १७) दीर्घपलीगड * १८) रामगड === [[वेल्लूर|वेलूर]] प्रांत=== * १) कोट आरकट * २) कोट लखनूर * ३) कोट पळणापट्टण * ४) कोट त्रिमल * ५) कोट त्रिवादी * ६) पाळे कोट * ७) कोट त्रिकोनदुर्ग * ८) कैलासगड * ९) चंजिवरा कोट * १०) कोट वृंदावन * ११) चेतपाव्हली * १२) कोलबाळगड * १३) रसाळगड * १४) कर्मटगड * १५) यशवंतगड * १६) मुख्यगड * १७) गर्जनगड * १८) मंडविडगड * १९) महिमंडगड * २०) प्राणगड * २१) सामरगड * २२) साजरागड * २३) गोजरागड * २४) दुभेगड * २५) अनूरगड === चंदी प्रांत === * १) राजगड * २) चेनगड * ३) कृष्णागिरी * ४) मदोन्मत्तगड * ५) आखलूगड * ६) काळा कोट ==संदर्भ== या संपूर्ण लेखाचा संदर्भ - पुस्तक- आयएसबीएन: 978-81-910980-0-6 पुस्तकाचे नाव-गनिमी कावा (जागतिक कीर्तीच्या मराठा युद्धतंत्राचा खरा वेध), राजमाता प्रकाशन,मुंबई. {{अविचलवर्ग:छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या किल्ल्यांची यादी}} [[वर्ग:शिवाजी महाराज|किल्ले]] [[वर्ग:याद्या]] [[वर्ग:भारतातील किल्ले]] edv1v6c6k9s3pr7tm33mv7brovtemc8 0 149311 2704995 2206983 2026-08-24T00:13:48Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704995 wikitext text/x-wiki [[भोपाळ]] ते बिलासपूर दरम्यान धावणारी ही वेगवान प्रवासी रेल्वे आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.bhopal.com/ |title=भोपाळ |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218214224/http://www.bhopal.com/ |url-status=dead }}</ref> [[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेशची]] राजधानी असलेल्या भोपाळ शहरातील भोपाळ जंकशन रेल्वे स्थानक ते [[छत्तीसगड]] मधील बिलासपूर दरम्यान ही रेल्वे धावते. ==क्रमांक आणि पारिभाषित नामकरण== भोपाळ ते छत्तीसगड मधील बिलासपूर दरम्यान धावणारी गाडी १८२३५ या क्रमांकाची आहे आणि छत्तीसगडमधील बिलासपूर ते भोपाळ दरम्यान धावणारी गाडी १८२३६ या क्रमांकाची आहे. बिलासपूर हे आगमन आणि गंतव्य अशा दोन्ही वेळचे स्थानक असल्यामुळे ही रेल्वे बिलासपूर या नावाने परिचित आहे. ==आगमन आणि गंतव्य विषयक तपशील== दोन्ही स्थानकाकडून रोज ही रेल्वे धावते. भोपाळ जंक्शनवरून रोज सकाळी ८ वाजता १८२३५ ही रेल्वे निघते आणि परतीची गाडी १७.३० वाजता भोपाळमधील भोपाळ निशातपुरा रेल्वे स्थानकापर्यंत जाते.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.indianrail.gov.in/ |प्रकाशक= इंडीयनरेल.गव्ह.इन. |दिनांक=२०१३-०५-१८.|title="भारतीय प्रवासी आरक्षण चौकशी विभागामध्ये स्वागत आहे." |भाषा=इंग्लिश}}</ref> <ref name="indianrail">[http://indiarailinfo.com/train/bhopal-bilaspur-express-18235-bpl-to-bsp/215 "विलासपुर एक्सप्रेस".]</ref> ==मार्ग आणि स्थानके== ही रेल्वे बिना – कठनी या रेल्वे मार्गावर ६३ स्थानकांपेक्षा जास्त स्थानकांवरून प्रवास करते. उपनगरी तसेच मुख्य शहरातील रेल्वे स्थानकांवर या रेल्वेचा थांबा आहे. महत्त्वाची स्थानके खालीलप्रमाणे आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/coaching/pdf/43A.pdf |प्रकाशक= इंडीयनरेल.गव्ह.इन. |title="बिलासपूर ते भोपाळ एक्सप्रेस पेसेंजेर टाइम टेबल" |भाषा=इंग्लिश}}</ref> <ref>[http://railenquiry.in/runningstatus/18235 रन्निंग स्टेटस]</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.cleartrip.com/trains/18236 |title=महत्त्वाची स्थानके |access-date=2013-12-30 |archive-date=2014-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707205453/http://www.cleartrip.com/trains/18236 |url-status=dead }}</ref> {{Multicol}} * भेापाळ जंक्शन * भोपाळ निशातपुरा * भोपाळ सुखसेवानगर * भोपाळ देवानगंज * सलामतपुर * सांची * विदिशा * गुलाबगंज * कल्हार * मंडी बमोरा {{Multicol-break}} * बिना जंक्शन * मालखेडी * खुराई बघेारा * खुराई * खुराई सुमरेरी * जेरूवाखेडा * ईसारवारा * सुमेर * नैरोली * सौगोर रतोना {{Multicol-break}} * सौगोर * सौगोर मकरोनिआ * सौगोर गणेशगंज * पथारीआ * लिढोरा खुर्द * गिरवार * अस्लाना * डामोह * डामोह बदाकपूर * कुंडालपुर {{Multicol-break}} * सलैया * सागोनी * कठनी * शाहडोल * नौरोजाबाद * बिरसिंगपूर * उमारीआ * अनुपूर जंक्शन * भंवर टोंक * रूपाउंड * बिलासपूर जंक्शन {{Multicol-end}} ==डब्याची रचना== या रेल्वेगाडीला एकूण १९ डबे जोडलेले आहेत. त्यामध्ये १ वातानूकूलित व्दितीयस्तर , १ वातानूकूलित तृतीयस्तर, १ खूर्ची यान, ५ शयनयान, ८ सामान्य, १ महिलांसाठी विशेष , १ सामान वाहतूकीसाठी अशा डब्यांचा समावेश आहे. ==सरासरी वेग आणि पुनरावृत्ती== १८२३५ भोपाळ – बिलासपूर एक्स्रप्रेस भोपाळ जंक्शन ते खुराई रेल्वे स्थानकांपर्यंत सरासरी ५४ कि.मी प्रति तास या वेगाने धावते. नंतर खुराई रेल्वे स्थानकापासून छत्तीसगड मधील बिलासपूर पर्यंत तीचा सरासरी वेग ४0 कि.मी प्रति तास इतका कमी होतो. १८२३६ बिलासपूर – भोपाळ एक्सप्रेस ही एकमेव प्रवासी गाडी आहे जी भेापाळपर्यंत प्रत्येक स्थानकांवर सरासरी ३४ किमी प्रति तास या वेगाने धावते.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=P0wTzIZrdyw बिलासपूर – भोपाळ एक्सप्रेस]</ref> ==स्लीप सेवा == * १८२२९/१८२३० भोपाळ – चिरमिरी प्रवासी ==भोपाळ ते बिलासपूर व परत बिलासपूर ते भोपाळ दरम्यान इतर रेल्वे== * महानंदी एक्स्रप्रेस (रदद) * नर्मदा एक्सप्रेस * अमरकंटक एक्सप्रेस * गोंडवाना एक्सप्रेस * छत्तीसगड एक्सप्रेस ===भोपाळ ते बिलासपूर दरम्यान धावणा-या गाडया=== * बिलासपूर राजधानी * गोंडवाना एक्सप्रेस * [[जोधपूर]]- पूरी एक्सप्रेस * बलसाढ पूरी सूपर फास्ट एक्सप्रेस ===बिलासपूर ते भोपाळ दरम्यान धावणा-या गाडया=== * गोंडवाना एक्सप्रेस * नर्मदा एक्सप्रेस * बिलासपूर – नवी [दिल्ली]] राज एक्सप्रेस * छत्तीसगड एक्सप्रेस ==दुर्घटना== ७ ऑगस्ट २०१3 रोजी बिलासपूर जंक्शन पासून १०० कि.मी. अंतरावर असलेल्या सरबेहारा भागामध्ये मालगाडीचे ब्रेक निकामी झाल्यामुळे २७ मालगाडीचे डबे रुळावरून घसरून झालेल्या दुर्घटनेमुळे हा मार्ग काही काळापुरता बंद ठेवावा लागला होता. == संदर्भ व नोंदी == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:भारतीय रेल्वेगाड्या]] [[वर्ग:मध्य प्रदेशमधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:छत्तीसगढमधील रेल्वे वाहतूक]] f4f112oohqupnzz57id0qm7cakiq9fv 0 149578 2704855 2202006 2026-08-23T19:49:54Z InternetArchiveBot 130355 Add 5 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704855 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = {{लेखनाव}} | Image = Pos strep.JPG | Caption = स्ट्रेप्टोकोकल फॅरिन्जायटिस चा एक १६ वर्षीय रुग्ण. | Alt = A set of large tonsils in the back of the throat covered in white exudate | DiseasesDB = 12507 | ICD10 = {{ICD10|J|02|0|j|00}} | ICD9 = {{ICD9|034.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000639 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1811 | MeshID = }} '''[[स्ट्रेप्टोकोकल फॅरिन्जायटिस]]''', '''[[स्ट्रेप्टोकोकल टॉन्सिलायटिस]]''' किंवा [[स्ट्रेप्टोकोकल सोअर थ्रोट]] (या सगळ्याला मिळून ’स्ट्रेप थ्रोट’ असे म्हणतात) हा [[अ गटातील स्ट्रेप्टोकोकल संसर्ग|ग्रुप ए स्ट्रेप्टोकोकल संसर्ग]]<ref>{{DorlandsDict|nine/100014400|streptococcal pharyngitis}}</ref> संसर्गामुळे होणारा एक प्रकारचा [[घसा|घशाचा]] विकार आहे. त्याचा परिणाम [[घशाची पोकळी]], [[घशातल्या गाठी]] आणि शक्यतो [[स्वरयंत्र]]ावरही होतो. [[ताप]], घसा येणे, आणि स्वरयंत्रावर आलेली सूज ही याची लक्षणे आहेत. या आजारामुळे ३७% मुलांचे <ref name=Peds2010 /> आणि ५-१५% मोठ्यांचे घसे बसतात.<ref name=IDSA2012 /> 'स्ट्रेप थ्रोट' हा एक संसर्गजन्य आजार आहे. रुग्णाच्या निकटच्या सहवासात आल्याने तो पसरतो. घशात वाढत असलेया [[जंतू]]ंची तपासणी केल्यानंतर या आजारचे ठोस निदान करता येते. पण, प्रत्येक वेळी याची गरज नसते. लक्षणे बघूनही औषधोपचार सुरू करता येतात. ज्या ठिकाणी 'स्ट्रेप थ्रोट' असण्याची दाट शक्यता आहे, किंवा तसे ठोस निदान झाले आहे, तिथे [[प्रतिजैविक]]े देऊन रोगाची पुढची गुंतागुंत थांबविता येते आणि त्यामुळे लवकर बरेही वाटू लागते.<ref name=Review09 /> == लक्षणे == [[घसा बसणे]], ३८ डिग्री सेल्सियसपेक्षा( {{convert|38|C|F}} ) जास्त [[ताप]], घशाच्या गाठींवर झालेला [[पू]] आणि स्वरयंत्रावर आलेली मोठी सूज <ref name=Review09>{{जर्नल स्रोत |author = Choby BA | title = Diagnosis and treatment of streptococcal pharyngitis | journal = Am Fam Physician | volume = 79 | issue = 5 | pages = 383–90 | year = २००९ | month = मार्च | pmid = 19275067 | doi = | दुवा =http://www.aafp.org/afp/2009/0301/p383.html ए ए एफपी.ऑर्ग}}</ref> ही स्ट्रेप्टोकोकल फॅरिन्जायटिसची ठराविक लक्षणे आहेत. अजून काही लक्षणे म्हणजे: [[डोकेदुखी]], [[मळमळ]], [[वांती|उलट्या]], [[जठर|उदरात]] कळ उठणे,<ref name=Review06>{{जर्नल स्रोत| author = Brook I, Dohar JE | title = Management of group A beta-hemolytic streptococcal pharyngotonsillitis in children | journal = J Fam Pract | volume = 55 | issue = 12 |pages = S1–11; quiz S12 | year = २००६ | month = डिसेंबर |pmid = 17137534 | doi =}}</ref> अंग दुखणे,<ref name=Review2001 /> [[चट्टा]] उठणे किंवा [[टाळू]]ला बाधा होणे. टाळूला बाधा होणे हे अतिशय विरळ, पण निश्चित असे लक्षण आहे.<ref name=Review09 /> याचा [[उबवण काळ|रोगजंतूंनी शरीरात प्रवेश मिळविल्यानंतर प्रत्यक्ष रोगाचा आरंभ होईपर्यंतचा काळ]] हा एक ते तीन दिवस असतो.<ref name=Review09 />, जर ताप नसेल, पण डोळे येणे, घसा बसणे, [[सर्दी]] वाहणे किंवा अल्सर होणे हे असेल, तरी तो स्ट्रेप थ्रोट असण्याची शक्यता कमी आहे.<ref name=IDSA2012 /> <center><gallery caption="" widths="200px" heights="175px"> चित्र:StrepAug2010.JPG| घसा दिसेल इतके मोठे उघडलेले तोंड <br /> घशात असलेल्या जंतूंची चाचणी केली असता, ग्रुप ए स्ट्रेप्टोकोकल संसर्गाची बाधा झालेला घसा. घशाच्या गाठींवर साचलेल्या [[पू]] कडे नीट लक्ष देऊन बघा [[निःस्त्राव]]. चित्र:Streptococcal pharyngitis.jpg| घसा दिसेल इतके मोठे उघडलेले तोंड <br /> टाळूवर आलेले छोटे लाल ठिपके नीट लक्ष देऊन बघा. टाळूला बाधा होणे हे अतिशय विरळ, पण निश्चित असे लक्षण आहे.<ref name=Review09 /> चित्र:Strep throat2010.JPG|. पू ने संपूर्ण भरलेल्या घशाच्या दोन्ही गाठी. <br /> स्ट्रेप्टोकोकल फॅरिन्जायटिसच्या जंतूंची लागण झालेल्या आठ वर्षाच्या मुलाच्या घशाच्या गाठींवर साचलेला पू. <!-- |शीर्षक is optional; default for |width & |height is 180 – may be changed as needed; |lines is number of lines needed for biggest caption --> </gallery></center> == कारणे == ग्रुप ए बीटा-हेमोलायटिक स्ट्रेप्टोकोकस (लघुनाव: गॅस,इंग्रजी:GAS.<ref name=Review10>{{जर्नल स्रोत | author = Baltimore RS | title = Re-evaluation of antibiotic treatment of streptococcal pharyngitis | journal = Curr. Opin. Pediatr. | volume = 22 | issue = 1 | pages = 77–82 | year = 2010 | month = February | pmid = 19996970 | doi = 10.1097/MOP.0b013e32833502e7}}</ref> या जंतूंमुळे स्ट्रेप थ्रोटची लागण होते. ग्रुप ए बीटा-हेमोलायटिक स्ट्रेप्टोकोकस नसलेले जंतू आणि [[फ्यूजोबॅक्टेरियम]] यांमुळे देखील [[घशाचे विकार]] होऊ शकतात. .<ref name=Review09 /><ref name=Review2001 /> बाधित व्यक्तीच्या निकटच्या सहवासाने अथवा स्पर्शाने या आजाराचा प्रसार होतो. त्यामुळे गर्दीची ठिकाणे, जसे की लष्करी ठाणी अथवा शाळा इथे या रोगाचा प्रसार वेगाने होतो.<ref name=Review2001>{{जर्नल स्रोत | author = Hayes CS, Williamson H | title = Management of Group A beta-hemolytic streptococcal pharyngitis | journal = Am Fam Physician | volume = 63 | issue = 8 | pages = 1557–64 | year = 2001 | month = एप्रिल | pmid = 11327431 | doi = | दुवा = http://www.aafp.org/afp/20010415/1557.html | accessdate = 2014-01-09 | archive-date = 2008-05-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080516091711/http://www.aafp.org/afp/20010415/1557.html | url-status = dead }}</ref><ref name="pmid15765640">{{जर्नल स्रोत | author = Lindbaek M, Høiby EA, Lermark G, Steinsholt IM, Hjortdahl P | title = Predictors for spread of clinical group A streptococcal tonsillitis within the household | journal = Scand J Prim Health Care | volume = 22 | issue = 4 | pages = 239–43 | year = 2004 | pmid = 15765640 | doi = 10.1080/02813430410006729}}</ref> असेही संशोधन झाले आहे की धुळीत असलेले वाळलेले [[सूक्ष्मजीव|सूक्ष्मजंतू]] हे संसर्गजन्य नसतात, परंतु टूथब्रशसारख्या वस्तूंवर ओलसर सूक्ष्मजंतू हे पंधरा दिवसांपर्यंत टिकून राहू शकतात.<ref name=Review2001 क्वचित, दूषित [[अन्न]]ामधून हा आजार उद्भवू शकतो.<refname=Review2001/> एकही लक्षण दिसत नसलेल्या लहान मुलांच्या घशात सुमारे १२% गॅसचे सूक्ष्मजंतू असू शकतात. <ref name=Peds2010>{{जर्नल स्रोत | author = Shaikh N, Leonard E, Martin JM | title = Prevalence of streptococcal pharyngitis and streptococcal carriage in children: a meta-analysis | journal = Pediatrics | volume = 126| issue = 3 | pages = e557–64 | year = 2010 | month = September | pmid = 20696723 | doi = 10.1542/peds.2009-2648}}</ref> == निदान == {|class="wikitable" style="float: right; margin-left:15px; text-align:center" |- |+सुधारित सेंटॉर निकष !गुण||स्ट्रेप्सची शक्यता||व्यवस्थापन |- |१ किंवा कमी|| <१०%|| करणे जरुरी नाही |- |२ ||११-१७%||rowspan="2"|प्रतिजैविके, कल्चर वर आधारित किंवा RADT |- | ३ ||२८-३५%|| |- | ४ किंवा ५ ||५२%||[[Empiric antibiotics]] |- |} जे लोक घशाच्या विकाराने आजारी आहेत त्यांच्या व्यवस्थापनासाठी सुधारित सेन्टॉर निकष [[Centor criteria]] वापरले जाऊ शकतात. त्यामुळे पाच विविध निकषांच्या आधारे स्ट्रेप्टोकोकल संसर्ग झाला आहे की नाही हे दर्शविले जाऊ शकते.<ref name=Review09 /> प्रत्येक निकषासाठी एक गुण दिला जातो:<ref name=Review09 /> १) खोकल्याचा अभाव २) सूज आलेल्या अथवा लालसर दिसणाऱ्या [[लसिका]] ३) ताप (३८ डिग्री सेल्सियसपेक्षा जास्त) >{{convert|38.0|C|F}} ४) घशाच्या गाठींवर पू किंवा सूज ५) पंधरा वर्षापेक्षा कमी वय (जर वय ४४ वर्षांपेक्षा जास्त असेल, तर एक गुण वजा केला जातो) तथापि, ’द इन्फेक्शियस डिसिझ सोसायटी ऑफ अमेरिका’ ही प्रायोगिक औषधोपचारांच्या विरोधात आहे आणि त्यांच्या मते रोगाचे निदान झाल्यावर प्रतिजैविके देणे हेच योग्य औषध आहे.<ref name=IDSA2012 /> तीन वर्षाच्या आतल्या बालकांसाठी तपास करण्याचीही गरज नाही कारण, एखाद्या मोठ्या भावंडाला जर ग्रुप ए स्ट्रेप आणि संधीवाताचा ताप हे दोन्ही आजार झाले असतील, तरच हे आजार त्यांच्यात आढळतील, अथवा हे आजार त्यांच्यात अतिशय अभावाने आढळतात.<ref name=IDSA2012 /> === प्रयोगशाळेत परिक्षा === घशात असलेल्या सूक्षमजंतूंची तपासणी करणे हा स्ट्रेप्टोकोकल फॅरिन्जायटिसचे निदान करण्याचा सर्वोत्तम मार्ग <ref>{{स्रोत पुस्तक|author1=Smith, Ellen Reid|author2=Kahan, Scott |author3=Miller, Redonda G. |title=In A Page Signs & Symptoms |series=In a Page Series|publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Hagerstown, Maryland |year=2008 |pages=312 |isbn=0-7817-7043-2|oclc=}}</ref> आहे. ९०-९५% वेळा या तपासणीने अचूक निदान होते.<ref name=Review09 /> ’[[रॅपिड स्ट्रेप टेस्ट]]’ (रॅपिड ॲन्टिजेन डिटेक्शन टेस्टिन्ग किंवा RADT असेही म्हणतात) या नावाची देखील एक परिक्षा केल्या जाऊ शकते. ’रॅपिड स्ट्रेप टेस्ट’ ही लवकर होते, पण तिची अचूकता ७०% पर्यंत असून [[sensitivity (tests)|sensitivity]] सांख्यिकी परिभाषेत ती घशातील जंतूंच्या तपासणीच्या तुलनेत [[specificity (tests)|specificity]] ९८% अचूक असते.<ref name=Review09 /> निदानाबद्दल संदेह असल्यास, घशातील रोगजंतूंची तपासणी अथवा RADT आणि आजाराची लक्षणे दोन्ही मिळून एक निश्चित निदान होऊ शकते.<ref name=IDSAGuideline2002 /> मोठ्या माणसांमध्ये जर RADTची परिक्षा नकारात्मक आली, तर आजार नाही असे निदान करता येऊ शकते. लहान मुलांमध्ये मात्र घशातील रोगजंतूंची तपासणी सुचवली गेली आहे.<ref name=IDSA2012 /> कोणतेही लक्षण न दिसणाऱ्या व्यक्तींनी तपासणी करून घ्यायची आवश्यकता नाही, कारण लोकसंख्येमधील एक विवक्षित टक्के लोक कोणताही हानिकारक परिणाम न दाखवताही स्ट्रेप्टोकोकल सूक्ष्मजंतूचे वाहक असतातच.<ref name=IDSAGuideline2002 /> === भिन्न रोगनिदान === {{See also|Acute pharyngitis}} स्ट्रेप्टोकोकल फॅरिन्जायटिसची लक्षणं आणि शरीरात दिसणारी इतर लक्षणं एकसारखीच असल्यामुळे चिकित्सालयात त्याचं निदान होणं अवघड असते.<ref name=Review09 /> [[खोकला]], [[सर्दी]], [[अतिसार|हगवण]], डोळे येणं, आणि त्या बरोबर ताप आणि घसादुखी ही लक्षणं स्ट्रेप थ्रोटपेक्षाही साध्या घसादुखीची असू शकतात <ref name=Review09 />मोनोन्यूक्लिओसि नावाच्या आजारात घशाच्या गाठींवर सूज, लासिका लाल होणे, घशाला सूज आणि ताप ही लक्षणं दिसतात. == प्रतिबंध == जर सतत घशाचे आजार होत असतील (वर्षातून तीन पेक्षा जास्त वेळा) तर घशाच्या गाठी काढून टाकण्याची शस्त्रक्रीया हा सर्वात वाजवी प्रतिबंध आहे [[Tonsillectomy]] <ref>{{जर्नल स्रोत | author = Johnson BC, Alvi A | title = Cost-effective workup for tonsillitis. Testing, treatment, and potential complications | url = https://archive.org/details/sim_postgraduate-medicine_2003-03_113_3/page/115 | journal = Postgrad Med | volume = 113 | issue = 3 | pages = 115–8, 121 | year = 2003 | month = March | pmid = 12647478 | doi =}}</ref> परंतु यातून मिळणारे फायदे तसे कमी असून कितीही उपचार केले तरीही आजाराची वारंवारताही कमी होताना दिसते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=van Staaij|first=BK|coauthors=van den Akker, EH; van der Heijden, GJ; Schilder, AG; Hoes, AW|title=Adenotonsillectomy for upper respiratory infections: evidence based?|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-disease-in-childhood_2005-01_90_1/page/n26|journal=Archives of disease in childhood|date=2005 Jan|volume=90|issue=1|pages=19-25|pmid=15613505}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Burton|first=MJ|coauthors=Glasziou, PP|title=Tonsillectomy or adeno-tonsillectomy versus non-surgical treatment for chronic/recurrent acute tonsillitis.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2009 Jan 21|issue=1|pages=CD001802|pmid=19160201}}</ref> घशाचे सतत विकार होणारा मनुष्य, ज्याची तपासणी करता ’गॅस’चे जंतू आढळतात, तो ’गॅस’चा वाहक असण्याची शक्यता असते.<ref name=IDSA2012 /> जे लोक या आजाराच्या जंतूंच्या सान्निध्यात आलेले आहेत, पण ज्यांच्यामध्ये कोणतीही लक्षणं दिसत नाहीत, अशांना या आजारची औषधे देणे योग्य नाही.<ref name=IDSA2012 /> असे लोक जे केवळ ’गॅस’चे वाहक आहेत, त्यांनाही औषधे देणे गरजेचे नाही, कारण या आजाराचा प्रसार आणि त्यातून उद्भवणारी गुंतागुंत ही तुलनेने कमी तीव्रतेची असते.<ref name=IDSA2012 /> == औषधोपचार == कोणतेही औषधोपचार केले नाहीत, तरी स्ट्रेप्टोकोकल फॅरिन्जायटिस काही दिवसांनी आपोआप बरा होतो.<ref name=Review09 /> प्रतिजैविके देऊन आपण आजाराची तीव्रता १६ तासांनी कमी करू शकतो .<ref name=Review09 /> प्रतिजैविके देण्याचे प्राथमिक कारण हे अशा आजारातुन उद्भवणारे र्ह्यूमॅटिक फीव्हर [[rheumatic fever]] आणि रेट्रोफॅरिन्जायटल ॲबसेस [[retropharyngeal abscess]] हे आजार रोखणे अथवा कमी करणे हे असतं.<ref name=Review09 /> आजार उद्भवल्याबरोबर लगेच प्रतिजैविके दिली, तर साधारण ९ दिवसात त्यांचा चांगला परिणाम दिसू लागतो.<ref name=Review10 /> === वेदनाशामक औषधे === पॅरॅसिटॅमॉल (acetaminophen) आणि स्टेरॉईड्ज नसलेली वेदनाशामक औषधे [[non-steroidal anti-inflammatory drug]]s (NSAIDs) देऊन स्ट्रेप थ्रोटच्या [[वेदना]] कमी करता येतात.<ref name=Review00>{{जर्नल स्रोत | author = Thomas M, Del Mar C, Glasziou P | title = How effective are treatments other than antibiotics for acute sore throat? |journal = Br J Gen Pract | volume = 50 | issue = 459 | pages = 817–20 | year = 2000 | month = October | pmid = 11127175| pmc = 1313826 | doi =}}</ref> लिडोकेन देखील उपयुक्त ठरू शकते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.medicinenet.com/lidocaine_viscous/article.htm |title=Generic Name: Lidocaine Viscous (Xylocaine Viscous) side effects, medical uses, and drug interactions |work=MedicineNet.com |accessdate=2010-05-07}}</ref> स्ट्रेरॉईड्जमुळे वेदना कमी होत असल्या<ref name=Review10 /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www3.interscience.wiley.com/journal/123372200/abstract |title=Effectiveness of Corticosteroid Treatment in Acute Pharyngitis: A Systematic Review of the Literature. |work=Andrew Wing. 2010; Academic Emergency Medicine |accessdate= |archive-date=2012-12-04 |archive-url=https://archive.today/20121204144746/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1553-2712.2010.00723.x/abstract |url-status=dead }}</ref> तरी नेहेमीच ते देऊ नये.<ref name=IDSA2012 /> मोठ्या माणसांना ॲस्पिरिन देऊ शकता, पण लहान मुलांना ती देऊ नये, कारण त्यातून [[रेयेज सिन्ड्रोम]]<ref name=Review10 /> हा आजार उद्भवण्याची शक्यता असते. === प्रतिजैविके === प्रभावीपणा आणि स्वस्त असल्यामुळे[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिकामध्ये]] फेनोक्सि मेथयिलपेनिसिलीन हे प्रतिजैविक स्ट्रेप्टोकोकल फॅरिन्जायटिस झाल्यावर वापरण्यात येते.<ref name=Review09 /> युरोपमध्ये ॲमोक्सिसिलिन वापरले जाते.<ref>{{जर्नल स्रोत| author = Bonsignori F, Chiappini E, De Martino M | title = The infections of the upper respiratory tract in children| journal = Int J Immunopathol Pharmacol | volume = 23 | issue = 1 Suppl | pages = 16–9 | year = 2010 | pmid = 20152073| doi =}}</ref>[[भारत]]ामध्ये संधीवाताचा ताप येण्याची शक्यता जास्त असल्यामुळे, बेन्झथाईन पेनिसिलिन G ही लस प्राधान्याने दिली जाते.<ref name=Review10 /> योग्य प्रतिजैविके दिली, की ३-५ दिवस दिसत असणारी आजाराची लक्षणं किमान एक दिवसाने कमी होतात आणि आजाराचा प्रसारही आटोक्यात येतो.<ref name=IDSAGuideline2002 /> पुढच्या गुंतागुंतीचे आजार जसे की संधीवाताचा ताप आणि पेरिटॉन्सिलर ॲबसेस टाळणे हेही प्रतिजैविके देण्याचे प्राथमिक कारण आहे.<ref name=InternalMedPosition2001>{{जर्नल स्रोत | author = Snow V, Mottur-Pilson C, Cooper RJ, Hoffman JR | title = Principles of appropriate antibiotic use for acute pharyngitis in adults | journal = Ann Intern Med | volume = 134 |issue = 6 | pages = 506–8 | year = 2001 | month = March | pmid = 11255529 | doi = | दुवा =http://www.annals.org/cgi/reprint/134/6/506.pdf}}</ref> प्रतिजैविके देताना त्यांचे होणारे दुष्परिणाम देखील विचारात घेतले पाहिजेत,<ref name=Review2001 /> आणि ज्या व्यक्तीं अशा औषधांना प्रतिकूल प्रतिसाद देतात त्यांना असे उपचार देऊ नयेत.<ref name=InternalMedPosition2001 /> स्ट्रेप थ्रोटचा प्रसार जितका असतो, त्यापेक्षा जास्त प्रमाणात प्रतिजैविके दिली जातात.<ref>{{जर्नल स्रोत | author = Linder JA, Bates DW, Lee GM, Finkelstein JA | title = Antibiotic treatment of children with sore throat | url = https://archive.org/details/sim_jama_2005-11-09_294_18/page/n58 | journal = J Am Med Assoc | volume = 294 | issue = 18 | pages = 2315–22 | year = 2005 | month = November | pmid = 16278359 | doi = 10.1001/jama.294.18.2315}}</ref> ज्यांना पेनिसिलिन दिल्याने त्रास होतो [[penicillin allergy|penicillin allergies]], त्यांना एरिथ्रोमायसिन, मॅक्रोलाईड्ज किंवा क्लिन्डामायसिन दिले जाते.<ref name=Review09 /><ref name=IDSA2012 /> ज्यांना तुलनेने कमी त्रास होतो, त्यांची उपचारांची सुरुवात ही सेफॅलोस्पोरिन्स देऊन केली जाते.<ref name=Review09 /> स्ट्रेप्टोकोकल संसर्गामुळे तीव्र ग्लोमेरुलोनेफ्रायटीस ही होऊ शकतो, आणि हा दुष्परिणाम प्रतिजैविके देऊन टाळता येऊ शकेलच असे नाही.<ref name=Review10 /> == पूर्वनिदान == स्ट्रेप थ्रोटची लक्षणं कोणत्याही औषधांशिवायही ३ ते ५ दिवसात बरी व्हायला लागतात.<ref name=IDSAGuideline2002>{{जर्नल स्रोत | author = Bisno AL, Gerber MA, Gwaltney JM, Kaplan EL, Schwartz RH | title = Practice guidelines for the diagnosis and management of group A streptococcal pharyngitis. [[Infectious Diseases Society of America]] | journal = Clin. Infect. Dis. | volume = 35 | issue = 2 | pages = 113–25 | year = 2002 | month = July | pmid = 12087516 | doi = 10.1086/340949}}</ref> प्रतिजैविके दिल्याने पुढची गुंतागुंत आणि आजाराचा प्रसार आटोक्यात येतो; प्रतिजैविके दिल्यानंतर लहान मुले पुढच्या २४ तासात शाळेत जाऊ शकतात.<ref name=Review09 /> मोठया माणसांमध्ये आजाराची गुंतागुंत होण्याचे प्रमाण कमी असते.<ref name=IDSA2012>{{जर्नल स्रोत|last=Shulman|first=ST|coauthors=Bisno, AL; Clegg, HW; Gerber, MA; Kaplan, EL; Lee, G; Martin, JM; Van Beneden, C|title=Clinical Practice Guideline for the Diagnosis and Management of Group A Streptococcal Pharyngitis: 2012 Update by the Infectious Diseases Society of America.|journal=Clinical infectious diseases : an official publication of the Infectious Diseases Society of America|date=2012 Sep 9|pmid=22965026}}</ref> अपवादात्मक परिस्थितीत लहान मुलांना संधीवाताचा ताप होऊ शकतो. मात्र [[भारत]], [[आफ्रिका]] आणि [[ऑस्ट्रेलिया]]च्या काही भागात तो [[हृदयरोग]]ाचे कारण होऊ शकतो.<ref name=IDSA2012 /> स्ट्रेप्टोकोकल संसर्गामुळे होणारे गुंतागुंतीचे आजार: {{Multicol}} * संधीवाताचा ताप [[Rheumatic fever|Acute rheumatic fever]]<ref name=Review06 /> * जांभळा ताप [[Scarlet fever]]<ref name=Uptodate /> * टॉक्सिक शॉक सिन्ड्रोम [[Toxic shock syndrome|Streptococcal toxic shock syndrome]]<ref name=Uptodate>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.utdol.com/online/content/topic.do?topicKey=upp_resp%2F4610 |title=UpToDate Inc. |work= |accessdate= |archive-date=2008-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081208133138/http://www.utdol.com/online/content/topic.do?topicKey=upp_resp%2F4610 |url-status=dead }}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत | author = Stevens DL, Tanner MH, Winship J, ''et al.'' | title = Severe group A streptococcal infections associated with a toxic shock-like syndrome and scarlet fever toxin A | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1989-07-06_321_1/page/1 | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 321 | issue = 1 | pages = 1–7 | year = 1989 | month = July | pmid = 2659990 | doi = 10.1056/NEJM198907063210101}}</ref> * ग्लोमेरुलोवनफ्रायटिस [[Glomerulonephritis]]<ref name=Review05 /> {{Multicol-break}} * PANDAS [[PANDAS]] syndrome<ref name=Review05>{{जर्नल स्रोत | author = Hahn RG, Knox LM, Forman TA | title = Evaluation of poststreptococcal illness | url = https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2005-05-15_71_10/page/1949 | journal = Am Fam Physician | volume = 71 | issue = 10 | pages = 1949–54 |year = 2005 | month = May | pmid = 15926411 | doi =}}</ref> * पेरिटॉन्सिलर ॲबसेस[[Peritonsillar abscess]]<ref name=IDSA2012 /> * सर्व्हायल लिफाडेनिटिस [[Cervical lymphadenitis]]<ref name=IDSA2012 /> * मास्टोइडायटिस [[Mastoiditis]]<ref name=IDSA2012 /> {{Multicol-end}} युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिकामध्ये या आजारामुळे बालकांवर होणारा खर्च हा सुमारे ३५० मिलियन डॉलर आहे.<ref name=IDSA2012 /> == रोगपरिस्थितिविज्ञान == ’घशाचे विकार’ [[Pharyngitis]], या ज्या मोठ्या वर्गाखाली स्ट्रेप्टोकोकल फॅरिन्जायटिसचे वर्गीकरण होते त्या मुळे युनायटेड स्टेट्समध्ये सुमारे ११ मिलियन लोक आजारी पडतात.<ref name=Review09 /> रोगजंतूंमुळे अनेक जण आजारी पडतात; मात्र ग्रुप ए बीटा हेमोलायटिक स्ट्रेप्टोकोकसमुळे १५ ते ३०% मुलांना आणि ५ ते २०% मोठ्या माणसांना घशाचे आजार होतात.<ref name=Review09 /> सहसा थंडीचा मौसम सरताना आणि वसंत ऋतू सुरू होताना हा आजार अधिक आढळतो.<ref name=Review09 /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|colwidth=30em}} [[वर्ग:तोंडाचे रोग]] [[वर्ग:संसर्गजन्य रोग]] csiiqizf6goigjm8eu7gdvhc172thbw 0 149610 2704825 2097136 2026-08-23T19:06:51Z InternetArchiveBot 130355 Add 3 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704825 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name =क्रूप | Image =Croup steeple sign.jpg | Caption = क्रूपपिडित बालकाच्या गळ्याच्या ए.पी. एक्स रे (क्ष किरण चित्रामध्ये) दिसणारे [[मनोऱ्यासारखे चिन्ह]] | DiseasesDB = 13233 | ICD10 = {{ICD10|J|05|0|j|00}} | ICD9 = {{ICD9|464.4}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000959 | eMedicineSubj = ped | eMedicineTopic = 510 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|370}} {{eMedicine2|radio|199}} | MeshID = D003440 }} '''क्रूप''' (किंवा '''लॅरिंगोट्राकिओ ब्रॉनकाइटिस ''') हा एक श्वसनासंबधीचा आजार आहे. सामान्यत: हवेच्या मार्गातील वरच्या भागातील तीव्र विषाणू (रोगजंतू) संसर्ग त्यास कारणीभूत ठरतो. या संसर्गामुळे गळयाला सूज येऊन सामान्य श्वसनास अडथळा निर्माण होतो व “कोरडा खोकला (सील माश्याच्या ओरडण्यासारखा आवाज)” [[खाकरणे]], [[श्वसन करताना येणारा आवाज]], आणि [[घोगरेपणा]] ही अभिजात लक्षणे दिसून येतात. ही लक्षणे सौम्य, संयमित किंवा तीव्र असु शकतात आणि अनेकदा रात्री अधिक त्रासदायक होतात. अनेकदा मुखावाटे घायच्या औषधाच्या [[स्टरॉईड]] एकाच घटकाने त्यावर उपाय केला जातो; कधीकधी जास्त तीव्र आजारामध्ये [[एपिनेफ्रिन]] वापरले जाते. क्वचितच रुग्णालयात दाखल करायची वेळ येते. जर लक्षणांच्या संभवनीय अतितीव्र कारणांना (म्हणजे [[एपिग्लोटिटिस]] किंवा [[हवेच्या मार्गातील परका भाग]] वगळले असेल, तर क्रूपचे निदान वैद्यकीय पद्धतीने केले जाते. पुढील तपासण्या, उदाहरणार्थ रक्ताची तपासणी, [[क्ष-किरण चित्र]], आणि (विषाणूंच्या) विकासाचा अभ्यास यांची सामान्यतः गरज नसते. तुलनात्मक दृष्टीने पाहता हा एक सर्वत्र आढळणारा आजार असून सुमारे १५% मुलांमध्ये तो कधीनाकधी, जास्त करून ६ महिने ते ५-६ वर्षाच्या वयामध्ये आढळून येतो. पौंगडावस्थेतल्या मुलांमध्ये किंवा प्रौढांमध्ये तो बहुतेक दिसून येत नाही. एकेकाळचे मुख्य कारण [[डिफ्थेरिया]],यास[[लसीकरणाच्या]] यशामुळे आणि सुधारित निरोगी जीवनपद्धतीमुळे पाश्चिमात्य जगात आता मुख्यतः ऐतिहासिक महत्त्व राहिले आहे. ==चिन्हे व लक्षणे == {{listen | filename = Stridor 2OGG.ogg | शीर्षक = श्वसन करताना येणारा आवाज | description = 13 महिन्याच्या क्रूपपिडित बालकामध्ये श्वास आत घेताना व बाहेर सोडताना येणारा आवाज. | format = [[Ogg]] }} "कोरडा ख़ोकला (सील माश्याच्या ओरडण्यासारखा आवाज)" [[खाकरणे]], [[श्वसन करताना येणारा आवाज]], [[घोगरेपणा]], आणि [[धाप लागणे|शवसनास अडथळा]] ही क्रूपची वैशिष्ट्ये असून त्यांची तीव्रता रात्री वाढते.<ref name=Au10>{{जर्नल स्रोत | author = Rajapaksa S, Starr M | title = Croup – assessment and management | journal = Aust Fam Physician | volume = 39 | issue = 5 | pages = 280–2 | year = 2010 | month = May | pmid = 20485713 | doi =}}</ref> कोरडया खोकल्याचे वर्णन नेहमी त्याचे[[पिनिपेड|सील]] किंवा[[सी लायन]]च्या आवाजाबरोबर असलेले सार्धम्य दाखवून केले जाते.<ref name="Cherry08_NEJM"/> व्याकुळ होण्याने किंवा [[रडण्यामुळे]]श्वसनाच्या आवाजाची (स्ट्राइडर) तीव्रता वाढते, आणि जर का श्वसनाचा आवाज (स्ट्राइडर) आरामदायक अवस्थेत पण ऐकु येत असेल तर ते हवेच्या मार्गाचे चिंताजनक संकुचणे दर्शविते. क्रूपची तीव्रता वाढत गेली की श्वसनाचा आवाज बराच कमी होऊ शकतो.<ref name=Au10/> इतर लक्षणांमध्ये [[ताप]], [[कराइझा (सर्दी सारखा आजर)]] ([[सामान्य सर्दी]]ची वैशिष्ट्यपूर्ण लक्षणे ), आणि[[छातीच्या भिंतीचे]] आत ओढले जाणे यांचा समावेश आहे.<ref name=Au10/><ref name=Alberta07>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.childhealthbc.ca/resources/category/5-croup?download=13%3Acroup-guideline |format=PDF|title=Diagnosis and Management of Croup |work=BC Children’s Hospital Division of Pediatric Emergency Medicine Clinical Practice Guidelines |accessdate=}}</ref> [[लाळ गळणे]] किंवा अतिशय आजारी दिसणे ही लक्षणे दुसरा कोणतातरी आजार असल्याचे दर्शवितात.<ref name=Alberta07/> ==कारणे== सामन्यतः क्रूप हा विषाणू संसर्गामुळे होतो असे समजले जाते.<ref name=Au10/><ref name=PedN09/> काहीजण हा शब्द ढोबळ मानाने, तीव्र [[लॅरिंगोट्राकाईटिस]],मधून मधून येणारा क्रूप (स्पॅझ्मॉडिक क्रूप), लॅरिंगिअल डिप्थेरिया , [[बॅक्टेरिअल ट्राकाईटिस ]], लॅरिंगोट्राकिओ ब्रॉनकाइटिस, आणि लॅरिंगोट्राकिओब्रॉनकोन्युमोनिटिस या आजारांसाठी वापरतात. पहिल्या दोन आजारंमध्ये विषाणूसंसर्गाचा समावेश असतो आणि सामान्यतः वैद्यकीय लक्षणांच्या अभ्यासाच्या तुलनेत सौम्य असतात; शेवटचे चार हे जैवाणिक (सूक्ष्म रोगजंतूच्या) संसर्गामुळे होतात व सामान्यतः तीव्र असतात.<ref name="Cherry08_NEJM"/> ===विषाणू संसर्गाने होणारा=== विषाणू संसर्गाने होणारा क्रूप किंवा तीव्र लॅरिंगोट्राकाईटिस हा [[पॅराइंफ्लुएंझा विषाणूमुळे]] होतो, प्रामुख्याने ७५% रोग्यांमध्ये त्याचे प्रकार १ आणि २ दिसून येतात.<ref name=Croup09/> इतर विषाणूंच्या अभ्यासामध्ये (एटिओलॉजी), [[इंन्फ्लुएंझा]] अ आणि ब, [[गोवर (मीझल्झ]], [[अ‍ॅडेनो विषाणू]] आणि[[रेस्पिरेटरी सिंसिटिकल विषाणू]] (आर. एस. व्ही.)यांचा समावेश आहे.<ref name="Cherry08_NEJM"/> मधून मधून येणारा क्रूप (स्पॅझ्मॉडिक क्रूप) हा, तीव्र लॅरिंगोट्राकाईटिस ज्या विषाणूंमुळे होतो त्याच वर्गातील विषाणूंमुळे होतो, पण संसर्गाची सामान्य लक्षणे दिसून येत नाहीत (जसे ताप, घसा दुखणे आणि [[पांढऱ्या रक्तपेशींच्या संख्येत]] वाढ).<ref name="Cherry08_NEJM"/> उपचार, आणि उपचारास मिळणारा प्रतिसाद सुद्धा समान असतात.<ref name=Croup09/> ===जिवाणूंमुळे (अतिसुक्ष्म रोगजंतूंमुळे) होणारा=== अतिसुक्ष्म रोगजंतूंमुळे होणाऱ्या क्रूपचे लॅरिंगिअल डिप्थेरिया, जैवाणिक ट्राकाइटिस, लॅरिंगोट्राकिओ ब्रॉंकाइटिस आणि लॅरिंगोट्राकिओब्रॉनकोन्युमोनिटिस यांमध्ये वर्गीकरण केले जाऊ शकते.<ref name="Cherry08_NEJM"/> लॅरिंगिअल डिप्थिरिया हा '[[कॉरिनिबॅक्टेरियम डिप्थेरिए]]'' मुळे होतो तर जवाणिक ट्राकाइटिस, लॅरिंगोट्राकिओ ब्रॉंकाइटिस आणि लॅरिंगोट्राकिओब्रॉनकोन्युमोनिटिस हे सामन्यतः सुरुवातीला विषाणूंच्य संसर्गाने आणि नंतर जिवाणूंच्या वाढीने होतो. ''[[स्टॅफिलोकोकस ऑरिअस]]'', ''[[स्टॅफिलोकोकस न्युमोने]]'', ''[[हेमोफिलस इंफ्लुएंझे]]'', आणि ''[[मोराझेला कॅटॅऱ्हलिस]]'' हे जिवाणु सर्वात जास्त आढळतात.<ref name="Cherry08_NEJM"/> ==पॅथोफिजिओलॉजी (रोगनिदान-शरीरविज्ञानशास्त्र)== ज्या विषाणूसंर्गामुळे क्रूप होतो , त्यामुळे [[पांढऱ्या रक्तपेशी]] (विशेषतः [[हिस्टिओसाईट्स]], [[लिम्फोसाईट्स]], [[प्लॅझ्मा पेशी]], आणि[[न्युट्रोहिलिस]] <ref name="Cherry08_NEJM"/> आत शोषल्या जाऊन [[घसा (लॅरिंक्स]], [[श्वासनलिका (व्हरटिब्रे ट्राकिआ|ट्राकिआ )]], आणि मोठी [[लघुश्वासनलिका]] यांना सूज येते <ref name=PedN09/>. सूजेमुळे हवेच्या मार्गात अडथळा निर्माण होतो. तो जर महत्त्वपूर्ण असेल तर त्यामुळे श्वसनाचे कार्य नाट्यमयरित्या वाढते आणि वैशिष्ट्यपूर्ण प्रक्षुब्धता, हवेच्या प्रवाहाचा आवाज म्हणजेच “श्वसन करताना येणारा आवाज (स्ट्राईडर) “ दिसून येतात.<ref name=PedN09/> ==रोगनिदान== {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ '''वेस्टले गुण संख्या: क्रूपच्या तीव्रतेची वर्गवारी'''<ref name=Croup09/><ref name=Peds99/> |- ! rowspan="2" |विशिष्ट लक्षण ! colspan="6" |या लक्षणास दिलेले गुण |- !० !१ !२ !३ !४ !५ |- | छातीची भिंत<br /> मागे ओढणे | style="width:80px;"|अजिबात नाही | style="width:80px;"|सौम्य | style="width:80px;"|संयमित | style="width:80px;"|तीव्र | style="width:80px;"| | style="width:80px;"| |- | [[श्वसन करताना येणारा आवाज]] | अजिबात नाही | <br /> व्याकुळतेने | आरामदायक अवस्थेत | | | |- | [[त्वचा निळसर होणे (सायानोसिस)]] | अजिबात नाही | | | | <br /> व्याकुळतेने | आरामदायक अवस्थेत |- | [[शुद्धीची पातळी|शुद्धीची<br />पातळी]] | सामान्य | | | | | गोंधळलेली |- | हवेचा मार्ग | सामान्य | कमी झालेला | ठळकपणे कमी झालेला | | | |} क्रूप हे एक वैद्यकीय निदान आहे.<ref name=PedN09/> सर्वप्रथम हवेच्या मार्गाच्या वरील भागातील अडथळे, जसे विशेषतः [[एपिलोग्लोटिटिस]], हवेच्या मार्गातील[[परकी गोष्ट]], [[सबग्लोटिक स्टिनोसिस ]], [[अ‍ॅंजिओएडेमा]], [[रेट्रोफॅरेंजिअल गळू (अ‍ॅबसिस) ]], आणि[[जैवाणिक ट्राकाईटिस]] दूर केले पाहिजेत.<ref name="Cherry08_NEJM"/><ref name=PedN09/> साधारणतः गळ्याचे समोरील [[क्ष-किरण चित्र]]काढले जात नही,<ref name=PedN09/> पण जर का ते काढले असेल तर त्याच्यात श्वासनलिकेचे वैशिष्ट्यपूर्ण अरुंदीकरण झालेले दिसून येते. त्यास [[मनोऱ्यासारखे चिन्ह]], असे म्हणतात. श्वासनलिकेचे हे अरुंदीकरण [[मनोऱ्यासारख्या(वास्तुशास्त्र)|मनोरा]]दिसणाऱ्या सबग्लोटिक स्टिनोसिसमुळे होते. मनोऱ्यासारखे चिन्ह हे आजाराचे सूचक असते, पण अर्ध्यापेक्षा जास्त रुग्णांमध्ये ते अनुपस्थित असते.<ref name=Alberta07/> इतर तपासण्या (जसे [[रक्त तपासण्या]] आणि[[विषाणूंचा विकास ]]) परावृत्त केलेल्या आहेत कारण त्यामुळे रुग्णामध्ये विनाकरण अस्वस्थता निर्माण होऊ शकते व आधीच अरुंद झालेल्या हवेच्या मार्गावरील ताण वाढू शकतो.<ref name=PedN09/> जरी [[नॅसोफॅरिंगिअल अ‍ॅस्परेशन]] तर्फे मिळलेली विषाणूंची वाढ (विकास) नेमके कारण शोधाण्यासाठी वापरली जाऊ शकते,ती साधारणतः संशोधनासाठी मर्यादित असते.<ref name=Au10/>. जर प्रमाणित उपचाराने रुग्णाच्या तब्यतीमध्ये सुधारणा दिसत नसेल तर जैवाणिक संसर्ग लक्षात घेतला जातो, आणि त्यावेळी पुढील तपासण्या सुचवल्या जाऊ शकतात.<ref name="Cherry08_NEJM"/> ===प्रखरता=== क्रूपच्या प्रखरतेचे वर्गीकरण करण्यासाठी सर्वसामान्यपणे वेस्टले गुणमापन पद्ध्त वापरली जाते. वैद्यकीय सरावापेक्षा ती मुख्यतः संशोधनासाठी वापरली जाते.<ref name="Cherry08_NEJM">{{जर्नल स्रोत | author = Cherry JD | title = Clinical practice. Croup | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2008-01-24_358_4/page/384 | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 358 | issue = 4 | pages = 384–91 | year = 2008 | pmid = 18216359 | doi = 10.1056/NEJMcp072022}}</ref> खालील पाच कारणीभूत गोष्टींना दिलेल्या गुणांची ती बेरीज असते: शुद्धीची पातळी, त्वचेचा निळसरपणा (सायनोसिस), श्वसन करताना येणारा आवाज (स्ट्राईडर), हवेचा मार्ग आणि छातीची भिंत मागे ओढणे.<ref name="Cherry08_NEJM"/> प्रत्येक गोष्टीला दिलेले गुण हे तक्त्यामध्ये उजवीकडे मांडले आहेत आणि अंतिम गुणसंख्या ० ते १७ च्या मध्ये असते.<ref name=Peds99/> * एकूण गुणसंख्या ≤&nbsp;२ असेल तर ती ''सौम्य'' क्रूप दर्शविते. याची वैशिष्ट्ये आहेत: कोरडा खोकला (सील माश्याच्या ओराडण्याप्रमाणे आवाज येणे) आणि घोगरेपणा उपस्थित असू शकतो पण आरामदायक अवस्थेत श्वसनाचा आवाज (स्ट्राईडर) येत नाही.<ref name=Croup09/> * एकूण गुणसंख्या ३-५ असेल तर ती ''संयमित'' क्रूप दर्शविते. तो सहजपणे ऐकू येणाऱ्या श्वसनाच्या आवाजाने (स्ट्राईडर) ओळखता येतो आणि इतर फर कमी चिन्हे दिसून येतात.<ref name=Croup09/> * एकूण गुणसंख्या ६-११ असेल तर ती ''तीव्र'' क्रूप दर्शविते. यात सुद्धा श्वसनाचा आवाज स्पष्टपणे ऐकू येतो, तसेच [[छातीच्या भिंतीचे ]] आत ओढले जाणे पण दिसून येते.<ref name=Croup09/> * एकूण गुणसंख्या ≥&nbsp;१२ असेल तर ती लवकरच [[श्वसनसंस्था निकामी]] होऊ शकण्याचा धोका दर्शविते. या टप्प्यावर कोरडा खोकला (सील माश्याच्या ओराडण्याप्रमाणे आवाज येणे) आणि श्वसनाचा आवाज येणे (स्ट्राईडर) ही लक्षणे लक्षवेधी राहात नाहित<ref name=Croup09/> अतिदक्षता विभागात आणलेल्या बालकांपैकी ८५% बालकांना सौम्य आजार असतो; तीव्र क्रूप दुर्मिळ (<१%) असतो.<ref name=Croup09/> ==प्रतिबंध== क्रूपच्या अनेक घटनांवर [[इन्फ्लुएंझा]] आणि [[डिप्थेरिया]]या रोगांपासुनच्या सुरक्षिततेच्या उपायांमुळे प्रतिबंध केलेला आहे. एके काळी क्रूपला डिप्थेरिअल आजार म्हणून संबोधले जायचे, पण लसीकरणामुळे आता विकसित जगामध्ये डिप्थेरिआ दुर्मिळ झाला आहे.<ref name="Cherry08_NEJM"/> ==उपचार== सर्वसामान्यपणे क्रूप झालेल्या मुलांना शक्य तेवढे आरामदायक अवस्थेत ठेवण्यात येते.<ref name=PedN09/> आजाराची तीव्रता जास्त असलेल्या रुग्णांना नित्यक्रमाने [[एपिनेफ्राईन]]सह स्टरॉईड्स देण्यात येतात.<ref name=PedN09/> ज्या बालकांमध्ये[[प्राणवायुची संपृक्तता (ऑक्सिजन सॅच्युरेशन)]] ९२% पेक्षा कमी असते त्यांना प्राणवायु मिळाला पाहिजे <ref name="Cherry08_NEJM"/> आणि ज्यां बालकांमध्ये क्रूप तीव्र असतो त्यांना निरिक्षाणासाठी रुग्णालयात दाखल केले जाऊ शकते.<ref name=Alberta07/> जर प्राणवायूची गरज असेल तर "ब्लो – बाय " उपचार( बालकाच्या चेहऱ्याजवळ प्राणवायुचा पुरवठा करणे ) सुचविला जातो, त्यामुळे [[प्राणवायुच्या मुखाच्छादनामुळे|मुखाच्छादन]](ऑक्सिजन मास्कमुळे) निर्माण होणाऱ्या अस्वस्थतेपेक्षा कमी अस्वस्थता निर्माण होते. ref name="Cherry08_NEJM"/> उपचारामुळे 0.2% पेक्षा कमी रुग्णांना [[एण्डोट्राकिअल इन्ट्युबेशन]]ची गरज पडते.<ref name=Peds99>{{जर्नल स्रोत | author = Klassen TP | title = Croup. A current perspective | url = https://archive.org/details/sim_pediatric-clinics-of-north-america_1999-12_46_6/page/1167 | journal = Pediatr. Clin. North Am. | volume = 46 | issue = 6 | pages = 1167–78 | year = 1999 | month = December | pmid = 10629679 | doi = 10.1016/S0031-3955(05)70180-2}}</ref> ===स्टरॉईड्स=== बालकांमधील क्रूपच्या सर्व प्रकारच्या तीव्रतेच्या पातळीमध्ये [[कॉर्टिकोस्टरॉईड्स ]], जसे [[डेक्सामेथाझोन]] आणि[[बुडेसोनाईड]] मुळे परिणामांमध्ये सुधारणा झालेली दिसली आहे.<ref name=Cochrane11>{{जर्नल स्रोत | author = Russell KF, Liang Y, O'Gorman K, Johnson DW, Klassen TP | title = Glucocorticoids for croup | journal = Cochrane Database Syst Rev | volume = 1 | issue = 1 | pages = CD001955 | year = 2011 | pmid = 21249651 | doi = 10.1002/14651858.CD001955.pub3}}</ref> औषध दिल्यानंतर कमीतकमी सहा तासात रुग्णास पुरेसा आराम मिळतो.<ref name=Cochrane11/> औषध जर तोंडाने, [[नसांवाटे (पॅरेंटरली)]] किंवा श्वसनावाटे दिल्यास ते परिणामकारक असते, पण तोंडाने औषध देणे अधिक पसंत केले जाते.<ref name=PedN09/> नेहमी औषधाच्या फक्त एका भागाची गरज पडते, आणि साधारणपणे सुरक्षित समजला जातो.<ref name=PedN09/> डेक्सामेथाझोनचे 0.15, 0.3 आणि 0.6&nbsp;mg/kgचे भाग समान परिणामकारक असतात.<ref>{{जर्नल स्रोत | author = Port C | title = Towards evidence based emergency medicine: best BETs from the Manchester Royal Infirmary. BET 4. Dose of dexamethasone in croup | journal = Emerg Med J | volume = 26 | issue = 4 | pages = 291–2 | year = 2009 | month = April | pmid = 19307398 | doi = 10.1136/emj.2009.072090}}</ref> ===एपिनेफ्रिन=== मर्यादित ते तीव्र क्रूपवर [[नेब्युलायझर|नेब्युलाईझ्ड]] [[एपिनेफ्रिन]] ने तात्पुरता उपचार केला जातो.<ref name=PedN09>{{जर्नल स्रोत | author = Everard ML | title = Acute bronchiolitis and croup | url = https://archive.org/details/sim_pediatric-clinics-of-north-america_2009-02_56_1/page/119 | journal = Pediatr. Clin. North Am. | volume = 56 | issue = 1 | pages = 119–33, x–xi | year = 2009 | month = February | pmid = 19135584 | doi = 10.1016/j.pcl.2008.10.007}}</ref> जरी एपिनेफ्रिन वैशिष्ट्यापूर्णरित्या १० ते ३० मिनिटंमध्ये क्रूपची तीव्रता कमी करते तरी त्याचे फायदे फक्त 2 तासांसाठी टिकतात.<ref name=Au10/><ref name=PedN09/> उपचारानंतर जर २-४ तासांमध्ये रुग्णाची अवस्था सुधारित राहिली आणि आजारात इतर कोणतीही भर झाली नाही तर बालकाला रुग्णालयातून जाऊ दिले जाते.<ref name=Au10/><ref name=PedN09/> ===इतर=== जरी क्रूपसाठी इतर उपचारांचा अभ्यास केला गेला असला तरी कोणत्याही उपचाराच्या वापरास उत्तेजन देण्यासाठी त्यांचे कोणतेही पुरेसे पुरावे उपलब्ध नाही आहेत. श्वसनावाटे गरम वाफ किंवा दमट हवा आत घेणे हा एक पारंपारिक [[स्वतःची काळजी घेण्याचा]]उपचार आहे,पण वैद्यकीय अभ्यास त्याची परिणामकारकता सिद्ध करू शकला नाही <ref name="Cherry08_NEJM"/><ref name=PedN09/> आणि सध्या तो क्वचितच वापरला जातो.<ref name=Hist2001>{{जर्नल स्रोत | author = Marchessault V | title = Historical review of croup | journal = Can J Infect Dis | volume = 12 | issue = 6 | pages = 337–9 | year = 2001 | month = November | pmid = 18159359 | pmc = 2094841 | doi =}}</ref> [[खोकल्याची औषधे]] ज्यात नेहमी [[डेक्स्ट्रोमेथोरफान]] आणि/किंवा [[गिआफेन्सिन]] असते त्यांचा वापरसुद्धा परवृत्त केलेला आहे.<ref name=Au10/> पूर्वी श्वसन करताना [[हेलिऑक्स]] ([[हेलियम]] आणि[[ऑक्सिजन]] यांचे मिश्रण), श्वसनावरील ताण कमी करण्यासाठी वापरले जायचे,पण त्याच्या वापरास उत्तेजन देण्यासाठी खूप कमी पुरावे उपलब्ध आहेत.<ref>{{जर्नल स्रोत | author = Vorwerk C, Coats T | title = Heliox for croup in children | journal = Cochrane Database Syst Rev | volume = 2 | issue = 2 | pages = CD006822 | year = 2010 | pmid = 20166089 | doi = 10.1002/14651858.CD006822.pub2}}</ref> सामान्यतः क्रूप विषाणू संसर्गामुळे होत असल्याने, जोपर्यंत दुय्य्म जैवाणिक संसर्गाचा संशय येत नाही तोपर्यंत [[सुक्ष्मजंतुनाशक]] वापरले जात नाही.<ref name=Au10/> दुय्य्म जैवाणिक संसर्गाच्या शक्यतांमध्ये [[व्हॅनकोमायसिन]] आणि [[सेफोटॅक्सिम]] या सुक्ष्मजंतुनाशकांचा वापर करण्याचा सल्ला दिला जातो.<ref name="Cherry08_NEJM"/> इंफ्लुएंझा&nbsp;अ किंवा ब बरोबर आजाराची तीव्रता जास्त असलेल्या रुग्णांमध्ये [[विषाणूनाशक औषध|विषाणूनाशक (अ‍ॅन्टीव्हायरल)]] [[न्युरामिनिडेस इनहिबिटर]] दिले जाऊ शकते.<ref name="Cherry08_NEJM"/> ==रोगाचे संभाव्य चढ-उतार== सामन्यत: विषाणूसंसर्गामुळे झालेला क्रूप हा एक [[स्व-संयमित (जीवशास्त्र)|स्व-संयमित]] आजार आहे, पण खूप क्वचितपणे त्याची [[अयशस्वी श्वसनामुळे]] आणि / किंवा [[ह्रृदयक्रिया बंद पडल्यामुळे]] मृत्युमध्ये परिणीती होऊ शकते.<ref name=Au10/> दोन &nbsp;दिवसांत लक्षणांमध्ये वाढ दिसून येते, पण ते सात &nbsp; दिवसांपर्यंत राहू शकतात.<ref name=Croup09/> इतर असामान्य गुंतागुंतीमध्ये जैवाणिक ट्राकाईटिस, [[न्युमोनिया]], आणि[[पल्मोनरी एडेमा]] यांचा समावेश आहे.<ref name=Croup09>{{जर्नल स्रोत | author = Johnson D | title = Croup | journal = Clin Evid (Online) | volume = 2009 | issue = | pages = | year = 2009 | pmid = 19445760 | pmc = 2907784 | doi =}}</ref> ==रोगपरिस्थितीविज्ञान== साधारण १५% बालकांना क्रूप होतो आणि सामान्यतः ६ महिने ते ५-६ वर्षे वयाच्या बालकांना होतो.<ref name="Cherry08_NEJM"/><ref name=PedN09/> या बालकांमधील साधारण ५% बालकांना रुग्णालयात दाखल करावे लागते.<ref name=Croup09/> क्वचितच हा आजार ३ महिन्याच्या लहान किंवा १५ वर्षाच्या मोठ्या मुलांमध्ये दिसून येतो.<ref name=Croup09/> मुलिंपेक्षा मुलांमध्ये हा आजार ५०% जास्त वारंवारितेने होतो आणि त्याचा हिवाळयामध्ये (शरद ऋतु) जास्त [[फैलाव]] दिसून येतो.<ref name="Cherry08_NEJM"/> ==इतिहास== ''क्रूप'' शब्द हा [[आरंभिक आधुनिक इंग्रजी]] मधील क्रियापद ''क्रूप'' पासून तयार झाला आहे व त्याचा अर्थ आहे " घोगऱ्या आवाजात कर्कश्शपणे रडणे "; पहिल्यांदा स्कॉटलंडमध्ये आजाराला हे नाव दिले गेले आणि अठराव्या शतकामध्ये लोकप्रिय करण्यात आले.<ref>Online Etymological Dictionary, [http://www.etymonline.com/index.php?term=croup croup]. Accessed 2010-09-13.</ref> डिप्थेरिटिक क्रूप हा [[होमर]]च्या [[प्राचीन ग्रीस]]काळापासून माहित आहे आणि सन १८२६ मध्ये [[पिएरे ब्रेटोनाऊ|ब्रेटोनाऊ]]ने विषाणू संसर्गामुळे होणारा क्रूप आणि [[डिप्थेरिया]]मुळे होणाऱ्या क्रूपमधील फरक दाखवून दिला.<ref name=history>{{स्रोत पुस्तक |author=Feigin, Ralph D. |title=Textbook of pediatric infectious diseases |publisher=Saunders |location=Philadelphia |year=2004 |page=252 |isbn=0-7216-9329-6 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> नंतर फ्रान्सच्या लोकांनी विषाणूसंसर्गामुळे होणाऱ्या क्रूपला "फो - क्रूप" असे नाव ठेवले , कारण त्याकाळी "क्रूप"चा डिप्थेरिया जिवाणूमुळे होणारा रोग असा उल्लेख केला जायचा.<ref name=Hist2001/> डिप्थेरियामुळे होणारा क्रूप अतिशय परिणामकारक अशा [[रोगापासुनच्या सुरक्षिततेच्या उपायांच्या]] आगमनामुळे आता जवळ जवळ नाहिसा झाला आहे.<ref name=history/> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी|2}} ==बाह्य दुवे (एक्सटर्नल लिंक्स)== {{Sister project links|display=Croup|v=no|n=no|b=no|q=no|s=no}} [[वर्ग:विषाणूजन्य रोग]] [[वर्ग:तोंडाचे रोग]] [[वर्ग:श्वसनासंबंधीचे रोग]] [[वर्ग:संसर्गजन्य रोग]] 3uosba2guhcjkq6yd0wlxbj6qwssaoa 0 159235 2704848 2473957 2026-08-23T19:36:38Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704848 wikitext text/x-wiki [[चित्र:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|300px|इवलेसे|उजवे|अमेरिकेतील न्यू मेक्सिको येथील [[व्हेरी लार्ज ॲरे]] या रेडिओ दुर्बिणींच्या शृंखलेतील काही दुर्बिणी.]] रेडिओ खगोलशास्त्र ही खगोलशास्त्राची उपशाखा असून ह्यात खगोलीय वस्तूंचा रेडिओ तरंग वापरून अभ्यास केला जातो. अंतराळातून येणाऱ्या रेडिओ लहरींचा शोध पहिल्यांदा [[कार्ल जान्स्की]] याने १९३० साली लावला. त्यानंतरच्या काळात रेडिओ निरीक्षणे वापरून [[तारा | तारे]], [[दीर्घिका]] त्याचप्रकारे [[क्वेसार]], [[पल्सार]], [[रेडिओ दीर्घिका]], [[मेझर्स]] यासारख्या नवीन प्रकारच्या वस्तूंचा आणि रेडिओ [[प्रारण | प्रारणाच्या]] स्रोतांचा शोध लावण्यात आला. त्याचबरोबर [[महास्फोट | महास्फोट सिद्धान्ताचा]] पुरावा मानल्या जाणाऱ्या [[वैश्विक मायक्रोवेव्ह पार्श्वभूमी]] प्रारणाचा शोध देखील रेडिओ खगोलशास्त्रामुळे लागला. == इतिहास == १९३० मध्ये कार्ल जान्स्कीने अनपेक्षितपणे पहिल्या खगोलीय रेडिओ स्रोताचा शोध लावला. बेल टेलिफोन लॅबोरेटरीजमध्ये एक अभियंता म्हणून तो अटलांटिक पलीकडच्या आवाजाच्या प्रक्षेपणात अडथळा आणणाऱ्या गोष्टीचा तपास करत होता. एक मोठा दिशादर्शक ॲंटेना वापरताना त्याच्या लक्षात आले, की त्याची ॲनालॉग रेकॉर्डिंग प्रणाली अज्ञात स्रोतापासून वारंवार येणारे संदेश रेकॉर्ड करत होती. हे संदेश जवळपास २४ तास आवर्ती असल्याचे दिसून आल्याने ते [[सूर्य]] त्याच्या दिशादर्शक ॲंटेनाच्या दृश्यासमोरून जाताना होत असल्याचा प्राथमिक निष्कर्ष त्याने काढला. पुढील तपशीलवार निरीक्षणांवरून असे लक्षात आले, की ते संदेश सूर्याप्रमाणे दर २४ तासांनी नाही तर २३ तास आणि ५६ मिनिटांनी पुन्हापुन्हा येत होते. जान्स्कीने या घटनेविषयी त्याचा मित्र, खगोलशास्त्रज्ञ आणि शिक्षक अल्बर्ट मेल्व्हिन स्केलेट याच्याशी चर्चा केली. त्याने जान्स्कीच्या निदर्शनास आणून दिले, की या संदेशांची [[वारंवारता]] सौर दिवसाच्या कालावधीशी तंतोतंत जुळते.<ref नाव="bookrags.com">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.bookrags.com/biography/karl-jansky-wsd/ | title = World of Scientific Discovery on Karl Jansky |ॲक्सेसदिनांक = ३१-१२-२०१५ | भाषा = इंग्रजी}}</ref> सौर दिवसाचा कालावधी हा २३ तास आणि ५६ मिनिटे आहे. जेव्हा एखादा खगोलीय स्रोत अकाशातील इतर ताऱ्यांच्या तुलनेत स्थिर असतो व तो पृथ्वीच्या एका परिवलनामध्ये एकदा दिसतो. पुढे या निरीक्षणांची दृश्य [[वर्णपट| वर्णपटलातील]] निरीक्षणांशी तुलना करून जान्स्कीच्या असे लक्षात आले की जेव्हा [[आकाशगंगा|आकाशगंगेतील]] सर्वात जास्त घनतेच्या मध्यवर्ती भागातील [[धनू (तारकासमूह)|धनू तारकासमूह]] त्याच्या ॲंटेनाच्या दृश्यासमोरून जाते, तेव्हा हे संदेश तीव्र होतात. <ref>{{जर्नल स्रोत | doi = 10.1038/132066a0 | author = Jansky, Karl G. | title = Radio waves from outside the solar system | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1933-07-08_132_3323/page/66 | journal = Nature | volume = 132 | issue = 3323 | pages = 66 | date = 1933 | bibcode = 1933Natur.132...66J | language = इंग्रजी}}</ref> जान्स्कीने त्याचे काम १९३३ साली प्रसिद्ध केले. त्याला या रेडिओ संदेशांचे आणखी संशोधन करायची इच्छा होती, परंतु बेल लॅबॉरेटरीने त्याला दुसऱ्या प्रकल्पावर काम करायला सांगितल्याने त्याने या क्षेत्रात पुढे काम केले नाही. रेडिओ खगोलशास्त्रातील त्याच्या या आद्य प्रयत्‍नांमुळे स्राव घनतेच्या (flux density) मूलभूत एककाला त्याच्या नावावरून जान्स्की असे नाव देण्यात आले. जान्स्कीच्या संशोधनापासून प्रेरणा घेऊन ग्रोटे रेबर याने १९३७ साली त्याच्या घराच्या अंगणात ९ मीटर व्यासाची पॅराबोलिक आकाराची दुर्बिण बनवली. त्याने प्रथम जान्स्कीची निरीक्षणे पुन्हा घेऊन सुरुवात केली व पुढे जगातील पहिले आकाशाचे रेडिओ वर्णपटामध्ये सर्वेक्षण केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.nrao.edu/whatisra/hist_reber.shtml | title = ग्रोटे रेबर | भाषा = इंग्रजी |अवतरण= जेव्हा आपल्या मंदाकिनी दीर्घिकेतील सर्वात जास्त घनतेच्या मध्यवर्ती भागातील धनु नक्षत्र त्याच्या ॲंटेनाच्या दृश्यासमोरून जात होते.ॲक्सेसदिनांक = ३१-१२-२०१५}}</ref> २७ फेब्रुवारी १९४२ मध्ये ब्रिटिश सैन्यातील जे. एस. हे या संशोधन अधिकाऱ्याने सूर्याने उत्सर्जित केलेल्या रेडिओ लहरींचे अस्तित्त्व पहिल्यांदा शोधले.<ref>{{स्रोत पुस्तक | लेखक = जे. एस. हे | title = रेडिओ विश्व (The Radio Universe) | भाषा = इंग्रजी | आवृत्ती = दुसरी आवृत्ती | प्रकाशक = Pergamon Press | वर्ष = १९७५ | दुवा = https://archive.org/details/TheRadioUniverse}}</ref> पुढे लवकरच अनेक प्रकारच्या स्रोतांची निरीक्षणे रेडिओ तरंगलांबीमध्ये होऊ लागली आणि रेडिओ इंटरफेरोमेट्री, छिद्र संश्लेषण (aperture synthesis) सारख्या तंत्रज्ञानांचा शोध लागला. == तंत्र == रेडिओ खगोलशास्त्रज्ञ रेडिओ वर्णपटातील निरीक्षणे घेण्यासाठी वेगवेगळ्या तंत्रांचा वापर करतात. दुर्बीण रेडिओ स्रोताच्या दिशेने वळवून त्यापासून उत्सर्जित होणाऱ्या रेडिओ प्रारणाचे विश्लेषण केले जाते. आकाशातील एखाद्या भागाची प्रतिमा बनवण्यासाठी त्या भागाची अनेक सलग निरीक्षणे एकत्र जोडून प्रतिमा तयार केली जाते. एका दुर्बिणीने जशी निरीक्षणे घेतली जातात, तसेच अनेक स्वतंत्र दुर्बिणींची शृंखला तयार करून त्यापासून इंटरफेरोमेट्री आणि छिद्र संश्लेषण ही तंत्रे वापरून अधिक [[कोनीय विभेदन]] असलेली निरीक्षणेही घेतली जातात; त्यामुळे रेडिओ वर्णपटामध्ये स्रोतामधील लहान संरचनांचा सखोल अभ्यास करता येतो. भारतातील पुण्याजवळील [[जायंट मीटरवेव्ह रेडिओ टेलिस्कोप]], [[अमेरिका|अमेरिकेतल्या]] [[न्यू मेक्सिको]] राज्यातील वाळवंटातील [[व्हेरी लार्ज ॲरे]] या रेडिओ दुर्बिणी जगातील अशाप्रकारच्या अनेक लहान रेडिओ दुर्बिणींची शृंखला वापरून तयार केलेल्या दुर्बिणींपैकी काही दुर्बिणी आहेत. या तंत्रज्ञानाचा वापर करून अनेक देशातील शास्त्रज्ञ एकत्र येऊन [[स्क्वेअर किलोमीटर ॲरे]] (स्का) या जगातील सर्वात मोठ्या रेडिओ दुर्बिणीची निर्मिती करत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.ska.ac.za/qa/ | title = स्क्वेअर किलोमीटर ॲरेबद्दल सर्व काही | भाषा = इंग्रजी | ॲक्सेसदिनांक = ०१-०१-२०१६ | archive-date = 2016-03-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160309012955/http://ska.ac.za/qa/ | url-status = dead }}</ref> == खगोलीय रेडिओ स्रोत == [[चित्र:GCRT J1745-3009 2.jpg|193x240px|इवलेसे|उजवे|आकाशगंगेच्या मध्यवर्ती भागाची रेडिओ वर्णपटातील प्रतिमा. बाण एका ताऱ्याच्या स्फोटानंतरचे अवशेष दर्शवतो. त्यामधून कमी वारंवारतेच्या रेडिओ लहरींचे उत्सर्जन होत आहे.]] रेडिओ खगोलशास्त्रामुळे खगोलशास्त्राच्या ज्ञानात मोलाची भर पडली आहे. विशेषतः रेडिओ खगोलशास्त्रामुळे [[क्वेसार]], [[पल्सार]] आणि [[रेडिओ दीर्घिका]] यासारख्या नवीन प्रकारच्या स्रोतांचा शोध लागला. याचे कारण असे, की ज्या दृश्य वर्णपटात डिटेक्ट होत नाहीत, अशा गोष्टी रेडिओ खगोलशास्त्रामुळे डिटेक्ट करता येतात . [[वैश्विक मायक्रोवेव्ह पार्श्वभूमी]] प्रारणाचा शोधदेखील रेडिओ दुर्बिणीमुळे लागला. त्याचबरोबर, सूर्य व ग्रह यासारख्या जवळच्या गोष्टींचा अभ्यासही रेडिओ खगोलशास्त्रामध्ये केला जातो. == संदर्भ आणि नोंदी == <references/> == बाह्य दुवे == * [[अताकामा रेडियो दुर्बीण]] [[वर्ग:खगोलशास्त्र]] 0v8yyr2k37g6dk94l48l141o0a35x7s 0 162864 2704856 2607531 2026-08-23T19:53:09Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704856 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक|नाव=प्रेम चौधरी|जन्म_दिनांक=१९४४<ref>[http://www.indiankanoon.org/doc/169233307/ Central Administrative Tribunal – Delhi]</ref>|जन्म_स्थान=[[भारत]] |राष्ट्रीयत्व=[[भारतीय]] }} '''प्रेम चौधरी''' या भारतीय [[सामाजिक शास्त्र|सामाजिक शास्त्रज्ञ]], इतिहासकार,<ref>Different Types of History Part 4 of History of science, philosophy and culture in Indian civilization. Ray, Bharati. Pearson Education India, 2009. {{ISBN|8131718182}},</ref> आणि [[भारतीय ऐतिहासिक अनुसंधान परिषद|इंडियन कौन्सिल ऑफ हिस्टोरिकल रिसर्च]], नवी दिल्ली येथे वरिष्ठ शैक्षणिक फेलो आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.sagepub.com/authorDetails.nav?contribId=645165 |title=Sage Publishing: Prem Chowdhry Affiliations |access-date=2022-03-23 |archive-date=2013-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106084047/http://www.sagepub.com/authorDetails.nav?contribId=645165 |url-status=dead }}</ref> त्या [[स्त्रीवादी]] आहेत.<ref name="prem">{{स्रोत पुस्तक|title=The Emergence of Feminism in India, 1850–1920|last=Anagol|first=Padma|publisher=Ashgate Publishing Company|year=2005|isbn=9780754634119|author-link=Padma Anagol}}</ref> लग्नाला नकार देणाऱ्या जोडप्यांवर होणाऱ्या हिंसाचाराची त्या टीका करतात.<ref>[http://www.outlookindia.com/article.aspx?266072 ‘Khaps Have To Reform’, Sheela Reddy, Outlook India, July 2010]</ref> त्या लिंग संबंधित अभ्यास, राजकीय अर्थव्यवस्थेवरील अधिकार आणि [[भारत|भारतातील]] [[हरियाणा]] राज्याच्या सामाजिक इतिहासाच्या सुप्रसिद्ध अभ्यासक आहेत.<ref name="Geetha 2012">{{स्रोत बातमी|last=Geetha|first=V.|url=https://www.thehindu.com/books/power-violence-and-dalit-women/article3515761.ece|title=Power, violence and Dalit women|date=June 11, 2012|work=[[द हिंदू]]|quote=her study would have been richer had she placed it in the context of feminist scholarship — one thinks of Prem Chowdhry's fantastic work on changing gender relations in Haryana, for instance, and how she works with notions of caste, gender, labour and economic change.|access-date=10 July 2021}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://global.oup.com/academic/product/political-economy-of-production-and-reproduction-9780198067702;jsessionid=76B4088195F4A55D75A4C5E8FB25BE5A?cc=gb&lang=en& |title=Oxford University Press |access-date=2022-03-23 |archive-date=2013-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105222813/http://global.oup.com/academic/product/political-economy-of-production-and-reproduction-9780198067702;jsessionid=76B4088195F4A55D75A4C5E8FB25BE5A?cc=gb&lang=en& |url-status=dead }}</ref> == कारकीर्द == प्रेम चौधरी या सेंटर फॉर वुमन स्टडीजच्या आजीवन सदस्या आहेत.<ref>India Court of Women on Dowry and Related Forms of Violence against Women, 2009 </ref> त्यांनी इंडियन कौन्सिल ऑफ सोशल सायन्स रिसर्च समर्थित सेंटर फॉर कंटेम्पररी स्टडीज, [[नवी दिल्ली]] येथे देखील काम केले आहे. तसेच नेहरू मेमोरियल म्युझियम आणि लायब्ररीच्या प्रगत अभ्यास युनिटमध्ये काम केले आहे.<ref>Law and Social Science Research Network, Nehru Memorial Museum & Library 2008 </ref> प्रेम चौधरी हे [[जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठ|जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठाच्या]] माजी विद्यार्थीनी आहेत. तसेच [[विद्यापीठ अनुदान आयोग|विद्यापीठ अनुदान आयोगाच्या]] फेलो प्राध्यापिका आहेत. * चौधरी, प्रेम (१९८४). पंजाबचे राजकारण: सर छोटू राम यांची भूमिका. विकास/मिशिगन विद्यापीठ. पृष्ठे ३६४. आयएसबीएन ९७८-०७०६९२४७३२. * चौधरी, प्रेम (१९९४). द वेल्ड वुमनः ग्रामीण हरियाणात लिंग समीकरणे बदलत आहेत. ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस इंडिया. आयएसबीएन ९७८-०१९५६७०३८७. * चौधरी, प्रेम (२०००). कॉलोनियल इंडिया अँड द मेकिंग ऑफ एम्पायर सिनेमा: प्रतिमा, विचारधारा आणि ओळख. मँचेस्टर युनिव्हर्सिटी प्रेस. पृष्ठे २९४. आयएसबीएन ९७८-०७१९०५७९२२. * चौधरी, प्रेम (जुलै २००९). वादग्रस्त विवाह, पळून जाणारी जोडपी: उत्तर भारतात लिंग, जात आणि पितृसत्ता. ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस. पृष्ठे ३६०. आयएसबीएन ९७८-०१९८०६३६१२. * चौधरी, प्रेम (२०१०). जमीन मालकी मध्ये लिंग भेदभाव. सेज पब्लिकेशन्स. पृष्ठे ३१४. आयएसबीएन ९७८-८१७८२९९४२६. * चौधरी, प्रेम (२०११). उत्पादन आणि पुनरुत्पादनाची राजकीय अर्थव्यवस्था. ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस. पृष्ठे ४६४. आयएसबीएन ९७८-०१९८०६७७०२. * चौधरी, प्रेम (२०११). राजकारण आणि समाज समजून घेणे - हरद्वारी लाल. मानक प्रकाशने. पृष्ठे ४२३. आयएसबीएन ९७८-८१७८३१२२७९. == वैयक्तिक जीवन == त्या हरद्वारी लाल यांची मुलगी आहेत.<ref>[http://www.tribuneindia.com/2011/20110327/spectrum/book6.htm Reformist revisited], Humra Quraishi, The Tribune India. 27 March 2011</ref> त्यांचे वडील शिक्षणतज्ञ आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] हरियाणाच्या संसद सदस्य होते.<ref>[https://dsal.uchicago.edu/books/socialscientist/text.html?objectid=HN681.S597_244-46_114.gif] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427143215/http://dsal.uchicago.edu/books/socialscientist/text.html?objectid=HN681.S597_244-46_114.gif |date=2015-04-27 }} Social Scientist. v 21, no. 244-46 (Sept–Nov 1993) p. 112</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.epw.in/authors/prem-chowdhry प्रेम चौधरी – इकॉनॉमिक अँड पॉलिटिकल वीकली] * [http://www.ichrindia.org आयसीएचआर वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814112516/http://www.ichrindia.org/ |date=2007-08-14 }} * [http://www.cwds.org/ महिला विकास अभ्यास केंद्र वेबसाइट] [[वर्ग:२०व्या शतकातील महिला शिक्षिका]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला कलाकार]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय स्त्रीवादी लेखिका]] [[वर्ग:भारतीय महिला चित्रकार]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय लेखिका]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय लेखक]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय लेखिका]] [[वर्ग:इंग्लिश भाषी भारतीय लेखक]] [[वर्ग:भारतीय महिला कार्यकर्त्या]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९४४ मधील जन्म]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय इतिहासकार]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय लेखक]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय इतिहासकार]] [[वर्ग:हरियाणा विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:हरियाणातील भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे राजकारणी]] [[वर्ग:हरियाणाच्या राजकारणातील महिला]] [[वर्ग:भारतीय राजकीय लेखक]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय सामाजिक शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय शैक्षणिक सिद्धांतकार]] [[वर्ग:भारतीय महिला राजकीय लेखिका]] [[वर्ग:हरियाणातील कार्यकर्ते]] [[वर्ग:हरियाणातील महिला लेखिका]] [[वर्ग:हरियाणातील महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:हरियाणातील महिला शिक्षक]] [[वर्ग:महिला इतिहासकार]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] d7gqcjyg87ab89blwdn54gnqp4kbb63 0 163027 2705143 2699514 2026-08-24T07:26:48Z ~2026-45954-45 186626 /* इतिहास */ 2705143 wikitext text/x-wiki [[चित्र:तेलंगणामधील जिल्हे.png|इवलेसे|अल्ट=तेलंगणामधील जिल्हे|तेलंगणामधील जिल्ह्यांचे नकाशावरील स्थान]] [[चित्र:Telangana Districts Map MR.png|200 px|इवलेसे|तेलंगणतील सुरुवातीचे १० जिल्हे]] [[भारत]] देशाच्या '''[[तेलंगणा]] राज्यामध्ये''' एकूण ३३ जिल्हे आहेत. हे सर्व जिल्हे २०१४ सालापूर्वी [[आंध्र प्रदेश]] राज्याचा भाग होते. == इतिहास == [[हैदराबाद संस्थान|हैदराबाद राज्या]]<nowiki/>च्या तेलंगणा प्रदेशात १९४८ मध्ये ८ जिल्ह्यांचा समावेश होता, जेव्हा तो भारताच्या अधिराज्यात सामील झाला होता; ते [[हैद्राबाद|हैदराबाद]], [[महबूबनगर जिल्हा|महबूबनगर]], मेदक, [[नलगोंडा जिल्हा|नलगोंडा]], [[निजामाबाद जिल्हा|निजामाबाद]], [[आदिलाबाद जिल्हा|आदिलाबाद]], [[करीमनगर जिल्हा|करीमनगर]] आणि [[वरंगल जिल्हा|वरंगल]] जिल्हे आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=zXBB1nZYoLIC&pg=PA121&redir_esc=y|title=Hyderabad State|date=1937|publisher=Atlantic Publishers & Distri|language=en}}</ref> १ ऑक्टोबर १९५३ रोजी वारंगल जिल्ह्याचे विभाजन करून [[खम्मम जिल्हा|खम्मम]] जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gwmc.gov.in/knowyourcorporation.aspx|title=Know Your Corporation|website=www.gwmc.gov.in|access-date=2022-01-23|archive-date=2022-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125023730/https://gwmc.gov.in/knowyourcorporation.aspx|url-status=dead}}</ref> १ नोव्हेंबर १९५६ रोजी हैदराबाद राज्यातील तेलंगणा प्रदेश आणि आंध्राचे विलीनीकरण करून आंध्र प्रदेश राज्याची स्थापना झाली. प्रशासनाच्या सोयीसाठी भद्राचलम विभाग आणि अस्वराओपेट तालुका भाग गोदावरी जिल्ह्यांमधून खम्मम जिल्ह्यात विलीन करण्यात आले. हैदराबाद जिल्ह्याचे १५ ऑगस्ट १९७८ रोजी हैदराबाद शहरी जिल्हा आणि हैदराबाद ग्रामीण जिल्हा असे विभाजन करण्यात आले. हैदराबाद शहरी जिल्हा [[चारमिनार]], [[गोवळकोंडा]], मुशिराबाद आणि [[सिकंदराबाद]] तालुक्यांद्वारे बनविला गेला आहे ज्यात फक्त हैदराबाद महानगरपालिकेचा क्षेत्र, सिकंदराबाद छावणी आणि उस्मानिया विद्यापीठ यांचा समावेश आहे. हैदराबाद ग्रामीण जिल्ह्याचे नंतर [[रंगा रेड्डी जिल्हा]] असे नामकरण करण्यात आले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.statoids.com/yin.html|title=India Districts|website=www.statoids.com|access-date=2022-01-23}}</ref> २०१४ मध्ये आंध्र प्रदेशातील १० जिल्हे वेगळे करून तेलंगणा हे नवीन राज्य तयार करण्यात आले. भद्राचलम विभागातील सात मंडळे [[पूर्व गोदावरी जिल्हा|पूर्व गोदावरी]] जिल्ह्याला परत देण्यात आली. ११ ऑक्टोबर २०१६ रोजी २१ नवीन जिल्हे निर्माण करण्यात आले, ज्यामुळे तेलंगणात ३१ जिल्हे बनले. १७ फेब्रुवारी २०१९ रोजी [[मुलुगु जिल्हा|मुलुगु]] आणि [[नारायणपेट जिल्हा|नारायणपेट]] हे दोन नवीन जिल्हे निर्माण करण्यात आले आणि एकूण जिल्ह्यांची संख्या ३३ झाली. ==यादी== तेलंगणामधील जिल्ह्याची यादी. {| class="wikitable sortable" |- !क्र. !! जिल्हा !! मुख्यालय !! क्षेत्रफळ (किमी^२) !! लोकसंख्या <br>(२०११) !! मंडळे !! घनता (प्रती किमी^२) !! शहरी (%) !! साक्षरता (%) !! लिंग गुणोत्तर !! नकाशा |- | १ ||[[आदिलाबाद जिल्हा|आदिलाबाद]]|| [[आदिलाबाद]] || ४,१५३ ||७,०८,९७२|| १८|| १७१ || २३.६६ || ६३.४६ || ९८९|| [[File:Adilabad in Telangana (India).svg|100px]] |- | २||[[भद्राद्री कोठगुडम जिल्हा|भद्राद्री कोठगुडम]]||[[कोठगुडम]]|| ७,४८३ ||१०,८०,८५८|| २३|| १४४ || ३१.७१ || ६६.४ || १,००८ ||[[File:Bhadradri Kothagudem in Telangana (India).svg|100px]] |- | ३||[[हनमकोंडा जिल्हा|हनमकोंडा]]||[[हनमकोंडा]]<ref name="Warangal Urban renamed to Hanamkonda">{{Cite web|title=KCR renames Warangal Urban Hanamkonda; Warangal Rural becomes Warangal|website=NewsMeter|url=https://newsmeter.in/top-stories/kcr-renames-warangal-urban-hanamkonda-warangal-rural-becomes-warangal-679850}}</ref>|| १,३०९ ||१०,६९,२६१|| १४|| ८१७ || ६८.५१ || ७६.१७ || ९९७ ||[[File:Warangal Urban in Telangana (India).svg|100px]] |- | ४||[[हैदराबाद जिल्हा|हैद्राबाद]]||[[हैद्राबाद]]||| २१७ ||३९,४३,३२३|| १६|| १८१७२ || १०० || ८३.२५ || ९५४ ||[[File:Hyderabad in Telangana (India).svg|100px]] |- | ५||[[जगित्याल जिल्हा|जगित्याल]]||[[जगतियाल|जगित्याल]]|| २,४१९ ||९,८५,४१७||१८|| ४०७ || २२.४६ || ६०.२६ || १,०३६ ||[[File:Jagtial in Telangana (India).svg|100px]] |- | ६||[[जनगांव जिल्हा, तेलंगणा|जनगांव]]||[[जनगांव, तेलंगणा|जनगांव]]|| २,१८८ ||५,६६,३७६|| १२|| २५९ || १२.६ || ६१.४४ || ९९७ ||[[File:Jangaon in Telangana (India).svg|100px]] |- | ७||[[जयशंकर भूपालपल्ली जिल्हा|जयशंकर भूपालपल्ली]]||[[भूपालपल्ली]]|| २,२९३ ||४,१६,७६३|| ११|| १८२ || १३.७ || ६१.९७ || १,००९ ||[[File:Jayashankar Bhupalpally in Telangana (India).svg|100px]] |- | ८||[[जोगुलांबा गदवाल जिल्हा|जोगुलांबा गदवाल]]||[[गदवाल (तेलंगणा)|गदवाल]]|| २,९२८ ||६,०९,९९०|| १२|| २०८ || १०.३६ || ४९.८७ || ९७२ ||[[File:Jogulamba Gadwal in Telangana (India).svg|100px]] |- | ९||[[कामारेड्डी जिल्हा|कामारेड्डी]]||[[कामारेड्डी]]|| ३,६६७ ||९,७२,६२५|| २२|| २६५ || १२.७१ || ५६.५१ || १,०३३ ||[[File:Kamareddy in Telangana (India).svg|100px]] |- | १०||[[करीमनगर जिल्हा|करीमनगर]]||[[करीमनगर]]|| २,१२८ ||१०,०५,७११|| १६|| ४७३ || ३०.७२ || ६९.१६ || ९९३ ||[[File:Karimnagar in Telangana (India).svg|100px]] |- | ११||[[खम्मम जिल्हा|खम्मम]]||[[खम्मम]]|| ४,३६१ ||१४,०१,६३९|| २१|| ३२१ || २२.६ || ६५.९५ || १,००५ ||[[File:Khammam in Telangana (India).svg|100px]] |- | १२||[[कुमुरम भीम आसिफाबाद जिल्हा|कुमुरम भीम आसिफाबाद]]||[[आसिफाबाद (तेलंगणा)|आसिफाबाद]]|| ४,८७८ ||५,१५,८१२|| १५|| १०६ || १६.८६ || ५६.७२ || ९९८ ||[[File:Kumaram Bheem Asifabad in Telangana (India).svg|100px]] |- | १३||[[महबूबाबाद जिल्हा|महबूबाबाद]]||[[महबूबाबाद, तेलंगणा|महबूबाबाद]]|| २,८७७ ||७,७४,५४९|| १६|| २६९ || ९.८६ || ५७.१३ || ९९६ ||[[File:Mahabubabad in Telangana (India).svg|100px]] |- | १४||[[महबूबनगर जिल्हा|महबूबनगर]]||[[महबूबनगर]]|| २,७३८ ||९,१९,९०३|| १५|| ३३६ || ३७.२ || ६३.३४ || ९३४ ||[[File:Mahabubnagar in Telangana (India).svg|100px]] |- | १५||[[मंचिर्याल जिल्हा|मंचिर्याल]]||[[मंचिर्याल]]|| ४,०१६ ||८,०७,०३७|| १८|| २०१ || ४३.८५ || ६४.३५ || ९७७ ||[[File:Mancherial in Telangana (India).svg|100px]] |- | १६||[[मेडक जिल्हा|मेदक]]||[[मेडक|मेदक]]|| २,७८६ ||७,६७,४२८|| २०|| २७५ || ७.६७ || ५६.१२ || १,०२७ ||[[File:Medak in Telangana (India).svg|100px]] |- | १७||[[मेडचल-मलकाजगिरी जिल्हा|मेडचल-मलकाजगिरी]]||[[किसरा (तेलंगणा)|किसरा]] | १,०८४ ||२४,६०,०९५|| १५|| २२६९ || ९१.४ || ८२.४८ || ९५७ ||[[File:Medchal Malkajgiri in Telangana (India).svg|100px]] |- | १८||[[मुलुगु जिल्हा|मुलुगु]]||[[मुलुगु]]|| ३,८८१||२,९४,६७१|| ९|| ७६ || ५ || ६३.५७ || ९६८ ||[[File:Mulugu in Telangana (India).svg|100x100px]] |- |१९ ||[[नलगोंडा जिल्हा|नलगोंडा]] ||[[नलगोंडा]] ||७,१२२ ||१६,१८,४१६ ||३१ ||२२७ ||२२.७६ ||६३.७५ ||९७८ ||[[File:Nagarkurnool in Telangana (India).svg|100x100px]] |- |२० ||[[नारायणपेट जिल्हा|नारायणपेट]] ||[[नारायणपेट (तेलंगणा)|नारायणपेट]] ||२,३३६ ||५,६६,८७४ ||११ ||२४३ ||११.१ ||४९.९३ ||१००९ ||[[File:Narayanpet in Telangana (India).svg|100x100px]] |- | २१||[[नागरकर्नूल जिल्हा|नागरकर्नूल]]||[[नागरकर्नूल (तेलंगणा)|नागरकर्नूल]]|| ६,९२४ ||८,६१,७६६|| २०|| १२४ || १०.१९ || ५४.३८ || ९६८ ||[[File:Nalgonda in Telangana (India).svg|100px]] |- | २२||[[निर्मल जिल्हा|निर्मल]]||[[निर्मल, तेलंगणा|निर्मल]]|| ३,८४५ ||७,०९,४१८|| १९|| १८५ || २१.३८ || ५७.७७ || १,०४६ ||[[File:Nirmal in Telangana (India).svg|100px]] |- | २३||[[निजामाबाद जिल्हा|निजामाबाद]]||[[निजामाबाद]]|| ४,२८८ ||१५,७१,०२२|| २९|| ३६६ || २९.५८ || ६४.२५ || १,०४४ ||[[File:Nizamabad in Telangana (India).svg|100px]] |- | २४||[[पेद्दपल्ली जिल्हा|पेद्दपल्ली]]||[[पेद्दपल्ली]] || २,२३६ ||७,९५,३३२|| १४|| ३५६ || ३८.२२ || ६५.५२ || ९९२ ||[[File:Peddapalli in Telangana (India).svg|100px]] |- | २५||[[राजन्ना सिरिसिल्ला जिल्हा|राजन्ना सिरिसिल्ला]]||[[सिरिसिल्ला (तेलंगणा)|सिरिसिल्ला]]|| २,०१९ ||५,५२,०३७|| १३|| २७३ || २१.१७ || ६२.७१ || १,०१४ ||[[File:Rajanna Sircilla in Telangana (India).svg|100px]] |- | २६||[[रंगारेड्डी जिल्हा|रंगारेड्डी]]||[[हैद्राबाद]]<ref>{{cite web |title=Collectorate |url=https://rangareddy.telangana.gov.in/collectorate/ |website=Ranga Reddy district |access-date=19 September 2021}}</ref> || ५,०३१ ||२४,२६,२४३|| २७|| ४८२ || ५७.७ || ७१.८८ || ९५० ||[[File:Ranga Reddy in Telangana (India).svg|100px]] |- | २७||[[संगारेड्डी जिल्हा|संगारेड्डी]]||[[संगारेड्डी]]|| ४,४६४ ||१५,२७,६२८|| २६|| ३४२ || ३४.६९ || ६४.०८ || ९६५ ||[[File:Sangareddy in Telangana (India).svg|100px]] |- | २८ ||[[सिद्दिपेट जिल्हा|सिद्दिपेट]]||[[सिद्दिपेट]]|| ३,६३२ ||१०,१२,०६५|| २४|| २७९ || १३.७४ || ६१.६१ || १,००८ ||[[File:Siddipet in Telangana (India).svg|100px]] |- | २९ ||[[सूर्यापेट जिल्हा|सूर्यापेट]]||[[सूर्यापेट]]|| ३,३७४ ||१०,९९,५६०|| २३|| ३२६ || १५.५६ || ६४.११ || ९९६ ||[[File:Suryapet in Telangana (India).svg|100px]] |- | ३० ||[[विकाराबाद जिल्हा|विकाराबाद]]||[[विकाराबाद]]|| ३,३८६ ||९,२७,१४०|| १८|| २७४ || १३.४८ || ५७.९१ || १,००१ ||[[File:Vikarabad in Telangana (India).svg|100px]] |- | ३१||[[वनपर्ति जिल्हा|वनपर्ति]]||[[वनपर्ति (तेलंगणा)|वनपर्ति]]|| २,१५२ ||५,७७,७५८|| १४|| २६८ || १५.९७ || ५५.६७ || ९६० ||[[File:Wanaparthy in Telangana (India).svg|100px]] |- | ३२||[[वरंगल जिल्हा|वरंगल]]||[[वरंगल]]<ref name="Warangal Urban renamed to Hanamkonda" />|| १,७६६ ||७,१८,५३७|| १३|| ४०७ || ६.९९ || ६१.२६ || ९९४ ||[[File:Warangal Rural in Telangana (India).svg|100px]] |- | ३३||[[यदाद्रि भुवनगिरी जिल्हा|यदाद्रि भुवनगिरी]]||[[भुवनगिरी]]|| ३,२५३ ||७,३९,४४८|| १६|| २२७ || १६.६६ || ६५.५३ || ९७३ ||[[File:Yadadri Bhuvanagiri in Telangana (India).svg|100px]] |- !एकूण|| – || – |१,११,२३४||३,५०,०३,६७४||५८९||३१५ !३८.८८||६६.५४||९८८|| – |} == हे सुद्धा पहा == * [[भारतातील जिल्ह्यांची यादी]] * [[तेलंगणा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{तेलंगणामधील जिल्हे}} {{भारतामधील जिल्हे}} [[वर्ग:तेलंगणामधील जिल्हे| ]] [[वर्ग:भारतामधील जिल्हे]] 2wv8uq336hd4hz49mjrj5odll6ngqo7 0 163970 2705195 2311306 2026-08-24T10:11:24Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705195 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = पिसूरी हरीण | चित्र = Lesser.malay.mouse.deer.arp.jpg | चित्र_रुंदी = 250px | regnum = [[प्राणी]] | वंश = [[पृष्ठवंशी]] | जात = [[सस्तन]] | वर्ग = [[युग्मखुरी]]<br /><small>(''Artiodactyla'')</small> | कुळ = त्रागुलिडी<br /><small>(''Tragulidae'') | कुळ_अधिकारी= हेन्री मिल्ने-एडवर्ड्स, इ.स. १८६४ | subdivision_ranks = [[जातकुळी]] | subdivision = *''[[हायमोशस]]'' *''[[मोशियोला]]'' *''[[त्रागुलस]]'' }} '''पिसूरी हरीण''' तथा '''पिसोरी''' ([[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]: ''Chevrotain'', ''शेव्रोटेन''/''Mouse deer'', ''माउस डियर'') हे सर्व [[हरीण]]ांच्या जातींमध्ये सर्वात लहान असते. पिसूरीचे [[डोके]] लहान असते, नाकपुड्या उंदरासारख्या टोकदार असतात, त्यामुळे याला ''माउस डियर'' असेही म्हणतात. [[कस्तुरीमृग|कस्तुरीमृगाप्रमाणेच]] त्यांना सुळे असतात. पिसूरी हरीण हे [[युग्मखुरी]] वर्गात गणल्या जाणाऱ्या ''त्रागुलिडी'' कुळातील प्राणी असून [[आग्नेय आशिया]], [[दक्षिण आशिया]]पासून मध्य व [[पश्चिम आफ्रिका|पश्चिम आफ्रिकेपर्यंत]] आढळतात. यांची खांद्यापर्यंतची उंची साधारण २५ ते ३० [[सेंटीमीटर|सेमी]] असते. ==जाती== [[File:Rare mating photograph of 'Mouse Deers' at Singapore Zoo(23-10-07).JPG|इवलेसे|डावे|200px|पिसूरी हरीण]] पिसूरी हरणाच्या दोन विशिष्ट जाती आढळताता. एक [[आशियायी पिसूरी हरीण]] व दुसरी [[आफ्रिकी पिसूरी हरीण]], [[पश्चिम]] आणि [[मध्य]] [[आफ्रिका|आफ्रिकेच्या]] घनदाट [[जंगल]]ात आढळते. आशियायी पिसूरी हरणाच्या पाच उपजाती आढळतात. यांपैकी एक उपजात [[भारत]]ात आढळते. भारतात पिसूरी हरीण [[दक्षिण भारत]]ाच्या जंगलात, पश्चिम भागातील जंगलात आणि [[ओरिसा]]च्या [[पूर्व]] किनाऱ्यावर आढळते. याशिवाय [[बिहार]] आणि [[मध्य प्रदेश]]ात १८०० [[मीटर]] [[उंची]]वर ते राहतात. ==शरीररचना== पिसूरी हरीण [[शरीर|शरीराने]] दुबळे, बारीक आणि फार लहान असते. त्याची उंची २५ ते ३० सें.मी. पर्यंत असते. शरीराची बनावट अशी आहे की, शरीराचा पुढचा भाग उंच आहे असे वाटते. यांच्या शरीराचा [[रंग]] फिकट भुरकट असतो. त्यावर फिकट पिवळे पट्टे संपूर्ण शरीरावर असतात. दुरून पाहिल्यावर त्या लांबट रेघा आहेत असे वाटते. पिसूरींच्या शरीराचा खालचा भाग, [[पोट]] इतर हरिणांप्रमाणे पांढरे व पिवळे असते. त्यांच्या शरीरावर लहान, मुलायम बारीक [[केस]] असतात. त्यामुळे त्यांच्या सौंदर्यात भर पडते. या हरणांचे [[डोळे]] गर्द भुरकट आणि [[कान]] सामान्य आकाराचे असतात. पिसूरी हरणांची [[शेपूट]] फार लहान असते आणि ती नेहमीच शरिराला चिकटलेली असते. त्यांच्या [[मान|मानेवर]] पांढऱ्या रंगाच्या तीन धारा असतात. डोके इतर हरिणांपेक्षा लहान असते. नाकपुड्या टोकदार आणि थोड्या पुढे आलेल्या दिसतात. [[खूर]] विभागलेले असते. चालताना त्यांच्या शरीराचा भुरकट भाग यावरच असतो. ते खुराच्या टोकावर जोर देऊन चालतात त्यामुळे त्यांच्या चालण्याचा कोणताही [[आवाज]] होत नाही. ==राहण्याचे ठिकाण== [[File:Mouse-deer Singapore Zoo 2012.JPG|इवलेसे|डावे|150px|[[सिंगापूर]] येथे आढळलेले पिसूरी हरीण]] या हरीणांना लहान लहान [[सावली]] देणारे [[वृक्ष]] असलेल्या घनदाट जंगलात आणि कोरड्या मैदानात राहणे आवडते. तेथे ते [[नदी]]जवळ किंवा [[तलाव]] किंवा झाडी असलेल्या [[खडक|खडकाळ]] भागात आपले [[घर]] बनवितात. त्यामुळेच ते जंगलात मुक्तपणे वावर करताना फारसे दिसत नाही. ते बहुतेक खडकाच्या कपारीत किंवा दगडाखाली लपून बसणे पसंत करतात. पिसूरी हरीण फार भित्रे असतात. ते बहुतेक रात्रीच बाहेत पडतात. थोडासा जरी आवाज आला तर ते एखाद्या कोपऱ्यात दडून बसतात, परंतु कधी कधी ते कळपाबरोबर सकाळीही दिसतात आणि लवकरच दिसेनासे होतात. ==अन्न== पिसूरी हरीण हे चरणारे [[प्राणी]] आहेत त्यामुळे यांचे मुख्य अन्न [[जंगल]]ी [[वनस्पती]], [[गवत]], [[पान]]े इत्यादी आहे. ते खाली पडलेले [[फळे]]ही खातात. या हरीणांना [[पाणी]] फार आवडते. त्यामुळे हे प्राणी [[नदी]] किंवा जलस्त्रोताजवळ आपले [[घर]] करतात. ते थंडीतही वारंवार पाणी पितात; परंतु पाण्याच्या शोधार्थ जास्त दूर अंतरावर जात नाहीत. [[सूर्य]] उगवताच ते चरायला बाहेर पडतात. सुमारे ३ ते ४ [[तास]] मोकळ्या मैदानात ते चरत राहतात. संध्याकाळी ते पुन्हा चरतात, परंतु आपल्या निवासस्थानापासून दूर जात नाहीत. वस्तीच्या जवळच्या जंगलात [[दिवस]]ा न जाता रात्री छोट्या छोट्या कळपांनी चरायला जातात. ==प्रजनन== [[मादी]] पिसूरी [[पावसाळा|पावसाळ्यानतर]] किंवा ऑक्टोबर महिन्यात खडकाच्या कपारीमध्ये किंवा [[गुहा|गुहेत]] सामान्यपणे एक किंवा दोन पिल्लांना जन्म देते. त्यासाठी मादी सुरक्षित ठिकाणाचा शोध घेते. कारण त्यांची पिल्ले जंगली [[कुत्रा|कुत्रे]], [[लांडगा|लांडगे]], [[घार]]ी, [[साप]] इत्यादींची [[शिकार]] होतात. ==संरक्षण== वास्तविक पिसूरी हरीण हा साधा, सरळ आणि भित्रा प्राणी असतो. जंगलातील लहानात लहान हिंस्त्र प्राणी याला मारून खाऊ शकतो. परंतु पिसूरी तसा सावध असतो. धोका दिसताच धूम ठोकतो आणि लवकरच सुरक्षित ठिकाणी जाऊन लपतो. याचे शत्रू कुत्रे, लांडगे जेव्हा याचा पाठलाग करतात तेव्हा तो लगेच [[झाड]]ावर चढतो. अशारीतीने तो स्वतःचे संरक्षण करतो. झाडावर चढण्याचे वैशिष्ट्य याच्याशिवाय कोणत्याही हरीणामध्ये दिसत नाही. स्वभावाने [[लाजाळू]] असलेल्या हा प्राणी एकटेच राहणे पसंच करतो. == हे सुद्धा पहा == {{स्रोत पुस्तक|title=द बुक ऑफ इंडियन अनिमल्स|last=प्रेटर|first=एस. एच.|publisher=ओयूपी|language=इंग्रजी}} [[वर्ग:हरीण]] [[वर्ग:प्राणी]] [[वर्ग:सस्तन प्राणी]] [[वर्ग:२०१५ मधील उदयोन्मुख लेख]] nacm7tvksd0ahv36duz36skipef6j8z 2705196 2705195 2026-08-24T10:12:06Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705196 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = पिसूरी हरीण | चित्र = Lesser.malay.mouse.deer.arp.jpg | चित्र_रुंदी = 250px | regnum = [[प्राणी]] | वंश = [[पृष्ठवंशी]] | जात = [[सस्तन]] | वर्ग = [[युग्मखुरी]]<br /><small>(''Artiodactyla'')</small> | कुळ = त्रागुलिडी<br /><small>(''Tragulidae'') | कुळ_अधिकारी= हेन्री मिल्ने-एडवर्ड्स, इ.स. १८६४ | subdivision_ranks = [[जातकुळी]] | subdivision = *''[[हायमोशस]]'' *''[[मोशियोला]]'' *''[[त्रागुलस]]'' }} '''पिसूरी हरीण''' तथा '''पिसोरी''' ([[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]: ''Chevrotain'', ''शेव्रोटेन''/''Mouse deer'', ''माउस डियर'') हे सर्व [[हरीण]]ांच्या जातींमध्ये सर्वात लहान असते. पिसूरीचे [[डोके]] लहान असते, नाकपुड्या उंदरासारख्या टोकदार असतात, त्यामुळे याला ''माउस डियर'' असेही म्हणतात. [[कस्तुरीमृग]] प्रमाणेच त्यांना सुळे असतात. पिसूरी हरीण हे [[युग्मखुरी]] वर्गात गणल्या जाणाऱ्या ''त्रागुलिडी'' कुळातील प्राणी असून [[आग्नेय आशिया]], [[दक्षिण आशिया]]पासून मध्य व [[पश्चिम आफ्रिका|पश्चिम आफ्रिकेपर्यंत]] आढळतात. यांची खांद्यापर्यंतची उंची साधारण २५ ते ३० सेमी असते. ==जाती== [[File:Rare mating photograph of 'Mouse Deers' at Singapore Zoo(23-10-07).JPG|इवलेसे|डावे|200px|पिसूरी हरीण]] पिसूरी हरणाच्या दोन विशिष्ट जाती आढळताता. एक [[आशियायी पिसूरी हरीण]] व दुसरी [[आफ्रिकी पिसूरी हरीण]], [[पश्चिम]] आणि [[मध्य]] [[आफ्रिका|आफ्रिकेच्या]] घनदाट [[जंगल]]ात आढळते. आशियायी पिसूरी हरणाच्या पाच उपजाती आढळतात. यांपैकी एक उपजात [[भारत]]ात आढळते. भारतात पिसूरी हरीण [[दक्षिण भारत]]ाच्या जंगलात, पश्चिम भागातील जंगलात आणि [[ओरिसा]]च्या [[पूर्व]] किनाऱ्यावर आढळते. याशिवाय [[बिहार]] आणि [[मध्य प्रदेश]]ात १८०० [[मीटर]] [[उंची]]वर ते राहतात. ==शरीररचना== पिसूरी हरीण [[शरीर|शरीराने]] दुबळे, बारीक आणि फार लहान असते. त्याची उंची २५ ते ३० सें.मी. पर्यंत असते. शरीराची बनावट अशी आहे की, शरीराचा पुढचा भाग उंच आहे असे वाटते. यांच्या शरीराचा [[रंग]] फिकट भुरकट असतो. त्यावर फिकट पिवळे पट्टे संपूर्ण शरीरावर असतात. दुरून पाहिल्यावर त्या लांबट रेघा आहेत असे वाटते. पिसूरींच्या शरीराचा खालचा भाग, [[पोट]] इतर हरिणांप्रमाणे पांढरे व पिवळे असते. त्यांच्या शरीरावर लहान, मुलायम बारीक [[केस]] असतात. त्यामुळे त्यांच्या सौंदर्यात भर पडते. या हरणांचे [[डोळे]] गर्द भुरकट आणि [[कान]] सामान्य आकाराचे असतात. पिसूरी हरणांची [[शेपूट]] फार लहान असते आणि ती नेहमीच शरिराला चिकटलेली असते. त्यांच्या [[मान|मानेवर]] पांढऱ्या रंगाच्या तीन धारा असतात. डोके इतर हरिणांपेक्षा लहान असते. नाकपुड्या टोकदार आणि थोड्या पुढे आलेल्या दिसतात. [[खूर]] विभागलेले असते. चालताना त्यांच्या शरीराचा भुरकट भाग यावरच असतो. ते खुराच्या टोकावर जोर देऊन चालतात त्यामुळे त्यांच्या चालण्याचा कोणताही [[आवाज]] होत नाही. ==राहण्याचे ठिकाण== [[File:Mouse-deer Singapore Zoo 2012.JPG|इवलेसे|डावे|150px|[[सिंगापूर]] येथे आढळलेले पिसूरी हरीण]] या हरीणांना लहान लहान [[सावली]] देणारे [[वृक्ष]] असलेल्या घनदाट जंगलात आणि कोरड्या मैदानात राहणे आवडते. तेथे ते [[नदी]]जवळ किंवा [[तलाव]] किंवा झाडी असलेल्या [[खडक|खडकाळ]] भागात आपले [[घर]] बनवितात. त्यामुळेच ते जंगलात मुक्तपणे वावर करताना फारसे दिसत नाही. ते बहुतेक खडकाच्या कपारीत किंवा दगडाखाली लपून बसणे पसंत करतात. पिसूरी हरीण फार भित्रे असतात. ते बहुतेक रात्रीच बाहेत पडतात. थोडासा जरी आवाज आला तर ते एखाद्या कोपऱ्यात दडून बसतात, परंतु कधी कधी ते कळपाबरोबर सकाळीही दिसतात आणि लवकरच दिसेनासे होतात. ==अन्न== पिसूरी हरीण हे चरणारे [[प्राणी]] आहेत त्यामुळे यांचे मुख्य अन्न [[जंगल]]ी [[वनस्पती]], [[गवत]], [[पान]]े इत्यादी आहे. ते खाली पडलेले [[फळे]]ही खातात. या हरीणांना [[पाणी]] फार आवडते. त्यामुळे हे प्राणी [[नदी]] किंवा जलस्त्रोताजवळ आपले [[घर]] करतात. ते थंडीतही वारंवार पाणी पितात; परंतु पाण्याच्या शोधार्थ जास्त दूर अंतरावर जात नाहीत. [[सूर्य]] उगवताच ते चरायला बाहेर पडतात. सुमारे ३ ते ४ [[तास]] मोकळ्या मैदानात ते चरत राहतात. संध्याकाळी ते पुन्हा चरतात, परंतु आपल्या निवासस्थानापासून दूर जात नाहीत. वस्तीच्या जवळच्या जंगलात [[दिवस]]ा न जाता रात्री छोट्या छोट्या कळपांनी चरायला जातात. ==प्रजनन== [[मादी]] पिसूरी [[पावसाळा|पावसाळ्यानतर]] किंवा ऑक्टोबर महिन्यात खडकाच्या कपारीमध्ये किंवा [[गुहा|गुहेत]] सामान्यपणे एक किंवा दोन पिल्लांना जन्म देते. त्यासाठी मादी सुरक्षित ठिकाणाचा शोध घेते. कारण त्यांची पिल्ले जंगली [[कुत्रा|कुत्रे]], [[लांडगा|लांडगे]], [[घार]]ी, [[साप]] इत्यादींची [[शिकार]] होतात. ==संरक्षण== वास्तविक पिसूरी हरीण हा साधा, सरळ आणि भित्रा प्राणी असतो. जंगलातील लहानात लहान हिंस्त्र प्राणी याला मारून खाऊ शकतो. परंतु पिसूरी तसा सावध असतो. धोका दिसताच धूम ठोकतो आणि लवकरच सुरक्षित ठिकाणी जाऊन लपतो. याचे शत्रू कुत्रे, लांडगे जेव्हा याचा पाठलाग करतात तेव्हा तो लगेच [[झाड]]ावर चढतो. अशारीतीने तो स्वतःचे संरक्षण करतो. झाडावर चढण्याचे वैशिष्ट्य याच्याशिवाय कोणत्याही हरीणामध्ये दिसत नाही. स्वभावाने [[लाजाळू]] असलेल्या हा प्राणी एकटेच राहणे पसंच करतो. == हे सुद्धा पहा == {{स्रोत पुस्तक|title=द बुक ऑफ इंडियन अनिमल्स|last=प्रेटर|first=एस. एच.|publisher=ओयूपी|language=इंग्रजी}} [[वर्ग:हरीण]] [[वर्ग:प्राणी]] [[वर्ग:सस्तन प्राणी]] [[वर्ग:२०१५ मधील उदयोन्मुख लेख]] nl7rdmr0f7o7m5h9kw2bimgq3q0b5es 0 166849 2704947 2682161 2026-08-23T22:13:11Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704947 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमान सेवा | नाव = इजिप्तएर | चित्र = | चित्र_आकारमान = | IATA = MS | ICAO = MSR | callsign = EGYPTAIR | स्थापना = ७ जून १९३२ (मिस्र एरलाइन्स ह्या नावाने) | सुरुवात = १९३३ | बंद = | विमानतळ = [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | मुख्य_शहरे = [[अलेक्झांड्रिया]], [[लुक्सोर]], हुर्गादा, [[शर्म अल-शेख]] | फ्रिकवंट_फ्लायर = ''माइल्स अँड स्माईल'' | एलायंस = [[स्टार अलायन्स]] | उपकंपन्या = | विमान संख्या = ८० | मुख्य कंपनी = | ब्रीदवाक्य = ''Enjoy the Sky'' | मुख्यालय = [[कैरो]], [[इजिप्त]] | मुख्य व्यक्ती = | संकेतस्थळ = http://www.egyptair.com/ }} [[चित्र:Boeing 737-866, EgyptAir JP6786434.jpg|250 px|[[इस्तंबूल अतातुर्क विमानतळ]]ावर थांबलेले इजिप्तएरचे [[बोईंग ७३७]] विमान|इवलेसे]] '''इजिप्तएर''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: مصر للطيران) ही [[इजिप्त]] देशाची राष्ट्रीय [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.ide.go.jp/English/Data/Africa_file/Company/egypt02.html|title=इजिप्त एयर - कंपनी प्रोफाइल आणि इतिहास |प्रकाशक=आईडीई.गो.जेपी |दिनांक=९ जून २०१६| प्राप्त दिनांक=}}</ref> १९३३ साली स्थापन झालेली इजिप्तएर [[मध्य पूर्व]], [[आफ्रिका]], [[युरोप]] इत्यादी खंडांमधील ७५ शहरांना विमानसेवा पुरवते. इजिप्तएर ११ जुलै २००८ पासून [[स्टार अलायन्स]]ची सदस्य आहे. इजिप्त एर ही इजिप्त देशाची ध्वजवाहक विमानवाहतूक कंपनी आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://centreforaviation.com/analysis/egyptair-plans-further-restructuring-as-losses-mount-but-outlook-may-brighten-as-egypt-stabilises-172745 |title=इजिप्त एयरने नुकसान भरपाईसाठी पुनर्रचना योजना आखली आहे |प्रकाशक=वेब.आर्काइव.ऑर्ग |दिनांक=१५ जून २०१४ |प्राप्त दिनांक= |accessdate=2016-10-19 |archive-date=2014-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140624101846/http://centreforaviation.com/analysis/egyptair-plans-further-restructuring-as-losses-mount-but-outlook-may-brighten-as-egypt-stabilises-172745 |url-status=bot: unknown }}</ref> या कंपनीचे मुख्यालय [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] येथे आहे. इजिप्तएर [[मध्य पूर्व]], [[युरोप]], [[आफ्रिका]], [[आशिया]] आणि [[अमेरिका (खंड)|अमेरिकेतील]] ७५ पेक्षा अधिक ठिकाणी प्रवाशांना विमान सेवा देते.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.ch-aviation.com/portal/airline/MS |title=इजिप्त एयर - एयरलाईनची माहिती |प्रकाशक=सीएच-एविएशन .कॉम |दिनांक=१३ जुलै २०१६ | प्राप्त दिनांक=}}</ref> ==इतिहास== === सुरुवातीची वर्षे: मिस्र एरवर्क (१९३२–१९४९) === [[एरवर्क सर्व्हिसेस|एरवर्क]]चे अध्यक्ष [[ॲलन मंट्झ]] १९३१मध्ये इजिप्तला गेलेले असताना त्यांनी '''मिस्र एरवर्क''' (अरबी भाषेत 'मिस्र' ({{lang|ar|مصر}}) नावाने विमानकंपनी सुरू करण्याची खटपट सुरू केली. ३१ डिसेंबर १९३१ रोजी सरकारने या मिस्र एरवर्कला हवाई वाहतूक सुरू करण्यासाठी विशेष अधिकार प्रदान केले.{{sfnp|Guttery|1998|p=51}} ७ जून १९३२ रोजी ''इजिप्शियन तरुणांमध्ये विमान वाहतुकीची आवड निर्माण करण्यासाठी'' मिस्र एरवर्कचा '''मिस्र एरलाइन्स''' नावाचा एक विभाग स्थापन करण्यात आला.{{sfnp|Guttery|1998|p=51}} मिस्र एरलाइन्स त्या काळाची जगातील सातवी विमान वाहतूक कंपनी होती.<ref name="Egyptair - 'pioneer of air travel'">{{cite news|title= Egyptair – 'pioneer of air travel' |work=[[BBC News]] |date=7 May 2002 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/500341.stm|archive-url= https://web.archive.org/web/20140202120135/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/500341.stm |archive-date=2 February 2014}}</ref> मिस्र एरवर्कचे मुख्यालय [[कैरो]]मधील हॅलिओपोलिस येथील '''अलमाझा विमानतळ''' (Almaza Aerodrome) येथे होते.<ref>''[[Flight International]]''. २८ एप्रिल १९३८. पान. [http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1938/1938%20-%201198.html ४१६] ([https://web.archive.org/web/20141006155431/http://www.flightglobal.com/FlightPDFArchive/1938/1938%20-%201198.PDF संचयित]). "MISR AIRWORK, S.A.E., Almaza Aerodrome, Heliopolis."</ref> या कंपनीच्या सुरुवातीच्या २०,००० [[इजिप्शियन पाउंड]] इतक्या भांडवलाचा ८५% हिस्सा [[बँक मिस्र]]कडे, १०% हिस्सा एरवर्क सर्व्हिसेस कडे आणि उरलेला ५% हिस्सा इजिप्शियन खाजगी गुंतवणूकदारांमध्ये वाटलेला होता. कंपनीचे कामकाज जुलै १९३३ मध्ये सुरू झाले. कंपनीच्या पहिल्या सेवा [[कैरो]] ते [[अलेक्झांड्रिया]] आणि [[मर्सा मात्रुह]] दरम्यान होत्या. या साठी [[डी हॅविलँड डी.एच.८४ ड्रॅगन]] विमानांचा वापर केला जात असे. त्याच वर्षी ऑगस्टमध्ये कैरो-अलेक्झांड्रिया विमान सेवा दिवसातून दोनदा करण्यात आली.{{sfnp|Guttery|1998|p=51}} १९३३ च्या उत्तरार्धात कैरो-[[आस्वान]] दरम्यान आठवड्यातून दोनदा विमान सेवा सुरू झाली. ही [[अश्युत]] आणि [[लुक्सोर]] येथे थांबत असे.{{sfnp|Guttery|1998|p=51}} १९३४ मध्ये कैरो पासून [[बुर सैद|पोर्ट सैद]] मार्गे [[लिडा (इजिप्त)|लिडा]], [[हैफा]] आणि [[गाझा]] पर्यंत नवीन मार्ग सुरू झाले. ३ ऑगस्ट १९३५ रोजी, [[डी हॅविलँड डी.एच.८६]] विमानांसह [[सायप्रस]]मधील [[निकोसिया]]पर्यंत एक प्रायोगिक सेवा सुरू करण्यात आली; ही त्याच वर्षी २० ऑक्टोबर पर्यंत टिकली.{{sfnp|Guttery|1998|p=51}} अलेक्झांड्रिया-पोर्ट सैद-कैरो-[[मिनिया (इजिप्त)|मिनिया]]-अश्युत हा मार्ग १९३५ च्या उत्तरार्धात सुरू झाला.<ref name="Flight1936-23">{{cite magazine|title=Commercial Aviation – A Misr Airwork Extension |magazine=[[Flight (magazine)|Flight]] |volume=XXIX |number=1410 |date=2 January 1936 |page=23 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1936/1936%20-%200047.html |archive-url=https://archive.today/20131214174625/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1936/1936%20-%200047.html |archive-date=14 December 2013 |quote=A new service has been opened by Misr Airwork between Alexandria, Port Said, Cairo, Minia and {{sic|Assuit}} for the benefit of the cotton fraternity and to enable passengers to redirect from Alexandria to Palestine. This is made possible by the connection at Port Said with the Cairo-Haifa service. The Upper Egypt service will not be immediately reopened since the international situation has played havoc with the tourist industry. }}</ref> १९३५ मध्ये या विमान कंपनीने ६,९९० प्रवासी आणि २१,८३० किग्रॅ मालाची वाहतूक केली; त्या वर्षात कंपनीच्या या नियमित विमान सेवांनी एकूण ४,१९,४६७ मैल प्रवास केला होता.<ref name="Flight1936-314">{{cite magazine|title=Commercial Aviation – Misr Airwork's Year |magazine=[[Flight (magazine)|Flight]] |volume=XXIX |number=1421 |date=19 March 1936 |page=314 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1936/1936%20-%200723.html |archive-url=https://archive.today/20131229144945/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1936/1936%20-%200723.html |archive-date=29 December 2013 }}</ref> सप्टेंबर १९३९ मध्ये [[दुसरे महायुद्ध]] सुरू झाल्यावर इजिप्शियन सरकारने कंपनीचे सर्व मार्ग आपल्या ताब्यात घेतले. १९४० मध्ये [[बैरुत]] आणि [[पॅलेस्टाईन]] पर्यंत विमान सेवा सुरू करण्यात आली. १९४४ मध्ये तीन [[अॅव्हरो अॅनसन|अॅव्हरो १९]] विमानांचा ताफ्यात समावेश करण्यात आला. १९४५ च्या उत्तरार्धात झालेल्या तीन अपघातांमुळे ताफ्याचे नूतनीकरण करण्यासाठी संप पुकारण्यात आला आणि यामुळे फेब्रुवारी १९४६ पासून कामकाज पूर्णपणे ठप्प झाले;{{sfnp|Guttery|1998|p=51}} मे महिन्यात सेवा पुन्हा सुरू झाली आणि १९४६ च्या अखेरीस ताफ्यात चार [[अॅव्हरो अॅनसन]], एक [[एटी-११ कानसान|बीच एटी-११]], पाच [[बीचक्राफ्ट मॉडेल १८|बीच सी-४५]], चार [[डी हॅविलँड डी.एच.८९ ड्रॅगन रॅपिड]] आणि दोन [[नॉर्थ अमेरिकन एटी-६ टेक्सन]] विमानांचा समावेश होता.{{sfnp|Guttery|1998|p=५१–५२}} दोस्त राष्ट्रांचे प्रादेशिक विमान विल्हेवाट केंद्र इजिप्तमध्येच असल्याने या कंपनीला उरलेल्या लष्करी विमानांच्या खरेदीत मोठा फायदा झाला. १९४७ मध्ये आणखी दोन बीच सी-४५ विमाने घेतली आणि १९४८ मध्ये [[व्हिकर्स व्हायकिंग]] विमानांचा समावेश करण्यात आला. मे १९४९ मध्ये कंपनीचे सर्व भांडवल आणि विमाने सरकारने ताब्यात घेतली.{{sfnp|Guttery|1998|p=५२}} इजिप्शियन सरकार एकमेव भागधारक बनल्यानंतर कंपनीने आपले नाव बदलून '''मिस्रएर एसएई''' असे केले. === मिस्रएर (१९४९–१९५७) === मिस्रएरने आपल्या पूर्ववर्ती कंपनीच्या सगळ्या मार्गांवर विमान सेवा सुरू ठेवली.{{sfnp|Guttery|1998|p=52}} १९५१ मध्ये लांब पल्ल्याच्या मार्गांवर वापरण्यासाठी तीन [[एसएनकेएएसई लँग्युडोक]] विमाने खरेदी करण्यात आली.<ref name="Flight1951-633">{{cite magazine|title=Brevities |magazine=[[Flight (magazine)|Flight]] |volume=LX |number=2234 |date=16 November 1951 |page=633 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1951/1951%20-%202302.html |archive-url=https://archive.today/20140114234134/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1951/1951%20-%202302.html |archive-date=14 January 2014 |quote=The Egyptian airline, Misrair, is reported to have purchased three Languedoc 161s. Two more machines of this type will be acquired next year. }}</ref> या विमानांनी [[जिनिव्हा]], [[खार्तूम]] आणि [[तेहरान]]ला जाणाऱ्या उड्डाणांमध्ये विकर्स व्हायकिंग विमानांची जागा घेतली.{{sfnp|Guttery|1998|p=52}} १ डिसेंबर १९५२ रोजी, मिस्रएरने आपली देशांतर्गत स्पर्धक कंपनी [[सर्व्हिसेस एरिअन्स इंटरनॅशनल डी'इजिप्त]] ही कंपनी विकत घेतली आणि त्याचे कामकाज बंद केले. त्या कंपनीचा फायद्यात असलेला कैरो-[[ट्युनिस]] हा मार्ग मिस्रएरने स्वतःच्या मार्गजाळ्यात समाविष्ट करून घेतला.{{sfnp|Guttery|1998|p=55}} १९५४ च्या सुरुवातीला मिस्रएरने तीन [[व्हिकर्स व्हायकाउंट]] विमाने खरेदी केली.<ref name="Flight1954-414">{{cite magazine|title=Civil aviation – Viscounts for Egypt |magazine=[[Flight (magazine)|Flight]] |volume=65 |number=2358 |date=2 April 1954 |page=414 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1954/1954%20-%200906.html |archive-url=https://archive.today/20140114234012/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1954/1954%20-%200906.html |archive-date=14 January 2014 }}</ref> त्या वर्षात या कंपनीने ६४,५३९ प्रवाशांची वाहतूक केली. मार्च १९५५ पर्यंत मिस्रएरच्या ताफ्यात एक बीचक्राफ्ट, तीन लँग्युडोक आणि सात व्हायकिंग विमाने होती.<ref name="Flight1955-307">{{cite magazine|title= World airline directory – Misrair S.A.E.|magazine= [[Flight (magazine)|Flight]]|volume= 67|number= 2407|date= 11 March 1955|page= 307|url= http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1955/1955%20-%200307.html|archive-url= https://web.archive.org/web/20131103124332/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1955/1955%20-%200307.html|archive-date= 3 November 2013|df= dmy-all}}&nbsp;</ref> त्यानंतर [[डग्लस डीसी-३]] विमाने खरेदी करून ती देशांतर्गत मार्गांवर आणि शेजारील अरब देशांमध्ये तैनात करण्यात आली. पहिल्या दोन व्हायकाउंट विमानां डिसेंबर १९५५ मध्ये मिळाली आणि मार्च १९५६ मध्ये प्रत्यक्ष सेवेत दाखल झाली.{{sfnp|Guttery|1998|p=52}} आठ महिन्यांनंतर १ नोव्हेंबर १९५६ रोजी [[सुएझ संकट|सुएझ संकटा]]दरम्यान [[रॉयल एर फोर्स]]ने केलेल्या हवाई हल्ल्यात [[अलमाझा विमानतळ|अलमाझा विमानतळावर]] उभे असलेले एक व्हायकाउंट विमान (नोंदणी क्र. एसयू-एआयसी) पूर्णपणे नष्ट झाले.<ref name="Flight1957-203">{{cite magazine|title=More Viscounts for Egypt |magazine=[[Flight (magazine)|Flight]] |volume=72 |number=2533 |date=9 August 1957 |page=203 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1957/1957%20-%201113.html |archive-url=https://archive.today/20140115014023/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1957/1957%20-%201113.html |archive-date=15 January 2014 }}</ref><ref>{{cite web |title=Unlawful interference, Vickers 739 Viscount SU-AIC, 1 October 1956 |url=https://asn.flightsafety.org/wikibase/334619 |website=Aviation-Safety Network |access-date=30 November 2024}}</ref> १९५५ मध्ये वाहतूक केलेल्या प्रवाशांची संख्या ७७,०५० पर्यंत वाढली होती.<ref name="Flight1956-475">{{cite magazine|title=World airline directory – Misrair S.A.E.{{--}}Egyptian Airlines |magazine=[[Flight (magazine)|Flight]] |volume=69 |number=2465 |date=20 April 1956 |page=475 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1956/1956%20-%200475.html |archive-url=https://www.webcitation.org/6NZyAppFP?url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1956/1956%20-%200475.html |archive-date=22 February 2014 }}</ref> फेब्रुवारी १९५७ मध्ये, मिस्रएरचे नाव बदलून '''युनायटेड अरब एरलाइन्स''' असे करण्यात आले.{{sfnp|Guttery|1998|p=52}} त्या वर्षाच्या शेवटी ६,००,००० ते ८,००,००० पाउंड खर्चाने करून आणखी दोन व्हायकाउंट विमाने आणि सुटे भाग खरेदी करण्यात आले. === युनायटेड अरब एरलाइन्स (१९५७–१९७१) === १ फेब्रुवारी १९५८ रोजी इजिप्त आणि [[सिरिया]]ने मिळून [[युनायटेड अरब रिपब्लिक]]ची स्थापना केल्यानंतर त्याच वर्षी मार्च महिन्यात मिस्रएरचे नाव बदलून '''युनायटेड अरब एरलाइन्स''' असे करण्यात आले.{{sfnp|Guttery|1998|p=55}} ७ जुलै रोजी [[कैरो]]–[[ॲथेन्स]]–[[रोम]]–[[झुरिच]] विमान सेवा सुरू झाली. २३ डिसेंबर रोजी [[सिरियन एरवेझ]]चे युनायटेड अरब एरलाइन्समध्ये विलीनीकरण झाले. सिरियन कंपनीचे सर्व मार्ग व उपकरणे यूएएने सामावून घेतली.{{sfnp|Guttery|1998|p=55}} मार्च १९६० पर्यंत या कंपनीत ५७९ कर्मचारी कार्यरत होते. त्यावेळी ताफ्यात एक [[बीच मॉडेल १८]], चार [[डीसी-३]], सहा [[व्हिकर्स व्हायकिंग]] आणि सहा [[व्हिकर्स व्हायकाउंट]] विमानांचा समावेश होता.<ref name="Flight1960-504/5">{{plainlist| * {{allow wrap|{{cite magazine|title= Airlines of the World{{--}}Misrair SAE{{spaced ndash}}United Arab Airlines&nbsp;(page&nbsp;504)|magazine=[[Flight (magazine)|Flight]]|volume= 77|number= 2665|date= 8 April 1960|url= http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1960/1960%20-%200504.html|archive-url= https://www.webcitation.org/6LhJ2o3HG?url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1960/1960%20-%200504.html|archive-date= 7 December 2013 }} }} * {{allow wrap|{{cite magazine|title= Airlines of the World{{--}}Misrair SAE{{spaced ndash}}United Arab Airlines&nbsp;(page&nbsp;505)|magazine= Flight|url= http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1960/1960%20-%200505.html |archive-url=https://www.webcitation.org/6DZQWDBV2?url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1960/1960%20-%200505.html|archive-date= 10 January 2013 }} }} }}</ref> १० एप्रिल रोजी एका विस्काउंट विमानाला [[भूमध्य समुद्र|भूमध्य समुद्रात]] अपघात झाला, ज्यात १७ प्रवासी आणि ३ कर्मचारी मारले गेले.{{sfnp|Guttery|1998|p=55}} ९ जून रोजी पहिले [[डी हॅविलँड कॉमेट ४सी]] विमान ताफ्यात दाखल झाले.<ref name="Flight1960-588/9">{{plainlist| * {{allow wrap|{{cite magazine|title= Misrair 1960 (page 588)|first= John|last= Stroud|magazine=[[Flight (magazine)|Flight]]|volume= 78|number= 2691|date= 7 October 1960|url= http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1960/1960%20-%202252.html|archive-url= https://www.webcitation.org/6LhFJYffy?url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1960/1960%20-%202252.html|archive-date= 7 December 2013}}}} * {{allow wrap|{{cite magazine|title= Misrair 1960 (page 589)|magazine= Flight|url= http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1960/1960%20-%202255.html|archive-url= https://www.webcitation.org/6LhFga1ul?url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1960/1960%20-%202255.html|archive-date= 7 December 2013}}}} }}</ref> याच वर्षाच्या १६ जुलैपासून या प्रकारच्या दोन विमानांद्वारे सेवा सुरू झाली. ऑक्टोबर १९६० पर्यंत या कंपनीने कॉमेट विमानांचा वापर कैरो–[[बेलग्रेड]]–[[प्राग]], कैरो–रोम–[[लंडन]], कैरो–[[जेद्दा]] आणि कैरो–[[खार्तूम]] या मार्गांवर सुरू केला होता.<ref name="Flight1960-588/9"/> तर डीसी-३ विमाने कैरो–[[अलेक्झांड्रिया]]–[[मर्सा मात्रुह]], कैरो–[[अश्युत]]–[[लुक्सोर]], कैरो–लुक्सोर–[[आस्वान]] आणि कैरो–[[पोर्ट सईद]]–अलेक्झांड्रिया मार्गांवर वापरली जात होती. तसेच कैरो आणि अलेक्झांड्रिया दरम्यानच्या थेट विमान प्रवासासाठी व्हायकाउंट विमानांचा वापर होत असे. नोव्हेंबर १९६० मध्ये आणखी दोन कॉमेट विमानांची मागणी नोंदवण्यात आली.<ref name="Flight1960-855">{{cite magazine|title=Air commerce – Breaking-even on the Comets |magazine=[[Flight (magazine)|Flight]] |volume=78 |number=2698 |date=25 November 1960 |page=855 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1960/1960%20-%202787.html |archive-url=https://archive.today/20131207221154/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1960/1960%20-%202787.html |archive-date=7 December 2013 }}</ref> ऑक्टोबर १९६१ मध्ये सीरियाने यूएएमधून अंग काढून घेतले आणि सिरियाच्या सरकारने [[दमास्कस]]मध्ये [[सिरियन अरब एरवेझ]]ची स्थापना केली; त्यानंतर पूर्वी ताब्यात घेतलेले मार्ग आणि विमाने नवीन कंपनीला परत करण्यात आली.<ref name="FI1963-542">{{cite magazine|title=World airline survey{{--}}Syrian Arab Airways |magazine=[[Flight International]] |volume=83 |number=2822 |date=11 April 1963 |page=542 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1963/1963%20-%200564.html |archive-url=https://www.webcitation.org/6LhPnW4xI?url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1963/1963%20-%200564.html |archive-date=7 December 2013 }}</ref> [[File:United Arab Airlines Comet Soderstrom.jpg|thumb|१९६८ मध्ये [[जिनिव्हा विमानतळ|जिनिव्हा विमानतळावरून]] उड्डाण करणारे युनायटेड अरब एरलाइन्सचे कॉमेट ४सी विमान.]] १९६१ च्या सुरुवातीला अजून दोन कॉमेट विमाने मागवण्यात आली. एप्रिल १९६१ मध्ये [[स्कँडिनेव्हियन एरलाइन्स]]कडून तीन [[डग्लस डीसी-६]] विमाने खरेदी करण्यात आली. १२ जून रोजी कैरो–[[लागोस]] मार्गाचा विस्तार [[आक्रा]]पर्यंत करण्यात आला आणि २१ जूनपासून [[मॉस्को]]ला सेवा सुरू झाली. [[बोईंग]] कंपनीकडून [[बोईंग ७०७-३२०|बोईंग ७०७-३२०बी]] खरेदी करण्याचा करार झाला होता, परंतु कंपनीला अर्थसाह्य न मिळाल्याने हा व्यवहार फसला.{{sfnp|Guttery|1998|p=55–56}} १ नोव्हेंबर रोजी [[कराची]] आणि [[मुंबई]]साठी नवीन विमान सेवा सुरू झाली. डिसेंबरमध्ये सहाव्या आणि सातव्या कॉमेट विमानांची मागणी नोंदवण्यात आली, जी एप्रिल १९६२ मध्ये ताफ्यात दाखल झाली.{{sfnp|Guttery|1998|p=56}} तसेच १९६१ मध्ये कैरो–[[निकोसिया]] मार्ग पुन्हा सुरू करण्यात आला, जो १९५६ च्या [[सुएझ संकट|सुएझ संकटापासून]] बंद होता. मे १९६२ मध्ये [[मुंबई]] सेवेचा विस्तार [[बँकॉक]] आणि [[हाँग काँग]] मार्गे [[तोक्यो]]पर्यंत करण्यात आला.<ref name="FI1963-546">{{cite magazine|title=World airline survey{{--}}United Arab Airlines{{spaced ndash}}UAA |magazine=[[Flight International]] |volume=83 |number=2822 |date=11 April 1963 |page=546 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1963/1963%20-%200568.html |archive-url=https://www.webcitation.org/6LhSLHyEq?url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1963/1963%20-%200568.html |archive-date=8 December 2013 }}</ref> १६ मे १९६२ रोजी [[हेलिओपोलिस (इजिप्त)|हेलिओपोलिस]] येथे झालेल्या डीसी-३ विमान अपघातात ३ कर्मचाऱ्यांचा मृत्यू झाला, तर १९ जुलै रोजी बँकॉक येथे झालेल्या कॉमेट विमान अपघातात २६ जणांचा बळी गेला. ऑगस्ट १९६२ मध्ये आणखी दोन कॉमेट विमाने घेण्यात आली. १५ फेब्रुवारी १९६३ रोजी [[बगदाद]]चा विमान मार्ग तीन वर्षांनंतर पुन्हा सुरू झाला, परंतु इजिप्त, [[इराक]] आणि सिरियामधील राजकीय तणावामुळे तो फार काळ टिकला नाही. १ एप्रिल १९६३ रोजी [[झिम्बाब्वे|ऱ्होडेशिया]]ला नवीन सेवा सुरू झाली. १२ मे १९६३ रोजी अलेक्झांड्रिया जवळ झालेल्या डीसी-३ अपघातात २७ प्रवासी आणि ४ कर्मचारी मारले गेले. २८ जुलै १९६३ रोजी मुंबईजवळ समुद्रात एक कॉमेट विमान कोसळून ६२ जणांचा मृत्यू झाला. तोक्योसाठी पुरेशी विमाने नसल्यामुळे तो मार्ग बंद करण्यात आला. १९६४ मध्ये नऊ कॉमेट विमानांचा ताफा पूर्ण झाला. त्याच वर्षी [[पॅन ॲम]] आणि [[नॉर्थवेस्ट ओरिएंट]]कडून प्रत्येकी तीन ''डग्लस डीसी-६बी'' विमाने खरेदी करण्यात आली, ज्यांनी देशांतर्गत मार्गावर विस्काउंट विमानांची जागा घेतली. देशांतर्गत सेवेसाठी २३ लाख डॉलर्स खर्च करून सात [[अँतोनोव्ह एन-२४]] विमाने मागवण्यात आली.{{sfnp|Guttery|1998|p=56}} [[File:United Arab Airlines Ilyushin Il-62 Volpati-1.jpg|thumb|१९७१ मध्ये पॅरिसमधील विमानतळावर उभे असलेले युनायटेड अरब एरलाइन्सचे [[इल्यूशिन इल-६२]] विमान.]] १४ जानेवारी १९७० रोजी कैरोहून [[अदिस अबाबा]]ला जाणारे एक कॉमेट ४सी विमान उतरताना कोसळले. सुदैवाने विमानातील १४ प्रवाशांपैकी कोणीही गंभीर जखमी झाले नाही. ३० जानेवारी १९७० रोजी लुक्सोर येथे एका अँटोनोव्ह एन-२४ विमानाची चाके आणि प्रणाली निकामी झाली. १९ फेब्रुवारी रोजी [[म्युन्शेन]] येथे एका विमानाला उड्डाण करताना अपघात झाला. मार्च १९७० पर्यंत युनायटेड अरब एरलाइन्समध्ये ७,८१० कर्मचारी होते; ताफ्यात सात अँतोनोव्ह एन-२४बी, तीन बोईंग ७०७-३६६सी, सहा कॉमेट ४सी आणि तीन [[आयएल-१८]] विमाने होती.<ref name="FI1970-508">{{cite magazine|title=World airlines 1970 – United Arab Airlines (UAA) |magazine=[[Flight International]] |volume=97 |number=3185 |date=26 March 1970 |page=508 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1970/1970%20-%200558.html |archive-url=https://archive.today/20130103055702/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1970/1970%20-%200558.html |archive-date=3 January 2013 }}</ref> २ जानेवारी १९७१ रोजी त्रिपोली येथे झालेल्या कॉमेट विमान अपघातात ८ प्रवासी आणि ८ कर्मचारी मारले गेले.{{sfnp|Guttery|1998|p=57}} २३ मे १९७१ रोजी दोन '''इल्यूशिन इल-६२''' विमाने खरेदी करण्याची घोषणा झाली. जून १९७१ पासून ही विमाने युरोपीय मार्गांवर आणि ९ जुलैपासून आशियाई मार्गांवर वापरली जाऊ लागली. १० ऑक्टोबर १९७१ रोजी देशाचे नाव बदलून ''अरब रिपब्लिक ऑफ इजिप्त'' झाल्यामुळे विमान कंपनीचे नावही बदलून '''इजिप्तएर''' असे करण्यात आले.<ref name="FI1971-677">{{cite magazine|title=Air Transport |magazine=[[Flight International]] |volume=100 |number=3268 |date=28 October 1971 |page=677 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1971/1971%20-%202249.html |archive-url=https://archive.today/20130123223132/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1971/1971%20-%202249.html |archive-date=23 January 2013 |quote=Egyptair is the new name of United Arab Airlines, adopted on October 10. The change follows the adoption by Egypt of the official name Arab Republic of Egypt, in place of [[United Arab Republic]]. The airline's flight prefix code, MS (unchanged), dates from an earlier period when it was known as Misrair. }}</ref> === मालकी आणि रचना === इजिप्तएर ही पूर्णपणे इजिप्त सरकारच्या मालकीची कंपनी आहे.<ref>{{cite web|last=Young |first=Kathryn M. |url=http://atwonline.com/it-distribution/egyptair-contracts-sabre-help-implement-transformation-plan |title=Egyptair contracts Sabre to help implement transformation plan |date=20 December 2014}}</ref> २००२ मध्ये सात उपकंपन्यांसह [[इजिप्तएर होल्डिंग कंपनी]]ची स्थापना करण्यात आली. यात नंतर आणखी दोन कंपन्यांची भर पडली.<ref name="Report 2011">{{cite web |url=http://www.egyptair.com/English/Pages/AnnualReports.aspx?Year=2010-2011 |title=Annual Report 2010–2011 |year=2012}}</ref> इजिप्त एरचे मुख्य कार्यालय [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरील]] प्रशासकीय इमारतीच्या तळमजल्यावर आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/500341.stm |title=इजिप्त एयर - हवाई प्रवासचे प्रणेते |प्रकाशक=वेब.आर्काइव.ऑर्ग.कॉम |दिनांक=७ मे २००२ |प्राप्त दिनांक= |accessdate=2016-10-18 |archive-date=2014-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202120135/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/500341.stm |url-status=bot: unknown }}</ref> या अंतर्गत तीन विमान वाहतूक कंपन्या कार्यरत आहेत, ज्या एकाच हवाई संचलन प्रमाणपत्राखाली काम करतात, परंतु त्यांचे व्यवस्थापन आणि नफा-तोटा खाती स्वतंत्र आहेत: <div style="column-count: 3; column-gap: 20px;"> * इजिप्तएर एरलाइन्स (मुख्य विमान कंपनी) * [[इजिप्तएर कार्गो]] (मालवाहू सेवा) * [[इजिप्तएर एक्सप्रेस]] (प्रादेशिक सेवा) * इजिप्तएर मेंटेनन्स अँड इंजिनिअरिंग (देखभाल आणि अभियांत्रिकी)<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.egyptair.com/English/Pages/AnnualReports.aspx?Year=2010-2011 |title=इजिप्तएयर - वार्षिक अहवाल २०१०-२०११ |प्रकाशक=वेब.आर्काइव.ऑर्ग |दिनांक=३० ऑक्टोबर २०१३ |प्राप्त दिनांक= |accessdate=2016-10-19 |archive-date=2013-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030055331/http://www.egyptair.com/English/Pages/AnnualReports.aspx?Year=2010-2011 |url-status=bot: unknown }}</ref> * इजिप्तएर ग्राउंड सर्व्हिसेस (जमिनीवरील सेवा) * इजिप्तएर इन-फ्लॉईट सर्व्हिसेस (विमानांतर्गत खानपान सेवा) * इजिप्तएर टुरिझम अँड ड्युटी फ्री शॉप्स (पर्यटन आणि करमुक्त दुकाने) * इजिप्तएर मेडिकल सर्व्हिसेस (वैद्यकीय सेवा) * इजिप्तएर सप्लिमेंटरी इंडस्ट्रिज (पूरक उद्योग) </div> === उपकंपन्या === <div style="column-count: 3; column-gap: 20px;"> * [[एर कैरो]] (६०%)<ref name="CAPA">{{cite web|title=Egypt Air Holding Company|url=http://centreforaviation.com/profiles/airline-groups/egypt-air-holding-company|website=CAPA Centre for Aviation}}</ref> * स्मार्ट एव्हिएशन कंपनी (१३.३३%) * [[एर साइनाई]] (१००%)<ref name="CAPA" /> * इजिप्त एरो मॅनेजमेंट सर्व्हिस (५०%) * एलएसजी स्काय शेफ्स कॅटरिंग इजिप्त (७०%)<ref>{{cite web|title=LSG Sky Chefs Catering Egypt established Joint Venture Agreement signed by Egyptair, EAS and LSG Sky Chefs|url=http://www.lsgskychefs.com/media/news/lsg-sky-chefs-catering-egypt-established/|website=[[LSG Sky Chefs]]|date=15 January 2009}}</ref> * सीआयएएफ-लीझिंग (२०%)<ref>{{cite web|title=shareholder|url=http://ciafleasing.com/shareholder.html|website=ciafleasing|archive-url=https://web.archive.org/web/20190122074002/http://www.ciafleasing.com/shareholder.html}}</ref> </div> == बोधचिन्ह == या विमान कंपनीचे बोधचिन्ह [[होरस (देवता)|होरस]] हे आहे. प्राचीन [[इजिप्शियन दंतकथा|इजिप्शियन पुराणकथेनुसार]] होरस "पंख असलेला सूर्यदेव" हा एक [[आकाश देवता|आकाश देव]] आहे. होरस सहसा [[ससाणा]] किंवा ससाण्याचे डोके असलेला माणूस अशा रूपात दर्शविला जातो. या बोधचिह्नाचा प्रथम वापर १९७० च्या दशकाच्या सुरुवातीस करण्यात आला. मूळ रूपात हे बोधचिन्ह सोनेरी पार्श्वभूमीवर लाल डोके आणि निळ्या पंखांसह रेखाटलेले होते.<ref name="airlinegeeks.com">{{Cite web |author=Ian McMurtry |date=30 May 2019 |title=Logo Lineage Part 6: North African Flare |url=https://airlinegeeks.com/2019/05/30/logo-lineage-part-6-north-african-flare/ |website=AirlineGeeks |language=en}}</ref> विमानांच्या इंजिनसह इतर भागांवरही हे चिन्ह रंगवले जात असे. इजिप्तएरला आपल्या सुरुवातीच्या काळात विमानांवर उष्ण रंगांची छटा राखायची असल्याने अशा रंगांची निवड करण्यात आली होती.<ref name="airlinegeeks.com"/> == गंतव्यस्थाने == {{मुख्य लेख|इजिप्तएरच्या गंतव्यस्थानांची यादी}} ऑगस्ट २०२२ पर्यंत, इजिप्तएर ५६ देशांमधील ८१ गंतव्यस्थानांवर आपली सेवा पुरवते.<ref name="flightconnections.com">{{Cite web |title=Egyptair Flights and Destinations – FlightConnections |url=https://www.flightconnections.com/route-map-egyptair-ms |access-date=2022-08-08 |website=www.flightconnections.com |language=en}}</ref> Egyptair is a member of [[Star Alliance]].<ref>{{Cite web |title=Home |url=https://www.staralliance.com/en/ |access-date=2022-08-08 |website=www.staralliance.com |language=en-GB}}</ref> === विमान संघटना === [[File:Boeing_737-866,_EgyptAir_JP7280355.jpg|thumb|[[स्टार अलायन्स]]च्या विशेष रंगात असलेले इजिप्तएरचे [[बोईंग ७३७ नेक्स्ट जनरेशन|बोईंग ७३७-८००]] विमान.]] ऑक्टोबर २००७ मध्ये [[स्टार अलायन्स]]च्या मुख्य कार्यकारी मंडळाने इजिप्तएरला आपल्या संघटनात स्वीकारले. या संघटनेत सामील होणारी ही पहिली [[अरब देश|अरब देशातील]] आणि [[साउथ आफ्रिकन एरवेझ]]नंतर दुसरी आफ्रिकन विमान कंपनी आहे.<ref name="Government scraps Egyptair privatisation">{{cite news|title= Government scraps Egyptair privatisation|url= http://www.flightglobal.com/news/articles/government-scraps-egyptair-privatisation-220046/|work= [[Flightglobal]]|date= 4 December 2007|archive-url= https://web.archive.org/web/20131214204954/http://www.flightglobal.com/news/articles/government-scraps-egyptair-privatisation-220046/|archive-date= 14 December 2013}}</ref><ref name="Star Alliance entry to fuel Egyptair expansion">{{cite news|title= Star Alliance entry to fuel Egyptair expansion|first= Graham|last= Dunn|work= [[Flightglobal]]|date= 23 October 2007|url= http://www.flightglobal.com/news/articles/star-alliance-entry-to-fuel-egyptair-expansion-218854/|archive-url= https://web.archive.org/web/20131214192840/http://www.flightglobal.com/news/articles/star-alliance-entry-to-fuel-egyptair-expansion-218854/|archive-date= 14 December 2013}}</ref> [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] ११ जुलै २००८ रोजी झालेल्या एका सोहळ्यात, ही कंपनी या संघटनेची २१ वी सदस्य बनली.<ref name="Egyptair formally joins Star Alliance">{{cite news|last= Kaminski-Morrow|first= David|title= Egyptair formally joins Star Alliance|url= http://www.flightglobal.com/news/articles/egyptair-formally-joins-star-alliance-225271/|work= [[Flightglobal]]|date= 11 July 2008|location= London|archive-url= https://web.archive.org/web/20131213153713/http://www.flightglobal.com/news/articles/egyptair-formally-joins-star-alliance-225271/|archive-date= 13 December 2013}}</ref><ref name="Egyptair becomes 21st member of Star Alliance">{{cite press release|title= Egyptair becomes 21st member of Star Alliance|publisher= Star Alliance|date= 11 July 2008|url= http://www.staralliance.com/en/press/egyptair-joining-release-final-prp/|archive-url= https://web.archive.org/web/20131216074550/http://www.staralliance.com/en/press/egyptair-joining-release-final-prp/|archive-date= 16 December 2013}}</ref> ऑक्टोबर २०२० मध्ये इजिप्तएरने [[घाना]] आणि इजिप्त सरकार बरोबर गुंतवणुक करु घानामध्ये एक राष्ट्रीय विमान कंपनी स्थापन करण्यासाठी करार केला.<ref>{{Cite web|last=Saied|first=Mohamed|date=28 October 2020|title=Ghana signs joint airline deal with Egypt, bypassing Ethiopia|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2020/10/egypt-ghana-ethiopia-deal-airline-gerd-dispute.html|website=Al-Monitor}}</ref> === कोडशेर करार<ref>{{cite web|url=https://www.egyptair.com/en/about-egyptair/Pages/code-share-partners.aspx |title=Egyptair Code Share Partners}}</ref><ref name="CAPA Egyptair profile">{{cite web|url=http://centreforaviation.com/profiles/airlines/egyptair-ms |title=Profile on Egyptair |website=CAPA}}</ref> === <div style="column-count: 3; column-gap: 20px;"> * [[एजियन एरलाइन्स]] * [[एर कैरो]]<ref>{{cite web|url=https://www.arabianaerospace.aero/egyptair-and-air-cairo-sign-codeshare-agreement.html|title=Egyptair and Air Cairo sign codeshare agreement|date=1 September 2020}}</ref> * [[एर कॅनडा]] * [[एर चायना]] * [[एर इंडिया]] * [[एशियाना एरलाइन्स]] * [[ऑस्ट्रियन एरलाइन्स]] * [[एव्हियांका]] * [[ब्रुसेल्स एरलाइन्स]] * [[इथिओपियन एरलाइन्स]] * [[इतिहाद एरवेझ]]<ref>{{cite news|title= Etihad Airways, Egyptair to expand codeshare|first= Kurt|last= Hofmann|publisher= Air Transport World|date= 17 April 2018}}</ref> * [[गल्फ एर]] * [[केन्या एरवेझ]]<ref>{{cite news|last1=Clark|first1=Oliver|title=Egyptair and Kenya Airways begin cross-alliance codeshare|publisher=Flightglobal|date=2 June 2017}}</ref> * [[लॉट पोलिश एरलाइन्स]]<ref>{{cite news|last1=Liu|first1=Jim|title=EGYPTAIR / LOT Polish Airlines begins codeshare partnership from Nov 2017|work=Routesonline|date=22 November 2017}}</ref> * [[लुफ्तान्सा]] * [[रॉयल एर मारोक]] * [[स्कँडिनेव्हियन एरलाइन्स]] * [[शेन्झेन एरलाइन्स]] * [[सिंगापूर एरलाइन्स]] * [[साउथ आफ्रिकन एरवेझ]] * [[स्विस इंटरनॅशनल एर लाइन्स]] * [[टॅप एर पोर्तुगाल]]<ref name="TAP Portugal, Egyptair expand codeshare">{{cite news|last1=Hofmann|first1=Kurt|title=TAP Portugal, Egyptair expand codeshare|publisher=Air Transport World|date=3 April 2018}}</ref> * [[थाई एरवेझ इंटरनॅशनल]] * [[टर्किश एरलाइन्स]] * [[युक्रेन इंटरनॅशनल एरलाइन्स]] * [[युनायटेड एरलाइन्स]] </div> === इंटरलाईन करार === <div style="column-count: 3; column-gap: 20px;"> * [[फ्लायनास]]<ref>{{cite web | url=https://www.flynas.com/en/media-center/news-updates/new-agreement-with-egyptair | title=Flynas signs agreement with EGYPTAIR to add new destinations in Europe and Africa | date=2018 }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[हान एर]]<ref>{{cite web | url=https://www.hahnair.com/en/partner-carriers | title=Partner Carriers | website=Hahnair }}</ref> </div> याव्यतिरिक्त, तांत्रिक सहाय्य, प्रशिक्षण आणि मार्ग विस्तारासाठी कंपनीची [[सेबा इंटरकॉन्टिनेंटल]] सोबत भागीदारी आहे. === कतार मार्गांचे तात्पुरते निलंबन === २०१७ मधील कतार राजनैतिक संकटामुळे, इजिप्शियन सरकारच्या सूचनेनुसार इजिप्तएरने [[कतार]]मधील [[दोहा]] येथील [[हमाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हमाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळासाठी]] आपली उड्डाणे स्थगित केली होती.<ref>{{cite web|title=SUSPENSION OF FLIGHTS BETWEEN CAIRO AND DOHA WITH EFFECT FROM 6 JUNE 2017|url=http://www.egyptair.com/en/about-egyptair/news-and-press/Pages/Suspension%20of%20flights%20between%20Cairo%20and%20Doha%20with%20effect%20from%206%20June%202017.aspx|website=Egyptair}}</ref> २०२१ मध्ये इजिप्तने कतारसोबत [[अल-उला करार]] केल्यानंतर इजिप्तएरने साडेतीन वर्षांचा बहिष्कार संपवून दोहाला पुन्हा विमान सेवा सुरू केली.<ref>{{Cite web |date=19 January 2021 |title=Qatar Airways, EgyptAir resume flights to Cairo, Doha after end of boycott |website=Ahram Online}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 January 2021 |title=EgyptAir makes 1st flight to Doha following restoration of ties |website=Dailynewsegypt}}</ref> == विमानताफा == जुलै २०२५ च्या सुमारास इजिप्तएरकडे खालील विमाने होती:<ref>{{cite web |title=Egyptair fleet |url=https://www.flightradar24.com/data/airlines/ms-msr/fleet |website= Flightradar24 AB}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ इजिप्तएर विमान ताफा |- ! rowspan="2" | विमान ! rowspan="2" | सेवेत ! rowspan="2" | मागण्या ! colspan="3" | प्रवासी क्षमता<ref name="MS-layout">{{cite web |title=Fleet |url=https://www.egyptair.com/en/about-egyptair/fleet/Pages/default.aspx |website=EGYPTAIR}}</ref> ! rowspan="2" | नोंदी |- ! व्यावसायिक ! इकॉनॉमी ! एकूण |- |{{nowrap|[[एरबस ए३२० निओ]]}} |८ |— |१६ |१२६ |१४२ | |- |{{nowrap|[[एरबस ए३२१ निओ]]}} |७ |— |१६ |१६६ |१८२ | |- |{{nowrap|[[एरबस ए३३०-२००]]}} |५ |— |२४ |२४४ |२६८ |२ विमानांचे मालवाहू विमानात रूपांतर केले जाणार.<ref>{{Cite web |date=14 November 2023 |title=EgyptAir to grow widebody freighter fleet |url=https://cargofacts.com/allposts/carriers/egyptair-to-grow-widebody-freighter-fleet/ |website=Cargo Facts}}</ref> |- |{{nowrap|[[एरबस ए३३०-३००]]}} |४ |— |३६ |२६५ |३०१ | |- |{{nowrap|[[एरबस ए३५०-९००]]}} |२ |१४<ref>{{Cite press release|date=2023-11-13 |title=EGYPTAIR announces order for 10 A350-900s to meet growing demand |url=https://www.airbus.com/en/newsroom/press-releases/2023-11-egyptair-announces-order-for-10-a350-900s-to-meet-growing-demand |website=www.airbus.com}}</ref> |३० |३१० |३४० | |- |rowspan="2"|{{nowrap|[[बोईंग ७३७-८००]]}} |rowspan="2"|३० |rowspan="2"|— |२४ |१२० |१४४ |rowspan="2"| |- |१६ |१३८ |१५४ |- |{{nowrap|[[बोईंग ७३७ मॅक्स ८]]}} |— |१८<ref>{{Cite press release|date=13 November 2023|title=Air Lease Corporation Announces Lease Placement of 18 New Boeing 737-8 Aircraft with EGYPTAIR|url=https://airleasecorp.com/press/air-lease-corporation-announces-lease-placement-of-18-new-boeing-737-8-aircraft-with-egyptair|website=airleasecorp.com}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |colspan="3"|— | |- |{{nowrap|[[बोईंग ७७७-३०० ईआर]]}} |५ |— |४९ |२९७ |३४६ | |-  |{{nowrap|[[बोईंग ७८७-९]]}} |८ |— |३० |२७९ |३०९ | |- !एकूण !६८ !३२ !colspan="5"| |} === छायाचित्र दालन === <gallery mode="packed"> File:Airbus A320-251N (cn 9473, SU-GFJ) 2024-08-15 Andre Gerwing Collection ID 021636.jpg|[[एरबस ए३२० निओ]] File:Airbus A321-251NX (cn 11581, SU-GFW) 2024-07-24 Andre Gerwing Collection ID 020869.jpg|[[एरबस ए३२१ निओ]] File:EgyptAir, Airbus A330-243, SU-GCG (14232022237).jpg|[[एरबस ए३३०-२००]] File:SU-GDS (8230916018).jpg|[[एरबस ए३३०-३००]] File:EgyptAir Boeing 737-800 SU-GEB MAN 2013-12-29.png|[[बोईंग ७३७-८००]] File:EgyptAir Boeing 777-300ER SU-GDO BKK 2012-6-14.png|[[बोईंग ७७७-३०० ईआर]] File:SU-GET@PEK (20190821150927).jpg|[[बोईंग ७८७-९]] </gallery> === ताफ्याचा विस्तार आणि विकास === जून १९९५ मध्ये, इजिप्तएरने तीन [[एरबस ए३४०]] विमानांची मागणी नोंदवली.<ref name="Egyptair Buys A340">{{cite news|date= 26 July 1995|title= Egyptair Buys A340|url= http://www.flightglobal.com/news/articles/egyptair-buys-a340-26087/ |work=[[Flightglobal]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116124821/http://www.flightglobal.com/news/articles/egyptair-buys-a340-26087/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> यातील पहिले २६० आसनी विमान १९९६ च्या उत्तरार्धात ताफ्यात दाखल झाले. तसेच १९९५ मध्ये कंपनीने ४० कोटी डॉलर्स खर्च करून तीन ३०८ आसनी [[बोईंग ७७७-२००]] विमाने खरेदी केली.<ref name="Orders grow for 777s but 1995 deliveries show decline">{{cite news|date= 30 August 1995|title= Orders grow for 777s but 1995 deliveries show decline|url= http://www.flightglobal.com/news/articles/orders-grow-for-777s-but-1995-deliveries-show-decline-21312/|work= [[Flightglobal]]|archive-url= https://web.archive.org/web/20140116124831/http://www.flightglobal.com/news/articles/orders-grow-for-777s-but-1995-deliveries-show-decline-21312/|archive-date= 16 January 2014}}</ref> ही विमाने [[एरबस ए३००]] आणि [[बोईंग ७६७-२००]] विमानांची जागा घेण्यासाठी घेण्यात आली होती.<ref name="Egyptair introduces the A340-200">{{cite news|title= Egyptair introduces the A340-200|work= [[Flightglobal]]|date= 1 January 1997|url= http://www.flightglobal.com/news/articles/egyptair-introduces-the-a340-200-2817/|archive-url= https://web.archive.org/web/20140116124834/http://www.flightglobal.com/news/articles/egyptair-introduces-the-a340-200-2817/|archive-date= 16 January 2014}}</ref> [[एरबस ए३००-६०० आर]] ताफ्याऐवजी नवीन विमाने आणण्यासाठी, कंपनीने २००३ मध्ये सात [[एरबस ए३३०-२००]] विमानांची मागणी नोंदवली.<ref name="Marketplace">{{cite news|title= Marketplace|work= [[Flightglobal]]|date= 8 April 2003|url= http://www.flightglobal.com/news/articles/marketplace-163907/|quote= Egyptair has ordered seven Airbus A330-200s to be delivered from June 2004 for operation on routes within the Middle East and to Europe, replacing A300-600Rs.|archive-url= https://web.archive.org/web/20140116184945/http://www.flightglobal.com/news/articles/marketplace-163907/|archive-date= 16 January 2014}}</ref> या विमानांच्या इंजिनसाठी रोल्स-रॉइस कंपनीशी १५ कोटी डॉलर्सचा करार करण्यात आला होता.<ref name="Egyptair chooses Trent 700 for new A330 order">{{cite news|title= Egyptair chooses Trent 700 for new A330 order|work= [[Flightglobal]] |date=18 June 2003|url= http://www.flightglobal.com/news/articles/egyptair-chooses-trent-700-for-new-a330-order-167462/|archive-url= https://web.archive.org/web/20140116183526/http://www.flightglobal.com/news/articles/egyptair-chooses-trent-700-for-new-a330-order-167462/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> ऑगस्ट २०१० मध्ये पहिले [[एरबस ए३३०-३००]] विमान ताफ्यात समाविष्ट करण्यात आले.<ref name="Egyptair in talks to defer A330-300 deliveries">{{cite news|title= Egyptair in talks to defer A330-300 deliveries|first= David|last= Kaminski-Morrow|location= London|agency= [[Flight International]]|publisher= [[Flightglobal]]|date= 1 March 2011|url= http://www.flightglobal.com/news/articles/egyptair-in-talks-to-defer-a330-300-deliveries-353789/|quote= The flag carrier took delivery of the first of five Rolls-Royce Trent-powered A330-300s last August, having brought forward their introduction.|archive-url= https://web.archive.org/web/20150103205915/http://www.flightglobal.com/news/articles/egyptair-in-talks-to-defer-a330-300-deliveries-353789/|archive-date= 3 January 2015|df= dmy-all}}&nbsp;</ref> इजिप्तएरचे बोईंग कंपनीसोबतचे व्यावसायिक संबंध १९६८ मध्ये [[बोईंग ७०७]] विमानापासून सुरू झाले.<ref name="Boeing Delivers 50th Airplane to EGYPTAIR">{{cite press release|title= Boeing Delivers 50th Airplane to EGYPTAIR|publisher= Boeing|date= 17 June 2011|url= http://boeing.mediaroom.com/index.php?s=20295&item=1787#assets_117|archive-url= https://web.archive.org/web/20140116114840/http://boeing.mediaroom.com/index.php?s=20295&item=1787|archive-date= 16 January 2014}}</ref> मार्च २०१० मध्ये कंपनीने आपले पहिले ३४६ आसनी [[बोईंग ७७७-३०० ईआर]] विमान भाडेतत्त्वावर घेतले.<ref name="Boeing Delivers EGYPTAIR's First 777-300ER for Long-Haul Fleet Upgrade">{{cite press release|title= Boeing Delivers EGYPTAIR's First 777-300ER for Long-Haul Fleet Upgrade|publisher= Boeing|date= 9 March 2010|url= http://boeing.mediaroom.com/index.php?s=20295&item=1111#assets_117|archive-url= https://web.archive.org/web/20140116114843/http://boeing.mediaroom.com/index.php?s=20295&item=1111|archive-date= 16 January 2014}}</ref> २०१६ मध्ये इजिप्तएरने ८६ कोटी डॉलर्सच्या कराराद्वारे आणखी नऊ [[बोईंग ७३७-८००]] विमानांची मागणी नोंदवली.<ref name="Egyptair is customer for nine Boeing 737-800s">{{cite news|title= Egyptair is customer for nine Boeing 737-800s|first1= Alan|last1= Dron|publisher= [[Air Transport World]]|date= 13 July 2016|url= http://atwonline.com/airframes/egyptair-customer-nine-boeing-737-800s|archive-url= https://web.archive.org/web/20160722170417/http://atwonline.com/airframes/egyptair-customer-nine-boeing-737-800s|archive-date= 22 July 2016|df= dmy-all}}&nbsp;</ref> २०१९ च्या दुबई एरशोमध्ये १५ एरबस विमानांच्या मागणीत बदल करून सात [[ए३२१ निओ]] आणि आठ [[ए३२० निओ]] विमाने निश्चित करण्यात आली. फेब्रुवारी २०२६ मध्ये कंपनीने आपले पहिले ३४० आसनी [[एरबस ए३५०-९००]] विमान प्राप्त केले.<ref name="EGYPTAIR takes delivery of its first of 16 Airbus A350-900 aircraft">{{cite press release|title= EGYPTAIR takes delivery of its first of 16 Airbus A350-900 aircraft|publisher= Airbus|date= 9 February 2026|url= https://www.airbus.com/en/newsroom/press-releases/2026-02-egyptair-takes-delivery-of-its-first-of-16-airbus-a350-900-aircraft|archive-url= https://web.archive.org/web/20260214182540/https://www.airbus.com/en/newsroom/press-releases/2026-02-egyptair-takes-delivery-of-its-first-of-16-airbus-a350-900-aircraft|archive-date= 14 February 2026}}</ref> === ऐतिहासिक ताफा === [[File:SU-GAO B767-366ER Egypt Air FRA 29AUG99 (6763083211).jpg|thumb|१९९९ मध्ये फ्रँकफर्ट विमानतळावर असलेले इजिप्तएरचे [[बोईंग ७६७-३०० ईआर]] विमान.]] {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ इजिप्तएरचा ऐतिहासिक ताफा |- style="background:#082567; color:white;" !<span style="color:black">विमान</span> !<span style="color:black">सुरू झाले</span> !<span style="color:black">निवृत्त झाले</span> !<span style="color:black">नोंदी</span> |- |[[एरबस ए२२०|एरबस ए२२०-३००]] | २०१९ | २०२४<ref>{{cite news |url=https://www.aviationbusinessme.com/airlines/egyptair-sells-12-airbus-a220s|title=EgyptAir to sell 12 Airbus A220 aircraft to Azzora |date=3 April 2024}}</ref> | |- |[[एरबस ए३०० बी४]] | १९७७ | १९९८ | |- |[[एरबस ए३००|एरबस ए३००-६००]] | १९८८ | २००९ | |- |[[एरबस ए३२१|एरबस ए३२१-२००]] | १९९७ | २०१८ | |- |[[एरबस ए३४०|एरबस ए३४०-२००]] | १९९६ | २०१५ | |- |[[एरबस ए३४०|एरबस ए३४०-३००]] | १९९५ | १९९७ | |- |[[एटीआर ४२|एटीआर ४२-५००]] | २००३ | २००३ | |- |[[बोईंग ७३७ क्लासिक|बोईंग ७३७-५००]] | १९९७ | २०१५ | |- |[[बोईंग ७४७|बोईंग ७४७-१००]] | १९८३ | १९८४ | |- |[[बोईंग ७४७|बोईंग ७४७-२००]] | १९८४ | १९८९ | |- |[[बोईंग ७४७|बोईंग ७४७-३००]] | १९८८ | २००५ | |- |[[बोईंग ७६७|बोईंग ७६७-२०० ईआर]] | १९८४ | १९९७ | |- |[[बोईंग ७६७|बोईंग ७६७-३०० ईआर]] | १९८९ | २००१ | |- |[[बोईंग ७७७|बोईंग ७७७-२०० ईआर]] | १९९७ | २०१८<ref name="EgyptAir to retire 25 aircraft in 2018">{{cite news |title=EgyptAir to retire 25 aircraft in 2018 |date=8 July 2017}}</ref> | |- |[[डग्लस डीसी-८|डग्लस डीसी-८-२०]] | १९७८ | १९७९ | |- |[[डग्लस डीसी-८|डग्लस डीसी-८-३०]] | १९७८ | १९७९ | |- |[[डग्लस डीसी-८|डग्लस डीसी-८-६२]] | १९८५ | १९८९ | |- |[[इल्यूशिन इल-६२]] | १९७१ | — | |- |[[लॉकहीड एल-१०११ ट्रायस्टार]] | १९८९ | १९९० | |- |[[मॅकडोनेल डग्लस डीसी-९|मॅकडोनेल डग्लस डीसी-९-३०]] | १९७१ | १९७३ | |- |[[तुपोलेव्ह तू-१५४]] | १९७३ | १९७४ | |} == अपघात आणि दुर्घटना == * २२ डिसेंबर १९५१ रोजी, मिस्रएरचे [[एसएनसीएएसई लँग्युडोक|एसएनसीएएसई लँग्युडोक]] (नोंदणी: SU-AHH) इराणमधील [[तेहरान]]च्या पश्चिमेला [[१९५१ मिस्रएर एसएनसीएएसई लँग्युडोक अपघात|कोसळले]]. या अपघातात विमानातील सर्व २० लोकांचा मृत्यू झाला. हे विमान [[बगदाद]], इराक येथून तेहरानला जाणारे आंतरराष्ट्रीय अनुसूचित प्रवासी उड्डाण होते.<ref name="ASN221251">{{cite web|last=Ranter|first=Harro|title=SU-AHH Accident description|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19211222-0|access-date=27 February 2014|website=aviation-safety.net|publisher=Aviation Safety Network}}</ref><ref name=ILN050152>{{cite journal |title=WORLD EVENTS IN EUROPE, ASIA AND AMERICA: A MISCELLANY OF NEWS |url=https://archive.org/details/sim_illustrated-london-news_1952-01-05_220_5881/page/n26 |journal=Illustrated London News |issue=5881 |page=25 |date=5 January 1952}}</ref> * ३० जुलै १९५२ रोजी, मिस्रएरचे [[एसएनसीएएसई लँग्युडोक|एसएनसीएएसई लँग्युडोक]] (नोंदणी: SU-AHX) [[कैरो]] येथील [[अल्माझा हवाई तळ|अल्माझा हवाई तळावर]] लँडिंग करताना चाके न उघडल्यामुळे (wheels-up landing) मोठ्या प्रमाणात खराब झाले. हे विमान सुदानमधील [[खार्तूम विमानतळ|खार्तूम]]ला जात होते, परंतु इंजिन क्रमांक १ मध्ये आग लागल्याने ते कैरोला परतले होते.<ref name=ASN300752>{{cite web |url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19520730-0 |title=SU-AHX Accident description |publisher=Aviation Safety Network |access-date=28 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140305020512/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19520730-0 |archive-date=5 March 2014}}</ref> * १५ डिसेंबर १९५३ रोजी, मिस्रएरचे [[व्हिकर्स व्हायकिंग १बी|व्हिकर्स व्हायकिंग]] (नोंदणी: SU-AFK) कैरो येथील अल्माझा विमानतळावरून उड्डाण केल्यानंतर काही वेळातच कोसळले. यामध्ये विमानातील सहाही जणांचा (५ कर्मचारी, १ प्रवासी) मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |title=Crash of Vickers 634 Viking 1B in Cairo; 15 Dec 1953 |url=https://www.baaa-acro.com/index.php/crash/crash-vickers-634-viking-1b-cairo-6-killed |website=Bureau of Aircraft Accidents Archives}}</ref> * १ नोव्हेंबर १९५६ रोजी, [[सुएझ संकट|सुएझ संकटादरम्यान]] रॉयल एर फोर्सने (RAF) केलेल्या हवाई हल्ल्यात अल्माझा विमानतळावर उभे असलेले मिस्रएरचे [[व्हिकर्स व्हायकाउंट|व्हिकर्स व्हायकाउंट]] (नोंदणी: SU-AIC) नष्ट झाले.<ref name="Flight1957-203"/><ref>{{cite web |title=Unlawful interference, Vickers 739 Viscount SU-AIC, 1 October 1956 |url=https://asn.flightsafety.org/wikibase/334619 |website=Aviation-Safety Network}}</ref> * २९ सप्टेंबर १९६० रोजी, युनायटेड अरब एरलाइन्स फ्लाइट ७३८ ([[व्हिकर्स व्हायकाउंट|व्हिकर्स व्हायकाउंट]], नोंदणी: SU-AKW) इटलीतील एल्बा जवळ भूमध्य समुद्रात कोसळले. यामध्ये विमानातील २१ जणांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |title=Accident Vickers 739B Viscount SU-AKW, 29 September 1960 |url=https://asn.flightsafety.org/wikibase/333709 |website=Aviation-Safety Network}}</ref> * १९ जुलै १९६२ रोजी, [[युनायटेड अरब एरलाइन्स फ्लाइट ८६९ (१९६२)|युनायटेड अरब एरलाइन्स फ्लाइट ८६९]] ([[डी हॅविलँड कॉमेट|डी हॅविलँड कॉमेट]], नोंदणी: SU-AMW) थायलंडमधील [[खाओ याई नॅशनल पार्क|खाओ याई]] डोंगरावर कोसळले ([[कंट्रोल्ड फ्लाईट इनटू टेरेन|सीएफआयटी]]). यात १८ प्रवासी आणि ८ कर्मचाऱ्यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |title=Accident de Havilland Comet SU-AMW, 19 July 1962 |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/333281 |website=Aviation-Safety Network}}</ref> * २८ जुलै १९६३ रोजी, [[युनायटेड अरब एरलाइन्स फ्लाइट ८६९ (१९६३)|युनायटेड अरब एरलाइन्स फ्लाइट ८६९]] ([[डी हॅविलँड कॉमेट|डी हॅविलँड कॉमेट]], नोंदणी: SU-ALD) भारतातील [[मुंबई विमानतळ|मुंबई विमानतळावर]] उतरत असताना समुद्रात कोसळले. विमानातील ६३ प्रवासी आणि कर्मचाऱ्यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |title=Accident - de Havilland Comet SU-ALD, 28 July 1963 |url=https://asn.flightsafety.org/wikibase/333061 |website=Aviation-Safety Network}}</ref> * १८ मार्च १९६६ रोजी, [[युनायटेड अरब एरलाइन्स फ्लाइट ७४९|युनायटेड अरब एरलाइन्स फ्लाइट ७४९]] ([[अँटोनोव्ह एएन-२४|अँटोनोव्ह एएन-२४]]) कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर उतरताना कोसळले. यात ३० जणांचा मृत्यू झाला. * २० मार्च १९६९ रोजी, युनायटेड अरब एरलाइन्सचे [[इल्यूशिन इल-१८|इल्यूशिन इल-१८]] (नोंदणी: SU-APC) [[१९६९ अस्वान इल्यूशिन इल-१८ अपघात|अस्वान विमानतळावर उतरताना कोसळले]]. विमानातील १०५ पैकी १०० जणांचा या आपत्तीत मृत्यू झाला.<ref>{{Cite web|last=Ranter|first=Harro|title=ASN Aircraft accident Ilyushin Il-18D SU-APC Aswan Airport (ASW)|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19690320-0|website=aviation-safety.net}}</ref> * १९ मार्च १९७२ रोजी, [[इजिप्तएर फ्लाइट ७६३|इजिप्तएर फ्लाइट ७६३]] ([[डग्लस डीसी-९|डग्लस डीसी-९-३२]], नोंदणी: YU-AHR) येमेनमधील [[एडन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एडन आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] उतरत असताना डोंगरावर कोसळले. विमानातील ३० जणांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite web|last=Ranter|first=Harro|title=ASN Aircraft accident McDonnell Douglas DC-9-32 YU-AHR Aden International Airport (ADE)|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19720319-3|website=aviation-safety.net}}</ref> * २९ जानेवारी १९७३ रोजी, [[इजिप्तएर फ्लाइट ७४१|इजिप्तएर फ्लाइट ७४१]] ([[इल्यूशिन इल-१८|इल्यूशिन इल-१८]], नोंदणी: SU-AOV) निकोसिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर उतरताना कोसळले. विमानातील ३७ जणांचा मृत्यू झाला.<ref>{{Cite web|last=Ranter|first=Harro|title=ASN Aircraft accident Ilyushin Il-18D SU-AOV Nicosia Airport (NIC)|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19730129-0|website=aviation-safety.net}}</ref> * १० जुलै १९७४ रोजी, इजिप्तएरचे [[१९७४ इजिप्तएर तुपोलेव्ह तू-१५४ अपघात|तुपोलेव्ह तू-१५४ प्रशिक्षण फ्लाइट]] कैरो विमानतळाजवळ कोसळले. यात चार सोव्हिएत प्रशिक्षक आणि इजिप्तएरच्या दोन वैमानिकांचा मृत्यू झाला. * २५ डिसेंबर १९७६ रोजी, [[इजिप्तएर फ्लाइट ८६४|इजिप्तएर फ्लाइट ८६४]] ([[बोईंग ७०७|बोईंग ७०७]], नोंदणी: SU-AXA) थायलंडमधील बँकॉक येथील एका औद्योगिक संकुलावर कोसळले. विमानातील ५२ जण आणि जमिनीवरील १९ जणांचा यात मृत्यू झाला.<ref name="airdisaster">{{cite web|last=Ranter|first=Harro|title=Egyptair 864|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19761225-0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131030054729/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19761225-0|archive-date=30 October 2013|access-date=1 November 2009|website=aviation-safety.net|publisher=Aviation Safety Network}}</ref> * १७ ऑक्टोबर १९८२ रोजी, इजिप्तएर फ्लाइट ७७१ ([[बोईंग ७०७]], नोंदणी: SU-APE) स्वित्झर्लंडमधील जिनिव्हा विमानतळावर उतरताना कोसळले. यात कोणतीही जीवितहानी झाली नाही, परंतु विमान दुरुस्ती पलीकडे खराब झाले. * १० ऑक्टोबर १९८५ रोजी, [[अकिले लाउरो अपहरण|अकिले लाउरो अपहरणास]] जबाबदार असलेल्या व्यक्तींना घेऊन जाणारे इजिप्तएरचे [[बोईंग ७३७|बोईंग ७३७]] (फ्लाइट २८४३) अमेरिकन लढाऊ विमानांनी अडवले आणि इटलीतील [[सिगोनेला]] येथे उतरवण्यास भाग पाडले.<ref name=Bohn>{{cite book|title=The Achille Lauro Hijacking: Lessons in the Politics and Prejudice of Terrorism|author=Michael K. Bohn|publisher=Potomac Books, Inc.|location=Washington, D.C.|year=2004}}</ref><ref name=Leone>{{cite web|title=27 years ago today, the Achille Lauro incident: when the U.S. Navy forced an Egyptair Boeing 737 off course|date=10 October 2012|publisher=The Aviationist|url=https://theaviationist.com/2012/10/10/achille-lauro/|author=Dario Leone}}</ref><ref name=Leone/> * २३ नोव्हेंबर १९८५ रोजी, [[इजिप्तएर फ्लाइट ६४८|इजिप्तएर फ्लाइट ६४८]] ([[बोईंग ७३७|बोईंग ७३७]]) चे [[अबू निदाल]] या दहशतवादी गटाच्या तीन जणांनी अपहरण करून ते [[माल्टा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|माल्टा]] येथे नेले. विमानातील इजिप्शियन स्काय मार्शलने एका अपहरणकर्त्याला गोळ्या घातल्या, परंतु त्यानंतर तो स्वतःही मारला गेला. वाटाघाटी अपयशी ठरल्यानंतर इजिप्शियन सैन्याने विमानात प्रवेश केला. यावेळी झालेल्या चकमकीत ५९ प्रवासी आणि २ कर्मचारी ठार झाले. * २१ सप्टेंबर १९८७ रोजी, इजिप्तएरचे [[एरबस ए३००|एरबस ए३००]] (नोंदणी: SU-BCA) लक्सर आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर प्रशिक्षण फ्लाइट दरम्यान कोसळले. विमानातील पाचही कर्मचाऱ्यांचा मृत्यू झाला. ही एरबस ए३०० प्रकारच्या विमानाची पहिली प्राणघातक दुर्घटना होती. * ३१ ऑक्टोबर १९९९ रोजी, [[इजिप्तएर फ्लाइट ९९०|इजिप्तएर फ्लाइट ९९०]] ([[बोईंग ७६७|बोईंग ७६७]], नोंदणी: SU-GAP) न्यू यॉर्कहून कैरोला जात असताना अटलांटिक महासागरात कोसळले. विमानातील सर्व २१७ प्रवासी ठार झाले. अमेरिकन अधिकाऱ्यांनी वैमानिक [[जमिल अल-बतौती|जमिल अल-बतौती]] याने मुद्दाम विमान कोसळवल्याचा संशय व्यक्त केला, परंतु इजिप्शियन अधिकाऱ्यांनी हा दावा फेटाळून लावला.<ref name="airsafe990">{{cite web|date=7 September 2007 |url=http://www.airsafe.com/flt990.htm |title=Egyptair Flight 990 Accident Information |access-date=12 November 2007 |archive-url=https://archive.today/20120720000106/http://www.airsafe.com/flt990.htm |archive-date=20 July 2012 }}</ref> * ७ मे २००२ रोजी, [[इजिप्तएर फ्लाइट ८४३|इजिप्तएर फ्लाइट ८४३]] ([[बोईंग ७३७-५००|बोईंग ७३७-५००]]) ट्युनिशियातील [[ट्युनिस]] येथे उतरत असताना मुसळधार पाऊस आणि धुळीच्या वादळामुळे कोसळले. विमानातील ६४ पैकी १५ जणांचा मृत्यू झाला.<ref name="casaGR">{{cite web|url=http://casa.gov.au/fsa/2002/jul/9-11.pdf |title=Flight Safety Australia July/August 2002 – Globewatch |publisher=[[Civil Aviation Safety Authority]] |access-date=12 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226205756/http://casa.gov.au/fsa/2002/jul/9-11.pdf |archive-date=26 February 2009 }}</ref> * २९ जुलै २०११ रोजी, [[इजिप्तएर फ्लाइट ६६७|इजिप्तएर फ्लाइट ६६७]] ([[बोईंग ७७७-२०० ईआर|बोईंग ७७७-२०० ईआर]]) मध्ये कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर कॉकपिटमध्ये आग लागल्याने विमानाचे मोठे नुकसान झाले. शॉर्ट सर्किटमुळे ही आग लागल्याचे निष्पन्न झाले. सर्व प्रवासी आणि कर्मचारी सुखरूप बाहेर पडले, परंतु विमान दुरुस्ती पलीकडे खराब झाले. * २९ मार्च २०१६ रोजी, [[इजिप्तएर फ्लाइट १८१|इजिप्तएर फ्लाइट १८१]] ([[एरबस ए३२०|एरबस ए३२०]], नोंदणी: SU-GCB) अलेक्झांड्रियाहून कैरोला जात असताना अपहरण करण्यात आले. विमान सायप्रसच्या [[लार्नाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लार्नाका]] येथे उतरवण्यात आले. तेथे अपहरणकर्त्याने आत्मसमर्पण केले आणि सर्व ओलीस सुखरूप सुटले.<ref name=ASN290316>{{cite web |url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20160329-0 |title=SU-GCB description |publisher=Aviation Safety Network |access-date=30 March 2016}}</ref> * १९ मे २०१६ रोजी, [[इजिप्तएर फ्लाइट ८०४|इजिप्तएर फ्लाइट ८०४]] ([[एरबस ए३२०|एरबस ए३२०]], नोंदणी: SU-GCC) पॅरिसहून कैरोला जात असताना भूमध्य समुद्रात कोसळले. विमानातील ६६ जणांचा मृत्यू झाला.<ref name="Egyptair Airbus A320 lost from radar over Mediterranean Sea">{{cite news|title= Egyptair Airbus A320 lost from radar over Mediterranean Sea|first1= Jens|last1= Flottau|first2= Victoria|last2= Moores|publisher= [[Air Transport World]]|date= 19 May 2016|url= http://atwonline.com/safety/egyptair-airbus-a320-lost-radar-over-mediterranean-sea|archive-url= https://web.archive.org/web/20160519221130/http://atwonline.com/safety/egyptair-airbus-a320-lost-radar-over-mediterranean-sea|archive-date= 19 May 2016|df= dmy-all}}&nbsp;</ref> २०२२ मधील एका फ्रेंच तपासणीनुसार, वैमानिकाच्या सिगारेटच्या धुराचा गळती होत असलेल्या ऑक्सिजन मास्कशी संपर्क आल्यामुळे कॉकपिटमध्ये आग लागून हा अपघात झाला. असे असता ३० ऑक्टोबर २०२४ रोजी इजिप्शियन नागरी विमान वाहतूक प्राधिकरणाने प्रसिद्ध केलेल्या अहवालानुसार ही दुर्घटना कॉकपिटच्या मागील भागातील गॅलीमध्ये स्फोट झाल्यामुळे घडली.<ref>{{Cite web |title=Oxygen fire in cockpit study - Accident to the A320 registered SU_GCC on 19 May 2016 |url=https://bea.aero/fileadmin/documents/etudes/feucockpitEN/BEA2016-0293_OXYGEN-FIRE_study.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206115543/https://bea.aero/fileadmin/documents/etudes/feucockpitEN/BEA2016-0293_OXYGEN-FIRE_study.pdf |archive-date=6 December 2024 |archive-format=PDF |access-date=4 May 2025 |website=Bureau of Enquiry and Analysis for Civil Aviation Safety }}</ref> ==बाह्य दुवे== {{कॉमन्स|مصر للطيران|इजिप्तएर}} * {{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.egyptair.com/}} == संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इजिप्तमधील विमानवाहतूक कंपन्या]] [[वर्ग:स्टार अलायन्स]] [[वर्ग:इ.स. १९३३ मधील निर्मिती]] j4yzy3tcfs9kc1m9g9ixprywj00dj1g 0 175212 2704944 2579241 2026-08-23T22:05:10Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704944 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट रसायने | verifiedrevid = 477002066 | ImageFileL1 = Krypton-difluoride-2D-dimensions.svg | ImageFileL1_Ref = {{chemboximage|correct|??}} | ImageSizeL1 = 121 | ImageNameL1 = Skeletal formula of krypton difluoride with a dimension | ImageFileR1 = Krypton-difluoride-3D-vdW.png | ImageFileR1_Ref = {{chemboximage|correct|??}} | ImageSizeR1 = 121 | ImageNameR1 = {{लेखनाव}}ची अवकाशव्यापी प्रतिकृती | IUPACName = क्रिप्टॉन(II) फ्लोराइड | OtherNames = क्रिप्टॉन फ्लोराइड | Section1 = {{Chembox Identifiers | CASNo_Ref = {{cascite|changed|??}} | CASNo = 13773-81-4 | PubChem = 83721 | PubChem_Ref = {{Pubchemcite|correct|pubchem}} | ChemSpiderID = 75543 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | SMILES = F[Kr]F | StdInChI = 1S/F2Kr/c1-3-2 | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | InChI = 1/F2Kr/c1-3-2 | StdInChIKey = QGOSZQZQVQAYFS-UHFFFAOYSA-N | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | InChIKey = QGOSZQZQVQAYFS-UHFFFAOYAJ }} | Section2 = {{Chembox Properties || Formula = KrF₂ | MolarMass = १२१.९०८३१३०३७ ग्रॅ/मोल | Appearance = रंगहीन स्फटिक (स्थायू) | Density = ३.२४ ग्रॅ/घसेमी (स्थायू) | Solubility = अभिक्रिया होते }} | Section3 = {{Chembox Structure | MolShape = रेषीय | CrystalStruct = शरीरकेंद्रित चतुष्कोनीय<ref>{{जर्नल स्रोत|journal=Science|year=1972|volume=178 |issue=4067|pages=1285–1286|title= Crystal Structure of Krypton Difluoride at −80°C|url=https://archive.org/details/sim_science_1972-12-22_178_4067/page/1285|author=R. D. Burbank, W. E. Falconer and W. A. Sunder|pmid=17792123}} [http://www.sciencemag.org/content/178/4067/1285 संकेतस्थळ]</ref> | Dipole = ० डीबाय | SpaceGroup = P4₂/mnm, क्र. १३६ }} | Section8 = {{Chembox Related | OtherCpds = [[झेनॉन डायफ्लोराइड]] }} }} '''{{लेखनाव}}''' हे KrF₂ हे रासायनिक सूत्र असलेले [[क्रिप्टॉन]] व [[फ्लोरिन]] यांच्यापासून बनलेले संयुग आहे. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{साचा:निष्क्रिय वायूंची संयुगे}} [[वर्ग:फ्लोरिनची संयुगे]] 9y3bsgwbua3f1kiqdjsmw1p999f3up9 0 175214 2704872 2702298 2026-08-23T20:08:55Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704872 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट रसायने | verifiedrevid = 470633358 | Name = {{लेखनाव}} | ImageFile = Xenon-difluoride-2D.svg | ImageName = {{लेखनाव}} | ImageFile1 = Xenon-difluoride-3D-vdW.svg | ImageName1 = {{लेखनाव}} | ImageFile2 = Xenon-difluoride-xtal-3D-vdW.png | ImageName2 = | IUPACName = {{लेखनाव}}<br/>झेनॉन(II) फ्लोराइड | OtherNames = |Section1={{Chembox Identifiers | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 75497 | InChI = 1/F2Xe/c1-3-2 | InChIKey = IGELFKKMDLGCJO-UHFFFAOYAE | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/F2Xe/c1-3-2 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = IGELFKKMDLGCJO-UHFFFAOYSA-N | CASNo = 13709-36-9 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | PubChem = 83674 | SMILES = F[Xe]F }} |Section2={{Chembox Properties | Formula = XeF₂ | MolarMass = १६९.२९ ग्रॅ/मोल | Appearance = पांढरा घनपदार्थ | Density =४.३२ ग्रॅ/घसेमी, स्थायू | Solubility = 25 g/l (0 °C) | MeltingPtC = 128.6 | Melting_ref = <ref>{{जर्नल स्रोत | author = Hindermann, D. K., Falconer, W. E. | title = Magnetic Shielding of 19F in XeF2 | url = https://archive.org/details/sim_journal-chemical-physics_1969-02-01_50_3/page/1203 | journal = [[J. Chem. Phys.]] | volume = 50 | issue = 3 | page = 1203 | year = 1969 | doi = 10.1063/1.1671178 | bibcode = 1969JChPh..50.1203H}}</ref> | VaporPressure = 6.0×10² Pa | pKa = | Viscosity = }} |Section3={{Chembox Structure | MolShape = [[Linear molecular geometry|Linear]] | CrystalStruct = parallel linear XeF₂ units | Dipole = ० डीबाय }} |Section4={{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = −108&nbsp;kJ·mol⁻¹<ref name=b1>{{स्रोत पुस्तक| author = Zumdahl, Steven S.|title =Chemical Principles 6th Ed.| url = https://archive.org/details/chemicalprincipl0000zumd_u9g0| publisher = Houghton Mifflin Company| year = 2009| isbn = 0-618-94690-X|page=A23}}</ref> | Entropy = 254&nbsp;J·mol⁻¹·K⁻¹<ref name=b1/> }} |Section7={{Chembox Hazards | ExternalMSDS = [http://www.pelchem.co.za/pdf/XeF2-MSDS.pdf PELCHEM MSDS] | MainHazards = Corrosive to exposed tissues. Releases toxic compounds on contact with moisture.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | publisher = BOC Gases | title = MSDS: xenon difluoride | accessdate = 2010-06-01 | दुवा = http://www.vngas.com/pdf/g86.pdf | archive-date = 2006-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061020031445/http://www.vngas.com/pdf/g86.pdf | url-status = dead }}</ref> | NFPA-H = 3 | NFPA-F = 0 | NFPA-R = 1 | NFPA-O = OX }} |Section8={{Chembox Related | OtherCpds = [[Xenon tetrafluoride]]<br/>[[Xenon hexafluoride]] | OtherCations = [[Krypton difluoride]]<br/>[[Radon difluoride]] | OtherAnions = [[Xenon dichloride]] }} }} '''{{लेखनाव}}''' हे XeF₂ हे रासायनिक सूत्र असलेले [[झेनॉन]] व [[फ्लोरिन]] यांच्यापासून बनलेले संयुग आहे. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{साचा:निष्क्रिय वायूंची संयुगे}} [[वर्ग:फ्लोरिनची संयुगे]] 06xqtlg0kjphoj4i4s4mk4df371w59w 0 177746 2704750 2680022 2026-08-23T12:45:53Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704750 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमान सेवा | नाव = टीएपी एर पोर्तुगाल | चित्र = TAP-Portugal-Logo.svg | चित्र_आकारमान = | IATA = TP | ICAO = TAP | callsign = AIR PORTUGAL | स्थापना = १४ मार्च १९४५ | सुरुवात = १९ सप्टेंबर १९४६ | बंद = | विमानतळ = [[लिस्बन पोर्तेला विमानतळ]] ([[लिस्बन]]) | मुख्य_शहरे = [[पोर्तो]]<br />[[मादेईरा]] | फ्रिकवंट_फ्लायर = ''टी.ए.पी. व्हिक्टोरिया'' | एलायंस = [[स्टार अलायन्स]] | उपकंपन्या = | विमान संख्या = ७७ | गंतव्यस्थाने = ८८ | मुख्य कंपनी = | ब्रीदवाक्य = ''With Arms Wide Open'' | मुख्यालय = [[लिस्बन]], [[पोर्तुगाल]] | मुख्य व्यक्ती = | संकेतस्थळ = http://www.flytap.com/ }} [[चित्र:TAP_Portugal_A319-100_CS-TTL_FRA_2011-12-10.png|250 px|[[फ्रांकफुर्ट विमानतळ]]ावर उतरणारे टीएपी एर पोर्तुगालचे [[एरबस ए३१९]] विमान|इवलेसे]] '''टीएपी एर पोर्तुगाल''' (TAP Air Portugal) ही [[पोर्तुगाल]] देशाची राष्ट्रीय [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. १९३४ साली स्थापन झालेली टीएपी एर पोर्तुगाल [[युरोप]] व जगातील ३८ देशांतील ८८ शहरांना विमानसेवा पुरवते. [[लिस्बन]]जवळील [[लिस्बन पोर्तेला विमानतळ]]ावर प्रमुख तळ असलेली टीएपी एर पोर्तुगाल २००५ पासून [[स्टार अलायन्स]]चा सदस्य आहे. == विमानताफा == {{Multiple image | align = | direction = vertical | total_width = 230 | image1 = TAP A320, CS-TNB (3836991936).jpg | alt1 = | caption1 = टीएपी एर पोर्तुगाल [[एरबस ए३२०‑२००]] | image2 = TAP Air Portugal Airbus A321-251NX (A321LR) CS-TXF approaching EWR Airport.jpg | caption2 = टीएपी एर पोर्तुगाल [[एरबस ए३२१निओ]] | image3 = CS-TUR@PEK (20200411084804).jpg | caption3 = टीएपी एर पोर्तुगाल [[एरबस ए३३०निओ|एरबस ए३३०‑९००]] | image_style = }} ===सध्याचा ताफा=== ऑगस्ट २०२५ च्या सुमारास टीएपी एर पोर्तुगालकडील विमाने:<ref>{{cite web|title= Orders and deliveries|publisher= Airbus|date= August 2025|url= https://www.airbus.com/sites/g/files/jlcbta136/files/2025-09/ods-august-2025-airbus-commercial-aircraft-ds1609.xlsx|archive-url= https://web.archive.org/web/20250907151903/https://www.airbus.com/sites/g/files/jlcbta136/files/2025-09/ods-august-2025-airbus-commercial-aircraft-ds1609.xlsx|archive-date= 7 September 2025|url-status= live}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:auto;text-align:center" |+ टीएपी एर पोर्तुगाल ताफा |- ! rowspan="2" | विमानप्रकार ! rowspan="2" | सेवेत ! rowspan="2" | मागण्या ! colspan="5" | प्रवासी क्षमता ! rowspan="2" | नोंदी |- !<abbr title="Business Class">बिझनेस</abbr> !<abbr title="Premium Economy Class">प्रीमियम इकॉनॉमी</abbr> !<abbr title="Economy Class">इकॉनॉमी</abbr> !एकूण !संदर्भ |- |[[एरबस ए३१९‑१००]] |३ |— |— |— |१४४ |१४४ |<ref>{{Cite web |title=TAP Air Portugal Airbus A319-112 - Star Alliance Virtual |url=https://staralliancevirtual.org/fleet/models/tap-air-portugal-airbus-a319-112 |access-date=2023-09-24 |website=staralliancevirtual.org}}</ref> | |- |[[एरबस ए३२०‑२००]] |१५ |— |— |— |१७४ |१७४ |<ref>{{Cite web |title=TAP Air Portugal Airbus A320-214 - Star Alliance Virtual |url=https://staralliancevirtual.org/fleet/models/tap-air-portugal-airbus-a320-214 |access-date=2023-09-24 |website=staralliancevirtual.org}}</ref> | |- |[[एरबस ए३२०निओ]] |१४ |१४ |— |— |१७४ |१७४ |<ref name="airbus.com">Airbus Orders and Deliveries (XLS), monthly updated, accessed via {{cite web |date= |title=Orders & deliveries |url=https://www.airbus.com/en/products-services/commercial-aircraft/market/orders-and-deliveries |access-date=September 24, 2023 |website=Airbus |publisher=Airbus SAS}}</ref><ref>{{Cite web |title=TAP Air Portugal Airbus A320-251N - Star Alliance Virtual |url=https://staralliancevirtual.org/fleet/models/tap-air-portugal-airbus-a320-251n |access-date=2023-09-24 |website=staralliancevirtual.org}}</ref> | |- |[[एरबस ए३२१‑२००]] |३ |— |— |— |२१६ |२१६ |<ref>{{Cite web |title=TAP Air Portugal Airbus A321-211 - Star Alliance Virtual |url=https://staralliancevirtual.org/fleet/models/tap-air-portugal-airbus-a321-211 |access-date=2023-09-24 |website=staralliancevirtual.org}}</ref> | |- |[[एरबस ए३२१एलआर]] |१३ |— |१६ |४२ |११३ |१७१ |<ref>{{Cite web |title=TAP Air Portugal Airbus A321 Seat Map - Updated 2023. Find the best seat {{!}} SeatMaps |url=https://seatmaps.com/airlines/tp-tap-air-portugal/airbus-a321/#b6dfd41875bc090bd31d0b1740eb5b1b |access-date=2023-09-24 |website=seatmaps.com |archive-date=2023-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114190155/https://seatmaps.com/airlines/tp-tap-air-portugal/airbus-a321/#b6dfd41875bc090bd31d0b1740eb5b1b |url-status=dead }}</ref><ref name="airbus.com" /><ref>{{Cite press release |title=With 71 New Jet Deliveries, TAP Air Portugal's Fleet Reaches 100 Aircraft for First Time, as It Begins New Service From Chicago, San Francisco & Washington, DC – and Introduces the Airbus A321 LR |access-date=2024-09-07 |website=GlobalNewsWire| date=31 May 2019 | url=https://www.globenewswire.com/en/news-release/2019/05/31/1861211/0/en/With-71-New-Jet-Deliveries-TAP-Air-Portugal-s-Fleet-Reaches-100-Aircraft-for-First-Time-as-It-Begins-New-Service-From-Chicago-San-Francisco-Washington-DC-and-Introduces-the-Airbus-.html }}</ref> | |- |rowspan=3|[[एरबस ए३२१निओ]] |rowspan=3|२४ |rowspan=3|८ |१६ |rowspan="3"|— |१८२ |१९८ |<ref name="2024 Flap International Fleet">{{cite news |date=20 March 2024 |title=Conheça a frota atual da TAP Air Portugal – Março 2024 |url=https://flapinternational.com.br/aviacao-comercial/conheca-a-frota-atual-da-tap-air-portugal-marco-2024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423035306/https://flapinternational.com.br/aviacao-comercial/conheca-a-frota-atual-da-tap-air-portugal-marco-2024/ |archive-date=23 April 2024 |access-date=30 November 2024 |work=Flap Internation |language=pt}}</ref><ref name="airbus.com" /> | rowspan="3" | |- |rowspan="2"|— |२१६ |२१६ |<ref name="2024 Flap International Fleet" /><ref name="airbus.com" /> |- |२२१ |२२१ |<ref name="2024 Flap International Fleet" /><ref name="airbus.com" /> |- |[[एरबस ए३३०‑२००]] |३ |— |२५ |— |२४४ |२६९ |<ref name="airbus.com" /> | |- |{{nowrap|[[एरबस ए३३०‑९००]]}} |१९ |२ |३४ |९६ |१६८ |२९८ |<ref name="airbus.com" /> |Launch customer.<ref>{{Cite web |title=Airbus delivers first A330-900 to launch operator TAP Air Portugal |url=https://www.airbus.com/en/newsroom/press-releases/2018-11-airbus-delivers-first-a330-900-to-launch-operator-tap-air-portugal#:~:text=Airbus%20delivers%20the%20first%20A330-900&text=Airbus%20made%20history%20with%20its,ceremony%20held%2026%20November%202018. |access-date=2023-09-24 |website=www.airbus.com| date=28 October 2021 }}</ref> |- !एकूण !९४ !२४ ! colspan="6" | |} === निवृत्त विमाने === सध्याच्या ताफ्यापूर्वी, टीएपी एर पोर्तुगालने खालील विमानप्रकार चालवले होते: {| class="wikitable" style="text-align:center;margin:auto;" |+ टीएपी एर पोर्तुगाल निवृत्त विमाने |- !विमानप्रकार !सेवेत दाखल !सेवेतून निवृत्त !संदर्भ |- |[[एरबस ए३१०‑३००]] |१९८८ |२००८ |<ref name="Historical fleet">{{cite web |title=Our history {{!}} Historical Fleet |url=https://www.tapairportugal.com/en/our-history/Historical-Fleet |publisher=TAP Air Portugal |access-date=5 October 2024}}</ref> |- |[[एरबस ए३३०‑३००]] |२०१७ |२०१९ |<ref>{{cite news |title=Hoje o 'Portugal' despediu-se da frota da TAP Air Portugal. |trans-title=Today the 'Portugal' said goodbye to the TAP Air Portugal fleet. |url=https://kiosquedaaviacao.pt/hoje-o-portugal-despediu-se-da-frota-da-tap-air-portugal/ |access-date=5 October 2024 |work=Kiosque da Aviação |date=10 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321003541/https://kiosquedaaviacao.pt/hoje-o-portugal-despediu-se-da-frota-da-tap-air-portugal/ |archive-date=21 March 2019 |language=Portuguese |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Último A330-300 da TAP já voou para Montreal |trans-title=TAP's last A330-300 has already flown to Montreal |url=https://kiosquedaaviacao.pt/ultimo-a330-300-da-tap-ja-voou-para-montreal/ |access-date=5 October 2024 |work=Kiosque da Aviação |date=12 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813171258/https://kiosquedaaviacao.pt/ultimo-a330-300-da-tap-ja-voou-para-montreal/ |archive-date=13 August 2020 |language=Portuguese |url-status=live}}</ref> |- |[[एरबस ए३४०‑३००]] |१९९५ |२०१९ |<ref>{{cite news |title=A hora do adeus aos A340 da TAP (vídeo de arquivo) |trans-title=Time to say goodbye to TAP's A340s (archive video) |url=https://kiosquedaaviacao.pt/hora-do-adeus-aos-a340-da-tap-video-de-arquivo/ |access-date=5 October 2024 |work=Kiosque da Aviação |date=27 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201025013406/https://kiosquedaaviacao.pt/hora-do-adeus-aos-a340-da-tap-video-de-arquivo/ |archive-date=25 October 2020 |language=Portuguese |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Primeiro Airbus A340-300 que saiu da TAP já está a ser desmontado |trans-title=First Airbus A340-300 to leave TAP is now being dismantled |url=https://newsavia.com/primeiro-airbus-a340-300-que-saiu-da-tap-ja-esta-a-ser-desmontado/ |access-date=5 October 2024 |work=NewsAvia |date=14 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024142541/https://newsavia.com/primeiro-airbus-a340-300-que-saiu-da-tap-ja-esta-a-ser-desmontado/ |archive-date=24 October 2020 |language=Portuguese |url-status=live}}</ref> |- |[[बीचक्राफ्ट ई९० किंग एर]] |१९७९ |१९८४ |<ref name="University" /> |- |[[बीचक्राफ्ट बॅरन ५८]] |१९७५ |१९७९ |<ref name="University" /> |- |[[बोईंग ७०७‑३८२बी]] |१९६५ |१९८९ |<ref name="Historical fleet" /> |- |[[बोईंग ७२७‑१००]] |१९६७ |१९८९ |<ref name="Historical fleet" /> |- |[[बोईंग ७२७‑२००]] |१९७५ |१९९१ |<ref name="Historical fleet" /> |- |[[बोईंग ७३७‑२००]] |१९८३ |१९९९ |<ref name="Historical fleet" /> |- |[[बोईंग ७३७‑३००]] |१९८८ |२००१ |<ref name="Historical fleet" /> |- |[[बोईंग ७४७‑२८२बी]] |१९७२ |१९८४ |<ref name="Historical fleet" /> |- |[[डी हॅव्हिलंड कॅनडा डीएचसी‑६ ट्विन ऑटर]] |१९७९ |१९८७ |<ref name="University">{{cite web |author1=Virgílio da Luz Belo |title=Imagens de Portugal: o serviço de bordo da TAP (das origens a 2017) |url=https://repositorio.ul.pt/bitstream/10451/44545/1/ulfl_tm.pdf |publisher=[[University of Lisbon]] |access-date=5 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230614175005/https://repositorio.ul.pt/bitstream/10451/44545/1/ulfl_tm.pdf |archive-date=14 June 2023 |language=Portuguese |date=2019}}</ref> |- |[[डग्लस डीसी‑३]] |१९४५ |१९५९ |<ref name="Historical fleet" /> |- |[[डग्लस डीसी‑४]] |१९४७ |१९६० |<ref name="Historical fleet" /> |- |[[लॉकहीड एल‑१०११ ट्रायस्टार]] |१९८३ |१९९७ |<ref name="Historical fleet" /> |- |[[लॉकहीड एल‑१०४९ सुपर कॉन्स्टलेशन]] |१९५३ |१९६७ |<ref name="Historical fleet" /> |- |[[सूड एव्हिएशन कारावेल]] |१९६२ |१९६९ |<ref name="Historical fleet" /> |} ==बाह्य दुवे== {{कॉमन्स|TAP Portugal|{{लेखनाव}}}} *{{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.flytap.com/}} [[वर्ग:पोर्तुगालमधील विमानवाहतूक कंपन्या]] [[वर्ग:स्टार अलायन्स]] ci3fgvdco7eft6maciv8vbzvt8kj1uv 0 178896 2705057 2213854 2026-08-24T05:32:30Z ~2026-46211-29 186620 /* */ 2705057 wikitext text/x-wiki {{निःसंदिग्धीकरण}} सुपे या नावाची अनेक गावे महाराष्ट्रात आहेत. त्यांपैकी काही ही :- * सुपे, कर्जत तालुका, [[अहमदनगर]] जिल्हा * [[सुपे (खेड)|सुपे]], [[खेड तालुका]], [[पुणे जिल्हा]] * [[सुपे खुर्द]], [[पुरंदर तालुका]], [[पुणे जिल्हा]] * [[सुपे (बारामती)|सुपे]], [[बारामती]] तालुका. [[पुणे]] जिल्हा * सुपे सावरगाव घाट, [[बीड]] जिiल्हा * सुप्पा जहागीर : सुप्पा , [[गंगाखेड]] तालुका, [[परभणी]] जिल्हा [[वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने]] 4pmrnvhkhta0pewzig0fykgupqp4f48 4 179533 2705030 2703000 2026-08-24T02:35:04Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2705030 wikitext text/x-wiki '''[[विकिपीडिया:मुखपृष्ठ अलीकडील मृत्यू|अलीकडील मृत्यू]]''' : {{*}} [[आलमबदी आझमी]] (२२ जुलै, २०२६), {{*}} [[सुनील आनंद]] (२८ जुलै, २०२६), {{*}} [[कैलाश चंद्र पंत]] (३१ जुलै, २०२६), {{*}} [[मनमोहन सिंग लिबरहान]] (२ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[पारस चंद्र जैन]] (३ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[ज्ञानदेव यशवंतराव पाटील|डी.वाय. पाटील]] (४ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[प्रदीप रावत (अभिनेता)]] (४ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[एम.पी. परमेश्वरन]] (११ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[चू रोंग्जी ]] (१२ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[सज्जन कुमार]] (२० ऑगस्ट, २०२६) <noinclude> [[वर्ग:विकिपीडिया निर्वाह]] [[वर्ग:मुखपृष्ठ]] </noinclude> 8lq6ibm337icmc7dgav9sd4dhppal09 0 180028 2705177 2174685 2026-08-24T09:33:30Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705177 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''कोट्टा सच्चिदानंद मूर्ती''' ([[२५ सप्टेंबर]], [[इ.स. १९२४]]:संगम जगरला मुडी, [[गुंटूर जिल्हा]], [[आंध्र प्रदेश]] - [[२४ जानेवारी]], [[इ.स. २०११]]) हे भारतीय तत्त्ववेत्ते आणि तत्त्वज्ञानाचे प्राध्यापक होते. भारतीय तत्त्वज्ञान, संस्कृती, धर्म आणि विशेषतः वेदांतावरील त्यांचे लेखन हे रचनात्मक आणि अत्यंत लक्ष्यवेधी मानले जाते. ते बौद्ध तत्त्वज्ञानाचे विशेष अभ्यासक होते. [[महायान|महायान बौद्ध]] संप्रदायासाठी विस्तृत लेखन नागर्जुनावरील त्यांचे लेखन गाजले. मूर्ती तत्त्वचिंतक म्हणून मूर्तिभंजक होते. प्रा. सुरेंद्र शिवदास बारलिंगे त्यांचे वर्णन "विसाव्या शतकातील तात्त्विक जगतातील मूर्तींचे स्थान एकमेवाद्वितीय आहे" असे करतात. मूर्ती तत्त्वज्ञानात प्रकारभेद मानीत नाहीत. त्यांच्या मते, "तत्त्वज्ञान भारतीय अथवा पाश्चात्य असे काही नसते, ते केवळ तत्त्वज्ञान असते" ===कारकीर्द=== आंध्र विद्यापीठात तत्त्वज्ञानाचे प्राध्यापक आणि श्री वेंकटेश्वर विद्यापीठाचे कुलगुरू (१९७५-७८),जर्मनीतील विटेनबर्ग युनिवर्सिटी, बल्गेरियातील सोफिया युनिवर्सिटी, चीनमधील पीपल्स युनिवर्सिटीत अभ्यागत प्राध्यापक. ===पुरस्कार=== पद्म भूषण (१९८४), पद्मविभूषण (२००१). ===सन्मान=== # सोव्हिएत ॲकेडमी ऑफ सायन्सतर्फे Dr. Phil. पदवीने सन्मान # [[विद्यापीठ अनुदान आयोग|विद्यापीठ अनुदान आयोगाचे]] अध्यक्ष (१९८६-८९) # इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ फिलॉसॉफी, इंडियन फीलॉसॉफिकल काँग्रेसचे कार्याध्यक्ष (१९८०-९४). # [[सारनाथ]] येथील सेन्ट्रल इन्स्टिट्यूट ऑफ हायर तिबेटन स्टडीज कार्याध्यक्ष,बनारस हिंदू विद्यापीठांसह इतर चार विद्यापीठांकडून डी.लिट.ने सन्मान. # तत्त्वज्ञानातील सर्वोच्च समजल्या जाणाऱ्या डॉ. बिधानचंद्र रॉय राष्ट्रीय पुरस्काराचे पहिले सन्मानित प्राध्यापक. ===ग्रंथ लेखन=== # Commentary on Geeta( ५०० पाने, लेखन वय : १६ , प्रकाशन काल १९४१.) पहिला ग्रंथ प्रसिद्ध. # Dialectics # Evolution of Philosophy in India. # Hinduism and its Development. # Indian Philosophy since 1498. # Nagarjun(1971), Advaitic Notion(1985). # Vedic Hermeneutics (1993) इंग्लिशमध्ये २५, तेलगूत ११ आणि हिंदीत एक अशी पुस्तके प्रसिद्ध झाली. ===तत्त्ववेत्त्यांशी संवाद=== कार्ल जास्पर्स आणि बर्ट्रांड रसल् यांनी मूर्ती यांच्याशी आवर्जून अनेक विषयावर चर्चा केली. ==संदर्भ== * Vohra, Ashok (२०११). "Obituary : KOTTA SATCHIDANANDA MURTY", Journal of ICPR Vol xxviii Number 2, April-June 2011 Ed. Mirnal Miri. [[वर्ग:इ.स. १९२४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०११ मधील मृत्यू]] sahrf6klfj019i78uah9we9yhgu0uv9 0 180783 2705164 2648268 2026-08-24T08:52:34Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705164 wikitext text/x-wiki प्रोफेसर '''टी.एम.पी. महादेवन''' तथा '''तेल्लीयावारम महादेवन पोन्नबालम महादेवन''' ([[इ.स. १९११]]{{दुजोरा हवा}} - [[५ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९८३]]) हे तत्त्ववेत्ते होते. ते [[मद्रास विद्यापीठ|मद्रास विद्यापीठात]] तत्त्वज्ञानाचे प्राध्यापक होते आणि तेथील [[ॲडव्हान्स्ड स्टडी इन फिलॉसॉफी]]चे संचालक होते<ref>http://www.unom.ac.in/index.php?route=schools/philosophyreligious.</ref> त्यांच्या पुढाकाराने तेथे १९६४ मध्ये डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन सेंटर फॉर ॲडव्हॉन्स स्टडी इन इंडियन फिलॉसॉफी हे केंद्र स्थापन करण्यात आले. <ref>http://www.unom.ac.in/index.php?route=schools/philosophyreligious.</ref> त्यांनी केलेले [[रमण महर्षी]] यांच्या ''मी कोण?'' या व्याख्यानाचे तमिळमधून इंग्लिशमध्ये भाषांतर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.arunachala.org/elibrary/docs/who-ai/text/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-09-05 |archive-date=2015-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927144926/http://www.arunachala.org/elibrary/docs/who-ai/text/ |url-status=dead }}</ref> महत्त्वाचे मानले जाते. त्यांनी ''ग्रेस ऑफ शंकर इनकार्नेट'' हे [[आदी शंकराचार्य|आदी शंकराचार्यांचे]] चरित्र लिहले.<ref>Dr. T.M.P. Mahadevan, Grace of Sankara Incarnate, http://www.kamakoti.org/souv/5-14.html</ref> अमेरिकेतील [[कॉर्नेल विद्यापीठ|कॉर्नेल विद्यापीठाच्या]] निमंत्रणावरून तेथे भारतीय तत्त्वज्ञानाचा आणि आध्यात्मिक परंपरबद्दलचे वर्ग घेण्यासाठी महादेवन गेले होते. तेथील वास्तव्याच्या कालावधीत त्यांनी तेथील [[ओलीन ग्रंथालय|ओलीन ग्रंथालयात]] भारतीय तत्त्वज्ञान विषयक आणि आध्यात्मिक विषयक पुस्तकांची मोठी दालने उभी केली.<ref>http://www.paulbrunton.org/links-new.php{{मृत दुवा|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==पीएचडी प्रबंधाचे वैशिष्ट्य व मूल्य== प्रोफेसर महादेवन यांचा The Philosophy of Advaita-with special reference to Bharatitirtha- Vidyaranya हा पीएचडीचा प्रबंध म्हणजे शृंगेरी मठाचे स्वामी भारतीतीर्थ-विद्यारण्य यांनी अद्वैत वेदान्तात जी भर घातली त्याच्या अनुषंगाने अद्वैत वेदान्ताचा आधुनिक भारतास आधुनिक भाषेत करून दिलेला परिचय मानला जातो<ref>महादेवन यांचे मनोगत, PREFACE TO FIRST EDITION, xii, 01 August 1938, The Philosophy of Advaita-with special reference to Bharatitirtha- Vidyaranya, http://cincinnatitemple.com/articles/Philosophy-of-Vedanta-T-M-P-Mahadevan.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224313/http://cincinnatitemple.com/articles/Philosophy-of-Vedanta-T-M-P-Mahadevan.pdf |date=2016-03-03 }}</ref>, मद्रास विद्यापीठातील तत्त्वज्ञान विभाग प्रमुख, दिग्गज प्रोफेसर आणि भारतीय तत्त्ववेत्ते [[एस. एस. सूर्यनारायण शास्त्री]] हे त्यांचे मार्गदर्शक होते. महादेवन यांचे पीएचडीचे संशोधन कार्य १९३३-३५ दरम्यान झाले. ===प्रबंधाचा विषय=== [[आदी शंकराचार्य |आदी शंकराचार्यां]]च्यानंतर अद्वैत वेदान्ताचा झालेला प्रसार व प्रचार आणि कार्य जनसामान्य लोकांनाच नव्हे तर अभ्यासकांनाही फारसे माहित नसते. आदी शंकराचार्यांच्यानंतर, म्हणजे आठव्या शतकानंतर वेदान्ताच्या इतिहासातील अन्य नाव म्हणजे [[भारतीतीर्थ विद्यारण्य]]. स्वामी भारतीतीर्थ-विद्यारण्य हे चौदाव्या शतकातील अद्वैत वेदांती आचार्य होते. ते [[विजयनगर]] साम्राज्याचे संस्थापक [[हरिहर (पहिला)]] आणि [[बुक्क]] घराण्याचे गुरू होते. १३७७ ते १३८६ दरम्यान त्यांनी [[शृंगेरी मठ |शृंगेरी मठा]]ची गादी चालविली.<ref>महादेवन यांचे मनोगत, PREFACE TO FIRST EDITION, xiii, 01 August 1938, The Philosophy of Advaita-with special reference to Bharatitirtha- Vidyaranya, http://cincinnatitemple.com/articles/Philosophy-of-Vedanta-T-M-P-Mahadevan.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224313/http://cincinnatitemple.com/articles/Philosophy-of-Vedanta-T-M-P-Mahadevan.pdf |date=2016-03-03 }}</ref>त्यांनी वेदान्ताचे अर्थ विवरण वेगळ्या रीतीने केले आणि परंपरेतील विवरण संप्रदायात मोलाची भर टाकली, असे महादेवन नमूद करतात.<ref>महादेवन यांचे मनोगत, PREFACE TO FIRST EDITION, xiii, 01 August 1938, The Philosophy of Advaita-with special reference to Bharatitirtha- Vidyaranya, http://cincinnatitemple.com/articles/Philosophy-of-Vedanta-T-M-P-Mahadevan.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224313/http://cincinnatitemple.com/articles/Philosophy-of-Vedanta-T-M-P-Mahadevan.pdf |date=2016-03-03 }}</ref> त्यांचे ''पंचदशी'' आणि ''दृक –दृश्य विवेक'' हे दोन ग्रंथ मूलभूत मानले जातात, असे महादेवन नमूद करतात.<ref>T-M-P-Mahadevan, INTORDUCTION, The Philosophy of Advaita-with special reference to Bharatitirtha- Vidyaranya, http://cincinnatitemple.com/articles/Philosophy-of-Vedanta-T-M-P-Mahadevan.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224313/http://cincinnatitemple.com/articles/Philosophy-of-Vedanta-T-M-P-Mahadevan.pdf |date=2016-03-03 }}</ref> ===प्रबंधाची प्रसिद्धी व प्रकाशन=== हा प्रबंध १९३८ मध्ये प्रसिद्ध झाला. त्यास डॉ. [[राधाकृष्णन]] यांनी प्रस्तावना लिहिली आहे. हा ग्रंथ महादेवन यांनी त्यांचे थोरले बंधू स्वामी राजेश्वरानंदजी<ref>महादेवन यांचे मनोगत, PREFACE TO FIRST EDITION, xiii, 01 August 1938, The Philosophy of Advaita-with special reference to Bharatitirtha- Vidyaranya, http://cincinnatitemple.com/articles/Philosophy-of-Vedanta-T-M-P-Mahadevan.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224313/http://cincinnatitemple.com/articles/Philosophy-of-Vedanta-T-M-P-Mahadevan.pdf |date=2016-03-03 }}</ref>यांना अर्पण केला आहे. या प्रबंधाची दुसरी आवृत्ती १९५७ मध्ये प्रकाशित झाली. भारत सरकारच्या पुरातत्त्व विभागाने अमोल ठेवा म्हणून ती जतन केली आहे. ती [http://cincinnatitemple.com/articles/Philosophy-of-Vedanta-T-M-P-Mahadevan.pdf येथे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224313/http://cincinnatitemple.com/articles/Philosophy-of-Vedanta-T-M-P-Mahadevan.pdf |date=2016-03-03 }} उपलब्ध आहे. त्यांचा अद्वैत तत्त्वज्ञानाचे चिंतनाचे परिष्कृत रूप त्यांच्या Gaudapada - A Study in Early Advaita या ग्रंथात दिसते. हा ग्रंथ मद्रास विद्यापीठाने १९५२मध्ये प्रसिद्ध केला.<ref>महादेवन यांचे मनोगत, PREFACE TO REVISED EDITION, ix, The Philosophy of Advaita-with special reference to Bharatitirtha- Vidyaranya, 12 November 1957, http://cincinnatitemple.com/articles/Philosophy-of-Vedanta-T-M-P-Mahadevan.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224313/http://cincinnatitemple.com/articles/Philosophy-of-Vedanta-T-M-P-Mahadevan.pdf |date=2016-03-03 }}</ref> ==महादेवन यांच्या स्मरणार्थ== महादेवन यांच्या स्मरणार्थ [[चेन्नई]] येथे डॉ. टी. एम. पी. महादेवन फौंडेशनची<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.karmayog.org/ngo/drtmp/#.Veu3hRFViko |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-09-05 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304225517/http://www.karmayog.org/ngo/drtmp/#.Veu3hRFViko |url-status=dead }}</ref> १७ जून १९९३ रोजी <ref>नोंदणी विभाग, तामिळनाडू शासन,http://www.tnreginet.net/english/g_soc2.asp?socno=199300302&dist=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305080824/http://www.tnreginet.net/english/g_soc2.asp?socno=199300302&dist=1 |date=2016-03-05 }}</ref> स्थापना करण्यात आली. ग्रीसच्या शाही घराण्याची महाराणी प्रिन्सेस इरिन<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.greekroyalfamily.gr/en/royal-family/442-princess-irene.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-09-05 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924023633/http://www.greekroyalfamily.gr/en/royal-family/442-princess-irene.html |url-status=dead }}</ref> या फौंडेशनची सदस्य असून ग्रीस येथे १९६६मध्ये भरलेल्या जागतिक तत्त्वज्ञान परिषदेत त्या महादेवन यांच्या व्याख्यानामुळे अत्यंत प्रभावित झाल्या आणि त्यांनी मनाने हिंदू धर्म स्वीकारला<ref> http://www.kamakoti.org/souv/5-35.html</ref>.२०१३मध्ये "The Philosophy of Prof T M P Mahadevan" या विषयावर मद्रास विद्यापीठाच्या तत्त्वज्ञान विभागाने चर्चासत्र आयोजित केले होते.<ref>The New Indian Express, Published: 27th March 2013,National seminar on Philosophy at Madras University, http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/article1518334.ece {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304104508/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/article1518334.ece |date=2016-03-04 }}, ०९ सप्टेंबर २०१५</ref> ==शिक्षण== * १९३३ बी. ए. : तत्त्वज्ञान , प्रथम श्रेणी, मद्रास विद्यापीठ. * ? एम.ए. : तत्त्वज्ञान , प्रथम श्रेणी, मद्रास विद्यापीठ. * १९३७ : पीएचडी : मद्रास विद्यापीठ ==कारकीर्द== * १९३६ : प्रोफेसर, तत्त्वज्ञान विभाग, मद्रास विद्यापीठ * १९४८-४९ : कार्नेल, [[हवाई]], [[पॅरिस]], [[क्योतो प्रांत|क्वोतो]], [[ह्युस्टन]], [[कॉलोराडो]] आणि इत्यादी ठिकाणी विद्यापीठांमध्ये व्याख्याने * १९५५: अध्यक्ष - इंडियन फिलॉसॉफिकल काँग्रेस, नागपूर * १९६६ : रॉयल नॅशनल फौंडेशन, [[ॲथेन्स]] - जागतिक तत्त्वज्ञान चर्चासत्र. ==मानद संपादक== Indian Philosophical Quarterly<ref>Editorial, page 137 Indian Philosophical Quarterly,http://unipune.ac.in/snc/cssh/ipq/english/IPQ/11-15%20volumes/11%2001/PDF/11-1-10.pdf</ref> ==पुरस्कार== १९६७ : पद्मभूषण ==ग्रंथ संपदा== महादेवन यांचे ग्रंथलेखन <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.hindubooks.org/visnu_sahasra-nama/the_author/page1.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-09-05 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924030247/http://www.hindubooks.org/visnu_sahasra-nama/the_author/page1.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://cincinnatitemple.com/articles/Philosophy-of-Vedanta-T-M-P-Mahadevan.pdf |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-09-05 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224313/http://cincinnatitemple.com/articles/Philosophy-of-Vedanta-T-M-P-Mahadevan.pdf |url-status=dead }}</ref> # The Philosophy of Advaita-with special reference to Bharatitirtha Vidyaranya # Gaudapada - A Study in Early Advaita # Time and Timeless # Outlines of Hinduism # The Fundamentals of Logic # Sambandha-Vartika of Suresvaracarya # The Idea of God in Saiva Siddhanta # Ramana Maharshi and His Philosophy of Existence # Sankaracharya and The Sage of Kanci # A Morning Prayer and Hymn to Dakshinamurti # Isavasya Upnishad # Whither Civilization and Other Broadcast Talks == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९८३ मधील मृत्यू]] 7mg673kekco1q76omvajlsqs8z67vtt 0 186379 2705050 2683751 2026-08-24T05:22:57Z Abhijitsathe 4193 2705050 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = रचना बॅनर्जी | चित्र नाव = Rachana_Banerjee_2020.png | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[संसद सदस्य]] | मतदारसंघ = [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]] | कार्यकाळ_आरंभ = ४ जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = | मागील = [[लॉकेट चॅटर्जी]] | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1972|10|2}} | जन्मस्थान = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] (२०२६ पासून) | इतर‌पक्ष = [[तृणमूल काँग्रेस]] | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''रचना बॅनर्जी''' ([[बांग्ला भाषा|बांग्ला]]: রচনা বন্দ্যোপাধ্যায়, जन्म: २ ऑक्टोबर १९७२) ही एक [[भारत]]ीय अभिनेत्री व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहे. प्रामुख्याने [[बंगाली भाषा|बंगाली]] चित्रपटांमध्ये कामे करणाऱ्या बॅनर्जीने १९९९ सालच्या [[सूर्यवंशम (हिंदी चित्रपट)|सूर्यवंशम]] या [[अमिताभ बच्चन]]ची प्रमुख भूमिका असलेल्या [[बॉलिवूड]] चित्रपटातही अभिनय केला होता. २०२४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये रचना बॅनर्जी [[तृणमूल काँग्रेस]] पक्षाकडून [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]] लोकसभा मतदारसंघामधून निवडून आली. [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारूण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी रचना बॅनर्जी देखील एक आहे. ==बाह्य दुवे== {{IMDb title|1383984}} {{DEFAULTSORT:बॅनर्जी, रचना}} [[वर्ग:बंगाली चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] 4xpu7hacmldg913rdgypy80y9l3l7sp 2705051 2705050 2026-08-24T05:22:58Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम_८.१|शुद्धलेखनाचा नियम ८.१]]) 2705051 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = रचना बॅनर्जी | चित्र नाव = Rachana_Banerjee_2020.png | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[संसद सदस्य]] | मतदारसंघ = [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]] | कार्यकाळ_आरंभ = ४ जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = | मागील = [[लॉकेट चॅटर्जी]] | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1972|10|2}} | जन्मस्थान = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] (२०२६ पासून) | इतर‌पक्ष = [[तृणमूल काँग्रेस]] | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''रचना बॅनर्जी''' ([[बांग्ला भाषा|बांग्ला]]: রচনা বন্দ্যোপাধ্যায়, जन्म: २ ऑक्टोबर १९७२) ही एक [[भारत]]ीय अभिनेत्री व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहे. प्रामुख्याने [[बंगाली भाषा|बंगाली]] चित्रपटांमध्ये कामे करणाऱ्या बॅनर्जीने १९९९ सालच्या [[सूर्यवंशम (हिंदी चित्रपट)|सूर्यवंशम]] या [[अमिताभ बच्चन]]ची प्रमुख भूमिका असलेल्या [[बॉलिवूड]] चित्रपटातही अभिनय केला होता. २०२४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये रचना बॅनर्जी [[तृणमूल काँग्रेस]] पक्षाकडून [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]] लोकसभा मतदारसंघामधून निवडून आली. [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी रचना बॅनर्जी देखील एक आहे. ==बाह्य दुवे== {{IMDb title|1383984}} {{DEFAULTSORT:बॅनर्जी, रचना}} [[वर्ग:बंगाली चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] alv7gbzubn6a0e7qu2y4rdysmkg4dqo 2705053 2705051 2026-08-24T05:25:03Z Abhijitsathe 4193 2705053 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = रचना बॅनर्जी | चित्र नाव = Rachana_Banerjee_2020.png | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[संसद सदस्य]] | मतदारसंघ = [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]] | कार्यकाळ_आरंभ = ४ जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = | मागील = [[लॉकेट चॅटर्जी]] | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1972|10|2}} | जन्मस्थान = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] (२०२६ पासून) | इतरपक्ष = [[तृणमूल काँग्रेस]] | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''रचना बॅनर्जी''' ([[बांग्ला भाषा|बांग्ला]]: রচনা বন্দ্যোপাধ্যায়, जन्म: २ ऑक्टोबर १९७२) ही एक [[भारत]]ीय अभिनेत्री व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहे. प्रामुख्याने [[बंगाली भाषा|बंगाली]] चित्रपटांमध्ये कामे करणाऱ्या बॅनर्जीने १९९९ सालच्या [[सूर्यवंशम (हिंदी चित्रपट)|सूर्यवंशम]] या [[अमिताभ बच्चन]]ची प्रमुख भूमिका असलेल्या [[बॉलिवूड]] चित्रपटातही अभिनय केला होता. २०२४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये रचना बॅनर्जी [[तृणमूल काँग्रेस]] पक्षाकडून [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]] लोकसभा मतदारसंघामधून निवडून आली. [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी रचना बॅनर्जी देखील एक आहे. ==बाह्य दुवे== {{IMDb title|1383984}} {{DEFAULTSORT:बॅनर्जी, रचना}} [[वर्ग:बंगाली चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] f3i83oq8sks2wutf1q4vqmpngkb851v 0 186474 2704762 2207541 2026-08-23T14:38:47Z CommonsDelinker 685 Deepak0405.jpg या चित्राऐवजी Yadagiri_Railway_Station_(2010).jpg चित्र वापरले. 2704762 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव = यादगीर | स्थानिक = ಯಾದಗಿರಿ | चित्र = Yadagiri Railway Station (2010).jpg | चित्र_वर्णन = यादगीर रेल्वे स्थानक | ध्वज = | चिन्ह = | नकाशा१ = कर्नाटक | pushpin_label_position = | देश = भारत | राज्य = [[कर्नाटक]] | जिल्हा = [[यादगीर जिल्हा]] | स्थापना = | महापौर = | क्षेत्रफळ = १४.९५ | उंची = १२७६ | लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या = ७४,२९४ | घनता = | महानगर_लोकसंख्या = | वेळ = [[भारतीय प्रमाणवेळ]] | वेब = | latd = 16 | latm = 46 | lats = | latNS = N | longd = 77 | longm = 8 | longs = | longEW = E }} '''यादगीर''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[कर्नाटक]] राज्यातील [[यादगीर जिल्हा|यादगीर जिल्ह्याचे]] मुख्य ठिकाण आहे. यादगीर शहर भारतातील कर्नाटक राज्याच्या ईशान्य भागात [[बंगळूर]]पासून ५०० किमी तर [[हैदराबाद]]पासून २०० किमी अंतरावर आहे. २०११ साली यादगीरची लोकसंख्या ७४ हजार होती. यादगीर हे [[मुंबई–चेन्नई रेल्वेमार्ग]]ावरील [[यादगीर रेल्वे स्थानक|स्थानक]] असून येथे दररोज [[कर्नाटक एक्सप्रेस]], [[दादर चेन्नई इग्मोर एक्सप्रेस]], [[लोकमान्य टिळक टर्मिनस−कोइंबतूर एक्सप्रेस]], [[रायलसीमा एक्सप्रेस]] इत्यादी गाड्या थांबतात. ==बाह्य दुवे== *[http://www.yadgirtown.mrc.gov.in/ यादगीर नगरपालिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160225100638/http://www.yadgirtown.mrc.gov.in/ |date=2016-02-25 }} [[वर्ग:यादगीर जिल्हा]] [[वर्ग:कर्नाटकातील शहरे]] 6vihpxt4rehr1cglmr0hkmpsrnpfoxw 0 187846 2704882 2701840 2026-08-23T20:24:32Z InternetArchiveBot 130355 Add 6 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704882 wikitext text/x-wiki '''वैश्विक मायक्रोवेव्ह पार्श्वभूमी''' (इंग्रजी: ''Cosmic Microwave Background'') हे विश्वामध्ये सगळीकडे पसरलेले [[उष्णता प्रारण]] आहे. पारंपरिक दृश्य वर्णपटातील दुर्बिणीने आकाशात पाहिले, की काही ठिकाणी [[तारा|तारे]], [[दीर्घिका]] दिसतात व इतरत्र अंधार दिसतो. पण पुरेश्या संवेदनशील रेडिओ दुर्बिणीने पाहिले असता सर्व दिशांना जवळपास समान तीव्रतेचा मंद प्रकाश दिसतो., ज्याचा तारे व दीर्घिकांशी संबंध नाही असा हा प्रकाश म्हणजेच वैश्विक मायक्रोवेव्ह पार्श्वभूमी [[प्रारण]] आहे. या प्रकाशाची तीव्रता मायक्रोवेव्ह तरंगलांबींमध्ये सर्वात जास्त आहे. अमेरिकन रेडिओ खगोलशास्त्रज्ञ आर्नो पेंझियाज आणि रॉबर्ट विल्सन यानी अनपेक्षितपणे १९६४ साली या प्रारणाचा शोध लावला.<ref name="Penzias&Wilson">{{जर्नल स्रोत |last=Penzias |first=A. A. |last2=Wilson|first2=R. W. |date=1965 |title=A Measurement of Excess Antenna Temperature at 4080 Mc/s |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1965-07-01_142_1/page/419 |journal=The Astrophysical Journal |volume=142 |issue=1 |pages=419–421 |bibcode=1965ApJ...142..419P |doi=10.1086/148307 | language = इंग्रजी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |लेखक=स्मूट ग्रूप |दिनांक=२८ मार्च १९९६ |title= वैश्विक मायक्रोवेव्ह पार्श्वभूमी प्रारण|दुवा=http://aether.lbl.gov/www/science/cmb.html |प्रकाशक=Lawrence Berkeley Lab |ॲक्सेसदिनांक=०५-०१-२०१६|भाषा = इंग्रजी}}</ref> या शोधासाठी त्यांना १९७८ साली [[नोबेल पारितोषिक]] देण्यात आले. वैश्विक मायक्रोवेव्ह पार्श्वभूमी प्रारण हे विश्वाच्या विकासाच्या सुरुवातीच्या काळातील शिल्लक राहिलेले प्रारण आहे. हे प्रारण हा [[महास्फोट | महास्फोट सिद्धान्ताचा]] पुरावा मानला जातो. विश्व अगदी सुरुवातीच्या काळात म्हंणजे ताऱ्यांच्या व ग्रहांच्या निर्मितीच्या आधी, अतिशय घन व उष्ण होते आणि ते हायड्रोजन [[प्लाझ्मा (भौतिकशास्त्र)|प्लाझ्माच्या]] धुक्याने व एकसारख्या तीव्र प्रारणाने भरले होते.<ref>{{cite serial |last=Kaku |first=M. |author-link=Michio Kaku |date=2014 |episode=First Second of the Big Bang |title=[[How the Universe Works]] |season=3 |number=4 |network=Discovery Science|भाषा = इंग्रजी}}</ref> जसे विश्व प्रसरण पावले, तसे हायड्रोजन प्लाझ्मा आणि प्रारण थंड होत गेले. विश्व पुरेसे थंड झाल्यावर [[प्रोटॉन]] आणि [[इलेक्ट्रॉन]] एकत्र आले व [[हायड्रोजन]] [[अणू]] तयार झाले. हे अणू भोवतालचे औष्णिक प्रारण शोषू शकत नव्हते. त्यामूळे विश्व अपारदर्शक धुक्याऐवजी पारदर्शक बनले. हे प्रारण म्हणजे वैश्विक मायक्रोवेव्ह पार्श्वभूमी प्रारण पुढे विश्वामध्ये प्रसार पावत राहिले. जसे विश्व प्रसरण पावले, तसे त्याची तीव्रता व ऊर्जा कमी होत गेली. वैश्विक मायक्रोवेव्ह पार्श्वभूमीचे अचूक मोजमाप विश्वनिर्माणशास्त्रासाठी अतिशय महत्त्वाचे आहे, कारण विश्वाच्या प्रत्येक मॉडेलला या प्रारणाचे स्पष्टीकरण देता आलेच पाहिजे. वैश्विक मायक्रोवेव्ह पार्श्वभूमी प्रारणाचा [[वर्णपट]] २.७२५४८ ± ०.०००५७ [[केल्व्हिन]] या तापमानाचा औष्णिक ब्लॅक बॉडी वर्णपट{{मराठी शब्द सुचवा}} आहे.<ref name=apj707_2_916>{{जर्नल स्रोत |last1=Fixsen |first1=D. J. |date=2009 |title=The Temperature of the Cosmic Microwave Background |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-12-20_707_2/page/916 |journal=The Astrophysical Journal |volume=707 |issue=2 |pages=916–920 |arxiv=0911.1955 |bibcode=2009ApJ...707..916F |doi=10.1088/0004-637X/707/2/916 | language = इंग्रजी}}</ref> == इतिहास == वैश्विक मायक्रोवेव्ह पार्श्वभूमीच्या अस्तित्वाचे भाकीत पहिल्यांदा राल्फ अल्फर व रॉबर्ट हर्मन यांनी १९४८ मध्ये वर्तवले होते.<ref> {{जर्नल स्रोत|last=Gamow|first=G.|date=1948|title=The Origin of Elements and the Separation of Galaxies|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1948-08-15_74_4/page/505|journal=Physical Review|volume=74|issue=4|pages=505–506|doi=10.1103/PhysRev.74.505.2|bibcode = 1948PhRv...74..505G|language = इंग्रजी}}</ref><ref> {{जर्नल स्रोत|last=Gamow|first=G.|date=1948|title=The evolution of the universe|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1948-10-30_162_4122/page/680|journal=Nature|volume=162|pages=680–682|doi=10.1038/162680a0|pmid=18893719|bibcode = 1948Natur.162..680G|issue=4122|language = इंग्रजी}}</ref><ref> {{जर्नल स्रोत|last=Alpher|first=R. A.|last2=Herman|first2=R. C.|date=1948|title=On the Relative Abundance of the Elements|journal=Physical Review|volume=74|issue=12|pages=1737–1742|doi=10.1103/PhysRev.74.1737|bibcode = 1948PhRv...74.1737A|language = इंग्रजी}}</ref> अल्फर व हर्मन यांनी वैश्विक मायक्रोवेव्ह पार्श्वभूमीचे तापमान ५ केल्व्हिन आहे असा अंदाजही वर्तवला होता. त्यांनी दोन वर्षांनी त्याचे तापमान २८ केल्व्हिन आहे असा पुन्हा नवीन अंदाज वर्तवला. हा चुकीचा अंदाज त्यांनी [[हबल स्थिरांक|हबल स्थिरांकाची]] किंमत चुकीची घेतल्याने लावला होता. त्यामुळे पुढे पहिला अंदाज ग्राह्य धरण्यात आला. अल्फर व हर्मन यांच्या परिणामांची त्यांनी १९५५ साली जॉन्स हॉपकिन्स विद्यापीठ सोडेपर्यंत भौतिकशास्त्र समूहात चर्चा होत राहिली. पण खगोलशास्त्र समुदायाला त्यावेळी विश्वनिर्माणशास्त्राबद्दल कुतूहल नव्हते. अल्फर व हर्मन यांचे भाकीत याकोव्ह झेल्डोविच आणि रॉबर्ट डिके यांनी स्वतंत्रपणे १९६० च्या दशकाच्या सुरुवातीच्या काळात पुन्हा वर्तवले. वैश्विक मायक्रोवेव्ह पार्श्वभूमी प्रारणाची प्रत्यक्षात मोजता येणारी गोष्ट अशी ओळख पहिल्यांदा सोव्हिएत युनिअनच्या दोरोश्केविच आणि आयगॉर नोविकोव यांच्या १९६४ च्या वसंत ऋतूत प्रकाशित झालेल्या संक्षिप्त शोधनिबंधातून झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|लेखक=पेंझियाज|दिनांक=२००६|title=मूलद्रव्यांचा उगम (The origin of elements)|दुवा=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/wilson-lecture.pdf|काम=Nobel lecture|प्रकाशक=नोबेल फाऊंडेशन|ॲक्सेसदिनांक=०९-०१-२०१६|भाषा=इंग्लिश}}</ref> १९६४ साली डेव्हिड विल्किन्सन आणि पीटर रोल या डिकेच्या प्रिन्सटन विद्यापीठातील सहकाऱ्यांनी वैश्विक मायक्रोवेव्ह पार्श्वभूमी मोजण्यासाठी डिके रेडिओमीटर बनवायला सुरुवात केली. [[चित्र:Horn Antenna-in Holmdel, New Jersey.jpeg|280x220px|उजवे|इवलेसे|होमडेल येथील हॉर्न अँटेना, ज्याचा वापर करून पेंझियाज आणि विल्सनने वैश्विक मायक्रोवेव्ह पार्श्वभूमीचा शोध लावला.]] १९६४ साली आर्नो पेंझियाज आणि रॉबर्ट विल्सन यांनी होमडेल टाऊनशिप, न्यू जर्सी जवळच्या क्रॉफर्ड हिल येथील बेल टेलिफोन लॅबोरेटरीजमध्ये डिके रेडिओमीटर बनवला, ज्याचा त्यांना [[रेडिओ खगोलशास्त्र]] आणि उपग्रह संदेशवहनाच्या प्रयोगांसाठी वापर करायचा होता. २० मे १९६४ साली त्यांनी पहिले मोजमाप घेतले ज्यात त्यांना त्यांच्या अपेक्षेपेक्षा १०० पट जास्त तीव्रतेचा गोंगाट (noise) आढळला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|लेखक=विल्सन|title=वैश्विक मायक्रोवेव्ह पार्श्वभूमी|दुवा=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/penzias-lecture.pdf|काम=Nobel lecture|प्रकाशक=नोबेल फाऊंडेशन|ॲक्सेसदिनांक=०५-०१-२०१६|भाषा=इंग्लिश}}</ref> त्याचे तापमान ४.२ केल्व्हिन होते. हा गोंगाट सर्व दिशांना सारखा होता व दिवस रात्र येत होता. हे प्रारण [[पृथ्वी]], [[सूर्य]] किंवा आपल्या [[दीर्घिका|दीर्घिकेतून]] येत नाही याची त्यांना खात्री होती. यंत्राची कसून तपासणी करून, अँटेनातील कबूतरांची घरटी काढून, साठलेला कबूतरांचा मैला काढूनही गोंगाट गेला नाही. मग दोघांनीही हा गोंगाट आपल्या दीर्घिकेच्या बाहेरून येत आहे असा निष्कर्ष काढला. पण अशा कोणत्या रेडिओ स्रोतामुळे असा गोंगाट निर्माण होऊ शकतो याची त्यांना कल्पना नव्हती. त्याच वेळी रॉबर्ट डिके, जिम पीबल्स आणि डेव्हिड विल्किन्सन ६० किमी दूर प्रिन्सटन विद्यापीठात वैश्विक मायक्रोवेव्ह पार्श्वभूमीचा शोध घेण्याची तयारी करत होते. पेंझियाजला त्याच्या एका मित्राकडून वैश्विक मायक्रोवेव्ह पार्श्वभूमीच्या अस्तित्वाच्या शक्यतेबद्दल समजले व पेंझियाज आणि विल्सनला त्यांच्या शोधाचे महत्त्व समजू लागले. त्यांनी डिकेशी संपर्क साधला. पुढे प्रिन्सटन व क्रॉफर्ड हिल या गटांच्या भेटीत हा गोंगाट वैश्विक मायक्रोवेव्ह पार्श्वभूमी असल्याचे स्पष्ट झाले.<ref name="Penzias&Wilson" /><ref> {{जर्नल स्रोत|last=Dicke|first=R. H.|date=1965|title=Cosmic Black-Body Radiation|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1965-07-01_142_1/page/414|journal=Astrophysical Journal|volume=142|pages=414–419|doi=10.1086/148306|bibcode=1965ApJ...142..414D|display-authors=etal|language=इंग्रजी}}</ref><ref>इतिहास या पुस्तकात दिला आहे: {{स्रोत पुस्तक|आडनाव=पीबल्स|पहिलेनाव=पी. जे.|दिनांक=१९९३|title=Principles of Physical Cosmology|year=1993|url=https://archive.org/details/principlesofphys00pjep|पृष्ठे=१३९–१४८|प्रकाशक=Princeton University Press|आयएसबीएन=०-६९१-०१९३३-९|भाषा=इंग्लिश}}</ref> पेंझियाज आणि विल्सनला त्यांच्या शोधाबद्दल १९७८ साली [[भौतिकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक]] मिळाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दिनांक=१९७८|title=भौतिकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक १९७८|दुवा=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/|प्रकाशक=नोबेल फाऊंडेशन|ॲक्सेसदिनांक=०९-०१-२०१६|भाषा=इंग्लिश}}</ref> हॅरिसन, पीबल्स, यु आणि झेल्डोविच यांच्या लक्षात आले, की आरंभकाळातील विश्वात १०^−४ किंवा १०^−५ या पातळीवर अनियमितता असायला हव्यात.<ref> {{जर्नल स्रोत|last=Harrison|first=E. R.|date=1970|title=Fluctuations at the threshold of classical cosmology|journal=Physical Review D|volume=1|pages=2726–2730|doi=10.1103/PhysRevD.1.2726|bibcode = 1970PhRvD...1.2726H|issue=10|language = इंग्रजी}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Peebles|first=P. J. E.|last2=Yu|first2=J. T.|date=1970|title=Primeval Adiabatic Perturbation in an Expanding Universe|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1970-12_162_3/page/815|journal=Astrophysical Journal|volume=162|pages=815–836|doi=10.1086/150713|bibcode=1970ApJ...162..815P|language = इंग्रजी}}</ref><ref> {{जर्नल स्रोत|last=Zeldovich|first=Y. B.|date=1972|title=A hypothesis, unifying the structure and the entropy of the Universe|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=160|pages=1P–4P|doi=10.1016/S0026-0576(07)80178-4|issue=7–8|language = इंग्रजी}}</ref> नंतर रशीद सुन्याएव याने या अनियमिततांचा निरीक्षणांवर काय परिणाम होईल याची गणना केली.<ref> {{cite conference |last=Doroshkevich|first=A. G. |last2=Zel'Dovich|first2=Y. B. |last3=Syunyaev|first3=R. A. |orig-year=12–16&nbsp;September 1977 |date=1978 |title=Fluctuations of the microwave background radiation in the adiabatic and entropic theories of galaxy formation |editor1=Longair, M. S. |editor2=Einasto, J. |booktitle=The large scale structure of the universe; Proceedings of the Symposium |publisher=Dordrecht, D. Reidel Publishing Co. |pages=393–404 |location=Tallinn, Estonian SSR |bibcode=1978IAUS...79..393S|language = इंग्रजी }}</ref> १९८० मधील जमिनीवरील निरीक्षणांवरून वैश्विक मायक्रोवेव्ह पार्श्वभूमीतील अनियमिततांवर अधिकाधिक कडक मर्यादा आल्या. [[नासा|नासाच्या]] वैश्विक पार्श्वभूमी एक्सप्लोरर (कोबे) मिशनने डिफरन्शियल मायक्रोवेव्ह रेडिओमीटर यंत्राच्या सहाय्याने १९९२ साली प्रसिद्ध झालेल्या शोधात प्राथमिक अनियमिततेवर स्पष्टपणे शिक्कामोर्तब केले.<ref> {{जर्नल स्रोत|last=Smooth|first=G. F.|date=1992|title=Structure in the COBE differential microwave radiometer first-year maps|journal=Astrophysical Journal Letters|volume=396|issue=1|pages=L1–L5|doi=10.1086/186504|bibcode=1992ApJ...396L...1S|display-authors=etal|language = इंग्रजी}}</ref><ref> {{जर्नल स्रोत|last=Bennett|first=C.L.|date=1996|title=Four-Year COBE DMR Cosmic Microwave Background Observations: Maps and Basic Results|journal=Astrophysical Journal Letters|volume=464|pages=L1–L4|doi=10.1086/310075|bibcode=1996ApJ...464L...1B|arxiv = astro-ph/9601067 |display-authors=etal|language = इंग्रजी}}</ref> या गटाला त्यांच्या शोधाबद्दल २००६ साली भौतिकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक मिळाले. == हे सुद्धा पहा == *[[रेडिओ खगोलशास्त्र]] == संदर्भ == <references/> {{विस्तार}} {{भौतिकशास्त्र}} [[वर्ग:खगोलशास्त्र]] [[वर्ग:भौतिकशास्त्र]] [[वर्ग:अवकाश]] [[वर्ग:विश्व]] 48yv13hpziu71jtrvga7rd7t9juom0n 0 188337 2704830 2623228 2026-08-23T19:13:46Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704830 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} <br> [[चित्र:M101 hires STScI-PRC2006-10a.jpg|250px|इवलेसे|उजवे|मेसिए १०१ (Messier 101) किंवा एनजीसी ५४५७ (NGC 5457) दीर्घिका - सर्पिलाकार दीर्घिकेचे उदाहरण]] ज्या दीर्घिकांचा आकार चपटा, फिरणाऱ्या तबकडी सारखा असतो, ज्यामध्ये [[तारा|तारे]], [[आंतरतारकीय माध्यम|वायू आणि धूळ]] असते, केंद्रभागी अनेक ताऱ्यांच्या केंद्रीकरणाने<ref group="श">केंद्रीकरण ({{lang-en|Concentration}} - काँसंट्रेशन)</ref> तयार झालेला तेजोगोल<ref group="श">तेजोगोल ({{lang-en|Bulge}} - बल्ज)</ref> व त्याच्याभोवती सर्पिलाकार फाटे दिसतात अशा दीर्घिकांना '''सर्पिलाकार दीर्घिका''' (इंग्रजी: ''Spiral Galaxy - स्पायरल गॅलॅक्सी'') म्हणतात. या दीर्घिका [[एडविन हबल|एडविन हबलने]] [[इ.स. १९३६]] साली त्याच्या ''द रेल्म ऑफ द नेब्यूला'' या कामामध्ये वर्णन केलेल्या दीर्घिकांच्या संरचनेवर आधारित तीन मुख्य गटांपैकी एक गट आहेत.<ref name=Hubble-1936>{{स्रोत पुस्तक |आडनाव=हबल |पहिलेनाव=एडविन|title=द रेल्म ऑफ द नेब्यूला |वर्ष=१९३६ |प्रकाशक=येल युनिव्हर्सिटी प्रेस|आयएसबीएन=९७८०३०००२५००२|दुवा=https://books.google.com/books?id=kgiXdDGLpFUC|भाषा=इंग्लिश|पृष्ठे =१२४-१५१}}</ref> सर्पिलाकार दीर्घिकांना त्यांचे नाव त्यांच्या केंद्रापासून सुरू होऊन दीर्घिकेच्या तबकडीमध्ये विस्तारणाऱ्या सर्पिल आकाराच्या फाट्यांमुळे पडले. या फाट्यांमध्ये नवीन ताऱ्यांची उत्पत्ती होत असते आणि ते त्यांच्यातील तेजस्वी ओबी ताऱ्यांमुळे भोवतालच्या तबकडीपेक्षा जास्त प्रकाशमान दिसतात. [[चित्र:Hubble2005-01-barred-spiral-galaxy-NGC1300.jpg|200px|इवलेसे|डावे|एनजीसी १३०० (NGC1300) या ६.१ कोटी प्रकाशवर्ष अंतरावरील भुजायुक्त सर्पिलाकार दीर्घिकेचे हबल दुर्बिणीने घेतलेले छायाचित्र]] अंदाजे दोन तृतीयांश सर्पिलाकार दीर्घिकांमध्ये मधल्या केंद्रापासून दोन सरळ भुजा<ref group="श">भुजा ({{lang-en| Bar}} - बार)</ref> फुटून त्यांच्यापासून सर्पिल फाटे फुटलेले दिसतात.<ref name="mihalas1968">{{पुस्तक स्रोत| लेखक=डी. मिहालास | वर्ष=१९६८ | title=गॅलॅक्टीक ॲस्ट्रॉनॉमी | प्रकाशक=डब्ल्यू. एच. फ्रिमॅन | आयएसबीएन=९७८-०-७१६७-०३२६-६|भाषा=इंग्लिश}}</ref> भुजायुक्त सर्पिलाकार दीर्घिकांचे<ref group="श">भुजायुक्त सर्पिलाकार दीर्घिका ({{lang-en| Barred Spiral Galaxy}} - बार्ड स्पायरल गॅलॅक्सी)</ref> प्रमाण साध्या सर्पिलाकार दीर्घिकांच्या तुलनेत बदलत गेले आहे. सुमारे ८ अब्ज वर्षांपूर्वी ते १०% होते, २.५ अब्ज वर्षांपूर्वी ते २५% झाले व आता ते सुमारे दोन तृतीयांश (६६%) आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा= http://www.sciencedaily.com/releases/2014/01/140116085103.htm |title= हबल अँड गॅलॅक्सी झू फाइंड बार्स अँड बेबी गॅलॅक्सीज डोन्ट मिक्स |दिनांक= १६ जानेवारी २०१४ |प्रकाशक= ''सायन्स डेली''|भाषा=इंग्लिश}}</ref> अलिकडे (१९९० च्या दशकात) आपली स्वतःची [[आकाशगंगा]] दीर्घिका भुजायुक्त सर्पिलाकार दीर्घिका आहे असा शोध लागला आहे. पण आपण आपल्या दीर्घिकेच्या आतमध्ये असल्यामुळे तिची भुजा आपल्याला दिसणे अवघड आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.sciamdigital.com/index.cfm?fa=Products.ViewIssuePreview&ARTICLEID_CHAR=3BC08F0C-2B35-221B-67A9F2AE04AFC79A|title= रिपल्स इन अ गॅलॅक्टिक पाँड|प्रकाशक=''सायंटिफिक अमेरिकन''|दिनांक= ऑक्टोबर २००५|भाषा=इंग्लिश}}</ref> याचा सर्वात ठोस पुरावा अलिकडे [[स्पिट्झर अवकाश दुर्बिण|स्पिट्झर अवकाश दुर्बिणीने]] केलेल्या आकाशगंगेच्या केंद्राजवळच्या ताऱ्यांच्या सर्वेक्षणातून मिळाला आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत |date=September 2005 | title=First GLIMPSE Results on the Stellar Structure of the Galaxy |arxiv=astro-ph/0508325 |bibcode = 2005ApJ...630L.149B | journal=The Astrophysical Journal Letters |volume=630 | issue=2 | pages=L149–L152 | doi=10.1086/491785 |author1=R. A. Benjamin |author2=E. Churchwell |author3=B. L. Babler |author4=R. Indebetouw |author5=M. R. Meade |author6=B. A. Whitney |author7=C. Watson |author8=M. G. Wolfire |author9=M. J. Wolff |author10=R. Ignace |author11=T. M. Bania |author12=S. Bracker |author13=D. P. Clemens |author14=L. Chomiuk |author15=M. Cohen |author16=J. M. Dickey |author17=J. M. Jackson |author18=H. A. Kobulnicky |author19=E. P. Mercer |author20=J. S. Mathis |author21=S. R. Stolovy |author22=B. Uzpen |language=इंग्रजी}}</ref> जवळच्या विश्वातील ६०% दीर्घिका या सर्पिलाकर आणि [[आकारहीन दीर्घिका]] आहेत.<ref>{{जर्नल स्रोत |author=Loveday, J. |date=February 1996 |title=The APM Bright Galaxy Catalogue |url=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1996-02-15_278_4/page/1025 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=278 |issue=4 |pages=1025–1048 |bibcode=1996MNRAS.278.1025L|arxiv = astro-ph/9603040 |doi=10.1093/mnras/278.4.1025 |language=इंग्रजी}}</ref> == पारिभाषिक शब्दसूची == {{संदर्भयादी|group="श"}} == संदर्भ == [[वर्ग:खगोलशास्त्र]] [[वर्ग:दीर्घिका]] 4r85j7334pwp30ny6onduewg8nj4x7n 0 189538 2705114 2434683 2026-08-24T06:31:38Z ~2026-46135-18 186622 /* पुरस्कार प्राप्त व्यक्ती */ 2705114 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | name = मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार | current_awards = | image = File:Bhimabai Ramji Sakpal (Ambedkar).jpg | imagesize = | caption = [[भीमाबाई आंबेडकर]] | description = साहित्य, कला व परिवर्तनाची चळवळीसह विविध क्षेत्रात योगदान | presenter = संबोधी प्रतिष्ठान, सातारा | country = भारत | venue = [[सातारा]] | year = इ.स. १९९८ | year2 = इ.स. २०१९ | holder = [[शिल्पा कांबळे]] | website = }} '''मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार''' [[सातारा|साताऱ्याच्या]] संबोधी प्रतिष्ठानातर्फे साहित्य, कला व परिवर्तनाची चळवळीसह विविध क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान देणाऱ्या महिलांना देण्यात येतो.<ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/lokmanthan-epaper-lokmanth/pra+aashalata+kambale+yanna+bhimabai+aambedakar+puraskar-newsid-76027640?listname=topicsList&index=0&topicIndex=0&mode=pwa|title=Dailyhunt|संकेतस्थळ=m.dailyhunt.in|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2018-10-29}}</ref> हा पुरस्कार भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या मातोश्री [[भीमाबाई आंबेडकर]] यांच्या स्मरणार्थ [[इ.स. १९९८]] पासून दरवर्षी [[डिसेंबर ६|६ डिसेंबर]] या [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या [[महापरिनिर्वाण दिन|महापरिनिर्वाण दिनी]] प्रदान केला जातो. ५,००० रुपये रोख व स्मृतिचिन्ह असे या पुरस्काराचे स्वरूप आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://satara.news/bhimabai-ambedkar-purskar-news/|title=कॉम्रेड मुक्ता मनोहर यांना भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार - Welcome to AtoZSataraNews covering entire Satara District News|last=Shiralkar|first=Prashant|date=2016-11-17|work=Welcome to AtoZSataraNews covering entire Satara District News|access-date=2018-03-21|language=en-US|archive-date=2018-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114012322/http://satara.news/bhimabai-ambedkar-purskar-news/|url-status=dead}}</ref> == पुरस्कार प्राप्त व्यक्ती == {| class="wikitable" |+ पुरस्कार विजेत्या महिला खालीलप्रमाणे आहेत.<ref name="auto"/> |- ! वर्ष !! व्यक्ती !! संदर्भ |- | १९९८ || [[ज्योती लांजेवार]] || <ref>{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/vruthanta-news/veteran-writer-poet-dr-jyoti-lanjewar-passes-away-253240/|title=ज्येष्ठ साहित्यिक, कवयित्री डॉ. ज्योती लांजेवार यांचे निधन|date=9 नोव्हें, 2013}}</ref> |- | १९९९ || [[पुष्पा भावे]] || <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://tarunbharat.com/dailynews/863083|title=प्रख्यात विचारवंत पुष्पा भावे यांचे निधन|website=तरुण भारत|language=en-US|access-date=2020-12-02|archive-date=2020-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20201015042620/https://tarunbharat.com/dailynews/863083|url-status=dead}}</ref> |- | २००० || [[रझिया पटेल]]|| |- | २००१ || [[बेबी कांबळे]] || |- | २००२ || [[यमुनाबाई वाईकर]] || <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra/lavani-samradni-yamunabai-waikar-passes-away-116584|title=लावणीसम्राज्ञी पद्मश्री यमुनाबाई वाईकर यांचे वाईत निधन|संकेतस्थळ=www.esakal.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2018-10-29}}</ref> |- | २००३ || [[प्रज्ञा दया पवार]]|| |- | २००४ || [[ऊर्मिला पवार]] || |- | २००५ || [[सिसिलिया कार्व्हालो]] || |- | २००६ || [[इंदिरा आठवले]] || |- | २००७ || [[तीस्ता सेटलवाड]] || |- | २००८ || [[हिरा बनसोडे]] || <ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/articleshow/3715198.cms|title=हिरा बनसोडे यांना आंबेडकर पुरस्कार|website=Maharashtra Times}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | २००९ || [[प्रतिमा जोशी]] || |- | २०१० || [[उल्का महाजन]] || |- | २०११ || [[सुशीला मूल-जाधव]] || |- | २०१२ || [[गेल ऑमव्हेट]]|| <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/vruthanta-news/bhimabai-ambedkar-award-announced-to-dr-gail-omvedt-15989/|title=डॉ. गेल ऑम्वेट यांना भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार|date=2012-11-27|work=Loksatta|access-date=2018-10-29|language=mr-IN}}</ref> |- | २०१३ || [[मेधा पाटकर]] || |- | २०१४ || संध्या नरे-पवार || |- | २०१५ || [[मुक्ता दाभोलकर]] || |- | २०१६ || [[मुक्ता मनोहर]] || <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://m.maharashtratimes.com/maharashtra/kolhapur-western-maharashtra-news/satara/mukta-manohar-awarded-bhamabhai-award-in-satara/articleshow/55842121.cms|title=डॉ. आंबेडकर विश्वरत्नडॉ. श्रीपाल सबनीस यांचे प्रतिपादनमातोश्री भीमाबाई पुरस्कार मुक्ता मनोहर यांना प्रदान-Maharashtra Times|work=Maharashtra Times|access-date=2018-10-29|language=hi-mh}}</ref> |- | २०१७ || [[आशालता कांबळे]] || |- | २०१८ || [[निशा शिवूरकर]] || <ref>{{Cite web|url=http://prahaar.in/adv-nisha-shivarakar-will-receive-the-21st-bhimabai-ambedkar-award/|title=ॲड निशा शिवूरकर यांना २१वा भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार &#124;|access-date=2020-02-23|archive-date=2020-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223092602/http://prahaar.in/adv-nisha-shivarakar-will-receive-the-21st-bhimabai-ambedkar-award/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/nisha-shivurkar/articleshow/67497853.cms|title=निशा शिवूरकर|date=12 जाने, 2019|website=Maharashtra Times|access-date=2020-02-23|archive-date=2020-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223094740/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/nisha-shivurkar/articleshow/67497853.cms|url-status=dead}}</ref> |- | २०१९ || [[शिल्पा कांबळे]] || <ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/kolhapur-western-maharashtra-news/satara/shilpa-kamble-announces-bhimabai-award/articleshow/71881043.cms|title=‘भीमाबाई’ पुरस्कार शिल्पा कांबळेंना जाहीर|date=3 नोव्हें, 2019|website=Maharashtra Times|access-date=2020-02-23|archive-date=2020-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223093124/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/kolhapur-western-maharashtra-news/satara/shilpa-kamble-announces-bhimabai-award/articleshow/71881043.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ambedkaree.com/11/05/shilpakambleawaded/news/|title=‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर गौरवगाथा’ च्या पटकथाकार शिल्पा कांबळेना भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार जाहीर|date=5 नोव्हें, 2019|access-date=2020-02-23|archive-date=2020-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223092331/https://ambedkaree.com/11/05/shilpakambleawaded/news/|url-status=dead}}</ref> |} == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील पुरस्कार व पारितोषिके]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[वर्ग:मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार| ]] apvhbb96bvi99129q78h0j8r8wvvu3w 2705117 2705114 2026-08-24T06:34:20Z ~2026-46135-18 186622 /* हे सुद्धा पहा */ 2705117 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | name = मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार | current_awards = | image = File:Bhimabai Ramji Sakpal (Ambedkar).jpg | imagesize = | caption = [[भीमाबाई आंबेडकर]] | description = साहित्य, कला व परिवर्तनाची चळवळीसह विविध क्षेत्रात योगदान | presenter = संबोधी प्रतिष्ठान, सातारा | country = भारत | venue = [[सातारा]] | year = इ.स. १९९८ | year2 = इ.स. २०१९ | holder = [[शिल्पा कांबळे]] | website = }} '''मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार''' [[सातारा|साताऱ्याच्या]] संबोधी प्रतिष्ठानातर्फे साहित्य, कला व परिवर्तनाची चळवळीसह विविध क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान देणाऱ्या महिलांना देण्यात येतो.<ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/lokmanthan-epaper-lokmanth/pra+aashalata+kambale+yanna+bhimabai+aambedakar+puraskar-newsid-76027640?listname=topicsList&index=0&topicIndex=0&mode=pwa|title=Dailyhunt|संकेतस्थळ=m.dailyhunt.in|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2018-10-29}}</ref> हा पुरस्कार भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या मातोश्री [[भीमाबाई आंबेडकर]] यांच्या स्मरणार्थ [[इ.स. १९९८]] पासून दरवर्षी [[डिसेंबर ६|६ डिसेंबर]] या [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या [[महापरिनिर्वाण दिन|महापरिनिर्वाण दिनी]] प्रदान केला जातो. ५,००० रुपये रोख व स्मृतिचिन्ह असे या पुरस्काराचे स्वरूप आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://satara.news/bhimabai-ambedkar-purskar-news/|title=कॉम्रेड मुक्ता मनोहर यांना भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार - Welcome to AtoZSataraNews covering entire Satara District News|last=Shiralkar|first=Prashant|date=2016-11-17|work=Welcome to AtoZSataraNews covering entire Satara District News|access-date=2018-03-21|language=en-US|archive-date=2018-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114012322/http://satara.news/bhimabai-ambedkar-purskar-news/|url-status=dead}}</ref> == पुरस्कार प्राप्त व्यक्ती == {| class="wikitable" |+ पुरस्कार विजेत्या महिला खालीलप्रमाणे आहेत.<ref name="auto"/> |- ! वर्ष !! व्यक्ती !! संदर्भ |- | १९९८ || [[ज्योती लांजेवार]] || <ref>{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/vruthanta-news/veteran-writer-poet-dr-jyoti-lanjewar-passes-away-253240/|title=ज्येष्ठ साहित्यिक, कवयित्री डॉ. ज्योती लांजेवार यांचे निधन|date=9 नोव्हें, 2013}}</ref> |- | १९९९ || [[पुष्पा भावे]] || <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://tarunbharat.com/dailynews/863083|title=प्रख्यात विचारवंत पुष्पा भावे यांचे निधन|website=तरुण भारत|language=en-US|access-date=2020-12-02|archive-date=2020-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20201015042620/https://tarunbharat.com/dailynews/863083|url-status=dead}}</ref> |- | २००० || [[रझिया पटेल]]|| |- | २००१ || [[बेबी कांबळे]] || |- | २००२ || [[यमुनाबाई वाईकर]] || <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra/lavani-samradni-yamunabai-waikar-passes-away-116584|title=लावणीसम्राज्ञी पद्मश्री यमुनाबाई वाईकर यांचे वाईत निधन|संकेतस्थळ=www.esakal.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2018-10-29}}</ref> |- | २००३ || [[प्रज्ञा दया पवार]]|| |- | २००४ || [[ऊर्मिला पवार]] || |- | २००५ || [[सिसिलिया कार्व्हालो]] || |- | २००६ || [[इंदिरा आठवले]] || |- | २००७ || [[तीस्ता सेटलवाड]] || |- | २००८ || [[हिरा बनसोडे]] || <ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/articleshow/3715198.cms|title=हिरा बनसोडे यांना आंबेडकर पुरस्कार|website=Maharashtra Times}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | २००९ || [[प्रतिमा जोशी]] || |- | २०१० || [[उल्का महाजन]] || |- | २०११ || [[सुशीला मूल-जाधव]] || |- | २०१२ || [[गेल ऑमव्हेट]]|| <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/vruthanta-news/bhimabai-ambedkar-award-announced-to-dr-gail-omvedt-15989/|title=डॉ. गेल ऑम्वेट यांना भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार|date=2012-11-27|work=Loksatta|access-date=2018-10-29|language=mr-IN}}</ref> |- | २०१३ || [[मेधा पाटकर]] || |- | २०१४ || संध्या नरे-पवार || |- | २०१५ || [[मुक्ता दाभोलकर]] || |- | २०१६ || [[मुक्ता मनोहर]] || <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://m.maharashtratimes.com/maharashtra/kolhapur-western-maharashtra-news/satara/mukta-manohar-awarded-bhamabhai-award-in-satara/articleshow/55842121.cms|title=डॉ. आंबेडकर विश्वरत्नडॉ. श्रीपाल सबनीस यांचे प्रतिपादनमातोश्री भीमाबाई पुरस्कार मुक्ता मनोहर यांना प्रदान-Maharashtra Times|work=Maharashtra Times|access-date=2018-10-29|language=hi-mh}}</ref> |- | २०१७ || [[आशालता कांबळे]] || |- | २०१८ || [[निशा शिवूरकर]] || <ref>{{Cite web|url=http://prahaar.in/adv-nisha-shivarakar-will-receive-the-21st-bhimabai-ambedkar-award/|title=ॲड निशा शिवूरकर यांना २१वा भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार &#124;|access-date=2020-02-23|archive-date=2020-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223092602/http://prahaar.in/adv-nisha-shivarakar-will-receive-the-21st-bhimabai-ambedkar-award/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/nisha-shivurkar/articleshow/67497853.cms|title=निशा शिवूरकर|date=12 जाने, 2019|website=Maharashtra Times|access-date=2020-02-23|archive-date=2020-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223094740/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/nisha-shivurkar/articleshow/67497853.cms|url-status=dead}}</ref> |- | २०१९ || [[शिल्पा कांबळे]] || <ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/kolhapur-western-maharashtra-news/satara/shilpa-kamble-announces-bhimabai-award/articleshow/71881043.cms|title=‘भीमाबाई’ पुरस्कार शिल्पा कांबळेंना जाहीर|date=3 नोव्हें, 2019|website=Maharashtra Times|access-date=2020-02-23|archive-date=2020-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223093124/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/kolhapur-western-maharashtra-news/satara/shilpa-kamble-announces-bhimabai-award/articleshow/71881043.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ambedkaree.com/11/05/shilpakambleawaded/news/|title=‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर गौरवगाथा’ च्या पटकथाकार शिल्पा कांबळेना भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार जाहीर|date=5 नोव्हें, 2019|access-date=2020-02-23|archive-date=2020-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223092331/https://ambedkaree.com/11/05/shilpakambleawaded/news/|url-status=dead}}</ref> |} == हे सुद्धा पहा == * [[बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[विकिपीडिया:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील पुरस्कार व पारितोषिके]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[वर्ग:मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार| ]] hwrkqwcq3ysqenw9hing1xrx9lk9lg4 0 191436 2704852 2702067 2026-08-23T19:43:59Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704852 wikitext text/x-wiki {{Infobox Constellation | name = भुजंगधारी | image = Ophiuchus IAU.svg | abbreviation = Oph | genitive = Ophiuchi | pronounce = {{IPAc-en|ɒ|f|i|ˈ|juː|k|ə|s}} ''Ophiúchus,'' genitive {{IPAc-en|ɒ|f|i|ˈ|juː|k|aɪ}} | symbolism = साप धारण केलेला | RA = १७ | dec= −८ | family = [[Hercules Family|Hercules]] | quadrant = SQ3 | areatotal = ९४८ | arearank = ११वा | numbermainstars = १० | numberbfstars = ६२ | numberstarsplanets = १५ | numberbrightstars = ५ | numbernearbystars = ११ | brighteststarname = [[आल्फा ओफयुची|α Oph]] (रसलहेग) | starmagnitude = २.०८ | neareststarname = [[बर्नार्डचा तारा]] | stardistancely = ५.९८ | stardistancepc = १.८३ | numbermessierobjects = ७ | meteorshowers = [[ओफयुकिड्स]]<br />[[मे ओफयुकिड्स]]<br />दक्षिण मे ओफयुकिड्स<br />[[थीटा ओफयुकिड्स]] | bordering = [[शौरी]]<br />[[भुजंग]]<br />[[तूळ (तारकासमूह)|तूळ]]<br />[[वृश्चिक (तारकासमूह)|वृश्चिक]]<br />[[धनू (तारकासमूह)|धनू]]<br />[[गरूड (तारकासमूह)|गरूड]] | latmax = ८० | latmin = ८० | month = जुलै }} '''भुजंगधारी''' खगोलीय विषुववृत्तावरील एक मोठा परंतु अंधुक [[तारकासमूह]] आहे. [[टॉलेमी]] यांच्या ४८ तारकासमूहांपैकी हा एक आहे. याला इंग्रजीमध्ये Ophiuchus (ऑफियुकस) म्हणतात. हे मुळ ग्रीक नाव असून त्याचा अर्थ [[साप]] (भुजंग) धारण केलेला असा होतो. याला एक माणूस साप धरत आहे असे दर्शवले जाते ज्यामध्ये साप [[भुजंग]] या तारकासमूहाने दर्शवला जातो. == स्थान == भुजंगधारी तारकासमूह हा मुख्यत्वे खगोलीय विषुववृत्ताच्या दक्षिणेस [[शौरी]] व [[तूळ (तारकासमूह)|तूळ]] यांच्या दरम्यान असून दक्षिणेकडे हा [[वृश्चिक (तारकासमूह)|वृश्चिक]] व [[धनु (तारकासमूह)|धनू]] यांच्या दरम्यान [[क्रांतिवृत्त|क्रांतिवृत्तापर्यंत]] पसरलेला आहे. याचा काही भाग आकाशगंगेच्या पट्‍ट्यापर्यंत गेलेला असून त्या भागात [[तेजोमेघ]] आणि [[गोलाकार तारकागुच्छ|तारकागुच्छ]] दिसतात. उत्तर गोलार्धातील उन्हाळ्यात हा नीट दिसतो. भुजंगधारीचे खगोलावरील क्षेत्रफळ ९४८ वर्ग डिग्री असून हा अकरावा सर्वात मोठा तारकासमूह आहे. हा [[डेक्लिनेशन|क्रांति]] १२° ते दक्षिणेला -३०° पर्यंत पसरला आहे. == वैशिष्ट्ये == [[चित्र:OphiuchusCC.jpg|डावे|इवलेसे|299x299अंश|उघड्या डोळ्यांनी दिसणारा भुजंगधारी तारकासमूह.<ref>[http://www.allthesky.com/constellations/ophiuchus.html Allthesky.com]</ref>]] [[चित्र:Kepler_Drawing_of_SN_1604.png|डावे|इवलेसे|304x304अंश|भुजंगधारीच्या पायाजवळील अतिनवताऱ्याचे स्थान दर्शवणारे [[योहानेस केप्लर]]<nowiki/>चे चित्र.]] === तारे === आल्फा ओफयुची हा २.०७ [[आभासी दृश्यप्रत|दृश्यप्रतीचा]] तारा आणि ईटा ओफयुची हा २.४३ दृश्यप्रतीचा तारा हे भुजंगधारीमधील तेजस्वी तारे आहेत.<ref name="chartrand">{{स्रोत पुस्तक| लेखक = चार्ट्रंड III, मार्क आर.|वर्ष = १९८३| title = स्कायगाईड: अ फिल्ड गाईड फॉर ॲमॅच्युअर ॲस्ट्रॉनॉमर्स| आयएसबीएन = ०-३०७-१३६६७-१| भाषा = इंग्रजी| पृष्ठ = १७०}}</ref> बीटा ओफयुची आणि लॅम्ब्डा ओफयुची हे या तारकासमूहातील इतर तेजस्वी तारे आहेत.<ref name="chartrand"/> [[आरएस ओफयुची]] एक असा तारा आहे ज्याची दीप्ती (तेजस्वीपणा) अनियमित काळाने काही दिवसांमध्ये शंभर पटिंनी वाढते. त्यामुळे या ताऱ्याचा स्फोट होऊन तो १अ प्रकारचा [[अतिनवतारा]] बनण्याच्या मार्गावर आहे आहे असे मानले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5204676.stm| title=स्टार 'सून टु बिकम सुपरनोव्हा'|प्रकाशक = [[बीबीसी न्यूज]] | भाषा = इंग्रजी| दिनांक = २३ जुलै, २००६| आडनाव = पीज | पहिलेनाव = रोलॅंड}}</ref> [[बर्नार्डचा तारा]] हा पृथ्वीपासून दुसरा सर्वात जवळचा तारा आहे. हा तारा या भुजंगधारी तारकासमूहामध्ये आहे. [[बर्नाडचा तारा]] पृथ्वीपासून ६ प्रकाशवर्ष अंतरावर आहे. हा बीटा ताऱ्याच्या डावीकडे आणि V आकाराच्या ताऱ्यांच्या समूहाच्या उत्तरेला आहे. [[एसएन १६०४]] हा अतिनवतारा थीटा ओफयुची जवळ ९ ऑक्टोबर १६०४ साली पहिल्यांदा पाहिला गेला होता. [[योहानेस केप्लर]] यांनी त्याला पहिल्यांदा १६ ऑक्टोबर रोजी पाहिले आणि त्याचा अतिशय सखोल अभ्यास केला होता. त्यामुळे त्याला केल्परचा अतिनवतारा असे नाव पडले. भुजंगधारीमधील [[जीजे १२१४]] या ताऱ्याची तेजस्विता दर १.५ दिवसांनी वारंवार कमी होते, असे २००९ मध्ये जाहीर करण्यात आले. असे तजस्विता कमी होणे हे लहान ग्रहाच्या संक्रमणाशी सुसंगत आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last1=Charbonneau|first=David|display-authors=etal <!-- Zachory K. Berta, Jonathan Irwin, Christopher J. Burke, Philip Nutzman, Lars A. Buchhave, Christophe Lovis, Xavier Bonfils, David W. Latham, Stéphane Udry, Ruth A. Murray-Clay, Matthew J. Holman, Emilio E. Falco, Joshua N. Winn, Didier Queloz, Francesco Pepe, Michel Mayor, Xavier Delfosse, Thierry Forveille -->|title=A super-Earth transiting a nearby low-mass star|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-12-17_462_7275/page/891|journal=Nature|volume=462|pages=891–894|doi=10.1038/nature08679|pmid=20016595|date=December 2009|arxiv=0912.3229|bibcode=2009Natur.462..891C|language=इंग्रजी}}</ref> === दूर अंतराळातील वस्तू === भुजंगधारीमध्ये [[आयसी ४६६५]], [[एनजीसी ६६३३]], [[एम९]], [[एम१०]], [[एम१२]], [[एम१४]], [[एम१९]], [[एम६२]] आणि [[एम१०७]] यांसारखे अनेक [[तारकागुच्छ]] आणि [[आयसी ४६०३-४६०४]] यासारखे [[तेजोमेघ]] आहेत. [[एम१०]] हा एक जवळचा [[गोलाकार तारकागुच्छ]] आहे. तो पृथ्वीपासून २०,००० प्रकाशवर्ष अंतरावर आहे. त्याची दृश्यप्रत ६.६ आहे.{{Sfn|लेव्ही|२००५|pp=१५३-१५४}} [[चित्र:Rho_Ophiuchi.jpg|उजवे|इवलेसे|[[ऱ्हो ओफयुची]] या [[रेण्वीय ढग|रेण्वीय ढगाचे]] अवरक्त किरणातील छायाचित्र. [[नासा]]]] [[एनजीसी ६२४०]] ही एक असामान्य दीर्घिका या तारकासमूहामध्ये आहे. दोन दीर्घिकांच्या विलीनीकरणातून ही दीर्घिका तयार झाली आहे. ४० कोटी प्रकाशवर्ष अंतरावरील फुलपाखराच्या आकारातील या दीर्घिकेमध्ये एकमेकांपासून ३००० प्रकाशवर्ष अंतरावर दोन [[कृष्णविवर|कृष्णविवरे]] आहेत. दोन कृष्णविवरांच्या अस्तित्वावर [[चंद्रा क्ष-किरण दुर्बीण|चंद्रा क्ष-किरण दुर्बिणीतून]] मिळालेल्या वर्णपटाच्या आधारे शिक्कमोर्तब झाले. ही कृष्णविवरे आणखी एक अब्ज वर्षांनी एकमेकांत विलीन होतील असा अंदाज आहे. या दीर्घिकेमध्ये ताऱ्यांच्या निर्मितीचा दरदेखील असामान्य रीत्या जास्त आहे. याचे संभाव्य कारण टक्करीनंतर निर्माण झालेली उष्णता आहे.<ref name="objects">{{स्रोत पुस्तक|title=३०० ॲस्ट्रॉनॉमिकल ऑब्जेक्ट्स: अ व्हिजुअल रेफरन्स टु द युनिव्हर्स| लेखक = जेमी विल्किन्स; रॉबर्ट डुन |प्रकाशक=फायफ्लाय बुक्स|वर्ष=२००६|location=Buffalo, New York|आयएसबीएन=९७८-१-५५४०७-१७५-३}}</ref> [[बर्नार्ड ६८]] हा पृथ्वीपासून ४१० प्रकाशवर्ष अंतरावरील एक [[कृष्ण तेजोमेघ]] आहे. ०.४ प्रकाशवर्ष व्यास असूनसुद्धा याचे वस्तुमान फक्त सूर्याच्या दुप्पट आहे. त्यामुळे हा अतिशय विरळ आणि थंड तेजोमेघ आहे (तापमान: १६ [[केल्व्हिन]]). सध्या जरी हा तेजोमेघ स्थिर असला, तरी कालांतराने यामध्ये नवीन ताऱ्यांची निर्मिती सुरू होईल. बर्नार्ड ६८ चे एक असामान्य वैशिष्ट्य म्हणजे त्याच्यातील कंपने ज्यांचा आवर्तीकाळ २,५०,००० वर्ष आहे. खगोलशास्त्रज्ञ असा तर्क लावतात की ही गोष्ट एका अतिनवताऱ्यामुळे निर्माण झालेल्या आघात लहरींमुळे होत आहे.<ref name="objects"/> == भुजंगधारी आणि राशिचक्र == भुजंगधारी हा [[क्रांतिवृत्त|क्रांतिवृत्तावरून]] जाणाऱ्या १३ तारकासमूहांपैकी एक आहे.<ref>Shapiro, Lee T.; [http://spaceplace.nasa.gov/starfinder3/ "Constellations in the zodiac"], in ''The Space Place'' (NASA, last updated 22 July 2011)</ref> त्यामुळे याला तेरावी रास असेही म्हणले जाते. त्यामुळे रास व [[तारकासमूह]] यामध्ये गोंधळ होतो. राशिचक्रातील ''राशी'' या क्रांतिवृत्ताचे बारा समान भाग आहेत ज्यामुळे प्रत्येक रास खगोलीय रेखावृत्तावर ३०° भाग व्यापते. हे अंतर अंदाजे सूर्याने एका महिन्यामध्ये कापलेल्या अंतराएवढे आहे. सर्व ''तारकासमूह'' आकारमानाने एकसारखे नाहीत आणि त्यांचे आकाश व्यापणे हे ताऱ्यांच्या स्थानांवर अवलंबून आहे. तारकासमूहांचा आणि राशिचक्रातील राशींचा फारसा संबंध नाही आणि या दोन गोष्टी सामान्यत: एकमेकांशी जुळत नाहीत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == स्रोत == * {{स्रोत पुस्तक|first=David H.|last=Levy|title=Deep Sky Objects|url=https://archive.org/details/deepskyobjects00davi|publisher=Prometheus Books|date=2005|isbn=1-59102-361-0|ref=harv}}<cite class="citation book" id="CITEREFLevy2005" >''Deep Sky Objects''. Prometheus Books. </cite><cite class="citation book" id="CITEREFLevy2005" >[[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;1-59102-361-0.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AOphiuchus&rft.aufirst=David+H.&rft.aulast=Levy&rft.btitle=Deep+Sky+Objects&rft.date=2005&rft.genre=book&rft.isbn=1-59102-361-0&rft.pub=Prometheus+Books&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" >&nbsp;</span> * Ridpath, Ian; and Tirion, Wil; (2007) ''Stars and Planets Guide'', Collins, London, [[:en:Special:BookSources/9780007251209|ISBN 978-0-00-725120-9]], Princeton University Press, Princetonm, [[:en:Special:BookSources/9780691135564|ISBN 978-0-691-13556-4]] * Zic, Klaudio; (2011) ''True Zodiac: True Ascendant'', NOOK Book, [[:en:Special:BookSources/1257550268|ISBN 1257550268]] {{तारकासमूहांची यादी}} r8wdoxcery8ny6lyfvylbpwozkrge6f 0 191807 2705122 2528150 2026-08-24T06:38:18Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705122 wikitext text/x-wiki {{Infobox Airport | name = रॉनल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ | nativename = | nativename-a = | nativename-r = | image = DCA FROM N901AN FLIGHT MIA-DCA (7186812447).jpg | IATA = DCA | ICAO = KDCA <center>{{Location map|व्हर्जिनिया|width=250|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=DCA|position=bottom |lat_deg=38|lat_min=51|lat_sec=8|lat_dir=N |lon_deg=77|lon_min=2|lon_sec=16|lon_dir=W }}<small>विमानतळाचे व्हर्जिनियामधील स्थान</small></center> | type = सार्वजनिक | owner = [[मेट्रोपॉलिटन वॉशिंग्टन एरपोर्ट्स ऑथोरिटी]] | operator = | city-served = [[वॉशिंग्टन डी.सी.]] महानगर | location = [[आर्लिंग्टन काउंटी]], [[व्हर्जिनिया]] | hub = [[अमेरिकन एरलाइन्स]] | elevation-f = १५ | elevation-m = ५ | coordinates = {{coord|38|51|8|N|77|2|16|W|type:airport|display=inline}} | website = | r1-number = 1/19 | r1-length-f = 7169 | r1-length-m = <!--2094--> | r1-surface = डांबरी | r2-number = 4/22 | r2-length-f = 4911 | r2-length-m = <!--1497--> | r2-surface = डांबरी | r3-number = 15/33 | r3-length-f = 5204 | r3-length-m = <!--1,586--> | r3-surface = डांबरी | footnotes = }} '''रॉनल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ''' ({{lang-en|Ronald Reagan Washington National Airport}}; IATA: DCA) हा [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] [[व्हर्जिनिया]] राज्यामधील एक [[विमानतळ]] आहे. हा विमानतळ [[वॉशिंग्टन, डी.सी.]] शहराच्या ३ मैल दक्षिणेस स्थित असून ह्या शहराला विमानसेवा पुरवणाऱ्या दोन प्रमुख विमानतळांपैकी तो एक आहे (दुसरा विमानतळ: [[वॉशिंग्टन डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]) आहे. १९४१ साली वॉशिंग्टन नॅशनल विमानतळ ह्या नावाने उघडण्यात आलेल्या ह्या विमानतळाला १९८८ साली अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष [[रॉनल्ड रेगन]] ह्यांचे नाव देण्यात आले. == विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने == === प्रवासी सेवा === {{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी |३स्तंभमथळा = टर्मिनल <!-- --> | {{nowrap|[[एर कॅनडा एक्सप्रेस]]}} | [[माँत्रियाल–पियेर एलियट त्रूदो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|माँत्रआल-त्रुदू]], [[ऑटावा मॅकडॉनल्ड-कार्टिये आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑटावा]], [[टोराँटो पीयर्सन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टाराँटो-पीयर्सन]]| <ref name="AirCanadaRoutes">{{cite web|title=Flight Schedules|url=https://beta.aircanada.com/us/en/aco/home/book/routes-and-partners/flight-schedules.html?acid=beta%7Credirect%7Caircanada.com%7CNoBar|access-date=January 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190925064718/https://www.aircanada.com/us/en/aco/home/book/routes-and-partners/flight-schedules.html?acid=beta%7Credirect%7Caircanada.com%7CNoBar|archive-date=September 25, 2019|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[अलास्का एरलाइन्स]] | [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]], [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओ)]], [[सान फ्रांसिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान फ्रांसिस्को]], [[सिॲटल-टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिॲटल-टॅकोमा]] | <ref name="AlaskaRoutes">{{cite web|title=Flight Timetable|url=https://www.alaskaair.com/content/travel-info/timetables.aspx|access-date=January 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202123138/https://www.alaskaair.com/content/travel-info/timetables.aspx|archive-date=February 2, 2017|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[अमेरिकन एरलाइन्स]] | [[हार्ट्सफील्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[शार्लट डग्लस अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[डॅलस-फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस-फोर्ट वर्थ]], [[नैऋत्य फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]], [[मॅककॅरन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास व्हेगस]], [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क–लाग्वार्डिया]], [[ओरलँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओरलँडो]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स-स्काय हार्बर]], [[रॅली-ड्युरॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅली-ड्युरॅम]], [[टॅम्पा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टॅम्पा]]<br />'''मोसमी:''' [[पिट्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिट्सबर्ग]], [[पाम बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वेस्ट पाम बीच]] | <ref name="AmericanRoutes">{{cite web|title=Flight schedules and notifications|url=https://www.aa.com/travelInformation/flights/schedule|access-date=January 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202010611/https://www.aa.com/travelInformation/flights/schedule|archive-date=February 2, 2017|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[अमेरिकन ईगल]] | [[एक्रन-कँटन विमानतळ|एक्रन-कँटन]], [[आल्बनी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|आल्बनी]], [[ॲशव्हिल प्रादेशिक विमानतळ|ॲशव्हिल]], [[हार्ट्सफील्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[ऑगस्टा प्रादेशिक विमानतळ|ऑगस्टा (जॉ)]], [[बँगोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बँगोर]], [[बर्मिंगहॅम-शटल्सवर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बर्मिंगहॅम]], [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[बफेलो नायगारा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बफेलो]], [[बर्लिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बर्लिंग्टन (व्ह)]], [[चार्ल्सटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चार्ल्सटन (दकॅ)]], [[यीगर विमानतळ|चार्ल्सटन (वेव्ह)]], [[शार्लट डग्लस अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]], [[शॅटानूगा मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|शॅटानूगा]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[सिनसिनाटी-नॉर्दर्न केन्टकी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिनसिनाटी]], [[क्लीव्हलँड हॉपकिन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्लीव्हलँड]], [[कोलंबिया मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|कोलंबिया (दकॅ)]], [[जॉन ग्लेन कोलंबस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस–ग्लेन]], [[डेटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेटन]], [[दे मॉइन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दे मॉइन्स]], [[डीट्रॉइट वेन काउंटी मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डीट्रॉइट]], [[नॉर्थवेस्ट आर्कान्सा राष्ट्रीय विमानतळ|फेटव्हिल-बेंटनव्हिल]], [[जेराल्ड आर. फोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रँड रॅपिड्स]], [[पीडमाँट ट्रायाड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रीन्सबोरो]], [[ग्रीनव्हिल-स्पार्टनबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रीनव्हिल-स्पार्टनबर्ग]], [[ब्रॅडली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हार्टफर्ड]], [[इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इंडियानापोलिस]], [[जॅक्सन-मेडगर वायली एव्हर्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सन (मिसि)]], [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (फ्लो)]], [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]], [[मॅकघी टायसन विमानतळ|नॉक्सव्हिल]], [[कॅपिटल रीजन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लान्सिंग]], [[क्लिंटन राष्ट्रीय विमानतळ|लिटल रॉक]], [[लुईव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुईव्हिल]], [[मँचेस्टर-बॉस्टन प्रादेशिक विमानतळ|मँचेस्टर (न्यूहॅ)]], [[मेम्फिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेम्फिस]], [[मिनीयापोलिस-सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनीयापोलिस-सेंट पॉल]], [[माँटगोमरी प्रादेशिक विमानतळ|माँटगोमरी]], [[मर्टल बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मर्टल बीच]], [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]], [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लिअन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लिअन्स]], [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क-जेएफके]], [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क–लाग्वार्डिया]], [[नॉरफोक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॉरफोक]], [[विल रॉजर्स वर्ल्ड विमानतळ|ओक्लाहोमा सिटी]], [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीचे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पनामा सिटी (फ्लो)]], [[पेन्साकोला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पेन्साकोला]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[पिट्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिट्सबर्ग]], [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय जेटपोर्ट|पोर्टलँड (मे)]], [[टी.एफ. ग्रीन विमानतळ|प्रॉव्हिडन्स]], [[रॅली-ड्युरॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅली-ड्युरॅम]], [[बृहद् रॉचेस्टर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॉचेस्टर (न्यूयॉ)]], [[सारासोटा-ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]], [[सव्हाना-हिल्टन हेड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सव्हाना-हिल्टन हेड]], [[सेंट लुइस लँबर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुइस]], [[सिरॅक्यूझ हॅन्कॉक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिरॅक्यूझ]], [[टॅलाहासी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टॅलाहासी]], [[टोराँटो पीयर्सन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोराँटो पीयर्सन]], [[पाम बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वेस्ट पाम बीच]], [[विल्मिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|विल्मिंग्टन (उकॅ)]]<br />'''मोसमी:''' [[डेस्टिन-फोर्ट वॉल्टन बीच विमानतळ|डेस्टिन-फोर्ट वॉल्टन बीच]], [[हिल्टन हेड विमानतळ|हिल्टन हेड ]], [[की वेस्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|की वेस्ट]], [[मार्थाज व्हिनयार्ड विमानतळ|मार्थाज व्हिनयार्ड]], [[नान्टकेट मेमोरियल विमानतळ|नान्टकेट]], [[लिंडेन पिंडलिंग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नासाऊ]], [[ओरलँडो मेलबर्न आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओरलँडो-मेलबर्न]], [[चेरी कॅपिटल विमानतळ|ट्रॅव्हर्स सिटी]] | <ref name="AmericanRoutes"/> <!-- --> | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्ट्सफील्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[डीट्रॉइट वेन काउंटी मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डीट्रॉइट]], [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]], [[मिनीयापोलिस-सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनीयापोलिस-सेंट पॉल]], [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क-जेएफके]], [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]] | <ref name="DeltaRoutes">{{cite web|title=FLIGHT SCHEDULES|url=https://www.delta.com/flightinfo/viewFlightSchedulesSetup.action|access-date=January 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621123636/http://www.delta.com/flightinfo/viewFlightSchedulesSetup.action|archive-date=June 21, 2015|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[डेल्टा कनेक्शन]] | [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[सिनसिनाटी-नॉर्दर्न केन्टकी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिनसिनाटी]], [[डेन काउंटी प्रादेशिक विमानतळ|मॅडिसन]], [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क-जेएफके]], [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क-लाग्वार्डिया]], [[एपली विमानतळ|ओमाहा]], [[रॅली-ड्युरॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅली-ड्युरॅम]] | <ref name="DeltaRoutes"/> <!-- --> | [[फ्रंटियर एरलाइन्स]] | [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]] | <ref name="FrontierRoutes">{{cite web|title=Frontier|url=https://www.flyfrontier.com|access-date=January 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912053526/https://www.flyfrontier.com/|archive-date=September 12, 2017|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[जेटब्लू]] | [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[फोर्ट लॉडरडेल-हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]], [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]], [[लिंडेन पिंडलिंग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नासाऊ]], [[ओरलँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओरलँडो]], [[लुइस मुन्योझ मरिन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान हुआन]], [[पाम बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वेस्ट पाम बीच]]<br />'''मोसमी:''' [[मार्थाज व्हिनयार्ड विमानतळ|मार्थाज व्हिनयार्ड]], [[नान्टकेट मेमोरियल विमानतळ|नान्टकेट]] | <ref name="JetBlueRoutes">{{cite web|title=JetBlue Airlines Timetable|url=https://b6.innosked.com/(S(ke2am3wxgiegj0zs1pxotirq))/default.aspx|access-date=January 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20130713064749/http://b6.innosked.com/(S(52udsaj2thvywnmtihsndo55))/default.aspx|archive-date=July 13, 2013|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]] | [[हार्ट्सफील्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[ऑस्टिन-बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]], [[मिडवे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–मिडवे]], [[जॉन ग्लेन कोलंबस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस-ग्लेन]], [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]], [[फोर्ट लॉडरडेल-हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]], [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]] (नोव्हेंबर, २०२१ पासून पुन्हा सुरू),<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://wieck-swa-production.s3.amazonaws.com/NovemberBaseScheduleExtension.pdf |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-07-01 |archive-date=2021-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210611093440/https://wieck-swa-production.s3.amazonaws.com/NovemberBaseScheduleExtension.pdf |url-status=dead }}</ref> [[विल्यम पी. हॉबी विमानतळ|ह्युस्टन-हबी]], [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (फ्लो)]], [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]], [[मिलवॉकी मिचेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिलवॉकी]], [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]], [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लिअन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लिअन्स]], [[विल रॉजर्स जागतिक विमानतळ|ओक्लाहोमा सिटी]], [[एपली विमानतळ|ओमाहा]], [[ओरलँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओरलँडो]], [[टी.एफ. ग्रीन विमानतळ|प्रॉव्हिडन्स]], [[सारासोटा-ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]] (नोव्हेंबर ७, २०२१ पासून),<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.swamedia.com/releases/release-3fc1c7888c075cda36200a11ac0aeb97-book-today-south%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F-airlines-extends-schedule-through-jan-5-2022-while-adding-more-domestic-destinations-than-ever-before-and-offering-new-nonstop-service-to-international-destinations-from-the-midwest |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-07-02 |archive-date=2021-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182351/https://www.swamedia.com/releases/release-3fc1c7888c075cda36200a11ac0aeb97-book-today-south%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F-airlines-extends-schedule-through-jan-5-2022-while-adding-more-domestic-destinations-than-ever-before-and-offering-new-nonstop-service-to-international-destinations-from-the-midwest |url-status=dead }}</ref> [[सेंट लुइस लँबर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुईस]], [[टॅम्पा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टॅम्पा]] <br />'''मोसमी:''' [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीचेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पनामा सिटी (फ्लो)]], [[पेन्साकोला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पेन्साकोला]], [[पाम बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वेस्ट पाम बीच]] | <ref name="Southवेस्टRoutes">{{cite web|title=Check Flight Schedules|url=https://www.southवेस्ट.com/air/flight-schedules/index.html|access-date=January 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202053931/https://www.southवेस्ट.com/air/flight-schedules/index.html|archive-date=February 2, 2017|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[युनायटेड एरलाइन्स]] | [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन-आंतरखंडीय]], [[सान फ्रांसिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान फ्रांसिस्को]] | <ref name="UnitedRoutes">{{cite web|title=Timetable|url=https://www.united.com/web/en-US/apps/travel/timetable/default.aspx|access-date=January 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128165254/https://www.united.com/web/en-US/apps/travel/timetable/default.aspx|archive-date=January 28, 2017|url-status=live}}</ref> <!-- --> | [[युनायटेड एक्सप्रेस]] | [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन-आंतरखंडीय]], [[न्यूअर्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूअर्क]] | <ref name="UnitedRoutes"/> <!-- --> }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== {{Commons category|Ronald Reagan Washington National Airport|{{लेखनाव}}}} * {{Official website|http://mwaa.com/reagan/reagan.htm}} [[वर्ग:अमेरिकेतील विमानतळ]] [[वर्ग:वॉशिंग्टन, डी.सी.मधील इमारती व वास्तू]] [[वर्ग:व्हर्जिनिया]] gk8pyyl1hqkfu0rkes1aauoaxwluy08 0 191843 2704954 2618868 2026-08-23T22:25:30Z InternetArchiveBot 130355 Add 4 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704954 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट तारकासमूह | name = '''सीलम''' | image = Caelum IAU.svg | abbreviation = Cae | genitive = Caeli<ref name=tirionconst/> | pronounce = {{IPAc-en|ˈ|s|iː|l|əm}}, genitive {{IPAc-en|ˈ|s|iː|l|aɪ}} | symbolism = छिन्नी | RA = {{RA|०४|१९.५}} ते {{RA|०५|०५.१}}<ref name="boundary"/> | dec= {{dec|−२७.०२}} ते {{dec|−४८.७४}}<ref name="boundary"/> | family = [[La Caille Family|La Caille]] | quadrant = एसक्यू१ | areatotal = १२५ | arearank = ८१वा | numbermainstars = ४ | numberbfstars = ८ | numberstarsplanets = १ | numberbrightstars = ० | numbernearbystars = ० | brighteststarname = [[आल्फा सीली|α Cae]] | starmagnitude = ४.४५ | neareststarname = एचडी ३०८७६ | stardistancely = ५७.८६ | stardistancepc = १७.७५ | numbermessierobjects = ० | meteorshowers = १ | bordering = [[पारावत]]<br />[[शशक]]<br />[[यमुना (तारकासमूह)|यमुना]]<br />[[कालयंत्र]]<br />[[असिदंष्ट]]<br />[[चित्रफलक]] | latmax = ४० | latmin = [[दक्षिण ध्रुव|९०]] | month = जानेवारी | notes=}} '''सीलम''' हा दक्षिण खगोलातील एक तारकासमूह आहे. १७५० मध्ये [[निकोला लुई दे लाकाय]] या फ्रेंच खगोलशास्त्रज्ञाने याचा शोध लावला. याचा [[तारकासमूह|आधुनिक ८८ तारकासमूहांमध्ये]] समावेश करण्यात आला आहे. सीलम (Caelum) या शब्दाचा अर्थ [[लॅटिन भाषा|लॅटिन भाषेमध्ये]] छिन्नी असा होतो. हा आठवा सर्वात लहान तारकासमूह आहे. == वर्णन == सीलमच्या दक्षिणेला [[असिदंष्ट]] आणि [[चित्रफलक]], पूर्वेला [[कालयंत्र]] आणि [[यमुना (तारकासमूह)|यमुना]], उत्तरेस [[शशक]] आणि पश्चिमेला [[पारावत]] हे तारकासमूह आहेत. हा तारकासमूह खगोलावरील फक्त १२५ चौरस अंशाचा भाग व्यापतो. हा ८८ तारकासमूहांमध्ये आकाराच्या क्रमवारीमध्ये ८१वा आहे. हा मुख्यत: दक्षिण आकाशामध्ये दक्षिण गोलार्धातील उन्हाळ्यामध्ये चांगला दिसतो आणि ४१° उत्तर अक्षांशाच्या दक्षिणेकडील सर्व निरीक्षकांना वर्षातील काही दिवस पाहता येऊ शकतो.<ref name="tirionconst">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.ianridpath.com/constellations1.htm|title=Constellations: Andromeda–Indus|work=Star Tales|last=Ridpath|first=Ian|authorlink=Ian Ridpath|publisher=self-published|accessdate=1 April 2014}}</ref><ref name="tirionconst"/> सीलम हा तारकासमूह १२ भुजांचा [[बहुभुज]] असून याच्या सीमा [[युजिन डेलपोर्टे]] यांनी १९३० मध्ये निश्चित केल्या. सीमा [[विषुवांश]] ०४ता&nbsp;१९.५मि आणि ०५ता&nbsp;०५.१मि, आणि [[डेक्लिनेशन|क्रांति]] <span>−२७.०२</span>° आणि <span>−४८.७४</span>° यामध्ये आहेत.<ref name="boundary">{{जर्नल स्रोत|title=Caelum, Constellation Boundary|work=The Constellations|publisher=International Astronomical Union|दुवा=http://www.iau.org/public/constellations/#cae|accessdate=14 January 2014|archive-date=2013-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605024208/http://www.iau.org/public/constellations/#cae|url-status=dead}}</ref> [[इंटरनॅशनल ॲस्ट्रॉनॉमिकल युनियन|इंटरनॅशनल ॲस्ट्रॉनॉमिकल युनियनने]] या तारकासमूहासाठी १९२२ मध्ये “Cae” या तीन अक्षरी लघुरूपाचा अवलंब केला.<ref name="pa30_469">{{जर्नल स्रोत|last=Russell|first=H. N.|title=The New International Symbols for the Constellations|url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1922-10_30_8/page/469|journal=[[Popular Astronomy (US magazine)|Popular Astronomy]]|volume=30|pages=469–71|bibcode=1922PA.....30..469R|year=1922}}</ref> == वैशिष्ट्ये == === तारे === सीलममध्ये एकाही ताऱ्याची [[आभासी दृश्यप्रत|दृश्यप्रत]] ४ पेक्षा कमी नाही आणि फक्त दोन ताऱ्यांची दृश्यप्रत ५ पेक्षा कमी आहे. लाकायने १७५६ साली सहा ताऱ्यांना बायर नावे दिली होती. त्याने त्यांना एप्सिलॉन (ε ) वगळता आल्फा (α ) ते झीटा (ζ ) अशी नावे दिली होती.<ref name="Starnames">{{संकेतस्थळ स्रोत |last1=Kaler |first1=J. B. |title=Star Names |publisher=[[University of Illinois at Urbana–Champaign]] |accessdate=11 May 2014 |दुवा=http://stars.astro.illinois.edu/sow/starname.html}}</ref> [[चित्र:Constellation_Caelum.jpg|अल्ट=Image of the constellation Caelum, showing the pattern of its stars as seen in the night sky|डावे|इवलेसे|300x300अंश|उघड्या डोळ्यांनी दिसणारा सीलम तारकासमूह]] सीलममधील [[आल्फा सीली]] हा सर्वात तेजस्वी तारा एक [[द्वैती तारा]] आहे. त्यामध्ये एक एफ-प्रकारचा, ४.४५ दृश्यप्रतीचा [[मुख्य अनुक्रम तारा]] आणि दुसरा १२.५ दृश्यप्रतीचा [[लाल बटू तारा]] आहे. हे तारे पृथ्वीपासून २०.१७ पार्सेक (६५.८ प्रकाशवर्षे) अंतरावर आहेत.<ref name="AlphaSimbad">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=alf+Cae|title=* Alpha Caeli – Star in double system|publisher=[[SIMBAD]]|accessdate=13 January 2013}}</ref><ref name="Alpha2Simbad">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=CCDM%20J04406-4152%20B|title=GJ 174.1 B – Flare star|publisher=[[SIMBAD]]|accessdate=13 January 2013}}</ref> या तारकासमूहात [[बीटा सीली]] हा आणखी एक एफ-प्रकारचा, ५.०५ दृश्यप्रतीचा तारा पृथ्वीपासून २८.६७ पार्सेक (९३.५ प्रकाशवर्ष) अंतरावर आहे. समूहातील [[डेल्टा सीली]] हा आणखी एक ५.०५ दृश्यप्रतीचा तारा आहे. पण हा तारा पृथ्वीपासून २१६ पार्सेक (७०० प्रकाशवर्ष) अंतरावर आहे.<ref name="DeltaSimbad">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=del+Cae|title=* Delta Caeli – Star|publisher=[[SIMBAD]]|accessdate=13 January 2013}}</ref> [[चित्र:Quasar_HE0450-2958.jpg|अल्ट=An image of the Seyfert galaxy HE0450-2958, showing the active nucleus|उजवे|इवलेसे|एचई ०४५०-२९५८ [[सेफर्ट दीर्घिका]]. ही एक असामान्य [[सक्रिय दीर्घिका]] देखील आहे.]] आरआर सीली हा २०.१३ पार्सेक (६५.७ प्रकाशवर्ष) अंतरावरील द्वैती तारा सीलममधील पृथ्वीपासून सर्वात जवळील ताऱ्यांपैकी एक आहे.<ref name="RRSimbad">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=RR+Cae|title=V* RR Caeli – Eclipsing binary of Algol type (detached)|publisher=[[SIMBAD]]|accessdate=15 January 2013}}</ref> या द्वैती प्रणालीमध्ये एक अंधुक [[लाल बटू]] आणि एक [[श्वेत बटू]] तारा आहे.<ref name="Bruch">{{जर्नल स्रोत|last1=Bruch|first1=A.|last2=Diaz|first2=M. P.|doi=10.1086/300471|title=The Eclipsing Precataclysmic Binary RR Caeli|url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_1998-08_116_2/page/908|journal=The Astronomical Journal|volume=116|issue=2|pages=908|year=1998|pmid=|pmc=|bibcode=1998AJ....116..908B}}</ref> ही प्रणाली पृथ्वीपासून जवळ असूनसुद्धा याच्यातील घटक अंधुक असल्यामुळे याची दृश्यप्रत १४.४ आहे.<ref name="RRSimbad"/> त्यामुळे लहान दुर्बिणीतून हे तारे दिसत नाहीत. सन २०१२ मध्ये यामध्ये एका भव्य ग्रहाचा शोध लागला आणि आणखी एक खस्थ वस्तू असल्याचा पुरावा मिळाला आहे.<ref name="Qian">{{जर्नल स्रोत|last1=Qian|first1=S. B.|last2=Liu|first2=L.|last3=Zhu|first3=L. Y.|last4=Dai|first4=Z. B.|last5=Fernández Lajús|first5=E.|last6=Baume|first6=G. L.|doi=10.1111/j.1745-3933.2012.01228.x|title=A circumbinary planet in orbit around the short-period white dwarf eclipsing binary RR Cae|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters|volume=422|pages=L24|year=2012|pmid=|pmc=|arxiv=1201.4205|bibcode=2012MNRAS.422L..24Q}}</ref> ही प्रणाली तिचा [[कोनीय संवेग]] गमावत आहे ज्यामुळे काही काळाने लाल बटू ताऱ्याकडून श्वेत बटू ताऱ्याकडे [[पदार्थ वहन]] होईल. यामुळे अंदाजे ९ ते २० अब्ज वर्षांनी याचे रूपांतर [[प्रलयंकारी चल]]ताऱ्यामध्ये होईल.<ref name="Maxted">{{जर्नल स्रोत|last1=Maxted|first1=P. F. L.|last2=O'Donoghue|first2=D.|last3=Morales-Rueda|first3=L.|last4=Napiwotzki|first4=R.|last5=Smalley|first5=B.|title=The mass and radius of the M-dwarf in the short-period eclipsing binary RR Caeli|doi=10.1111/j.1365-2966.2007.11564.x|bibcode=2007MNRAS.376..919M|arxiv=astro-ph/0702005|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=376|issue=2|pages=919-928|year=2007|pmid=|pmc=}}</ref> === दूर अंतराळातील वस्तू === सीलमचा आकार कमी असल्याने व तो आकाशगंगेच्या प्रतलापासून लांब असल्याने त्याच्यामध्ये दूर अंतराळातील वस्तूंचा अभाव आहे. त्याच्यामध्ये एकही [[मेसिए वस्तू]] नाही. खगोलशास्त्रज्ञांचे लक्ष वेधणारी सीलम मधील एक गोष्ट म्हणजे [[एचई ०४५०-२९५८]] ही असामान्य [[सेफर्ट दीर्घिका]]. सुरुवातीला फवारे निर्माण करणारी यजमान दीर्घिका सापडत नसल्याने फवारे आपोआप निर्माण होत आहेत असे वाटले.<ref name="Magain">{{जर्नल स्रोत|last1=Magain|first1=P.|last2=Letawe|first2=G. R.|last3=Courbin|first3=F. D. R.|last4=Jablonka|first4=P.|last5=Jahnke|first5=K.|last6=Meylan|first6=G.|last7=Wisotzki|first7=L.|doi=10.1038/nature04013|title=Discovery of a bright quasar without a massive host galaxy|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-09-15_437_7057/page/381|journal=Nature|volume=437|issue=7057|pages=381–384|year=2005|pmid=16163349|pmc=|arxiv=astro-ph/0509433|bibcode=2005Natur.437..381M}}</ref> आता ती वस्तू प्रचंड वस्तुमानाचे कृष्णविवर आहे असे मानले जाते,<ref name="Hahenelt">{{जर्नल स्रोत|last1=Haehnelt|first1=M. G.|last2=Davies|first2=M. B.|last3=Rees|first3=M. J.|title=Possible evidence for the ejection of a supermassive black hole from an ongoing merger of galaxies|doi=10.1111/j.1745-3933.2005.00124.x|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters|volume=366|pages=L22|year=2006|pmid=|pmc=|arxiv=astro-ph/0511245|bibcode=2006MNRAS.366L..22H}}</ref> आणि यजमान दीर्घिका एक लहान दीर्घिका असून फवाऱ्याच्या आणि शेजारील स्टार बर्स्ट दीर्घिकेच्या प्रकाशामुळे ती दिसणे कठीण आहे यावर मतैक्य झाले आहे.<ref name="Feain">{{जर्नल स्रोत|last1=Feain|first1=I. J.|last2=Papadopoulos|first2=P. P.|last3=Ekers|first3=R. D.|last4=Middelberg|first4=E.|title=Dressing a Naked Quasar: Star Formation and Active Galactic Nucleus Feedback in HE 0450−2958|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-06-20_662_2/page/n97|doi=10.1086/518027|journal=The Astrophysical Journal|volume=662|issue=2|pages=872|year=2007|pmid=|pmc=|arxiv=astro-ph/0703101|bibcode=2007ApJ...662..872F}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} {{तारकासमूहांची यादी}} p1ec1ktovishw9dq8007xpi9snucmf3 0 192391 2704883 2702082 2026-08-23T20:25:50Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704883 wikitext text/x-wiki {{Infobox Constellation | name = '''वाताकर्ष''' | image = Antlia IAU.svg | abbreviation = Ant | genitive = Antliae | pronounce = {{IPAc-en|ˈ|æ|n|t|l|i|ə}}, genitive {{IPAc-en|ˈ|æ|n|t|l|ɪ|.|iː}} | symbolism = हवेचा पंप<ref name="bakich">{{पुस्तक स्रोत |लेखक=Bakich Michael E. |वर्ष = १९९५ |title = The Cambridge Guide to the Constellations |year=1995 |url=https://archive.org/details/cambridgeguideto00baki |प्रकाशक = Cambridge University Press | location=Cambridge, United Kingdom |आयएसबीएन = 978-0-521-44921-2}}</ref> | RA = {{RA|०९|२७|०५.१८३७}}–</br>{{RA|११|०५|५५.०४७१}}<ref name=boundary>{{जर्नल स्रोत | title=Antlia, constellation boundary | work=The Constellations | publisher=International Astronomical Union | दुवा=http://www.iau.org/public/constellations/#ant | accessdate=14 February 2014 | archive-date=2013-06-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130605024208/http://www.iau.org/public/constellations/#ant | url-status=dead }}</ref> | dec= {{dec|-२४.५४२५१८६}}–</br>{{dec|-४०.४२४६२१६}}<ref name=boundary/> | family = [[La Caille Family|La Caille]] | areatotal = २३९ | arearank = ६२वा | numbermainstars = ३ | numberbfstars = ९ | numberstarsplanets = २ | numberbrightstars = ० | numbernearbystars = २ | brighteststarname = [[आल्फा अँटले|α Ant]] | starmagnitude = ४.२५ | neareststarname = [[डीईएन १०४८-३९५६]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा = http://www.recons.org/TOP100.posted.htm |title = The 100 Nearest Star Systems |दिनांक = 1 January 2012 |accessdate =2 May 2016 |प्रकाशक = Research Consortium on Nearby Stars}}</ref> | stardistancely = १३.१७ | stardistancepc = ४.०४ | numbermessierobjects = ० | meteorshowers = नाही | bordering = [[वासुकी]]<br />[[होकायंत्र]]<br />[[नौशीर्ष]]<br />[[नरतुरंग]] | latmax = ४५ | latmin = [[दक्षिण ध्रुव|९०]] | month = एप्रिल | notes=}} '''वाताकर्ष''' (इंग्रजी: Antlia - अँटलिया) दक्षिण खगोलातील एक [[तारकासमूह]] आहे. याच्या इंग्रजी नावाचा अर्थ [[लॅटिन भाषा|लॅटिन भाषेमध्ये]] पंप असा होतो आणि याला हवेच्या पंपाच्या रूपात दर्शवले जाते. निकोलाय लुई दे लाकाय यांनी १८व्या शतकामध्ये हा शोधून काढला. पृथ्वीवरील ४९ अंश उत्तर अक्षांशाच्या दक्षिणेकडील भागामधून हा तारकासमूह दिसतो. == वर्णन == खगोलाचा २३८.९ चौरस अंश (०.५७९%) भाग व्यापणारा हा वाताकर्ष नावाचा तारकासमूह आकाराच्या क्रमवारीमध्ये आधुनिक ८८ तारकासमूहांमध्ये ६२व्या क्रमांकावर आहे.<ref name="tirionconst">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.ianridpath.com/constellations1.htm|title=Constellations: Andromeda–Indus|work=Star Tales|लेखक=Ridpath, Ian|author-link=Ian Ridpath|publisher=self-published|accessdate=26 August 2015}}</ref> (संपूर्ण आकाशाचे क्षेत्रफळ ४१,२५३ चौरस अंश आहे.) या तारकापुंजाचे स्थान उत्तर गोलार्धात असल्यामुळे ४९ अंश उत्तर अक्षांशाच्या दक्षिणेकडील भागामधून हा तारकासमूह दिसतो.<ref name="tirionconst"/> वाताकर्षच्या उत्तर सीमेला [[वासुकी]] (Hydra) आहे, तर पश्चिम, दक्षिण आणि पूर्वेला अनुक्रमे [[होकायंत्र (तारकासमूह)|होकायंत्र]] (Pyxis), [[नौशीर्ष]] (Vela) आणि [[नरतुरंग]] (Centauri) तारकासमूह आहेत. या तारकासमूहासाठी इंटरनॅशनल ॲस्ट्रॉनॉमिकल युनियनने Ant हे तीन अक्षरी संक्षिप्त रूप स्वीकृत केले आहे.<ref name="pa30_469">{{जर्नल स्रोत|last=Russell|first=Henry Norris|author-link=Henry Norris Russell|title=The New International Symbols for the Constellations|url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1922-10_30_8/page/469|journal=[[Popular Astronomy (US magazine)|Popular Astronomy]]|volume=30|page=469|bibcode=1922PA.....30..469R|date=1922}}</ref> याच्या सीमांचे निर्देशक [[विषुवांश]] ०९^ता २६.५^मि ते ११^ता ०५.६^मि दरम्यान आणि [[डेक्लिनेशन|क्रांती]] -२४.५४° आणि -४०.४२° या दरम्यान आहे.<ref name=boundary/> == वैशिष्ट्ये == [[चित्र:Constellation_Antlia.jpg|उजवे|इवलेसे|नुसत्या डोळ्यांनी दिसणारे वाताकर्षचे तारे]] === तारे === या तारकासमूहामध्ये ६.५ [[आभासी दृश्यप्रत|दृश्यप्रतीचे]] किंवा त्यापेक्षा तेजस्वी असे ४२ तारे आहेत.<ref name="tirionconst"/> पृथ्वीपासून ३७०±२० [[प्रकाशवर्षे]] अंतरावरील [[आल्फा अँटले]] तारा हा नारंगी राक्षसी तारा आहे.<ref name="van Leeuwen2007">{{जर्नल स्रोत|title=Validation of the new Hipparcos reduction|दुवा=http://www.aanda.org/index.php?option=com_article&access=bibcode&Itemid=129&bibcode=2007A%2526A...474..653VFUL|last1=van Leeuwen|first1=F.|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=474|issue=2|pages=653–64|date=2007|arxiv=0708.1752|bibcode=2007A&A...474..653V|doi=10.1051/0004-6361:20078357}}</ref> तो एक [[चल तारा]] असण्याची शक्यता असून त्याची [[आभासी दृश्यप्रत|दृश्यप्रत]] ४.२२ ते ४.२९ या दरम्यान बदलते.<ref name="AAVSOalf">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.aavso.org/vsx/index.php?view=detail.top&oid=43486|title=Alpha Antliae|लेखक=Watson, Christopher|दिनांक=18 January 2010|work=AAVSO Website|प्रकाशक=American Association of Variable Star Observers|accessdate=25 July 2014}}</ref> सूर्याच्या ४८० ते ५५५ पट [[तेजस्विता]] असणाऱ्या या ताऱ्याने त्याच्या केंद्रातील सर्व इंधन कार्बनमध्ये बदलले असून तो अधिक तेजस्वी होत आहे.<ref name="kaleralf">{{संकेतस्थळ स्रोत|लेखक=James B. Kaler|title=Alpha Antliae|work=Stars|प्रकाशक=University of Illinois|दुवा=http://stars.astro.illinois.edu/sow/alphaant.html|accessdate=25 July 2014}}</ref> पृथ्वीपासून ७१०±४० प्रकाशवर्षे<ref name="van Leeuwen2007" /> अंतरावरील [[एप्सिलॉन अँटले]] हा तारा तुलनेने विकसित असा नारंगी रंगाचा राक्षसी तारा आहे. फुगल्यामुळे त्याचा व्यास सूर्याच्या ६९ पट<ref name="CADARS">{{जर्नल स्रोत|last1=Pasinetti-Fracassini|first1=L.E.|last2=Pastori|first2=L.|last3=Covino|first3=S.|last4=Pozzi|first4=A.|title=Catalogue of Stellar Diameters (CADARS)|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=367|pages=521–24|date=February 2001|doi=10.1051/0004-6361:20000451|bibcode=2001A&A...367..521P|arxiv=astro-ph/0012289}}</ref> आणि तेजस्विता १२७९ पट<ref name="Mcdonald">{{जर्नल स्रोत|author=McDonald, I.|author2=Zijlstra, A. A.|author3=Boyer, M. L.|date=2012|title=Fundamental Parameters and Infrared Excesses of Hipparcos Stars|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=427|issue=1|pages=343–57|bibcode=2012MNRAS.427..343M|arxiv=1208.2037|doi=10.1111/j.1365-2966.2012.21873.x}}</ref> झाली आहे. [[डेल्टा अँटले]] हा पृथ्वीपासून ४३०±३० प्रकाशवर्षे अंतरावरील [[द्वैती तारा]] आहे.<ref name="van Leeuwen2007"/> प्रमुख तारा ५.६ दृश्यप्रतीचा निळा-पांढरा [[मुख्य अनुक्रम तारा]] आहे, तर दुय्यम तारा ९.६ दृश्यप्रतीचा पिवळा-पांढरा मुख्य अनुक्रम तारा आहे.<ref name="aaa359_227">{{जर्नल स्रोत|last1=Huélamo|first1=N.|last2=Neuhäuser|first2=R.|last3=Stelzer|first3=B.|last4=Supper|first4=R.|last5=Zinnecker|first5=H.|title=X-ray emission from Lindroos binary systems|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=359|pages=227–41|date=July 2000|bibcode=2000A&A...359..227H|arxiv=astro-ph/0005348}}</ref> झीटा अँटले हादेखील द्वैती तारा आहे. त्यातील प्रमुख तारा झीटा १ अँटले हा पृथ्वीपासून ४१०±४० प्रकाशवर्षे अंतरावर असून त्याची दृश्यप्रत ५.७४ आहे.<ref name="van Leeuwen2007" /> दुसरा तारा झीटा२ अँटले पृथ्वीपासून ३८०±२० प्रकाशवर्ष अंतरावर असून<ref name="van Leeuwen2007" /> त्याची दृश्यप्रत ५.९ आहे.<ref name="princeton">{{Harvard citation no brackets|Ridpath|2001|pp=74–76}}</ref> [[ईटा अँटले]] हा आणखी एक द्वैती तारा आहे. याच्या मुख्य ताऱ्याची दृश्यप्रत ५.३१ असून दुसऱ्या ताऱ्याची दृश्यप्रत ११.३ आहे.<ref name="mnras389_2_869">{{जर्नल स्रोत|last1=Eggleton|first1=P. P.|last2=Tokovinin|first2=A. A.|title=A catalogue of multiplicity among bright stellar systems|journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|volume=389|issue=2|pages=869–79|date=September 2008|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13596.x|bibcode=2008MNRAS.389..869E|arxiv=0806.2878}}</ref> [[थीटा अँटले]] आणखी एक द्वैती तारा आहे.<ref name="kalerthet">{{संकेतस्थळ स्रोत|first1=James B.|last1=Kaler|title=Theta Antliae|work=Stars|publisher=University of Illinois|दुवा=http://stars.astro.illinois.edu/sow/thetaant.html|date=12 April 2013|accessdate=25 March 2016}}</ref> [[एस अँटले]] ही द्वैती ताऱ्याची प्रणाली आहे ज्याची दृश्यप्रत ६.२७ पासून ६.८३ पर्यंत दर १५.६ तासांनी बदलते.<ref name="AAVSOS">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.aavso.org/vsx/index.php?view=detail.top&oid=444|title=S Antliae|लेखक=Watson, Christopher|दिनांक=4 January 2010|work=AAVSO Website|प्रकाशक=American Association of Variable Star Observers|accessdate=22 May 2014}}</ref> मुख्य तारा दुय्यम ताऱ्यापेक्षा उष्ण असून दुसरा तारा मुख्य ताऱ्याच्या समोरून गेल्यामुळे प्रणालीची दृश्यप्रत घटते. त्यांच्या कक्षेच्या [[वारंवारता|आवृत्तिकालावरून]] काढलेले त्यांचे गुणधर्म असे दर्शवतात की मुख्य ताऱ्याचे वस्तुमान सूर्याच्या १.९४ पट आणि व्यास २.०२६ पट आहे आणि दुय्यम ताऱ्याचे वस्तूमान सूर्याच्या ०.७६ पट आणि व्यास १.३२२ पट आहे.<ref name="gazeas 2008">{{जर्नल स्रोत|title=Angular momentum and mass evolution of contact binaries|author1=Gazeas, K.|author2=Stȩpień, K.|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=390|issue=4|pages=1577–86|year=2008|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13844.x|bibcode=2008MNRAS.390.1577G|arxiv=0803.0212}}</ref> ही प्रणाली ५-६ अब्ज वर्ष जुनी आहे असा अंदाज आहे. हे दोन तारे कालांतराने विलीन होऊन एक वेगाने फिरणारा तारा तयार होईल.<ref name="gazeas 2008"/> वाताकर्षमध्ये [[टी अँटले]], [[यू अँटले]], [[बीएफ अँटले]], [[एजी अँटले]] [[युएक्स अँटले]] असे इतर विविध प्रकारचे चल तारे आहेत. [[चित्र:NGC_2997_ESO.jpg|सीमा|डावे|इवलेसे|एनजीसी २९९७ दीर्घिकेचे छायाचित्र]] [[एचडी ९३०८३]] हा सूर्यापेक्षा लहान आणि थंड नारंगी बटू तारा आहे. त्याच्याभोवती एक ग्रह आहे ज्याचा २००५ मध्ये शोध लागला. जवळजवळ [[शनी ग्रह|शनी ग्रहाएवढ्या]] वजनाचा हा ग्रह त्याच्या ताऱ्याभोवती १४३ दिवसात एक प्रदक्षिणा पूर्ण करतो आणि त्याचे ताऱ्यापासूनचे सरासरी अंतर ०.४७७ [[खगोलीय एकक|AU]] आहे.<ref name="Lovis2005">{{जर्नल स्रोत|title=The HARPS search for southern extra-solar planets III. Three Saturn-mass planets around HD 93083, HD 101930 and HD 102117|दुवा=http://www.aanda.org/articles/aa/full/2005/27/aa2864-05/aa2864-05.html|last1=Lovis|first1=C.|last2=Mayor|first2=M.|last3=Bouchy|first3=F.|last4=Pepe|first4=F.|last5=Queloz|first5=D.|last6=Santos|first6=N.C.|last7=Udry|first7=S.|last8=Benz|first8=W.|last9=Bertaux|first9=J.-L.|last10=Mordasini|first10=C.|last11=Sivan|first11=J.-P.|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=437|issue=3|pages=1121–26|date=2005|arxiv=astro-ph/0503660|bibcode=2005A&A...437.1121L|doi=10.1051/0004-6361:20052864}}</ref> [[वास्प-६६]] हा सूर्यासारखा तारा आहे. २०१२ साली त्याच्याभोवती गुरू ग्रहाच्या २.३ पट वजनाचा ग्रह दर ४ दिवसांनी प्रदक्षिणा करत असल्याचा शोध लागला.<ref>{{जर्नल स्रोत|author=Hellier, Coel|author2=Anderson, D. R.|author3=Collier Cameron, A.|author4=Doyle, A. P.|author5=Fumel, A.|author6=Gillon, M.|author7=Jehin, E.|author8=Lendl, M.|author9=Maxted, P. F. L.|author10=Pepe, F.|author11=Pollacco, D.|author12=Queloz, D.|author13=Ségransan, D.|author14=Smalley, B.|author15=Smith, A. M. S.|author16=Southworth, J.|author17=Triaud, A. H. M. J.|author18=Udry, S.|author19=West, R. G.|date=2012|title=Seven transiting hot Jupiters from WASP-South, Euler and TRAPPIST: WASP-47b, WASP-55b, WASP-61b, WASP-62b, WASP-63b, WASP-66b and WASP-67b|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=426|issue=1|pages=439–50|doi=10.1111/j.1365-2966.2012.21780.x|bibcode=2012MNRAS.426..739H|arxiv=1204.5095}}</ref> === दूर अंतराळातील वस्तू === वाताकर्ष मध्ये अनेक अंधुक [[दीर्घिका]] आहेत.<ref name="streicher">{{जर्नल स्रोत|last=Streicher|first=Magda|date=2010|title=Deepsky Delights: Antlia, the Machine Pneumatique|journal=Monthly Notes of the Astronomical Society of Southern Africa|volume=69|issue=5–6|pages=107–12|bibcode=2010MNSSA..69..107S}}</ref> [[एनजीसी २९९७]] ही १०.६ दृश्यप्रतीची दीर्घिका त्यामधील सर्वात तेजस्वी दीर्घिका आहे.<ref name="moore">{{Harvard citation no brackets|Moore|Tirion|1997}}</ref> ती एक [[दीर्घिकांचे संरचनाधारित वर्गीकरण|Sc]] प्रकारची फेस-ऑन [[सर्पिलाकार दीर्घिका]] आहे. तिच्या छायाचित्रांमध्ये अनेक धुळीचे मार्ग आणि तरुण ताऱ्यांचे तेजस्वी गुच्छ दिसतात.<ref name="princeton">{{Harvard citation no brackets|Ridpath|2001|pp=74–76}}</ref> १९९७ साली जिचा शोध लागला अशी [[अँटलिआ बटू दीर्घिका|वाताकर्ष बटू दीर्घिका]] १४.८ दृश्यप्रतीची असून ती दीर्घिकांच्या स्थानिक गटाची सदस्य आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap970423.html|title=Antlia: A New Galactic Neighbor|accessdate=9 April 2012|दिनांक=23 April 1997|प्रकाशक=Astronomy Picture of the Day|लेखक=Nemiroff Robert}}</ref> [[वाताकर्ष गुच्छ]] ज्याला अबेल एस०६३६ असेही संबोधले जाते, [[वासुकी-नरतुरंग महागुच्छ|वासुकी-नरतुरंग महागुच्छातील]] दीर्घिकांचा एक लहान गुच्छ आहे. हा [[कन्या गुच्छ]] आणि [[अश्मंत]] (Fornax) गुच्छ यांखालोखाल [[स्थानिक समूह|स्थानिक समूहापासून]] तिसरा सर्वात जवळचा दीर्घिकांचा गुच्छ आहे.<ref name="SmithCastelli2008">{{जर्नल स्रोत|last1=Smith Castelli|first1=Analía V.|last2=Bassino|first2=Lilia P.|last3=Richtler|first3=Tom|last4=Cellone|first4=Sergio A.|last5=Aruta|first5=Cristian|last6=Infante|first6=Leopoldo|title=Galaxy populations in the Antlia cluster – I. Photometric properties of early-type galaxies|date=June 2008|journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|volume=386|issue=4|pages=2311–22|bibcode=2008MNRAS.386.2311S|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13211.x|दुवा=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386.2311S|arxiv=0803.1630}}</ref> गुच्छाचे पृथ्वीपासूनचे अंतर ४०.५ [[पार्सेक|मेगापार्सेक]] (१३२.१ [[प्रकाश-वर्ष|दशलक्ष प्रकाशवर्षे]]) ते ४०.९ मेगापार्सेक (१३३.४ दशलक्ष प्रकाशवर्षे) एवढे आहे. तारकासमूहाच्या आग्नेय कोपऱ्यातील या गुच्छामध्ये जवळपास २३४ दीर्घिका आहेत. त्यांमधील [[एनजीसी ३२६८]] आणि [[एनजीसी ३२५८]] या भव्य [[लंबवर्तुळाकार दीर्घिका]] त्याच्या दक्षिण आणि उत्तर उपगटांच्या मुख्य सदस्य आहेत.<ref name="streicher"/> ==पहा== ताऱ्यांच्या मराठी नावांसाठी पहा : [http://www.wow.com/wiki/List_of_constellations_in_different_languages]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} किंवा [http://en.wikipedia.org/wiki/88_modern_constellations_in_different_languages] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} {{तारकासमूहांची यादी}} cfb2dqea460lr9usmefas89qbl7ixmk 0 193115 2704959 2701779 2026-08-23T22:35:02Z InternetArchiveBot 130355 Add 4 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704959 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट तारकासमूह | name = '''सिंह''' | image = Cygnus IAU.svg | abbreviation = Cyg | genitive = Cygni | pronounce = {{IPAc-en|ˈ|s|ɪ|ɡ|n|ə|s}}, genitive {{IPAc-en|ˈ|s|ɪ|ɡ|n|aɪ}} | symbolism = [[हंस]] पक्षी किंवा उत्तरेतील फुली | RA = २०.६२ | dec= +४२.०३ | family = [[Hercules Family|Hercules]] | quadrant = एनक्यू४ | areatotal = ८०४ | arearank = १६वा | numbermainstars = ९ | numberbfstars = ८४ | numberstarsplanets = ९७ | numberbrightstars = ४ | numbernearbystars = १ | brighteststarname = [[डेनेब]] (α Cyg) | starmagnitude = १.२५ | neareststarname = [[६१ सिग्नी|61 Cyg]] | stardistancely = ११.३६ | stardistancepc = ३.४८ | numbermessierobjects = २ | meteorshowers = [[ऑक्टोबर सिग्निड्स]]<br />[[कॅपा सिग्निड्स]] | bordering = [[वृषपर्वा (तारकासमूह)|वृषपर्वा]]<br />[[कालेय]]<br />[[स्वरमंडळ (तारकासमूह)|स्वरमंडळ]]<br />[[जंबुक (तारकासमूह)|जंबुक]]<br />[[महाश्व]]<br />[[सरठ]] | latmax = [[उत्तर ध्रुव|९०]] | latmin = ४० | month = सप्टेंबर | notes=}} '''हंस''' हा उत्तर खगोलातील [[आकाशगंगा|आकाशगंगेवरील]] एक [[तारकासमूह]] आहे. त्याचे Cygnus (सिग्नस) हे इंग्रजी नाव मुळात [[हंस]] या अर्थाचा [[ग्रीक भाषा|ग्रीक]] शब्द आहे. हंस तारकासमूहातील ताऱ्यांपासून फुलीसारखा आकार बनतो, ज्यामुळे हा तारकासमूह सहज ओळखता येतो. दुसऱ्या शतकातील खगोलशास्त्रज्ञ [[टॉलेमी]] यांनी बनवलेल्या ४८ तारकासमूहांच्या यादीमध्ये याचा समावेश होता. == वर्णन == मोठ्या आकाराच्या या तारकासमूहाच्या उत्तर आणि पूर्व सीमेला [[वृषपर्वा (तारकासमूह)|वृषपर्वा]], उत्तर आणि पश्चिम सीमेला [[कालेय]], पश्चिमेला [[स्वरमंडळ (तारकासमूह)|स्वरमंडळ]], दक्षिणेला [[जंबुक (तारकासमूह)|जंबुक]], आग्नेयेला [[महाश्व]] आणि पूर्वेला [[सरठ]] हे तारकासमूह आहेत. १९२२ साली [[इंटरनॅशनल ॲस्ट्रॉनॉमिकल युनिअन|आयएयू]] ने हंससाठी 'Cyg' हे लघुरूप स्वीकृत केले.<ref name=pa30_469>{{जर्नल स्रोत | last=Russell | first=Henry Norris |author-link=Henry Norris Russell | title=The New International Symbols for the Constellations | url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1922-10_30_8/page/469 | journal=Popular Astronomy | volume=30 | page=469 | bibcode=1922PA.....30..469R | year=1922}}</ref> याचा अधिकृत आकार २८ भुजा असलेली बहुभुजाकृती आहे. विषुववृत्तीय निर्देशांक प्रणालीमध्ये याच्या सीमा [[विषुवांश]] १९^ता ०७.३^मि ते २२^ता ०२.३^मि, आणि [[क्रांती]] २७.७३° ते ६१.३६° यादरम्यान आहेत.<ref name=boundary>{{जर्नल स्रोत | title=Cygnus, Constellation Boundary | work=The Constellations | publisher=International Astronomical Union | दुवा=http://www.iau.org/public/constellations/#cyg | accessdate=२६ जुलै २०१६ | archive-date=2013-06-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130605024208/http://www.iau.org/public/constellations/#cyg | url-status=dead }}</ref> खगोलावरील ८०४ चौरस अंश क्षेत्रफळ (१.९%) व्यापणारा हा तारकासमूह आकाराच्या क्रमवारीमध्ये १६वा आहे.<ref name="thompson07">{{पुस्तक स्रोत|लेखक=Thompson Robert, Thompson Barbara|title=Illustrated Guide to Astronomical Wonders: From Novice to Master Observer|प्रकाशक=O'Reilly Media|location=Sebastopol, California|वर्ष=2007|पृष्ठे=214–15|आयएसबीएन=0-596-52685-7|दुवा=https://books.google.com/books?id=ymt9nj_uPhwC&pg=PA214&dq=cygnus+degrees+16th+804&hl=en&sa=X&ei=PjGlUvyJE8PjoATC5YLABw&ved=0CDcQ6AEwAA#v=onepage&q=cygnus%20degrees%2016th%20804&f=false|भाषा = इंग्रजी}}</ref> हंस उत्तर गोलार्धामध्ये २९ जूनच्या मध्यरात्री डोक्यावर दिसतो आणि उन्हाळ्याच्या सुरुवातीपासून शरद ऋतूच्या मध्यापर्यंत संध्याकाळी आकाशात दिसतो.<ref name="thompson07" /> == वैशिष्ट्ये == [[File:CygnusCC.jpg|thumb|left|200px|नुसत्या डोळ्यांनी दिसणारे हंस तारकासमूहातील तारे आणि त्यामधील फुलीसारखा आकार.]] === तारे === [[File:A young star takes centre stage.jpg|left|thumb|200px|[[व्ही१३३१ सीवायजी]] हा एलडीएन ९८१ या [[कृष्णमेघ|कृष्णमेघातील]] एक तारा आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|title=A young star takes centre stage|दुवा=http://www.spacetelescope.org/images/potw1509a/|ॲक्सेसदिनांक=२६ जुलै २०१६|प्रकाशक=ESA/Hubble Picture of the Week|agency=ESA/Hubble|भाषा = इंग्रजी}}</ref>]] हंसमध्ये अनेक प्रखर तारे अहेत. [[हंसक]] ज्याला इंग्रजीमध्ये [[आल्फा सिग्नी]] किंवा डेनेब म्हणतात हा हंसमधील सर्वात तेजस्वी तारा आहे. हा एक पांढरा महाराक्षसी तारा आहे ज्याची [[आभासी दृश्यप्रत|दृश्यप्रत]] १.२१ आणि १.२९ यादरम्यान बदलते.<ref name=AAVSOalf>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.aavso.org/vsx/index.php?view=detail.top&oid=13281 |title=Alpha Cygni |लेखक=BSJ|दिनांक=4 January 2010|work=AAVSO Website|प्रकाशक=American Association of Variable Star Observers|accessdate=22 December 2013|भाषा = इंग्रजी}}</ref> हा तारा पृथ्वीपासून ३२०० [[प्रकाश-वर्ष|प्रकाश-वर्षे]] अंतरावर आहे.<ref name="earthsky">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://earthsky.org/brightest-stars/deneb-among-the-farthest-stars-to-be-seen |title=Deneb: A distant and very luminous star |accessdate=15 Jan 2013 | भाषा=इंग्लिश}}</ref> [[अल्बिरिओ]] किंवा बीटा सिग्नी एक द्वैती तारा आहे. प्रमुख तारा नारंगी रंगाचा ३.१ [[आभासी दृश्यप्रत|दृश्यप्रतीचा]] आणि दुय्यम तारा निळ्या रंगाचा ५.१ दृश्यप्रतीचा आहे. ही प्रणाली ३८० प्रकाशवर्ष दूर आहे.<ref name="illinois-albireo">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://stars.astro.illinois.edu/sow/albireo.html |title=Albireo |लेखक=Jim Kaler |प्रकाशक=Stars |accessdate=15 January 2013|भाषा=इंग्लिश}}</ref> [[गॅमा सिग्नी]] हा पिवळसर महाराक्षसी तारा आहे. याची दृश्यप्रत २.२ असून त्याचे पृथ्वीपासूनचे अंतर १५०० प्रकाशवर्षे आहे.<ref name="illinois-sadr">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://stars.astro.illinois.edu/sow/sadr.html |title=Sadr |लेखक=Jim Kaler |दिनांक=30 Nov 2012 |work=Stars |accessdate=15 Jan 2013 |भाषा = इंग्रजी}}</ref> [[डेल्टा सिग्नी]] हा पृथ्वीपासून १७१ प्रकाशवर्षे अंतरावरील आणखी एक द्वैती तारा आहे. यातील घटकांचा परिभ्रमणकाळ ८०० वर्षे आहे. मुख्य तारा निळ्या-पांढऱ्या छटेचा राक्षसी तारा आहे ज्याची दृश्यप्रत २.९ आहे आणि दुय्यम ताऱ्याची दृश्यप्रत ६.६ आहे.<ref name="illinois-deltacygni">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://stars.astro.illinois.edu/sow/deltacyg.html |title=DELTA CYG |लेखक=Jim Kaler |work=Stars |accessdate=15 Jan 2013 |भाषा = इंग्रजी}}</ref> [[एप्सिलॉन सिग्नी]] हा हंसमधील ३ पेक्षा कमी दृश्यप्रत असणाऱ्या ताऱ्यांमधील पाचव्या क्रमांकाचा तारा आहे. पृथ्वीपासून ७२ प्रकाशवर्षे अंतरावरील या नारंगी राक्षसी ताऱ्याची दृश्यप्रत २.५ आहे.<ref name="illinois-gienah">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://stars.astro.illinois.edu/sow/gienahcyg.html |title=Gienah Cygni |लेखक=Jim Kaler |work=Stars |accessdate=15 Jan 2013 |भाषा=इंग्लिश}}</ref>{{sfn|Ridpath|Tirion|2001|pp=134–37}} याव्यतिरिक्त हंसमध्ये [[म्यू सिग्नी]], [[साय सिग्नी]], [[६१ सिग्नी]] यांसारखे अनेक अंधुक द्वैती तारे आहेत. ईटा सिग्नी जवळ [[सिग्नस एक्स-१]] हा [[क्ष-किरण]] स्रोत आहे. हा स्रोत द्वैती प्रणालीमधील एक [[कृष्णविवर]] असून ते द्रव्य ॲक्रिट{{मराठी शब्द सुचवा}} करत असल्याचे मानले जाते. हा कृष्णविवर मानला जाणारा पहिला क्ष-किरण स्रोत होता. हंसमध्ये इतर अनेक दखलपात्र क्ष-किरण स्रोत आहेत. [[सिग्नस एक्स-३]] हा एक [[सूक्ष्मक्वेसार]] आहे ज्यामध्ये एक [[वुल्फ-रायेट तारा]] एका अत्यंत संहत (कॉम्पॅक्ट) वस्तूभोवती<ref name="2Kim">{{जर्नल स्रोत | last1 = Kim | first1 = J. S. | last2 = Kim | first2 = S. W. | last3 = Kurayama | first3 = T. | last4 = Honma | first4 = M. | last5 = Sasao | first5 = T. | last6 = Kim | first6 = S. J. | doi = 10.1088/0004-637X/772/1/41 | title = Vlbi Observation of Microquasar Cyg X-3 During an X-Ray State Transition from Soft to Hard in the 2007 May-June Flare | journal = The Astrophysical Journal | volume = 772 | pages = 41 | year = 2013 | pmid = | pmc = |arxiv = 1307.1226 |bibcode = 2013ApJ...772...41K}}</ref> ४.८ तास [[आवर्तिकाळ]] असणाऱ्या कक्षेमध्ये फिरत आहे.<ref name="Becker">{{जर्नल स्रोत | last1 = Becker | first1 = R. H. | last2 = Robinson-Saba | first2 = J. L. | last3 = Pravdo | first3 = S. H. | last4 = Boldt | first4 = E. A. | last5 = Holt | first5 = S. S. | last6 = Serlemitsos | first6 = P. J. | last7 = Swank | first7 = J. H. | title = A 4.8 hour periodicity in the spectra of Cygnus X-3 | doi = 10.1086/182772 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 224 | pages = L113 | year = 1978 | pmid = | pmc = |bibcode = 1978ApJ...224L.113B}}</ref> या प्रणालीमध्ये ठराविक काळाने अज्ञात प्रकारचे उद्रेक होतात<ref name="Fender">{{जर्नल स्रोत | last1 = Fender | first1 = R. P. | last2 = Hanson | first2 = M. M. | last3 = Pooley | first3 = G. G. | doi = 10.1046/j.1365-8711.1999.02726.x | title = Infrared spectroscopic variability of Cygnus X-3 in outburst and quiescence | url = https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1999-09-11_308_2/page/473 | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 308 | issue = 2 | pages = 473 | year = 1999 | pmid = | pmc = |arxiv = astro-ph/9903435 |bibcode = 1999MNRAS.308..473F}}</ref> आणि एका अश्या उद्रेकामध्ये [[म्यूऑन]] उत्सर्जित झालेले आढळून आले जे बहुतेक [[न्यूट्रिनो]]मुळे घडले असावे.<ref name="Marshak">{{जर्नल स्रोत | last1 = Marshak | first1 = M. | last2 = Bartelt | first2 = J. | last3 = Courant | first3 = H. | last4 = Heller | first4 = K. | last5 = Joyce | first5 = T. | last6 = Peterson | first6 = E. | last7 = Ruddick | first7 = K. | last8 = Shupe | first8 = M. | last9 = Ayres | first9 = D. | last10 = Dawson | first10 = J. | last11 = Fields | first11 = T. | last12 = May | first12 = E. | last13 = Price | first13 = L. | last14 = Sivaprasad | first14 = K. | title = Evidence for Muon Production by Particles from Cygnus X-3 | doi = 10.1103/PhysRevLett.54.2079 | journal = Physical Review Letters | volume = 54 | issue = 19 | pages = 2079–2082 | year = 1985 | pmid = 10031224| pmc = |bibcode = 1985PhRvL..54.2079M}}</ref> या प्रणालीतून [[वैश्विक किरण]] आणि [[गॅमा किरण]] उत्सर्जित होतात, ज्यामुळे त्यांच्या निर्मिती प्रक्रियेवर प्रकाश पडण्यास मदत झाली आहे.<ref name="MacKeown">{{जर्नल स्रोत | last1 = MacKeown | first1 = P. K. | last2 = Weekes | first2 = T. C. | doi = 10.1038/scientificamerican1185-60 | title = Cosmic Rays from Cygnus X-3 | url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_1985-11_253_5/page/60 | journal = Scientific American | volume = 253 | issue = 5 | pages = 60 | year = 1985 | pmid = | pmc = |bibcode = 1985SciAm.253...60M}}</ref> त्यामुळे जरी ती संहत वस्तू न्यूट्रॉन तारा किंवा [[कृष्णविवर]] आहे असे मानण्यात येत असले<ref name="Zdziarski">{{जर्नल स्रोत | last1 = Zdziarski | first1 = A. A. | last2 = Mikolajewska | first2 = J. | last3 = Belczynski | first3 = K. | title = Cyg X-3: A low-mass black hole or a neutron star | doi = 10.1093/mnrasl/sls035 | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters | volume = 429 | pages = L104 | year = 2012 | pmid = | pmc = |arxiv = 1208.5455 |bibcode = 2013MNRAS.429L.104Z}}</ref>, तरी ती वस्तू एक [[क्वार्क तारा]], एक विलक्षण प्रकारचा ताऱ्याचा अवशेष असण्याची शक्यता वर्तवली जाते<ref name="Baym">{{जर्नल स्रोत | last1 = Baym | first1 = G. | last2 = Kolb | first2 = E. W. | last3 = McLerran | first3 = L. | last4 = Walker | first4 = T. P. | last5 = Jaffe | first5 = R. L. | title = Is Cygnus X-3 strange? | url = https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_1985-10-03_160b_1-3/page/181 | doi = 10.1016/0370-2693(85)91489-3 | journal = Physics Letters B | volume = 160 | pages = 181 | year = 1985 | pmid = | pmc = |bibcode = 1985PhLB..160..181B}}</ref>, कारण साधारण न्यूट्रॉन ताऱ्यामधून वैश्विक किरणांची निर्मिती होत नाही. [[सिग्नस एक्स-२]] ही आणखी एक क्ष-किरण द्वैती प्रणाली आहे ज्याच्यामध्ये एक राक्षसी तारा न्यूट्रॉन ताऱ्याभोवती ९.८ दिवस परिभ्रमणकाळ असणाऱ्या कक्षेमध्ये फिरत आहे.<ref name="Crampton">{{जर्नल स्रोत | last1 = Crampton | first1 = D. | last2 = Cowley | first2 = A. P. | doi = 10.1086/130636 | title = Confirmation of a 9.8-day period of Cygnus X-2 | journal = Publications of the Astronomical Society of the Pacific | volume = 92 | pages = 147 | year = 1980 | pmid = | pmc = |bibcode = 1980PASP...92..147C}}</ref> [[व्ही४०४ सिग्नी]] हे हंसमधील आणखी एक कृष्णविवर आहे ज्यामध्ये एक तारा एका १२ सौर वस्तूमानाच्या कृष्णविवराभोवती फिरत आहे.<ref name="Shahbaz">{{जर्नल स्रोत|title=The mass of the black hole in V404 Cygni|last1=Shahbaz|first1=T.|journal=MNRAS|year=1994|volume=271|pages=L1–L14|bibcode=1994MNRAS.271L..10S|last2=Ringwald|first2=F. A.|last3=Bunn|first3=J. C.|last4=Naylor|first4=T.|last5=Charles|first5=P. A.|last6=Casares|first6=J.|दुवा=http://adsabs.harvard.edu/full/1994MNRAS.271L..10S|doi = 10.1093/mnras/271.1.10L}}</ref> हंसमध्ये अनेक [[चलतारा|चलतारे]] आहेत. [[एसएस सिग्नी]] या ताऱ्यामध्ये दर ७-८ दिवसांनी उद्रेक होतात. त्याची दृश्यप्रत जास्तीत जास्त १२ ते कमीत कमी ८ या दरम्यान बदलते. [[काय सिग्नी]] हा एक लाल राक्षसी चल तारा आहे ज्याची दृश्यप्रत दर ४०८ दिवसांनी ३.३ ते १४.२ यादरम्यान बदलते.<ref name=AAVSOchi>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.aavso.org/vsx/index.php?view=detail.top&oid=13285 |title=khi Cygni |आडनाव=BSJ|दिनांक=4 January 2010|work=AAVSO Website|प्रकाशक=American Association of Variable Star Observers|accessdate=22 December 2013|भाषा = इंग्रजी}}</ref> तो पृथ्वीपासून ३५० प्रकाशवर्षे अंतरावर असून त्याचा व्यास सूर्याच्या ३०० पट आहे. याशिवाय हंसमध्ये [[पी सिग्नी]], [[डब्ल्यू सिग्नी]], [[एनएमएल सिग्नी]] यासारखे इतर चलतारे आहेत. [[केप्लर दुर्बीण|केप्लर दुर्बिणीने]] सर्वेक्षण केलेल्या क्षेत्रामध्ये हंसचा समावेश असल्याने यामधील जवळपास शंभर ताऱ्यांभोवती ग्रह सापडले आहेत.<ref name="KeplerLocation">{{जर्नल स्रोत |author=NASA Staff |दुवा=http://www.nasa.gov/pdf/314125main_Kepler_presskit_2-19_smfile.pdf |title=Kepler: NASA's First Mission Capable of Finding Earth-Size Planets |publisher=[[NASA]] |date=February 2009 |accessdate=14 March 2009 |archive-date=2009-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310212449/http://www.nasa.gov/pdf/314125main_Kepler_presskit_2-19_smfile.pdf |url-status=dead }}</ref> यामधील [[केप्लर-११]] या प्रणालीमध्ये सूर्यासारख्या एका ताऱ्याभोवती सहा ग्रह सापडले आहेत. यातील सर्व ग्रह पृथ्वीपेक्षा जास्त वस्तूमानाचे आहेत आणि शेवटचा ग्रह सोडून इतर सर्व ग्रह त्यांच्या ताऱ्यापासून [[सूर्य]] ते [[बुध ग्रह]] या अंतरापेक्षाही कमी अंतरावर आहेत.<ref name="Lissauer">{{जर्नल स्रोत |last=Lissauer | first=J. J. | authorlink=Jack J. Lissauer |display-authors=etal| title=A closely packed system of low-mass, low-density planets transiting Kepler-11 | journal=Nature |volume=470 | issue= 7332|pages=53–58 | date=3 February 2011 |दुवा=http://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/1102/1102.0291.pdf |doi=10.1038/nature09760 | accessdate=4 February 2011|bibcode = 2011Natur.470...53L |arxiv = 1102.0291 | pmid=21293371}}</ref> [[केप्लर-२२]] प्रणालीमध्ये सापडलेला ग्रह पहिला पृथ्वीसदृश ग्रह समजला जातो.<ref name="bbc20111205">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-16040655|title=BBC News – Kepler 22-b: Earth-like planet confirmed|दिनांक=5 December 2011|प्रकाशक=[[BBC Online]]|accessdate=6 December 2011|भाषा=इंग्लिश}}</ref> === दूर अंतराळातील वस्तू === [[File:Cygnus Wall.jpg|300px|thumbnail|उजवे|[[उत्तर अमेरिकन तेजोमेघ]] (एनजीसी ७०००) हा हंसमधील सर्वात प्रसिद्ध [[तेजोमेघ]] आहे.]] हंस आकाशगंगेवर असल्याने यामध्ये अनेक [[खुला तारकागुच्छ|खुले तारकागुच्छ]], वेगवेगळ्या प्रकारचे [[तेजोमेघ]] आणि अतिनवताऱ्यांचे अवशेष आहेत. [[एम३९]] (एनजीसी ७०९२) हा पृथ्वीपासून ९५० [[प्रकाश-वर्ष|प्रकाश-वर्षे]] अंतरावरील अंधाऱ्या रात्री नुसत्या डोळ्यांनी दिसू शकणारा [[खुला तारकागुच्छ]] आहे. हा अंदाजे ३० ताऱ्यांचा गुच्छ असून तो काहीसा त्रिकोणी आकाराचा दिसतो. यातील सर्वात तेजस्वी तारे ७व्या [[आभासी दृश्यप्रत|दृश्यप्रतीचे]] आहेत.{{sfn|Ridpath|Tirion|2001|pp=134–137}} [[एनजीसी ६९१०]] हा हंसमधील आणखी एक १६ ताऱ्यांचा खुला तारकागुच्छ आहे, ज्याला इंग्रजीमध्ये रॉकिंग हॉर्स क्लस्टर असे म्हणतात. याची दृश्यप्रत ७.४ असून व्यास ५ [[कोन|कला]] (आर्कमिनिट) आहे. याव्यतिरिक्त हंसमध्ये [[डॉलित्झ ९]], [[कोलिंडर ४२१]], [[डॉलित्झ ११]], [[बर्कली ९०]] हे खुले तारकागुच्छ आहेत. [[एनजीसी ६८२६]] हा पृथ्वीपासून ३२०० [[प्रकाश-वर्ष|प्रकाश-वर्षे]] अंतरावरील ८.५ दृश्यप्रतीचा [[ग्रहीय तेजोमेघ]] आहे. याला लुकलुकणारा ग्रहीय तेजोमेघ असेही म्हणले जाते. याच्यातील केंद्रीय तार अतिशय तेजस्वी (१० दृश्यप्रत) असल्यामुळे याच्याकडे दुर्बिणीतून पाहिले असता तो लुकलुकल्याचा भास होतो.{{sfn|Levy|2005|pp=130–131}}{{sfn|Ridpath|Tirion|2001|pp=134–137}} दुर्बीण ताऱ्यावर केंद्रित केली असता तेजोमेघ निस्तेज झाल्याचा भास होतो. याच्यापासून एक अंशापेक्षा कमी अंतरावर [[१६ सिग्नी]] हा द्वैती तारा आहे.{{sfn|Ridpath|Tirion|2001|pp=134–137}} [[उत्तर अमेरिकन तेजोमेघ]] (एनजीसी ७०००) हा हंसमधील सर्वात प्रसिद्ध तेजोमेघांपैकी एक आहे, कारण याला अंधाऱ्या रात्री नुसत्या डोळ्यांनी पाहता येऊ शकते. हा आकाशगंगेमध्ये एका प्रखर ठिगळासारखा दिसतो. पृथ्वीपासून १५०० प्रकाश-वर्षे अंतरावरील एनजीसी ७०००ला ६ दृश्यप्रतीचा तारा प्रकाशमान करतो.{{sfn|Ridpath|Tirion|2001|pp=134–137}} [[एप्सिलॉन सिग्नी]]च्या दक्षिणेला [[व्हेल तेजोमेघ]] (एनजीसी ६९६०, ६९६२,६९७९, ६९९२ आणि ६९९५) हा ५००० वर्ष जुना [[अतिनवताऱ्याचा अवशेष]] आहे ज्याचा आकार तीन अंश<ref name="objects" />, ५० प्रकाशवर्षे आहे.{{sfn|Ridpath|Tirion|2001|pp=134–137}} त्याच्या आकारामुळे त्याला [[हंस वर्तुळ]] (सिग्नस लूप) असेही म्हणले जाते.<ref name="objects" /> [[File:Stars Brewing in Cygnus X.jpg|thumb|उजवे|[[सिग्नस एक्स]] हे हंसमधील तारे-निर्मितीचे सर्वात मोठे क्षेत्र आहे.]] हंसमध्ये [[गॅमा सिग्नी तेजोमेघ]] (आयसी १३१८) हा ४ अंशांपेक्षा जास्त विस्ताराचा तेजोमेघ आहे. [[डीडब्ल्यूबी ८७]], [[शार्पलेस २-११२]] आणि [[शार्पलेस २-११५]] हे इतर तेजोमेघ गॅमा सिग्नी भागात आहेत. आणखी एक दखल घेण्यासारखी गोष्ट म्हणजे [[चंद्रकोर तेजोमेघ]], जो गॅमा आणि ईटा सिग्नीच्या मध्ये आहे. त्याची निर्मिती [[एचडी १९२१६३]] या [[वुल्फ-रायेट तारा|वुल्फ-रायेट ताऱ्यापासून]] झाली. अलीकडील काळामध्ये हौशी खगोल निरीक्षकांनी हंसमध्ये काही दखलपात्र नवीन शोध लावले आहेत. २००७ मध्ये डेव्ह जुरासेविच यांनी एका डिजिटल फोटोमध्ये चंद्रकोर तेजोमेघाजवळील "[[सोप बबल तेजोमेघाचा]]" (पीएन जी७५.५+१.७) शोध लावला. २०११ मध्ये मॅथिआस क्रॉनबर्गर या हौशी ऑस्ट्रिअन खगोल निरीक्षकाने [[क्रॉनबर्गर ६१]] या ग्रहीय तेजोमेघाचा जुन्या सर्व्हेच्या फोटोंमधून शोध लावला. [[जेमिनी वेधशाळा|जेमिनी वेधशाळेच्या]] निरीक्षाणांवरून या शोधावर शिक्कामोर्तब करण्यात आले. [[सिग्नस एक्स]] हे सूर्याच्या आसपासच्या परिसरातील तारे-निर्मितीचे सर्वात मोठे क्षेत्र आहे, ज्यामध्ये सर्वात तेजस्वीच नाही तर सर्वात जास्त वस्तुमानाचे काही तारेदेखील आहेत. [[आतषबाजी दीर्घिका]] (एनजीसी ६९४६) या दीर्घिकेमध्ये इतर कुठल्याही दीर्घिकेपेक्षा जास्त [[अतिनवतारा|अतिनवतारे]] पाहण्यात आले आहेत. हंस तारकासमूहामध्ये [[सिग्नस ए]] ही जगातील शोध लागलेली सर्वात पहिली [[रेडिओ दीर्घिका]] आहे. पृथ्वीपासून ७३ कोटी प्रकाश-वर्षे अंतरावरील ही दीर्घिका सर्वात जवळील शक्तिशाली रेडिओ दीर्घिका आहे. [[दृश्य प्रकाश किरणे|दृश्य वर्णपटामध्ये]] ही एका लहान दीर्घिकांच्या समूहातील [[लंबवर्तुळाकार दीर्घिका|लंबवर्तुळाकार दीर्घिकेसारखी]] दिसते. ही एक [[सक्रिय दीर्घिका]] आहे कारण तिच्या केंद्रातील प्रचंड वस्तुमानाचे [[कृष्णविवर]] द्रव्य ॲक्रिट करत असून त्यामुळे त्याच्या ध्रुवातून द्रव्याचे फवारे निघत आहेत. फवाऱ्याच्या [[आंतरदीर्घिकीय माध्यम|आंतरदीर्घिकीय माध्यमाशी]] झालेल्या संपर्काने रेडिओ लोबची निर्मिती होते, जे रेडिओ उत्सर्जनाचे मुख्य स्रोत आहेत.<ref name="objects">{{पुस्तक स्रोत |title = 300 Astronomical Objects: A Visual Reference to the Universe |year = 2006 |url = https://archive.org/details/300astronomicalo0000wilk |लेखक = Jamie Wilkins, Robert Dunn |प्रकाशक = Firefly Books |वर्ष = 2006 |location = Buffalo, New York |आयएसबीएन = 978-1-55407-175-3|भाषा=इंग्लिश}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} {{तारकासमूहांची यादी}} jlbs6t18oxlo32fz2ar1c82pc9r35qv 0 194152 2705189 2298224 2026-08-24T09:56:02Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705189 wikitext text/x-wiki प्रा. डॉ. डेव्हिड नवीन सेन (१९३४-२०१६) हे एक भारतीय वनस्पतीशास्त्रज्ञ होते. त्यांचे शिक्षण [[आग्रा]] विद्यापीठात झाले. भारत सरकारची शिष्यवृत्ती मिळवून ते [[चेकोस्लोव्हाकिया]] [[प्राग]] विद्यापीठात संशोधन करण्यासाठी गेले. त्या विद्यापीठाने बियांवरील संशोधन कार्याबद्दल डी.एस्‌सी. देऊन त्यांना गौरवले. भारतात परतल्यावर ते १९६३ मध्ये [[जोधपूर]] विद्यापीठात अध्यापक म्हणून रुजू झाले आणि सन १९९३ मध्ये प्राध्यापक आणि विभाग प्रमुख म्हणून निवृत्त झाले. ==डेव्हिड सेन यांचे संशोधन== प्राध्यापक सेन यांनी रुक्ष-रखरखीत प्रदेशात वाढणाऱ्या वनस्पतींवर संशोधन केले. या वनस्पतीच्या बिया, त्यांचे आकार, उच्च तापमानात टिकून राहण्याची आणि रुजण्याची क्षमता, रोपट्यांची वाढ आणि उष्णतेमध्ये जिवंत राहण्याची चिकाटी, यांवरचे त्यांचे संशोधन जगभरात महत्त्वाचे ठरले. या कामासाठी विद्यापीठ अनुदान आयोग (यू.जी.सी.), विज्ञान आणि उद्योग संशोधन संस्था (सी.एस.आय.आर)., विज्ञान आणि तंत्रज्ञान संस्था (डी.एस.टी) वगैरेंकडून त्यांना अनुदान मिळाले. संशोधनावर आधारित कार्य करताना त्यांनी ३७ विद्यार्थ्यांना पीएच.डीसाठी मार्गदर्शन केले, १३ पुस्तके आणि ३२४ शोधनिबंध प्रसिद्ध केले. पश्चिम राजस्थानच्या वाळवंटी परिस्थितीचा त्यांचा गाढा अभ्यास असून त्या प्रदेशाचे वनीकरण करण्याच्या प्रकल्पात त्यांचा सहभाग असे. प्रा. सेन यांना हिंदी, उर्दू, इंग्लिश, जर्मन, झेक या भाषा अवगत होत्या. युरोपमधील बहुतेक सर्व देशांत ते कामानिमित्त फिरले होते. ==नियतकालिकांची स्थापना== स्वतःच्या संशोधनाबरोबर तरुण संशोधकांना उत्तेजन देण्यासाठी डॉ. सेन यांनी १९७४ मध्ये जोधपूरमधून ‘जिओबायोस’ (Geobios) हे द्वैमासिक सुरू केले. अतिशय नियमितपणे प्रसिद्ध होणारे जर्नल असल्याने त्याला उत्तम प्रतिसाद मिळाला. यामुळे उत्साहित होऊन त्यांनी १९८१ मध्ये ‘इंडियन रिव्हू ऑफ लाइफ सायन्सेस’ हे वार्षिक जर्नल आणि नंतर १९८२ मध्ये ‘जिओबायोस न्यूझ रिपोर्ट्‌स’ सुरू केले. त्यांचा कामाचा धडाका अपूर्व होता. ==संस्थाकीय कार्य== प्रा. सेन हे इंडियन बोटॅनिकल सोसायटीचे, नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ इकॉलॉजीचे व ॲरिड झोन रिसर्च असोसिएशनचे फेलो आणि वीड आयडेंटिफिकेशन व टर्मिनॉलॉजी कमिशनचे अध्यक्ष होते. ऑस्ट्रियातील आंतरराष्ट्रीय मुळे संशोधन समूहाचे (International Society of Root Research)चे ते सदस्य होते. ==पुस्तके== * Contributions to the Ecology of Halophytes (संपादित, सहसंपादक - डॉ. किशनसिंग राजपुरोहित) * Eco-physiological Studies on Weeds of Cultivated Fields with special reference to बाजरा (Pennisetum typhoideum) and तिल (Sesamum indicum) crops * Structure Function and Ecology of Stomata (सहलेखक - डी.डी. चव्हाण, रामसेवक पूरणचंद बन्सल) ==निधन== प्रा. डेव्हिड सेन यांचे जानेवारी २०१६ मध्ये निधन झाले. [[वर्ग:भारतीय शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:इ.स. १९३४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 650oluz7jukdkhzl4c0om712bnwfivj 0 195702 2704796 2697039 2026-08-23T18:30:37Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704796 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = लेश्मॅनियासिस | Image = Skin ulcer due to leishmaniasis, hand of Central American adult 3MG0037 lores.jpg | Caption = [[मध्य अमेरिके]]तील प्रौढाच्या हाताला झालेला त्वचेचा लेश्मॅनियासिस | Field = [[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]] | pronounce = Leishmaniasis {{IPAc-en|ˌ|l|iː|ʃ|m|ə|ˈ|n|aɪ|ə|s|ɪ|s}}<br>leishmaniosis {{IPAc-en|l|iː|ʃ|ˌ|m|eɪ|n|ɪ|ˈ|əʊ|s|ɪ|s}} or {{IPAc-en|l|iː|ʃ|ˌ|m|æ|n|ɪ|ˈ|əʊ|s|ɪ|s}}<ref>http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/leishmaniasis</ref> | ICD10 = {{ICD10|B|55||b|50}} | ICD9 = {{ICD9|085}} | DiseasesDB = 3266 | DiseasesDB_mult = {{DiseasesDB2|29171}}<!-- {{DiseasesDB2|3266}} {{DiseasesDB2|7070}} --> | MedlinePlus = 001386 | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 296 | MeshID = D007896 }} '''लेश्मॅनियासिस''' ज्याचे स्पेलिंग ('''Leishmaniasis''') किंवा ('''leishmaniosis''') असे केले जाते, हा “[[लेश्मॅनिया]]” [[प्रजातीच्या]] बांडगुळासारख्या जीवामुळे होणारा एक [[रोग]] आहे आणि काही प्रकारच्या [[कीटकांच्या]] चावण्यामुळे तो फैलावतो.<ref name=WHO2014/> हा रोग तीन प्रमुख मार्गांनी अस्तित्वात असू शकतो: [[त्वचेचा लेश्मॅनियासिस|त्वचेचा]], श्लेष्मल त्वचेचा आणि बाह्य त्वचेचा किंवा [[आतड्याचा लेश्मॅनियासिस]].<ref name=WHO2014>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Leishmaniasis Fact sheet N°375|दुवा=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs375/en/|work=World Health Organization|accessdate=17 February 2014|date=January 2014}}</ref> त्वचेच्या स्वरूपात असणारा त्वचेच्या अल्सरच्या रूपात असतो, तर श्लेष्मल त्वचा आणि बाह्य त्वचेच्या स्वरूपाचा त्वचा, तोंड आणि नाक यांच्या अल्सरच्या रूपात असतो आणि आतड्याच्या स्वरूपाचा त्वचेच्या अल्सरसह सुरू होतो आणि त्यानंतर ताप, लाल रक्त पेशी कमी होणे आणि प्लीहा आणि यकृत यांच्या वाढलेल्या आकाराच्या रूपात असतो. <ref name=WHO2014/><ref name=Barrett2012/> <!-- Cause and diagnosis --> माणसांमधील संसर्गास "लेश्मॅनियासिस”च्या 20हून अधिक प्रजाती कारणीभूत असतात.<ref name=WHO2014/> जोखमीच्या घटकांमध्ये दारिद्र्य, कुपोषण, जंगलतोड आणि शहरीकरण समाविष्ट आहेत.<ref name=WHO2014/> सर्व तीन प्रकारांचे निदान बांडगुळासारख्या जीवांना सूक्ष्मदर्शकाखाली पाहून करता येऊ शकते. <ref name=WHO2014/> याशिवाय, आतड्याच्या रोगाचे रक्ताच्या चाचण्यांद्वारे निदान करता येऊ शकते.<ref name=Barrett2012/> <!-- Prevention and treatment --> जाळ्यांवर प्रक्रिया केलेल्या [[कीटकनाशकांच्या]] खाली झोपून लेश्मॅनियासिसला अंशतः रोखता येऊ शकते.<ref name=WHO2014/> इतर उपायांमध्ये कीटकांना मारण्यासाठी कीटकनाशके फवारणे आणि पुढील फैलाव रोखण्यासाठी रोग झालेल्या लोकांवर लवकर उपचार करणे यांचा समावेश होतो.<ref name=WHO2014/> आजार कुठे झाला, लेश्मॅनियासिसच्या प्रजाती आणि संसर्गाचा प्रकार यांच्याद्वारे गरजेचे उपचार ठरविले जातात.<ref name=WHO2014/>आतड्याच्या रोगात वापरल्या जाणाऱ्या काही संभाव्य औषधांमध्ये [[लिपोसोमाल ॲम्फोटेरिसिन बी|लिपोसोमाल ॲम्फोटेरिसिन बी चा]] समावेश होतो, [[पेंटावॅलंट_अँटीमोनियल्स]] आणि [[पॅरोमोमिसिन]] आणि [[मिल्टेफोसाइन]] यांचे संयोजन<ref name=Dor2012>{{जर्नल स्रोत|last=Dorlo|first=TP|author2=Balasegaram, M |author3=Beijnen, JH |author4= de Vries, PJ |title=Miltefosine: a review of its pharmacology and therapeutic efficacy in the treatment of leishmaniasis.|journal=The Journal of antimicrobial chemotherapy|date=Nov 2012|volume=67|issue=11|pages=2576–97|pmid=22833634|doi=10.1093/jac/dks275}}</ref> त्वचेच्या रोगासाठी, पॅरोमोमिसिन [[फ्लूकोनाझोल]], किंवा [[पेंटामिडाइन]] परिणामकारक असू शकतात.<ref name=Min2007>{{जर्नल स्रोत|last=Minodier|first=P|author2=Parola, P |title=Cutaneous leishmaniasis treatment.|journal=Travel medicine and infectious disease|date=May 2007|volume=5|issue=3|pages=150–8|pmid=17448941|doi=10.1016/j.tmaid.2006.09.004}}</ref> <!-- Epidemiology --> साधारण 98 देशांमधील सुमारे 12 दशलक्ष लोक सध्या बाधित आहेत<ref name=Mag>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Leishmaniasis Magnitude of the problem|दुवा=http://www.who.int/leishmaniasis/burden/magnitude/burden_magnitude/en/index.html|work=World Health Organization|accessdate=17 February 2014}}</ref>.<ref name=Barrett2012>{{जर्नल स्रोत|last=Barrett|first=MP|author2=Croft, SL |title=Management of trypanosomiasis and leishmaniasis.|journal=British medical bulletin|year=2012|volume=104|pages=175–96|pmid=23137768|doi=10.1093/bmb/lds031|pmc=3530408}}</ref> दर वर्षी सुमारे 2 दशलक्ष नवीन केसेस<ref name=Barrett2012/> असतात आणि 20 ते 50 हजार मृत्यू होतात.<ref name=WHO2014/><ref name=Loz2012>{{जर्नल स्रोत|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> सुमारे 200 दशलक्ष लोक आशिया, आफ्रिका, दक्षिण आणि मध्य अमेरिका आणि दक्षिण यूरोप या भागांमध्ये राहतात जिथे हा रोग सामान्य आहे.<ref name=Barrett2012/><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Ejazi|first=SA|author2=Ali, N |title=Developments in diagnosis and treatment of visceral leishmaniasis during the last decade and future prospects.|journal=Expert review of anti-infective therapy|date=Jan 2013|volume=11|issue=1|pages=79–98|pmid=23428104|doi=10.1586/eri.12.148}}</ref> या रोगावर उपचार करण्यासाठीच्या काही औषधोपचारांवर [[जागतिक आरोग्य संघटनेने]] सवलती प्राप्त केल्या आहेत <ref name=Barrett2012/> आणि [[कुत्र्याचा लेश्मॅनियासिस|<nowiki/>]]घुशीसारख्या प्राण्यांसह हा रोग इतर प्राण्यांमध्ये देखील होऊ शकतो.<ref name=WHO2014/> ==संदर्भ== <references /> [[वर्ग:त्वचा रोग]] [[वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] iozq7y9ief91evpob8qyrtd34jpvkuh 0 202312 2704793 2701822 2026-08-23T18:27:02Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704793 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''वैश्विक किरण''' ('''इंग्रजी: Cosmic rays''') हा उच्च-ऊर्जा [[प्रारण|किरणोत्सर्गाचा]] एक प्रकार आहे, प्रामुख्याने [[सूर्यमाला|सूर्यमालेच्या]] बाहेर आणि अगदी दूरवरच्या [[आकाशगंगा|आकाशगंगांपासून]] तो येतो.<ref>{{Cite book|last=Perkins|first=Donald H.|title=Particle Astrophysics|year=2003|publisher=Oxford University Press|page=75|isbn=978-0-19-850952-3}}</ref> पृथ्वीच्या वातावरणावरील परिणामामुळे, वैश्विक किरणांद्वारे दुय्यम कणांचा पाऊस तयार होतो जे कधीकधी पृष्ठभागावर पोहोचतात.<ref>{{Cite book|last=Gaisser|first=Thomas K.|title=Cosmic Rays and Particle Physics|url=https://archive.org/details/cosmicrayspartic0000gais|year=1990|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/cosmicrayspartic0000gais/page/12 12]|isbn=978-0-521-33931-5}}</ref> प्रामुख्याने उच्च-ऊर्जा [[प्रोटॉन]] आणि [[अणू]] न्यूक्लीचे बनलेले, त्यांचा उगम [[सूर्य|सूर्यापासून]] किंवा आपल्या सूर्यमालेच्या बाहेरून होतो.<ref>{{Cite book|last=Longair|first=Malcolm S.|title=High Energy Astrophysics|year=2011|publisher=Cambridge University Press|page=210|isbn=978-0-521-68383-8}}</ref> [[नासा]]च्या फर्मी स्पेस टेलिस्कोपच्या २०१३ मधील आकडेवारीवरून मिळालेल्या पुराव्यानुसार, प्राथमिक विश्वाच्या किरणांमधील महत्त्वपूर्ण अंश [[सुपरनोव्हा|तारेच्या अलौकिक स्फोटातून]] उद्भवला आहे.<ref>{{Cite journal|last=Ackermann|first=M.|title=Detection of the Characteristic Pion-Decay Signature in Supernova Remnants|url=https://archive.org/details/sim_science_2013-02-15_339_6121/page/807|journal=Science|volume=339|issue=6121|pages=807–811|year=2013|doi=10.1126/science.1231160}}</ref> सक्रिय गॅलॅक्टिक न्यूक्ली देखील २०१८ मध्ये ब्लेझर (TXS 0506+056) मधील [[न्यूट्रिनो]] आणि [[गॅमा किरण|गॅमा किरणांच्या]] निरीक्षणाच्या आधारावर वैश्विक किरणांची निर्मिती करताना दिसतात.<ref>{{Cite journal|last=IceCube Collaboration|title=Neutrino emission from the blazar TXS 0506+056 prior to the 10-year IceCube alert|url=https://archive.org/details/science_2018-07-13_361_6398/page/147|journal=Science|volume=361|issue=6398|pages=147–151|year=2018|doi=10.1126/science.atg4280}}</ref> [[सूर्यमाला|सूर्यमालेच्या]] बाहेरील उच्च-ऊर्जा प्रारण असणारे किरण असतात. पृथ्वीच्या वातावरणावर आदळल्यावर ते दुय्यम कणांचा पाऊस पाडू शकतात. तो कधीकधी भूपृष्ठावरही येऊ शकतो.<ref>{{Cite book|last=Gaisser|first=Thomas K.|title=Cosmic Rays and Particle Physics|url=https://archive.org/details/cosmicrayspartic0000gais|year=1990|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/cosmicrayspartic0000gais/page/15 15]}}</ref> == प्रकार == [[चित्र:Cosmic ray flux versus particle energy.svg|डावे|इवलेसे|351x351अंश|वैश्विक किरण प्रवाह, कण उर्जा]] वैश्विक किरणांचे बरेच प्रकार आहेत. सौर वैश्विक किरण सूर्यापासून उद्भवतात. त्यांची ऊर्जा ($10^7$ ते $10^{10}$ eV) इतर सर्व वैश्विक किरणांपेक्षा कमी आहे. सूर्यामध्ये ज्वाला आणि स्फोटांच्या परिणामी हे उद्भवतात.<ref>{{Cite book|last=Longair|first=Malcolm S.|title=High Energy Astrophysics|year=2011|publisher=Cambridge University Press|page=215}}</ref> वैश्विक किरणांचा दुसरा प्रकार म्हणजे आकाशगंगेचा किरणोत्सर्गी किरण (Galactic cosmic rays). त्यांची ऊर्जा ($10^{10}$ ते $10^{15}$ eV) सौर वैश्विक किरणांपेक्षा जास्त आहे.<ref>{{Cite book|last=Perkins|first=Donald H.|title=Particle Astrophysics|url=https://archive.org/details/particleastrophy0000perk|year=2003|publisher=Oxford University Press|page=[https://archive.org/details/particleastrophy0000perk/page/82 82]}}</ref> खगोलशास्त्रज्ञांना हे समजले आहे की हे सुपरनोव्हा स्फोट, [[कृष्णविवर|ब्लॅक होल]] आणि [[न्यूट्रॉन तारा|न्यूट्रॉन तारे]] यांच्यापासून उद्भवतात, जे आपल्या स्वतःच्या आकाशगंगेमध्ये आहेत.<ref>{{Cite book|last=Gaisser|first=Thomas K.|title=Cosmic Rays and Particle Physics|url=https://archive.org/details/cosmicrayspartic0000gais|year=1990|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/cosmicrayspartic0000gais/page/45 45]}}</ref> एक्स्ट्रागॅलॅक्टिक कॉस्मिक किरण हा तिसरा प्रकार आहे. शास्त्रज्ञांचा असा विश्वास आहे की त्यांचा स्रोत आमच्या आकाशगंगेच्या बाहेर आहे. या किरणांची ऊर्जा ($10^{14}$ eV पेक्षा जास्त) गॅलेक्टिक कॉस्मिक किरणांपेक्षा जास्त आहे. हे [[क्वेसार]] आणि सक्रिय आकाशगंगेच्या मूळातून उद्भवतात.<ref>{{Cite book|last=Longair|first=Malcolm S.|title=High Energy Astrophysics|year=2011|publisher=Cambridge University Press|page=340}}</ref> जेव्हा वैश्विक किरण पृथ्वीच्या वातावरणाला भिडतात, तेव्हा ते वायूंचे रेणू आणि अणू मोडतोड करतात. अशा प्रकारे हे नवीन कॉस्मिक किरण कण ([[पायॉन]], [[म्यून]]) तयार करतात.<ref>{{Cite book|last=Gaisser|first=Thomas K.|title=Cosmic Rays and Particle Physics|url=https://archive.org/details/cosmicrayspartic0000gais|year=1990|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/cosmicrayspartic0000gais/page/102 102]}}</ref> हे नवीन कण इतर नवीन वैश्विक किरणांचे कण ([[इलेक्ट्रॉन]], [[पॉझिट्रॉन]], न्यूट्रिनो) बनवतात आणि अशा प्रकारे वैश्विक किरण सर्वत्र पसरतात. नवीन कॉस्मिक किरण कण सतत तयार करण्याच्या प्रक्रियेत, त्यांची ऊर्जा कमी होते. वातावरणात बऱ्याच वेळा वैश्विक किरण आणि वायूंमध्ये टक्कर होते आणि अखेरीस कोट्यवधी दुसरे वैश्विक किरण तयार होतात, ज्याला "कॉस्मिक-रे शॉवर किंवा एअर शॉवर" म्हणून ओळखले जाते.<ref>{{Cite book|last=Perkins|first=Donald H.|title=Particle Astrophysics|url=https://archive.org/details/particleastrophy0000perk|year=2003|publisher=Oxford University Press|page=[https://archive.org/details/particleastrophy0000perk/page/88 88]}}</ref> कॉस्मिक किरण एक प्रकारचे किरणोत्सर्ग आहेत ज्यामुळे प्राणी व यंत्रांचे नुकसान होऊ शकते. आपण भाग्यवान आहोत की पृथ्वीचे [[चुंबकीय क्षेत्र]] आणि [[वातावरण]] या किरणांपासून आपले संरक्षण करते, अन्यथा मानवांना दरवर्षी सरासरी २.३ मिलिसेव्हर्ट किरणांचा सामना करावा लागला असता.<ref>{{Cite book|last=Cucinotta|first=F. A.|title=Space Radiation Risks to the Human Genome|year=2001|publisher=NASA Johnson Space Center|page=5}}</ref> मिलिसेव्हर्ट हे रेडिएशन मापनाचे एकक आहे आणि mSv ने दर्शवले जाते. चुंबकीय क्षेत्र आणि वातावरणामुळे, पृथ्वीवर केवळ ०.२ mSv किरणोत्सर्गाचे आगमन होते, जे येणाऱ्या रेडिएशनच्या एकूण प्रमाणापेक्षा खूप कमी आहे.<ref>{{Cite book|last=Cucinotta|first=F. A.|title=Space Radiation Risks to the Human Genome|year=2001|publisher=NASA Johnson Space Center|page=8}}</ref> [[अंतराळवीर|अंतराळवीरांना]] पृथ्वीपासून दूर ([[चंद्र]] किंवा [[मंगळ ग्रह|मंगळाच्या]] दिशेने) प्रवास करताना सुमारे ९०० mSv मोठ्या प्रमाणात रेडिएशनचा सामना करावा लागतो, जिथे पृथ्वीवरील चुंबकीय क्षेत्र किंवा इतर कोणतेही स्रोत या किरणांपासून त्यांचे संरक्षण करण्यासाठी अस्तित्वात नसतात.<ref>{{Cite journal|last=Setlow|first=R. B.|title=The hazards of space radiation|journal=Medical Physics|volume=30|issue=6|pages=1210–1214|year=2003|doi=10.1118/1.1573031}}</ref> वैश्विक किरणांमुळे आपल्या [[डीएनए]]चे नुकसान होते, ज्यामुळे [[कर्करोग]] होऊ शकतो.<ref>{{Cite journal|last=Setlow|first=R. B.|title=The hazards of space radiation|journal=Medical Physics|volume=30|issue=6|pages=1212|year=2003}}</ref> मंगळ मोहिमेवर पाठवण्यापूर्वी अंतराळवीरांना या किरणोत्सर्गापासून कसे संरक्षण द्यावे याबद्दल शास्त्रज्ञांना चिंता आहे. पृथ्वीवर नेहमीसारखा वैश्विक किरण नसतो. जेव्हा सूर्य अधिक सक्रिय असतो, तेव्हा पृथ्वीकडे येणाऱ्या या वैश्विक किरणांचे प्रमाण कमी होते.<ref>{{Cite book|last=Longair|first=Malcolm S.|title=High Energy Astrophysics|year=2011|publisher=Cambridge University Press|page=222}}</ref> दर ११ व्या वर्षी सूर्य अधिक सक्रिय होतो. यावेळी अधिक सौर ज्वाला उद्भवतात आणि बऱ्याच चक्राकार घडामोडी त्याच्या वातावरणात घडतात, परिणामी सूर्याचे चुंबकीय क्षेत्र प्रबळ होते.<ref>{{Cite book|last=Perkins|first=Donald H.|title=Particle Astrophysics|url=https://archive.org/details/particleastrophy0000perk|year=2003|publisher=Oxford University Press|page=[https://archive.org/details/particleastrophy0000perk/page/95 95]}}</ref> तथापि, पृथ्वीवर पोहोचणाऱ्या रेडिएशनचे प्रमाण कमी होते कारण जेव्हा सूर्य सक्रिय असतो तेव्हा त्याचे चुंबकीय क्षेत्र किंवा हेलिओस्फिअर अधिक सक्रिय होते, जे सौर मंडळामध्ये येणाऱ्या आकाशगंगेच्या किरणांना प्रतिबंध करते, ज्यांची ऊर्जा सौर किरणांपेक्षा जास्त असते. सूर्याच्या सक्रिय स्थितीत अंतराळ प्रवास करणे तुलनेने अधिक सुरक्षित मानले जाते.<ref>{{Cite book|last=Longair|first=Malcolm S.|title=High Energy Astrophysics|year=2011|publisher=Cambridge University Press|page=225}}</ref> == व्युत्पत्तिशास्त्र == अंतरिक्षातून पृथ्वीकडे येणारे शक्तिशाली किरण होय. ऐतिहासिक शब्द म्हणजे किरण हा किरणोत्सर्गी विकिरण म्हणून ओळखला जाणे आवश्यक आहे. सामान्य वैज्ञानिक वापरात, आंतरिक द्रव्यमान असलेल्या उच्च-ऊर्जा कणांना "कॉस्मिक किरण" म्हणून ओळखले जाते, तर [[फोटॉन]], जे [[विद्युतचुंबकीय प्रारण|विद्युतचुंबकीय किरणांचे]] प्रमाण असतात (आणि म्हणूनच वस्तुमान नसतात) त्यांच्या सामान्य नावांद्वारे ओळखले जातात, जसे की [[गॅमा किरण]] किंवा [[क्ष-किरण]], त्यांच्या फोटॉन ऊर्जेवर अवलंबून असतात.<ref>{{Cite book|last=Gaisser|first=Thomas K.|title=Cosmic Rays and Particle Physics|url=https://archive.org/details/cosmicrayspartic0000gais|year=1990|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/cosmicrayspartic0000gais/page/3 3]}}</ref> == शोध == वैश्विक किरणांचा शोध ऑस्ट्रियन-अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ [[व्हिक्टर हेस]] यांनी १९१२ मध्ये लावला.<ref>{{Cite journal|last=Hess|first=V. F.|title=Über Beobachtungen der Durchdringenden Strahlung bei sieben Freiballonfahrten|journal=Physikalische Zeitschrift|volume=13|pages=1084–1091|year=1912}}</ref> या शोधासाठी त्यांना १९३६ मध्ये [[भौतिकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक]] देण्यात आले.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1936/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 1936|publisher=Nobel Media AB|access-date=2026-07-29}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == [[वर्ग:वैश्विक किरणे]] [[वर्ग:प्रारण]] [[वर्ग:सौर घटना]] bkqantwbgffonzx4p94ge68grfiwoxu 0 207417 2705100 2646211 2026-08-24T06:15:38Z ~2026-46135-18 186622 /* हे सुद्धा पहा */ 2705100 wikitext text/x-wiki [[चित्र:2011 Census Scheduled Caste caste distribution map India by state and union territory.svg|इवलेसे|360px|२०११ च्या जनगणनेनुसार भारतातील राज्यांमधील अनुसूचित जातींचा विवरण नकाशा.<ref name=2011Census>[http://www.censusindia.gov.in/2011-Documents/SCST%20Presentation%2028-10-2013.ppt Census of India 2011, Primary Census Abstract]{{PPTlink}}, Scheduled castes and scheduled tribes, Office of the Registrar General & Census Commissioner, भारत सरकार (October 28, 2013).</ref> [[पंजाब]]मध्ये अनुसूचित जातींचे सर्वाधिक प्रमाण (३२%) तर भारताच्या केंद्रशासित प्रदेशांत व ईशान्य भारतातील दोन राज्यांत ० %.<ref name=2011Census />]] [[चित्र:2011 Census Scheduled Tribes distribution map India by state and union territory.svg|इवलेसे|360px|२०११ च्या जनगणनेनुसार भारतातील राज्यांमधील अनुसूचित जमातींचा (आदिवासी) विवरण नकाशा.<ref name="2011Census"/> [[मिझोरम]] आणि [[लक्षद्वीप]]मध्ये अनुसूचित जमातींचे सर्वाधिक प्रमाण (~95%), तर पंजाब आणि [[हरियाणा]]मध्ये ०%.<ref name=2011Census/>]] '''अनुसूचित जाती'''<ref name="List of SC">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Scheduled Caste Welfare – List of Scheduled Castes |url=http://socialjustice.nic.in/sclist.php |publisher=Ministry of Social Justice and Empowerment |accessdate=16 August 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120913050030/http://socialjustice.nic.in:80/sclist.php |archivedate=13 September 2012 |df=dmy}}</ref> '''अनुसूचित जाती-जमाती''' ([[आदिवासी]]) हे [[भारत]]ातील ऐतिहासिकदृष्ट्या वंचित देशी लोकांचे भारताच्या राज्यघटनेने मान्य केलेले दोन गट आहेत. भारतीय उपखंडावर राज्य करणाऱ्या [[ब्रिटिश]] सत्तेच्या काळात ते डिप्रेस्ड क्लास (मागास वर्ग) म्हणून ओळखले जात होते. अनुसूचित जातींमध्ये कितीतरी टक्के लोक मूलत: भारतीय समाजाच्या खालच्या थरातील लोक आहेत. आधुनिक साहित्यात अनुसूचित जातींचा उल्लेख कधी कधी आदि-[[द्रविड]] (?) म्हणून होतो.<ref>Kumar (1992), The affirmative action debate in India, Asian Survey, Vol. 32, No. 3, pp. 290–302</ref><ref>[http://jocipe.com/jocipe5.html FACTORS AND CONSTRAINTS FOR ADOPTING NEW AGRICULTURAL] “I wish that you would issue instructions to your translation committee that the translation of Scheduled Tribes should be, literally meaning original inhabitants or indigenous peoples). The word Adivisi has grace."</ref> २०११ च्या भारतीय जनगणनेनुसार, भारताच्या एकूण लोकसंख्येत अनुसूचित जातींच्या आणि अनुसूचित जमातींच्या लोकांचे प्रमाण अनुक्रमे '''१६.६%''' आणि '''८.६%''' आहे.<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf 2011 Census Primary Census Abstract]</ref><ref name="CensusDalit">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Half-of-Indias-dalit-population-lives-in-4-states/articleshow/19827757.cms|title=Half of India’s dalit population lives in 4 states}}</ref> या दोन समूहांची एकत्रित लोकसंख्या ही २५.२% (३१ कोटी) आहे, जर ही संख्या एक देश म्हणून गृहीत धरली तर हा [[चीन]], [[भारत]] व [[अमेरिका]] ह्यांनंतर जगातला चौथा सर्वात मोठा देश ठरू शकतो. स्वातंत्र्य प्राप्तीनंतर भारताच्या संविधानाद्वारे या मागास समजल्या जाणाऱ्या समूहांना आरक्षण लागू करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://lawmin.nic.in/ld/subord/rule3a.htm |title=Text of the ''Constitution (Scheduled Castes) Order, 1950'', as amended |access-date=2017-03-02 |archive-date=2009-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619082941/http://lawmin.nic.in/ld/subord/rule3a.htm |url-status=dead }}</ref> आणि कलम (अनुसूचित जमाती) आदेश १९५०, २२ राज्यांतील ७४४ जमातींची नोंद करते. == धार्मिक लोकसंख्या == [[चित्र:Percent of scheduled tribes in India-tehsils-census 2011.svg|इवलेसे|Percent of scheduled tribes in India by tehsils by census 2011]] संविधान (अनुसूचित जाती) आदेश (सुधारणा) कायदा, १९९० नुसार, [[अनुसूचित जाती]]ंचा धर्म फक्त [[हिंदू]], [[शीख]] किंवा [[बौद्ध]] असू शकतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://socialjustice.nic.in/faqs1.php#sc4 |title=Frequently Asked Questions – Scheduled Caste Welfare: Ministry of Social Justice and Empowerment, भारत सरकार |work=socialjustice.nic.in |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150630050355/http://socialjustice.nic.in/faqs1.php |archivedate=30 June 2015 |df=dmy}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://tribal.nic.in/Content/DefinitionpRrofiles.aspx|title=Definition|work=tribal.nic.in}}</ref> अनुसूचित जमातींना कोणताही विशिष्ट धर्म नाही.<ref>[http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/Introduction.pdf Scheduled Castes and Scheduled Tribes Introduction]</ref><ref>[http://www.parimalnathwani.com/images/in-the%20parliament/answer-to-question-414-dated-13-08-12.pdf Sachar Committee Questions and Answer] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140903084139/http://www.parimalnathwani.com/images/in-the%20parliament/answer-to-question-414-dated-13-08-12.pdf |date=3 September 2014 }}</ref> २००६ च्या [[सच्चर समिती]]च्या अहवालात भारतीय वंशाच्या अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती आज [[हिंदू धर्म]]ापर्यंत मर्यादित राहिल्या नाहीत. आदिवासींनी आम्ही हिंदू नसल्याची याचिक सर्वोच्च न्यायालयात दाखल केली होती, २००३ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयानेही मान्य केले की आदिवासी (अनुसूचित जमाती) हे हिंदू धर्मीय नाहीत. एनएसएसओ च्या ६१ व्या फेरी सर्वेक्षणात आढळले की, भारतामधील ९०% [[बौद्ध]], ७५% [[शीख]] आणि ७५% [[ख्रिश्चन]] हे अनुसूचित जाती किंवा [[अनुसूचित जमाती]] या प्रवर्गात समाविष्ट आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |last=Sachar |first=Rajindar |title=Sachar Committee Report (2004–2005) |publisher=भारत सरकार |year=2006 |url=http://www.teindia.nic.in/Files/Reports/CCR/Sachar%20Committee%20Report.pdf |format=PDF |accessdate=2008-09-27 |archive-date=2014-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140402143832/http://www.teindia.nic.in/Files/Reports/CCR/Sachar%20Committee%20Report.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|last=Sachar |first=Rajindar |title=Minority Report |publisher=भारत सरकार |year=2006 |url=http://www.mfsd.org/sachar/leafletEnglish.pdf |format=PDF |accessdate=2008-09-27 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081218123818/http://www.mfsd.org/sachar/leafletEnglish.pdf |archivedate=18 December 2008}}</ref> २०११ च्या जनगणनेनुसार, एकूण बौद्ध लोकसंख्येतील ६८% (५७.५७ लाख) लोक 'अनुसूचित जाती' (प्रवर्गातील) आहेत.<ref>[https://m.aajtak.in/india-today-hindi/special-report/story/huge-increase-in-the-population-of-dalit-budhist-in-india-872858-2016-06-07]</ref> {| class="wikitable" |- ! जात प्रवर्गाचे प्रत्येक धर्मानुसार वर्गीकरण (२००४-०५) || अनुसूचित जाती %|| अनुसूचित जमाती % || इतर मागास वर्ग %|| इतर %|| एकूण% |- | [[हिंदू]] ||२२.२ ||९.१ || ४२.८ || २६ || १०० |- | [[मुसलमान]] ||०.८ || ०.५ || ३९.२ || ५९.५ || १०० |- | [[ख्रिश्चन]] ||९.०|| ३२.८ || २४.८ || ३३.३ || १०० |- | [[शीख]] || ३०.७ || ०.७ || २२.४ || ४६.१ || १०० |- | [[जैन]] || ०० || २.६ || ३० || ९४३ || १०० |- | [[बौद्ध]] || ६८|| ९ || ०.४ || २.७ || १०० |- | [[झोराष्ट्रियन|पारशी]] || ०.० || १५.९ || १३.४ || ७०.४ || १०० |- | इतर || २.६ || ८२.३ |६.२ || ८.७ || १०० |- | एकूण || ९५|| ८ ७|| ४ || ३० || १०० |} == महाराष्ट्रातील अनुसूचित जाती == {{मुख्य|महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींची यादी}} ;लोकसंख्या (२०११) * एकूण - ११,२३,७४,३३३ ** अनुसूचित जाती - १,३२,७५,८९८ (११.८१%) *** पुरुष - ६७,६७,७५९ *** स्त्रिया - ६५,०८,१३९ ;कुटूंबे * एकूण कुटूंबे - २,३८,३०,५८० ** अनुसूचित जातींची कुटूंबे - ३३,११,४०५ ;दारिद्ररेषेखालील कुटूंबे (२००२-०७) * एकूण दारिद्र्यरेषेखालील कुटूंबे - ४५,०२,३८५ ** पैकी अनुसूचित जातींची कुटूंबे - १०,१२,००० (२२.४८) ;गावे * एकूण गावे - ४१,९५९ ** १००% अनुसूचित जातींची लोकसंख्या असलेली गावे - ३४ ** ५०% पेक्षा अधिक अनुसूचित जातींची लोकसंख्या असलेली गावे - ७०२ * महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींच्या एकूण वस्त्या - ३७,६०४ ;साक्षरता प्रमाण (२०११) * एकूण साक्षरता प्रमाण (२०११) - ८२.०३% ** अनुसूचित जातींची साक्षरता - ७९.०७% ;कृषि गणना (२००५-०६) * एकूण भूधारक संख्या - १,१४,३०,००० *** अनुसूचित जातींची भूधारक संख्या - १०,५६,००० (९.२५%) * भूधारकांकडे एकूण जमीन - १,६८,९४,००० हेक्टर्स (१.६८ कोटी हेक्टर्स) ** अनुसूचित जातींच्या भूधारकांकडील एकूण जमीन - १२,२०,००० हेक्टर्स (१२.२० लाख हेक्टर्स) [[महाराष्ट्र]]ाच्या एकूण लोकसंख्येत १२% किंवा १ कोटी ३५ लाख लोकसंख्या ही अनुसूचित जातीच्या लोकांची आहे. महाराष्ट्रातील ५९ [[जाती]]ंचा अनुसूचित जातींत समावेश होतो. यांत [[महार]], [[मांग]] व [[चांभार]] हे तीन समाज लोकसंख्येनुसार अनुक्रमे पहिल्या, दुसऱ्या व तिसऱ्या क्रमांकावर आहेत. ==हे सुद्धा पहा == * [[विकिपीडिया:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[इतर मागास वर्ग]] (ओबीसी) * [[नवबौद्ध]] == बाह्य दुवे == * [https://web.archive.org/web/20130207163453/http://www.censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/scst_main.html अनुसूचित जाती व जमाती (२००१)] * [https://web.archive.org/web/20130207163453/http://www.censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/SC%20Lists.pdf भारतातील अनुसूचित जातींची राज्यनिहाय यादी (२००१)] * [https://web.archive.org/web/20130207163453/http://www.censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/ST%20Lists.pdf भारतातील अनुसूचित जमातींची राज्यनिहाय यादी (२००१)] * [http://tribal.nic.in/Content/Hindi/profilelisthindi.aspx अनुसूचित जमातींची राज्यनिहाय यादी ] * [http://dsw.mkcl.org/Content.aspx?ID=110 महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींची यादी]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.tribal.nic.in Ministry of Tribal Affairs] * [https://web.archive.org/web/20100605042409/http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/scst_main.html 2001 Census of India – Tables on Individual Scheduled Castes and Scheduled Tribes] * [http://www.dicci.org/index.html Dalit Indian Chamber of Commerce & Industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161030112619/http://www.dicci.org/index.html |date=2016-10-30 }} * [http://www.scststudents.org Dalit and Adivasi Student Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809174915/http://www.scststudents.org/ |date=2018-08-09 }} * [http://www.ajjaks.com/ Organization for SC & ST Govt Employees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630051443/http://www.ajjaks.com/ |date=2017-06-30 }} * [http://www.censusindia.gov.in/2011census/maps/maps2011.html Administrative Atlas of India – 2011] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती}} [[वर्ग:Indian caste system]] [[वर्ग:Scheduled Tribes of India| ]] [[वर्ग:आदिवासी]] [[वर्ग:भारतीय समाज]] [[वर्ग:जाती अभ्यास]] [[वर्ग:भारतातील जातीनिहाय आरक्षण]] md3j5lbglfc3douwbphobp7bkjwz590 0 207660 2704898 2618890 2026-08-23T20:49:08Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704898 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट तारकासमूह | name = '''चित्रफलक''' | image = Pictor_IAU.svg | abbreviation = Pic | genitive = Pictoris | pronounce = {{IPAc-en|ˈ|p|ɪ|k|t|ər}},<br />genitive {{IPAc-en|p|ɪ|k|ˈ|t|oʊ|r|ᵻ|s}} | symbolism = चित्र ठेवण्याची लाकडी चौकट | RA = ४.५३ ता ~ ६.८५ | dec= −४३° ~ −६४ | family = [[La Caille Family|La Caille]] | quadrant = एसक्यू१ | areatotal = २४७ | arearank = ५९वा | numbermainstars = ३ | numberbfstars = १५ | numberstarsplanets = ६ | numberbrightstars = नाही | numbernearbystars = १ | brighteststarname = [[आल्फा पिक्टोरिस|α Pic]] | starmagnitude = ३.३ | neareststarname = [[कॅप्टेनचा तारा]] | stardistancely = १२.७७ | stardistancepc = ३.९२ | numbermessierobjects = नाही | meteorshowers = नाही | bordering = [[सीलम]]<br />[[नौकातल]]<br />[[पारावत]]<br />[[असिदंष्ट]]<br />[[अरीत्र]]<br />[[शफरी]] | latmax = २६ | latmin = [[दक्षिण ध्रुव|९०]] | month = जानेवारी | notes = }} '''चित्रफलक''' हा दक्षिण खगोलार्धातील [[अगस्ती (तारा)|अगस्ती तारा]] आणि [[मोठा मॅजेलॅनिक मेघ]] यांच्यामधील [[तारकासमूह]] आहे. त्याचे इंग्रजी नाव Pictor (''पिक्टर'') असून त्याचा [[लॅटिन भाषा|लॅटिन भाषेतील]] अर्थ 'चित्रकार' आहे. चित्र ठेवण्याची लाकडी चौकट प्रतीक असणाऱ्या या तारकासमूहाला [[निकोलाय लुई दे लाकाय|निकोला लुई दे लाकाय]] याने १८व्या शतकात नाव दिले होते.{{Efn|[[Deneb]], the [[List of brightest stars|19th-brightest star]] in the night sky, has a magnitude of 1.25.<ref name=chesneau>{{जर्नल स्रोत|bibcode=2010A&A...521A...5C|title=Time, spatial, and spectral resolution of the Hα line-formation region of Deneb and Rigel with the VEGA/CHARA interferometer|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=521|pages=A5|author1=Chesneau|first1=O.|last2=Dessart|first2=L.|last3=Mourard|first3=D.|last4=Bério|first4=Ph.|last5=Buil|first5=Ch.|last6=Bonneau|first6=D.|last7=Borges Fernandes|first7=M.|last8=Clausse|first8=J. M.|last9=Delaa|first9=O.|last10=Marcotto|first10=A.|last11=Meilland|first11=A.|last12=Millour|first12=F.|last13=Nardetto|first13=N.|last14=Perraut|first14=K.|last15=Roussel|first15=A.|last16=Spang|first16=A.|last17=Stee|first17=P.|last18=Tallon-Bosc|first18=I.|last19=McAlister|first19=H.|last20=Ten Brummelaar|first20=T.|last21=Sturmann|first21=J.|last22=Sturmann|first22=L.|last23=Turner|first23=N.|last24=Farrington|first24=C.|last25=Goldfinger|first25=P. J.|year=2010|doi=10.1051/0004-6361/201014509|arxiv = 1007.2095}}</ref><ref> {{जर्नल स्रोत |last1=van de Kamp |first1=P. |date=1953 |title=The Twenty Brightest Stars |journal=[[Publications of the Astronomical Society of the Pacific]] |volume=65 |pages=30 |bibcode=1953PASP...65...30V |doi=10.1086/126523 }}</ref><ref> {{जर्नल स्रोत |last1=Lamers |first1=H. J. G. L. M. |last2=Stalio |first2=R. |last3=Kondo |first3=Y. |date=1978 |title=A study of mass loss from the mid-ultraviolet spectrum of &alpha; Cygni (A2 Ia), &beta; Orionis (B8 Ia), and &eta; Leonis (A0 Ib) |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1978-07-01_223_1/page/207 |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=223 |pages=207 |bibcode=1978ApJ...223..207L |doi=10.1086/156252 }}</ref>}} == गुणधर्म == चित्रफलक एक लहान तारकासमूह असून त्याच्या उत्तरेला [[पारावत]], पूर्वेला [[अरीत्र]] आणि [[नौकातल]], वायव्येला [[सीलम]], नैऋत्येला [[असिदंष्ट]] आणि दक्षिणेला [[शफरी]] तारकासमूह आहेत. चित्रफलक हा तारकासमूह १८ भुजांचा [[बहुभुज]] असून याच्या सीमा [[युजिन डेलपोर्टे]] यांनी १९३० मध्ये निश्चित केल्या. सीमा [[विषुवांश]] ०४ता ३२.५मि ते ०६ता ५२.०मि, आणि [[डेक्लिनेशन|क्रांति]] −४२.७९° आणि −६४.१५° यामध्ये आहेत. [[आंतरराष्ट्रीय खगोलीय संघटना|इंटरनॅशनल ॲस्ट्रॉनॉमिकल युनियनने]] या तारकासमूहासाठी १९२२ मध्ये "Pic" या तीन अक्षरी लघुरूपाचा अवलंब केला.{{Sfn|IAU, ''The Constellations'', Pictor}} हा मुख्यत: दक्षिण गोलार्धामध्ये जानेवारी महिन्यात चांगला दिसतो आणि २६° उत्तर अक्षांशाच्या दक्षिणेकडील सर्व निरीक्षकांना वर्षातील काही दिवस पाहता येऊ शकतो. == वैशिष्ट्ये == === तारे === [[चित्र:Constellation_Pictor.jpg|इवलेसे|200px|डावे|नुसत्या डोळ्यांनी दिसणारा चित्रफलक तारकासमूह.]] चित्रफलक अंधूक तारकासमूह आहे. त्याचे तीनही तेजस्वी तारे प्रखर अश्या [[अगस्ती (तारा)|अगस्ती]] ताऱ्याशेजारी दिसतात.{{Sfn|Moore, ''Stargazing''|2000|p=118}} चित्रफलकमद्ये ६.५ [[आभासी दृश्यप्रत|आभासी दृश्यप्रतीपेक्षा]] तेजस्वी ४९ तारे आहेत.{{Efn|Objects of magnitude 6.5 are among the faintest visible to the unaided eye in suburban-rural transition night skies{{sfn|The Bortle Dark-Sky Scale}}}}{{Sfn|Ridpath, Constellations: Lacerta–Vulpecula}} पृथ्वीपासून ९७ [[प्रकाश-वर्ष]] अंतरावरील [[आल्फा पिक्टोरिस]] हा पांढरा मुख्य अनुक्रम तारा चित्रफलकमधील सर्वात तेजस्वी तारा आहे. त्याची आभासी दृश्यप्रत ३.३ आहे.{{Sfn|SIMBAD Alpha Pictoris}} हा तारा स्वतःभोवती सुमारे २०६ किमी/से वेगाने फिरत आहे. [[बीटा पिक्टोरिस]] हा ३.८६ दृश्यप्रतीचा आणखी एक पांढरा मुख्य अनुक्रम तारा आहे. पृथ्वीपासून ६३.४ प्रकाश-वर्ष अंतरावरील या ताऱ्याभोवती १९८४ साली धुळ आढळली जी ताऱ्याभोवती चपट्या तबकडीच्या आकारामध्ये फिरत आहे.{{Sfn|Smith|Terrile|1984}} तेव्हापासून या ताऱ्याभोवती [[गुरू ग्रह|गुरूच्या]] आठ पट वस्तूमानाच्या परग्रहाचा शोध लागला आहे. तो ग्रह ताऱ्याभोवती ८ [[खगोलीय एकक]] अंतरावरून परिभ्रमण करत आहे. हे अंतर आपल्या सूर्यापासून [[शनी ग्रह|शनी]] ग्रहाएवढे आहे.<ref>{{harvnb|Lagrange 2010}}; {{harvnb|ESO 2010}}.</ref> [[गॅमा पिक्टोरिस]] हा नारंगी राक्षसी तारा आहे ज्याचा व्यास तो तारा फुगल्यामुळे सूर्याच्या १.४ पट झाला आहे.{{Sfn|Pasinetti-Fracassini et al.|2001}} ४.५ दृश्यप्रतीचा हा तारा पृथ्वीपासून १७४ प्रकाश-वर्ष अंतरावर आहे.{{Sfn|SIMBAD Gamma Pictoris}} [[ईटा२ पिक्टोरिस]] जो एचआर १६४९ या नावानेदेखील ओळखला जातो, एक नारंगी राक्षसी तारा आहे, ज्याची दृश्यप्रत ५.०५ आहे. पृथ्वीपासून ४७४ प्रकाश-वर्ष अंतरावरील या ताऱ्याचा व्यास सूर्याच्या व्यासापेक्षा ५.६ पट मोठा आहे. [[चित्र:Beta_Pictoris_-_Comparison.jpg|इवलेसे|बीटा पिक्टोरिस तुलना<ref>{{स्रोत बातमी|title=Beta Pictoris – Comparison|दुवा=http://www.spacetelescope.org/images/opo1506a/|accessdate=26 February 2015|agency=ESA/Hubble}}</ref>]] बीटा शिवाय चित्रफलकमधील पाच इतर ताऱ्यांभोवती परग्रह आढळले आहेत. [[एचडी ४०३०७]] हा नारंगी, ७.१७ दृश्यप्रतीचा [[मुख्य अनुक्रम तारा]] आहे. पृथ्वीपासून ४२ प्रकाश-वर्ष अंतरावरील ताऱ्याभोवती सहा ग्रह फिरत आहेत, ज्यापैकी एक त्या ताऱ्याच्या [[वास्तव्ययोग्य क्षेत्र|वास्तव्ययोग्य क्षेत्रामध्ये]] आहे. कॅप्टेनचा तारा हा १२.७८ प्रकाश-वर्ष अंतरावरील ८.८ दृश्यप्रतीचा लाल बटूतारा आहे. बर्नार्डच्या ताऱ्यानंतर याची योग्य गती सर्वात जास्त आहे.{{Sfn|Motz|Nathanson|1988|pp=374–75}} [[आकाशगंगा|आकाशगंगेमध्ये]] इतर बऱ्याचश्या ताऱ्यांच्या तुलनेत विरुद्ध दिशेने फिरणारा हा तारा आकाशगंगेमध्ये विलीन झालेल्या बटू दीर्घिकेमधून आला असावा असा अंदाज वर्तवला जातो.{{Sfn|Kotoneva et al.|2005}} २०१४ मध्ये या ताऱ्याभोवती कॅप्टेन-बी आणि कॅप्टेन-सी हे दोन परग्रह आढळले. कॅप्टेन-बी सर्वात जुना संभाव्य वास्तव्ययोग्य ग्रह आहे. सुमारे ११ अब्ज वर्षांपूर्वी त्याची निर्मिती झाली असा अंदाज वर्तवला जातो.{{Sfn|Anglada-Escudé|2014}} === दूर अंतराळातील वस्तू === [[चित्र:Pictor_A_composite.jpg|इवलेसे|[[चंद्रा क्ष-किरण वेधशाळा|चंद्रा क्ष-किरण वेधशाळेतून]] निरीक्षण केलेले क्ष-किरण (निळे) आणि [[ऑस्ट्रेलिया टेलिस्कोप कॉम्पॅक्ट ॲरे]]<nowiki/>ने निरीक्षण केलेल्या रेडिओ लहरी (लाल) यांपासून बनवलेले [[पिक्टर ए]]चे संयुक्त छायाचित्र. यामध्ये लोब आणि प्लाझ्माचे फवारे दिसत आहेत.]] [[एनजीसी १७०५]] ही १.७ कोटी प्रकाशवर्ष अंतरावरील आकारहीन बटू दीर्घिका आहे. ती आपल्या जवळच्या विश्वातील सर्वात सक्रीयपणे तारे निर्माण करणारी दीर्घिका आहे.{{Sfn|Wilkins|Dunn|2006}} [[पिक्टर ए]] ही ४८.५ कोटी प्रकाशवर्ष अंतरावरील दोन लोब असणारी [[रेडिओ दीर्घिका]]{{Sfn|NED Pictor A}} आणि दक्षिण खगोलार्धातील [[रेडिओ लहरी|रेडिओ लहरींची]] सर्वात शक्तिशाली स्रोत आहे.{{Sfn|Perley et al.|1997}} एसपीटी-सीएल जे०५४६-५३४५ एक मोठा दीर्घिकांचा समूह आहे. ७ अब्ज प्रकाशवर्ष अंतरावरील या समूहाचे वस्तुमान ८ लाख कोटी सूर्यांएवढे आहे.{{Sfn|Ghosts of the Future}} जीआरबी ०६०७२९ हा २९ जुलै २००६ साली पहिल्यांदा निरीक्षण करण्यात आलेला एक [[गॅमा किरण स्फोट]] होता. तो शक्यतो १सी प्रकारच्या [[अतिनवतारा|अतिनवताऱ्याचा]] सिग्नल होता.{{Sfn|Cano et al.|2011}}{{Sfn|Cano et al.|2011}} == Notes == {{संदर्भयादी|group="टीप"}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}}स्रोत गुणकः [[चित्र:Celestia.png|दुवा=|20x20अंश|Sky map]] [http://www.wikisky.org/?ra=5&de=-50&zoom=2&show_grid=1&show_constellation_lines=1&show_constellation_boundaries=1&show_const_names=1&show_galaxies=1&img_source=IMG_all ०५^ता ००^मि ००^से, −५०° ००′ ००″] {{तारकासमूहांची यादी}} jzueimsl2aliyrdhwlqb4h1i12u9s95 0 209171 2705197 2487050 2026-08-24T10:29:32Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705197 wikitext text/x-wiki {{विकिकरण}}{{विस्तार}} '''हैद्राबाद मुक्तीसंग्राम (स्वातंत्र्य सैनिकांच्या मौखिक नोंदी)''' हा [[नांदेड]] येथील [[स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ]] यांनी प्रकाशित केलेला ग्रंथ आहे. यांचे संपादन डॉ. प्रभाकर देव यांनी केले आहे. हा ग्रंथ १९९९ साली प्रकाशित करण्यात आला. या ग्रंथाची एकूण पृष्ठे ४९६ असून ३५० रुपये किंमत आहे. विद्यापीठाच्या हैद्राबाद मुक्तिसंग्राम संशोधन साधन प्रकल्प अंतर्गत हा ग्रंथ संपादित करण्यात आला आहे. [[गोविंददास मन्नुलाल श्रॉफ|गोविंदभाई श्रॉफ]], [[जनार्दन वाघमारे]] आणि गो. रा. म्हैसेकर या प्रकल्पाचे सल्लागार होते. ग्रंथामध्ये खालील स्वातंत्र्य सैनिकांच्या प्रत्यक्ष मुलाखती आहेत. * गंगाप्रसादजी अग्रवाल * रामकृष्ण अनादुरकर * विजयेंद्र काबरा * देवराव कांबळे * खंडेराव कुलकर्णी * भुजंगराव कुलकर्णी * ए. मा. कुलकर्णी * श्रीधरराव कुलकर्णी * बाबुराव कुंटूरकर * पुरुषोत्तम चपळगावकर * करुणा चौधरी * [[देवीसिंह व्यंकटसिंह चौहान]] * बाबुराव जाधव * रतिलाल जरीवाला * काशिनाथराव जोशी * सुनंदा जोशी‌ बेळूर्गीकर * आण्णाराव टाकलगव्हाणकर * माणिकराव टाकलगव्हाणकर * अनंतराव नागापूरकर * माधवराव नांदेडकर * ताराबाई परांजपे * सीताराम पप्पू * भीमराव पिंगळे * साहेबराव बारडकर * वैद्य तात्यासाहेब महाजन * विमलाबाई मेलकोटे * गो. रा. म्हैसेकर * दत्तुगीर तोंडचीरकर * गंगुबाई देव * आर डी देशपांडे * दत्तोपंत देशपांडे जाफराबादकर * गो. बा. देशमुख * भगवानराव देशमुख * विष्णूपंत देशमुख * अमृतराव देशमुख * कुसुमाकर देसाई * वि. पा. देऊळगावकर * विठ्ठलराव रत्नाळीकर * रघुनाथराव रांजणीकर * पद्माकर लाठकर * नारायणराव लोहारेकर * सुमित्रादेवी वाघमारे * चंद्रशेखर वाजपेयी * प्रभाकर वाईकर * प्रतिभा वैश्न्पायन * भालचंद्र व्याहालकर * किशोर शहाणे * [[दगडाबाई शेळके]] * [[गोविंददास मन्नुलाल श्रॉफ]] * यशवंतराव सायगावकर * विश्वंभरराव हराळकर * [[शंकरराव चव्हाण]] [[वर्ग:मराठी साहित्य यादी]] [[वर्ग:हैदराबाद मुक्तिसंग्राम]] [[वर्ग:हिंदूंचा छळ]] trwnpfhgfpprzgci3b3o1rmno4gv9tw 0 210025 2704808 1779026 2026-08-23T18:48:12Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704808 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = '''राज गिधाड''' | fossil_range = | स्थिती = CR | trend = down | स्थिती_प्रणाली = IUCN3.1 | स्थिती_संदर्भ = <ref name=iucn>{{IUCN|assessors=बर्डलाइफ इंटरनॅशनल |assessment_year=२०१३|id=22695254|taxon= सार्कोजिप्स कॅल्वस|access-date= १९-०४-२०१७|version=२०१३-२}} </ref> | चित्र = Sarcogyps_calvus_-Berlin_Zoo_-upper_body-8a.jpg | चित्र_रुंदी = 250px | regnum = [[प्राणी]] | वंश = [[कणाधारी प्राणी|कणाधारी]] | जात = [[एव्हीज]] | वर्ग = [[ॲक्सिपिट्रिफॉर्मेस]] | कुळ = [[ॲक्सिपिट्रिडे]] | उपकुळ = | जातकुळी = '''''सार्कोजिप्स''''' | जीव = '''''एस. कॅल्वस''''' | बायनॉमियल = ''सार्कोजिप्स कॅल्वस'' | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= Sarcogyps calvus Verbreitung.png | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= 250px | आढळप्रदेश_नकाशा_title= आढळप्रदेश | बायनॉमियल_अधिकारी = ([[गिओवानी ॲंटोनिओ स्कोपोली|स्कोपोली]], १७८६) }} '''राज गिधाड''' किंवा '''लाल डोक्याचे गिधाड''' (इंग्रजी: Red-headed Vulture) [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडात]] आढळणारे [[गिधाड]] आहे. == ओळखण == हे एक मध्यम आकाराचे गिधाड आहे. त्याची लांबी ७६ — ८६ सेंमी, पंखांची लांबी १.९९ — २.६ मी आणि वजन ३.५ — ६.३ किलोग्रॅम असते. या गिधाडांच्या डोक्यावर पिसे नसतात. प्रौढ गिधाडांचे डोके गर्द लाल ते नारंगी रंगाचे असते, तर अल्पवयीन गिधाडांचे डोके फिकट लाल रंगाचे असते. त्याच्या शरीराचा रंग काळा असतो आणि पंखांच्या बुडाला छातीवर फिकट करडा पट्टा असतो. चोच मोठी, मजबूत, टोकाशी वाकडी आणि काळसर असते. नर आणि मादी दिसायला सारखे असतात. एक फरक म्हणजे नरांचे [[बुबुळ]] पांढरे असते, तर माद्यांचे गर्द तपकिरी असते. मेलेल्या प्राण्यांच्या मांसावर हे उपजीविका करतात. खेड्यापाड्यांच्या किंवा गावांच्या आसपास फेकून दिलेल्या मेलेल्या प्राण्यांचे मांस खाण्याकरिता तेथे गिधाडे, घारी, कावळे वगैरे गोळा होतात आणि मांसावर ताव मारतात. थोड्याच वेळात हे पक्षी मेलेल्या जनावराचा फक्त सांगाडाच शिल्लक ठेवतात. ==वितरण== एके काळी ही गिधाडे संपूर्ण भारतात विपुल प्रमाणात आढळत असत. ते पूर्वेला [[सिंगापूर]]पर्यंत आढळत असत. आता त्यांचे क्षेत्र मुख्यत: उत्तर भारतापुरते मर्यादित राहिले आहे. ते मोकळा, शेतीचा प्रदेश आणि अर्ध वाळवंटी प्रदेशात आढळतात. त्याचबरोबर पानगळी जंगले, नद्यांचे खोरे आणि दऱ्यांमध्येसुद्धा आढळतात. ते समुद्रसपाटीपासून ३००० मी उंचीपर्यंत आढळतात. ==संरक्षण स्थिती== गेल्या काही दशकांमध्ये या गिधाडांची संख्या सतत कमी होत होती. पण १९९४ नंतर यांची संख्या कमी होण्याचा दर खूप वाढला आणि दर दोन वर्षांनी त्यांची संख्या आर्धी होऊ लागली. याचे कारण जनावरांना सांधेदुखीच्या आजारासाठी दिले जाणारे औषध डायक्लोफिनॅक होते. डायक्लोफिनॅक गिधाडांसाठी अतिशय विषारी आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|doi=10.1111/j.0021-8901.2004.00954.x|title=Diclofenac poisoning as a cause of vulture population declines across the Indian subcontinent|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-ecology_2004-10_41_5/page/793|year=2004|last1=Green|first1=Rhys E.| last2=Newton|first2=IAN|last3=Shultz|first3=Susanne|last4=Cunningham|first4=Andrew A.|last5=Gilbert|first5=Martin|last6=Pain|first6=Deborah J.|last7=Prakash|first7=Vibhu|journal=Journal of Applied Ecology|volume=41|issue=5|pages=793–800}}</ref> जेव्हा हे औषध खाल्लेले जनावर मरते, आणि त्या जनावराला मरण्याच्या काही वेळापूर्वीच हे औषध देण्यात आले असेल, तर अश्या जनावराला गिधाडाने खाल्ले असता ते औषध गिधाडांच्या शरीरात जाते आणि त्यांचा मृत्यू होतो. त्यामुळे एके काळी लाखोंच्या संख्येत असणारी ही गिधाडे दोनच दशकात नामशेष होण्याच्या मार्गावर आली आहेत. त्यामुळे याला अतिशय चिंताजनक प्रजाती घोषित करण्यात आले आहे. जनावरांची अनेक औषधे मेलेल्या जनावरांचे मांस खाणाऱ्या पक्ष्यांसाठी घातक आहेत. डायक्लोफेनॅक, कारप्रोफेन, फ्लुनिक्सिन, इबुप्रोफेन आणि फिनाईलब्युटॅझोन यांमुळे गिधाडांचा मृत्यू होतो. आता मेलॉक्सिकॅम हे नवीन औषध उपलब्ध झाले आहे जे गिधाडांसाठी हानिकरक नाही. == संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गिधाड]] c6gjhcla7bvj1ar3menitl8ljxtmfqo 0 210140 2705097 2704519 2026-08-24T06:12:57Z ~2026-46135-18 186622 /* हे सुद्धा पहा */ 2705097 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट समूह |group = महाराष्ट्रातील बौद्ध | |image= <div style="white-space:nowrap;"> [[File:Dikshabhumi.jpg|thumb|center|300px]] | caption = [[दीक्षाभूमी]]चा [[स्तूप]], [[नागपूर]] |poptime = '''६५.३१ लाख''' ते '''१.१० कोटी''' (प्रमाणः- '''५.८१%''' ते '''१०%''') (२०११)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.dnaindia.com/india/report-census-2011-in-maharashtra-more-buddhists-jains-than-christians-2118493 | title = डी.एन.ए. इंडिया | भाषा = इंग्रजी | लेखक = | फॉरमॅट = }}</ref> |popplace = [[विदर्भ]] {{•}} [[मराठवाडा]] {{•}} [[खानदेश]] {{•}} [[कोकण]] {{•}} [[मुंबई उपनगर]] |langs = [[मराठी]] व [[वऱ्हाडी भाषा|वऱ्हाडी]] | |rels = [[नवयान]] [[बौद्ध धर्म]] [[चित्र:Dharma Wheel.svg|thumb|75px|[[धम्मचक्र]]]] | |related = [[मराठी लोक]] | }} {{बौद्ध धर्म}} '''[[नवयान|नवयान बौद्ध धर्म]]''' हा महाराष्ट्रातील एक प्रमुख धर्म असून राज्याच्या मराठी संस्कृतीचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे. [[महाराष्ट्र]] हे भारतीय राज्यांपैकी सर्वाधिक [[बौद्ध|बौद्ध धर्मीयांची]] लोकसंख्या असलेले राज्य आहे. इसवी सनापूर्वी ५०० वर्षाच्या सुमारास [[गौतम बुद्ध|गौतम बुद्धांच्या]] हयातीत बौद्ध धर्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला होता. २०व्या शतकात [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी]] केलेल्या धार्मिक क्रांतीनंतर राज्यात हा धर्म व्यापक प्रमाणात रूढ झाला, व बौद्ध अनुयायांच्या संख्येतही लक्षनीय वाढ झाली. [[बौद्ध धर्म]] हा महाराष्ट्रात बौद्ध धर्माचा प्रचार व प्रसार [[सातवाहन साम्राज्य|सातवाहन काळात]] फार मोठ्या प्रमाणात झाला. नाग लोकांनी धर्मप्रचारास प्राणांची बाजी लावून दिली होती. हजारो बुद्ध [[लेणी]] कोरल्या गेल्या. सिद्धांच्या माध्यमातून नाथांपर्यंत आणि नाथांपासून [[वारकरी संप्रदाय]]ापर्यंत बौद्धधम्म झिरपत गेला. बौद्ध धर्म हा महाराष्ट्रात सातव्या शतकापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित होता. २०११ च्या भारतीय जनगणनेच्या अहवालानुसार सबंध भारतात सुमारे ८४,४२,९७२ [[बौद्ध]] लोक होते, यापैकी ६५,३१,२०० म्हणजेच ७७.३६% [[मराठी बौद्ध|बौद्ध]] हे महाराष्ट्र राज्यातील होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = https://www.thequint.com/india/2017/06/17/dalits-converting-to-buddhism | title = दी क्वींट| भाषा = इंग्रजी | लेखक = मनु मोदगिल| फॉरमॅट = }}</ref> महाराष्ट्रामध्ये बौद्ध धर्म हा [[हिंदू]] व [[मराठी मुसलमान|इस्लाम]] नंतर तृतीय क्रमांकाचा सर्वात मोठा धर्म आहे. आणि महाराष्ट्रातील लोकसंख्येत बौद्धांचे प्रमाण सुमारे ६% आहे. भारतातील एकूण [[नवयान]]ी बौद्धांपैकी (नवबौद्ध) सुमारे ९०% महाराष्ट्रात आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.indiaspendhindi.com/cover-story/%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE | title = इंडिया स्पेंड | भाषा = हिंदी | लेखक = मनु मोदगिल | फॉरमॅट = दिनांक २३ जून २०१७}}</ref> [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी देशभरातील आपल्या लाखो अनुयायांसह १९५६ च्या अशोक विजयादशमीच्या दिवशी बुद्धधर्मात प्रवेश केला. हा दीक्षा समारंभ नागपूर येथे झाला. महाराष्ट्रातील [[विदर्भ]], [[मराठवाडा]] व [[कोकण]] येथील [[दलित]] समाजाने यात मोठ्या प्रमाणात भाग घेतला. त्यामुळे महाराष्ट्रामध्ये बौद्धांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ झालेली आढळते. बौद्ध धर्माच्या प्रभावाखाली असलेला राज्यातील [[महार]] समाज व महाराष्ट्रीय बौद्ध समाज ह्या दोन्ही बौद्ध समाजाची एकत्रित लोकसंख्या ही १ कोटींवर (१०-१२%) आहे. == इतिहास == === प्राचीन इतिहास === [[गौतम बुद्ध|बुद्धांच्या]] हयातीत इसवी सनापूर्वी ५०० वर्षाच्या सुमारास बुद्ध धर्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year= २००२ (तृतीय आवृत्ती)|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=३४ व ४३|language=मराठी}}</ref> बौद्ध धर्माचे संस्थापक, बुद्ध यांनी उरुवेला[[बोधगया]] येथे [[बोधी|संबोधी]] प्राप्त झाल्यानंतर त्यांनी वेगवेगळ्या ठिकाणी जाऊन धम्मउपदेश देणे सुरू केले. त्यांनी अनेक शिष्य लाभले, ज्यात [[भिक्खू]]-[[भिक्खुणी]] व [[उपासक आणि उपासिका|उपासक - उपासिका]] यांचा समावेश होता. बुद्धांनी आपल्या शिष्यांना (भिक्खू) कल्याणप्रद अशा आपल्या सद्धम्माचा उपदेश करण्यासाठी चारही दिशांना संचार करा, असा आदेश दिला होता. त्यानुसार हजारो भिक्खू भिक्खूणी धम्माचा उपदेश करण्यासाठी ह्या जंबुवदिपातील निरनिराळ्या ठिकाणी गेले. यामुळे महाराष्ट्रात देखील बुद्ध धम्माचा प्रचार प्रचार झाला. महाराष्ट्रात बुद्ध धम्माचा प्रचार होण्याचे दुसरे एक कारण [[व्यापारी|व्यापारीवर्ग]] होता. सुरुवातीपासून व्यापारीवर्ग तथागतांच्या धम्माकडे आकर्षित झाला होता. जून्या [[पाली भाषा|पाली वाङमयात]] त्यावेळी अस्तित्वात असलेल्या व्यापारी मार्गांबद्दल बरीच माहिती मिळते. महत्त्वाच्या व्यापारी मार्गांपैकी अवन्ती-दक्षिणापथ हा एक महत्त्वाचा व्यापारी मार्ग होता. हा मार्ग उत्तरेकडे महाराष्ट्रातील पैठणपर्यंत व तेथून पुढे दक्षिणेकडे जात होता. धम्म प्रचारक भिक्खुंमुळे व व्यापारी वर्गामुळे बुद्ध हयात असतानाच बुद्ध धम्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला होता.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=३४|language=मराठी}}</ref> [[अजिंठा लेणी|अजिंठा लेण्यांची]] निर्मिती इ.स.पू. दुसऱ्या शतकात झाली. [[कार्ले लेणी|कार्ला]], [[भाजे लेणी|भाजा]], [[कान्हेरी लेणी|कान्हेरी]], नाशिक, [[पितळखोरे लेणी|पितळखोर]], [[वेरूळची लेणी|वेरूळ]] आणि [[अजिंठा लेणी|अजिंठा]] ही प्राचीन भारतातील व्यापारी दळणवळणाच्या राज्यमार्गावर वसली होती. त्यामार्गाला सार्थवाहपथ असे म्हणले जात असे. [[चंद्रगुप्त मौर्य|चंद्रगुप्त मौर्याने]] [[गांधार]] प्रदेश जिंकून [[मगध साम्राज्य|मगध राज्याला]] जोडल्यावर [[सम्राट अशोक|अशोकाच्या]] काळात या प्रदेशात बुद्ध धम्माचा व्यापक प्रसार झाला. सम्राट अशोक ह्यांच्या साम्राज्यात महाराष्ट्राचा देखील समावेश होता. अशोकाच्या आठव्या आणि नवव्या धर्माज्ञेचे शिलाखंड [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] जिल्ह्यातील [[नालासोपारा|सोपारा]] येथे सापडले आहेत. सोपारा ही मौर्यांची प्रांतिक राजधानी होती. सुत्तनिपातातील पारायण वग्गावरून धम्मप्रचारक भिक्खुंमुळे आणि व्यापाऱ्यांमुळे बुद्ध हयात असतानाच बौद्ध धम्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला होता. इ.स.पू. चौथ्या शतकात [[वैशाली (प्राचीन शहर)|वैशाली]] येथे [[दुसरी बौद्ध संगीती|दुसरी बौद्ध धम्म संगिनी]] भरली होती. अपरांत देशांतून आठ [[अर्हत|अर्हंत]] आणि [[अवंती]] व [[दक्षिणपथ|दक्षिणापथ]] या देशातून अठ्ठाऐंशी अर्हंत यशाचे निमंत्रण स्वीकारून वैशालीस गेले होते. बुद्ध धम्माची मते मूळ शुद्ध स्वरूपात रहावीत व धम्माचा प्रचार होण्यासाठी उपाय योजना करावी असे दोन मुख्य उद्देश ही संगीनी भरवण्यामागे होते.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४५-४८|language=मराठी}}</ref> [[त्रिपिटक|त्रिपिटकात]] निष्णात असलेले भिक्खू थेर मोग्गलीपुत्ततिस्साने एक हजार विद्वान भिक्खुंना निवडून शुद्ध स्वरूपात धम्म लिहून काढण्यास सांगितले. हे काम नऊ महिने चालले होते. [[तिसरी बौद्ध संगीती|तिसऱ्या धम्म संगितीची]] परिणीती म्हणून धम्म प्रचारासाठी निरनिराळ्या देशांत पाठविण्यात आलेले धर्मोपदेशक होत. त्यात "महारठ्ठ महाधम्म रक्खित थेर नाम कमू" म्हणजे महाधम्म रक्खिताला महारठ्ठ नावाच्या देशात कार्तिक महिन्यात पाठविले. इ.स.पू. तिसऱ्या व चौथ्या शतकात महाराष्ट्रात बऱ्याच मोठ्या प्रमाणावर बुद्ध धम्माचा प्रचार झाला होता. [[मौर्य साम्राज्य|मौर्याचा]] आणि [[सातवाहन साम्राज्य|सात वाहनाचा]] काळ महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सुवर्णकाळ होता. त्या वेळच्या वाढलेल्या अधिक संपत्तीचा अविष्कार म्हणजे महाराष्ट्रात निर्माण झालेले कला कौशल्याने युक्त असे अनेक [[विहार|बुद्ध विहार]] योगाचाराचा तत्त्ववेत्ता असंग काही दिवस अजिंठा येथे राहत होता. अजिंठा येथील चित्रकला जवळजवळ एक हजार वर्ष अव्याहत चालली होती. तेथून मध्य प्रदेशातील बाघा, दक्षिणेतील बदमी, सिग्रिया, सित्तनवसाल मध्ये आशियातील [[बामियान|बामीयान]], [[तिबेट]] आणि [[चीन]] देशांतील तुनऱ्हुआंग येथे तिचा प्रचार झाला. [[अजिंठा]] येथे [[शिल्पकला]] व [[चित्रकला]] शिकवण्याचे विद्यालय होते.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=५४|language=मराठी}}</ref> महाराष्ट्रात बौद्ध धर्माचा प्रचार व प्रसार [[सातवाहन साम्राज्य|सातवाहन]] काळात फार मोठ्या प्रमाणात झाला असून यात नाग लोकांचे मोठे योगदान होते. पुरातन वास्तू व प्राचीन लिखाण यांचा शोध घेतला असता बौद्ध धर्म हा महाराष्ट्रात सातव्या शतकापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित होता. पर्सी ब्राऊन या विद्वानाच्या मते भारतातील बौद्ध शिल्पांपैकी अर्ध्याहून अधिक शिल्पे (लेणी) महाराष्ट्रात सापडतात, ही गोष्ट बौद्ध धर्माला महाराष्ट्रात त्या काळी असलेली लोकप्रियता दर्शविते. अशा तऱ्हेची डोंगरात खोदून काढलेली वास्तु-शिल्पे त्याकाळी महाराष्ट्र बौद्ध धर्माचे अधिपत्य दर्शविते. सिद्धांच्या माध्यमातून नाथांपर्यंत आणि नाथांपासून वारकरी संप्रदायापर्यंत बौद्धधम्म झिरपत गेला. बौद्ध धर्म हा महाराष्ट्रात सातव्या शतकापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर अनुसरला जात होता.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=६४|language=मराठी}}</ref> अनेक शतके बुद्ध धम्म जंबुव्दीपातील प्रमुख राजधर्म होता. महाराष्ट्रातील संतांवर सुद्धा बौद्ध धम्माचा प्रभाव. संत एकनाथ म्हणतात, "लोक देखोनि उन्मत्त दारांनी असक्ता न बोले बौद्ध रूप ठेविले जधनी हात धर्म लोपला अधर्म जाहला हेतून पाहासी द्या लागे बौद्ध रूपे पंढरी नांदसी”. संत तुकराम महाराज सुद्धा विठ्ठलाला बुद्ध समजतात. ते म्हणतात की "बुद्ध अवतार महिमा अदृष्ठा मैन मुखे निष्ठा धरियली". 'मेमॉयर ऑन द केव्ह टेंपल' या ग्रंथात पंढरपूरचे विठ्ठल मंदिर बुद्धाचे असल्याचे साक्ष देतो.<ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=६९|language=मराठी}}</ref> === आंबेडकरांची धम्मक्रांती === {{मुख्य|दलित बौद्ध चळवळ}} == बौद्ध शिल्पे, स्मारके व तीर्थस्थळे == === बौद्ध विहारे === * [[दीक्षाभूमी]], नागपूर * [[दीक्षाभूमी (चंद्रपूर)]] * [[चैत्यभूमी]], मुंबई * [[ड्रॅगन पॅलेस]], कामठी, नागपूर * [[विश्व विपस्सना पॅगोडा]], मुंबई * [[विश्वशांती स्तूप]], [[वर्धा]] * [[मुक्तिभूमी|मुक्तीभूमी]], येवला ===बौद्ध लेणी === भारतात सुमारे १४०० लेणी आहेत, त्यापैकी सुमारे ११०० महाराष्ट्र राज्यात आहेत. देशातील व महाराष्ट्रातील बहुसंख्य लेणी ह्या बौद्ध लेणी आहेत. सर्व [[महाराष्ट्रातील लेण्यांची यादी|महाराष्ट्रातील बौद्ध लेणी]] या बौद्ध तीर्थस्थळे व प्रार्थनास्थळे आहेत. भारतात अनेक बौद्ध [[लेणी]] किंवा बुद्ध लेणींची निर्मिती झालेली आहेत त्यातील बहुतांश बुद्ध लेणी या महाराष्ट्र राज्यात निर्मिलेल्या आहेत. * [[अजिंठा लेणी]] * [[अंबा-अंबिका लेणी]] * भीमाशंकर लेणी * [[कराड लेणी]] ([[कराड लेणी|जखीणवाडी लेणी]]) * [[आंबिवली]] * [[औरंगाबाद लेणी]] * [[कान्हेरी लेणी]] * [[कार्ले लेणी]] * [[कुडा लेणी]] * [[कांब्रे लेणी]] * [[कोंडाणा लेणी]] * [[खडसांबळे]] * [[खरोसा लेणी]] * [[गिरिजात्मज (लेण्याद्री)]] * [[गांधारपाले लेणी]] * [[घटोत्कच लेणी]] * [[घारापुरी लेणी]] * [[जुन्नर]] * [[बहरोट लेणी]] * [[ठाणाळे लेणी]] * [[ढाक]] * [[तुळजा लेणी]] * [[तेर (उस्मानाबाद)|तेर]] * [[धाराशिव लेणी]] * [[ठाणाळे लेणी]] * [[नाणेघाट]] * [[नेणावली लेणी]] * [[पन्हाळेकाजी लेणी]] * [[त्रिरश्मी लेणी]] ([[त्रिरश्मी लेणी|पांडवलेणी]]) * [[पाताळेश्वर (पुणे)|पाताळेश्वर]] * [[पितळखोरे लेणी]] * [[बेडसे लेणी]] * [[भाजे लेणी]] * भामचंद्र * [[भूत लेणी]] * [[महाकाली लेणी]] * [[मागाठाणे लेणी]] * [[मंडपेश्वर लेणी]] * [[वाई लेणी]] * [[वेरूळ (लेणी)|वेरूळ लेणी]] * [[जोगेश्वरी लेणी]] * [[नांदगिरी लेणी]] * [[शिरवळ लेणी]] * [[शिवनेरी लेणी]] * [[घोरावाडी लेणी]] * [[हरिश्चंद्रगड]] *[[त्रिरश्मी लेणी]] === स्मारके === * [[समतेचा पुतळा]] == सण, उत्सव व विशेष दिवस== महाराष्ट्रातील बौद्ध लोक बुद्ध पौर्णिमा, भीमजयंती, धम्मचक्र प्रवर्तन दिन, गुरुपौर्णिमा, वर्षावास, नामांतर दिन असे अनेक विशेष दिवस उत्सव म्हणून साजरे करतात. === बुद्धपौर्णिमा === {{मुख्य|बुद्ध जयंती}} वैशाख पौर्णिमेला बुद्धांचा जन्म झाला, ह्याच पौर्णिमेला त्यांना ज्ञान प्राप्ती झाली आणि ह्याच पौर्णिमेला त्यांचे महापरिनिर्वाण देखील झाले त्यामुळे बौद्ध संस्कृतीत बुद्धपौर्णिमेला महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>UNESCO, [https://whc.unesco.org/en/list/666 Lumbini in Nepal is the birthplace of the Lord Buddha], Gethin ''Foundations'', p. 19, which states that in the mid-3rd century BCE the Emperor [[Ashoka]] determined that Lumbini was Gautama's birthplace and thus installed a pillar there with the inscription: "... this is where the Buddha, sage of the Śākyas (''Śākyamuni''), was born."</ref><ref>For instance, Gethin ''Foundations'', p. 14, states: "The earliest Buddhist sources state that the future Buddha was born Siddhārtha Gautama (Pali Siddhattha Gotama), the son of a local chieftain—a ''rājan''—in Kapilavastu (Pali Kapilavatthu) what is now the Indian–Nepalese border." However, Professor Gombrich (''Theravāda Buddhism'', p. 1) and the old but specialized study by Edward Thomas, ''The Life of the Buddha'', ascribe the name Siattha/fitta to later sources.</ref> === धम्मचक्र प्रवर्तन दिन === {{मुख्य|धम्मचक्र प्रवर्तन दिन}} [[File:Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg|thumb|200px|[[औरंगाबाद लेणी]] परिसरात ६२व्या धम्मचक्र प्रवर्तन दिन साजरा करत असलेले बौद्ध उपासक-उपासिका, १८ ऑक्टोबर २०१८]] १४ ऑक्टोबर १९५६ अशोक विजयादशमी रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपल्या ६,००,००० अनुयायांसोबत [[नागपूर]] येथे बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. दरवर्षी अशोक विजयादशमी रोजी लाखो बौद्ध अनुयायी दीक्षाभूमी येथे साजरा करतात तसेच [[औरंगाबाद लेणी]] परिसर यासारख्या राज्यातील अनेक जिल्ह्यांतील-शहरातील स्थानिक बौद्ध स्थळांवर देखील हा सण साजरा करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/dhama-chakra-pravartan-din/articleshow/60895623.cms|title=...मने शुद्ध जेथे, वसे बुद्ध तेथे!|date=1 ऑक्टो, 2017|website=Maharashtra Times|access-date=2020-05-17|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022050544/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/dhama-chakra-pravartan-din/articleshow/60895623.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/aurangabad/dhamma-chakra-pravartan-din-aurangabad/|title=दहा देशांतील बौद्ध भिक्खू येणार|date=25 सप्टें, 2017|website=Lokmat}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/|title=Dhammachakra Pravartan Day &#124; 63व्या धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाची जय्यत तयारी &#124; नागपूर|date=7 ऑक्टो, 2019|website=ABP Majha}}</ref> === भीमजयंती === {{मुख्य|आंबेडकर जयंती}} १४ एप्रिल १८९१ रोजी [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांचा जन्म झाला, त्यांनी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी लाखो अनुयायांना बौद्ध धम्माची दीक्षा देऊन भारतातून नाहीसा झालेल्या बौद्ध धम्माला पुनर्जीवित केले आणि बौद्धांचे ते आदरणीय ठरले. त्यामुळे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची जयंती बौद्ध उत्सवाप्रमाणे साजरी केली जाते. === गुरुपौर्णिमा === {{मुख्य|गुरू पौर्णिमा}} [[आषाढ पौर्णिमा|आषाढ पौर्णिमेला]] सिद्धार्थ गौतमाने ([[गौतम बुद्ध|बुद्धाने]]) गृहत्याग केला होता, शिवाय ह्याच पौर्णिमेला [[वाराणसी]] येथील [[सारनाथ]] जवळील मृगदाय वनामध्ये पाच परिव्राजकांना बुद्धाने धम्मदीक्षा दिली. [[सम्बोधी]] प्राप्तीनंतरचे हे बुद्धाचे पहिले धम्मचक्र प्रवर्तन होय. === वर्षावास === [[वर्षावास]] ह्या शब्दाचा विग्रह केल्यास 'वर्षा+वास' असा होतो व त्याचा अर्थ 'वर्षा ऋतूमध्ये एकाच ठिकाणी वास्तव्य करणे असा होतो. [[आषाढ पौर्णिमा]] ते [[अश्विन पौर्णिमा]] हा काळ पावसाळ्याचा असल्यामुळे बौद्ध भिक्खू एका विहारात राहून तेथील उपासकांना व उपासिकांना धम्मोपदेश करतात म्हणून या वास्तव्यास 'वर्षावास' असे म्हणले जाते.<ref>{{Cite web|url=https://www.learnreligions.com/vassa-450114|title=What is Vassa in Buddhism?|first=Journalism|last=B. J.|website=Learn Religions|access-date=2020-05-14|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527083104/https://www.learnreligions.com/vassa-450114|url-status=dead}}</ref> === नामांतर दिन === नामांतर आंदोलन इ.स. १९७६ ते १९९४ या दरम्यान महाराष्ट्रात घडलेले [[नवबौद्ध चळवळ|दलित-बौद्ध चळवळीचे]] एक आंदोलन होते. [[छत्रपती संभाजी नगर]] येथील 'मराठवाडा विद्यापीठा'ला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाव द्यावे ही 'सरकारी मागणी' या आंदोलनाची होती. शेवटी सोळा वर्षाच्या लढाईनंतर छत्रपती संभाजी नगरातील मराठवाडा विद्यापीठाला १४ जानेवारी १९९४ रोजी "[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]]" असे नाव देण्यात आले. त्यामुळे दरवर्षी १४ जानेवारी रोजी बौद्ध अनुयायांद्वारे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ परिसरात नामांतर दिन साजरा केला जातो.<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/-/articleshow/11479110.cms|title='नामविस्तार दिना'साठी विद्यापीठ परिसर सजला|website=Maharashtra Times}}</ref> === महापरिनिर्वाण दिन === {{मुख्य|महापरिनिर्वाण दिन}} [[महापरिनिर्वाण दिन]] हा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा स्मृतिदिन (पुण्यतिथी) असून तो ६ डिसेंबर रोजी आयोजित केला जातो. आंबेडकरांचे ६ डिसेंबर १९५६ रोजी दिल्ली येथे (सध्या [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]]) महापरिनिर्वाण अर्थात निधन झाले होते, याच्या दुसऱ्या दिवशी ७ डिसेंबर रोजी [[मुंबई]]तील [[चैत्यभूमी]] येथे त्यांच्यावर बौद्ध पद्धतीने अंत्यसंस्कार करण्यात आले. निधनाच्या काही दिवसांपूर्वी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी त्यांनी लक्षावधी अनुयायांसह बौद्ध धर्म स्वीकारला होता, त्यांना बौद्ध लोक 'बोधिसत्व' मानतात. आंबेडकर हे बौद्ध गुरू होते, यामुळे त्यांच्या पुण्यतिथीसाठी 'महापरिनिर्वाण' हा बौद्ध संकल्पनेतील शब्द वापरण्यात आला आहे. महापरिनिर्वाण दिनानिमित्त दरवर्षी १ डिसेंबर पासून मुंबईतील त्यांचे समाधीस्थळ असलेल्या चैत्यभूमी येथे भारतभरातून लक्षावधी लोक येतात. चैत्यभूमी येथे २५ लाखाहून अधिक भीमानुयायी जमा होतात, व चैत्यभूमी स्तूपात ठेवलेल्या आंबेडकरांच्या अस्थीकलश व प्रतिमेस अभिवादन करतात व बाबासाहेबांचे दर्शन घेतात. मुंबईत यावेळी बौद्धांची संख्या ३० लाखावर झालेली असते. या दिवशी भारत तसेच जगभरातील आंबेडकरवादी व्यक्ती आंबेडकरांची प्रतिमा व मुर्ती समोर ठेवून त्याच्या स्मृतीस अभिवादन करतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindikiduniya.com/events/dr-ambedkar-mahaparinirvan-diwas/amp/|title=डॉ अम्बेडकर महापरिनिर्वाण दिवस 2018 - Ambedkar Mahaparinirvan Diwas in Hindi|date=2017-01-24|work=हिन्दीकीदुनिया.com|access-date=2018-05-09|language=en-US}}</ref><ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/education/gk-update/dr-ambedkar-mahaparinirvan-divas-today-know-important-facts/articleshow/72394992.cms|title=Mahaparinirvan Din: डा. आंबेडकर का महापरिनिर्वाण दिवस आज, जानें काम की बातें - dr ambedkar mahaparinirvan divas today know important facts|website=Navbharat Times}}</ref><ref name="auto1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.freepressjournal.in/india/what-is-mahaparinirvan-divas-all-you-need-to-know-why-br-ambedkar-is-linked-to-it|title=What is Mahaparinirvan Divas? All you need to know why BR Ambedkar is linked to it|website=Latest Indian news, Top Breaking headlines, Today Headlines, Top Stories at Free Press Journal}}</ref><ref name="auto2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiacelebrating.com/events/dr-ambedkar-mahaparinirvan-diwas/|title=Dr. Ambedkar Mahaparinirvan Diwas (64th) - 6th December 2019|date=23 डिसें, 2016|website=IndiaCelebrating.com}}</ref> === विविध बौद्ध पौर्णिमा === बौद्ध संस्कृतीत विविध पौर्णिमांचे वेगवेगळे महत्त्व आहे. वैशाख पौर्णिमेला विशेष महत्त्व आहे, कारण राजपुत्र सिद्धार्थ गौतम (बुद्ध) यांचा जन्म, बोधिसत्वाची सम्यक सम्बोधी, धम्मचक्र प्रवर्तन आणि बुद्धाचे महापरिनिर्वाण इत्यादी महत्त्वाच्या घटना, वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशीच घडलेल्या आहेत. === चैत्र पौर्णिमा === बुद्धत्व प्राप्त होण्यापूर्वी सिद्धार्थ गौतम, बोधगया (बुद्धगया) येथे निरंजना नदीच्या तीरावर वटवृक्षाखाली तपश्रर्या करीत बसलेले असताना, सुजाता नावाच्या स्त्रीने सिद्धार्थ गौतमास खीर दिली. त्यामुळे चैत्र पौर्णिमा सुजाताचे खीरदान म्हणून ओळखले जाते. === वैशाख पौर्णिमा === वैशाख पौर्णिमेला सिद्धार्थ गौतमाच्या जीवनामध्ये महत्त्वाच्या घटना घडलेल्या आहेत त्या खालीलप्रमाणे : # सिद्धार्थ गौतमाचा जन्म : लुम्बिनी वनामध्ये राजपुत्र सिद्धार्थ गौतमाचा जन्म झाला. # युवराज्ञी यशोधरेचा जन्म : कोलीय राजा दंडपाणी यांच्या राजवाड्यात यशोधरेचा जन्म झाला. # विवाह : राजपुत्र सिद्धार्थ गौतम यांचा विवाह युवराज्ञी राजकुमारी यशोधराशी झाला. # ज्ञानप्राप्ती : बुद्धगया येथे सिद्धार्थ गौतमाला पिंपळाच्या झाडाखाली ज्ञानप्राप्ती झाली. # महापरिनिर्वाण : वयाच्या ८०व्या वर्षी कुशीनगर येथील शालवनात जोडवृक्षाखाली भगवंताचे महापरिनिर्वाण झाले. === ज्येष्ठ पौर्णिमा === # सुजाताची धम्म दीक्षा : भगवंतानी सुजातास धम्मदीक्षा दिली. # श्रीलंकेमध्ये बोधिवृक्ष लावला : सम्राट अशोकाचा पुत्र महेंद्र व कन्या संघमित्रा यांनी श्रीलंका देशातील अनुराधापुरम येथे भारतामधून आणलेली बोधिवृक्षाची शाखा लावली. # भिक्खू महेंद्रचे निर्वाण : भिक्खू महेंद्रांनी श्रीलंकेमध्ये ३८ वर्ष बौद्ध धम्माचा प्रचार केला आणि भिक्खू महेंद्राचे निर्माण सुद्धा ह्याच दिवशी झाले. === आषाढ पौर्णिमा === # सिद्धार्थ गौतमाचा गृहत्याग : रोहिणी नदीच्या पाणी वापरावरून शाक्य आणि कोलीय यांच्यामध्ये वादविवाद झाला, हा वाद युद्धानेच मिटवावा असा शाक्य संघानी घेतलेला निर्णय, सिद्धार्थ गौतमांनी अमान्य केला. सिद्धार्थ गौतमांनी निर्णय अमान्य केल्यामुळे, शाक्य संघानी सिद्धार्थाला दिलेली गृहत्यागाची शिक्षा सिद्धार्थाने मान्य केली व गृहत्याग केला. # पाच परिव्राजकांची धम्मदीक्षा: वाराणसी येथील सारनाथजवळील मृगदाय वनामध्ये पाच परिव्राजकांना भगवंताने धम्मदीक्षा दिली. सम्बोधी प्राप्तीनंतरचे हे भगवंताचे पहिले धम्मचक्र प्रवर्तन होते. === श्रावण पौर्णिमा === # अंगुलीमालाची धम्मदीक्षा : एक कुविख्यात, चोर, डाकू, दरोडेखोर, खुनी अंगुलीमाल याने तथागताकडून धम्मदीक्षा घेतली. # पहिली विश्वधम्म संगिती : भगवंताच्या महापरिनिर्वाणानंतर राजगृह येथे पहिली विश्वधम्म संगिती भरविण्यात आली. === भाद्रपद पौर्णिमा === # वर्षावास : वर्षावासाची सुरुवात आषाढी पौर्णिमेस होते आणि त्यांची सांगता अश्विनी पौर्णिमेस होते. भाद्रपद हा महिना वर्षावासाच्या कालावधीमध्ये येत असतो. === अश्विन पौर्णिमा === अश्विन पौर्णिमा सुद्धा वर्षावासाच्या कालावधीतच येते. वर्षावासातील अंतिम पौर्णिमा म्हणजे अश्विन पौर्णिमा असते. # चक्रवर्ती सम्राट अशोकाची धम्मदीक्षा : भिक्खू मोग्गलीपुत्र तिस्सयांना राजा सम्राट अशोक यांनी आपले धम्मगुरू मानले व त्यांच्याकडून सम्राट अशोक राजाने धम्मदीक्षा घेतली. तो दिवस अश्विन शुद्ध दशमी होता. याच दिवसाला "अशोक विजयादशमी" किंवा "दसरा" म्हणतात. === कार्तिक पौर्णिमा === वर्षावास : आषाढ पौर्णिमा ते अश्विन पौर्णिमा हा काळ पावसाळ्याचा असल्यामुळे बौद्ध भिक्खूंना एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाणे शक्य नसते म्हणून या कालावधीत बौद्ध भिक्खू एका विहारात राहून तेथील उपासकांना धम्मोपदेश करतात म्हणून या वास्तव्यास 'वर्षावास' असे म्हणतात. वर्षावास समाप्तीनंतर बौद्ध भिक्खू धम्म प्रचारासाठी बाहेर पडण्याचा महिना कार्तिक महिना होय. कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी घडलेल्या महत्त्वाच्या घटना खालीलप्रमाणे : # धम्मसेनापती सारिपुत्र आणि महामौद्गल्यान यांनी तथागताकडून धम्मदीक्षा घेतली. # सारिपुत्राचे ३ भाऊ व ३ बहिणी व आईने धम्मात प्रवेश केला. # भदन्त सारिपुत्राचे निर्वाण झाले. # भदन्त महामौद्गल्यान यांची कार्तिक अमावस्येच्या दिवशी निगठानी हत्या केली. === मार्गशीर्ष पौर्णिमा === # राजगृहास भेट : सिद्धार्थ गौतमाने गृहत्याग केल्यानंतर मगध देशाचा राजा बिंबिसार यांची राजगृह येथे भेट झाली. # नालागिरी हत्ती : देवदत्ताने तथागताचा प्राण घेण्याच्या उद्देशाने 'नालागिरी' नावाच्या हत्तीस मद्य पाजून भगवंताच्या अंगावर सोडले. === पौष पौर्णिमा === # भगवंतांची राजगृहास पुन्हा भेट : सिद्धार्थ गौतमाने गृहत्याग केल्यानंतर मगध देशाचा राजा बिंबिसार यांची प्रथम भेट राजगृह येथे झाली होती. त्यावेळी सिद्धार्थ गौतमाने बिंबिसार राजास वचन दिले होते की, मला बुद्धत्व प्राप्ती झाल्यानंतर मी आपली पुन्हा अवश्य भेट घेईन. त्या वचनपूर्तीसाठी बुद्धत्व प्राप्त झाल्यानंतर तथागत बुद्धाने पुन्हा राजगृह येथे भेट दिली. # वेळूवन भिक्खू संघास दान : राजा बिंबिसाराने त्यांचे सुंदर, सुगंधी भव्य वेळूवन भगवंताच्या संघास दान दिले. # राजा बिंबिसाराने भगवंताकडून धम्मदीक्षा घेतली. === माघ पौर्णिमा === # महापरिनिर्वाणाची घोषणा : माघ पौर्णिमेस वैशाली येथील विहारात आराम करीत असताना भगवंताने आपला प्रिय शिष्य आनंद यास जवळ बोलावून म्हणले 'आनंद' - "तथागत आजपासून तीन महिन्यांनी म्हणजे वैशाखी पौर्णिमेस महानिर्वाण पावतील." # भगवंतानी वैशाली नगरीचे अंतिम दर्शन घेतले. # वैशाली नगरीच्या लिच्छवी जनतेस, आठवणींचे प्रतीक म्हणून भगवंतानी त्यांचे भिक्षापात्र दान दिले. # भगवंताचा प्रिय शिष्य आनंद यांचे महापरिनिर्वाण झाले. === फाल्गुन पौर्णिमा === # कपिलवस्तू नगरीस भेट : सम्यक सम्बोधी प्राप्त झाल्यानंतर तथागताने आपल्या भिक्खू संघासह कपिलवस्तू नगरीस भेट दिली. # पुत्र राहुलची धम्मदीक्षा : सिद्धार्थ गौतमाचा पुत्र राहुल यास भदन्त सारिपुत्र यांनी धम्मदीक्षा दिली. == प्रथा व परंपरा == == लोक समूह == बौद्ध धर्मात जाती नाही. विविध समूह किंवा समाज बौद्ध धर्माचे अनुसरण करतात, ज्यात प्रामुख्याने [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती, जमाती]], भटके, विमुक्त, व [[इतर मागास वर्ग|ओबीसी]] यांचा समावेश होतो. प्रामुख्याने अनुसूचित जाती ही बौद्ध धर्मीय असलेला समूह आहे, ज्यात प्रामुख्याने [[महार]], [[मांग]] व [[चमार|चांभार]] हे तीन समाज प्रमुख आहेत. == भाषा == महाराष्ट्रातील बौद्धांची [[मातृभाषा]] ही [[मराठी भाषा|मराठी]] आहे. याशिवाय त्यांना [[हिंदी भाषा]] देखील समजते, आणि बरेचजण [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिशही]] बोलतात. मराठी बोलणारे बौद्ध अनेक [[मराठीतील बोलीभाषा]] बोलतात, ज्यात मराठवाडी बोलीभाषा [[अहिराणी बोलीभाषा|अहिराणी]], [[आगरी बोलीभाषा|आगरी]], [[काणकोणची कोकणी]], [[कोकणा बोलीभाषा|कोकणा]], [[कोंकणी भाषा|कोंकणी]], [[कोल्हापुरी बोली|कोल्हापुरी]], [[गडहिंग्लज पूर्वभागातील मराठी बोली]], [[चंदगडी बोलीभाषा|चंदगडी]], [[जुदाव मराठी बोलीभाषा|जुदाव मराठी]], [[झाडीबोली]], [[तंजावूर मराठी बोलीभाषा|तंजावर मराठी]], [[तावडी बोलीभाषा|तावडी]], [[दखनी भाषा|दखनी]], [[नारायणपेठी बोली|नारायणपेठी]], [[नॉ लिंग बोलीभाषा|नॉ लिंग]], [[पद्ये बोलीभाषा|पद्ये]], [[पावरा बोलीभाषा|पावरा]], [[पूर्व मावळी बोलीभाषा|पूर्व मावळी]], [[बेळगांव मराठी बोलीभाषा|बेळगावी मराठी]], [[मांगेली बोलीभाषा|मांगेली]], [[मालवणी बोलीभाषा|मालवणी]], [[मिंग्लिश]], [[बंजारा भाषा]], [[लेवा बोली|लेवा]], [[वऱ्हाडी भाषा|वऱ्हाडी]], [[वाघरी बोलीभाषा|वाघरी]], [[सामवेदी बोली|सामवेदी]], [[सोलापुरी बोलीभाषा|सोलापुरी]] इत्यादींचा समावेश होतो. == लोकसंख्या == [[इ.स. १९५१]] मध्ये महाराष्ट्रात अवघे २,४८९ बौद्ध (०.०१%) होते, डॉ. आंबेडकरांच्या सामूदायिक धर्मांतरानंतर [[इ.स. १९६१]] मध्ये ही संख्या १,१५,९९१% वाढून २७,८९,५०१ झाली होती. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- |+ जनगणना १९५१ ते २०११ दरम्यानची महाराष्ट्रीय बौद्धांची लोकसंख्या<ref>{{Cite web|url=https://blog.cpsindia.org/2016/01/religion-data-of-census-2011-xi_19.html|title=Religion Data of Census 2011 XI BUDDHISTS|access-date=2020-05-18|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529015825/https://blog.cpsindia.org/2016/01/religion-data-of-census-2011-xi_19.html|url-status=dead}}</ref> |- !वर्ष !! बौद्ध लोकसंख्या (लाखात)!! राज्यातील प्रमाण (%) !! वाढ (वृद्धी) (%) |- |align=centre|इ.स. १९५१|| ०.०२५|| ०.०१ || — |- |align=centre|इ.स. १९६१|| २७.९० || ७.०५ ||१,१५,९९०.८ |- |align=centre|इ.स. १९७१|| ३२.६४ || ६.४८ || १६.९९ |- |align=centre|इ.स. १९८१|| ३९.४६|| ६.२९ || २०.८९ |- |align=centre|इ.स. १९९१|| ५०.४१ || ६.३९ || २७.७५ |- |align=centre|इ.स. २००१|| ५८.३९ || ६.०३ || १५.८३ |- |align=centre|इ.स. २०११|| ६५.३१ || ५.८१ || ११.८५ |- |} === जिल्हानिहाय बौद्ध लोकसंख्या === २०११ च्या राष्ट्रीय जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रातील [[जिल्हा|जिल्हानिहाय]] बौद्ध लोकसंख्या खालील प्रमाणे आहे.<ref name="auto3">{{स्रोत बातमी|url=|title=महाराष्ट्राची जिल्हानिहाय धर्म लोकसंख्या|last=|first=|date=२८ ऑगस्ट २०१५|work=दैनिक [[लोकमत]]|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|page=६|language=मराठी}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" border=१ width=१००% |- !क्र. || जिल्हा || एकूण लोकसंख्या || बौद्ध लोकसंख्या || बौद्ध प्रमाण (%) || संदर्भ |- | १ || [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]] || ४६,५३,५७० || ६,६८,०५० || १४.३६% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/343-nagpur.html|title=Nagpur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २ || [[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]] || १,२४,४२,३७३ || ६,०३,८२५ || ४.८५% || <ref name="auto3"/><ref>https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/356-mumbai-suburban.html|title=Mumbai Suburban District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३ || [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] ([[पालघर जिल्हा|पालघरसह]]) || १,१०,६०,१४८ || ४,४९,६१७ || ४.०७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/355-thane.html|title=Thane District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ४ || [[अमरावती जिल्हा|अमरावती]] || २८,८८,४४५ || ३,८३,८९१ || १३.२९% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/341-amravati.html|title=Amravati District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ५ || [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] || २५,८६,२५८ || ३,६४,२१९ || १४.०८% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/338-buldana.html|title=Buldana District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ६ || [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]] || ३३,६१,२९२ || ३,५४,१८९ || १०.५४% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/349-nanded.html|title=Nanded District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ७ || [[पुणे जिल्हा|पुणे]] || ९४,२९,४०८ || ३,४०,४०४ || ३.६१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/359-pune.html|title=Pune District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ८ || [[अकोला जिल्हा|अकोला]] || १८,१३,९०६ || ३,२८,०३३ || १८.०८% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/339-akola.html|title=Akola District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ९ || [[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद]] || ३७,०१,२८२ || ३,०९,०९३ || ८.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/353-aurangabad.html|title=Aurangabad District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १० || [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] || २२,०४,३०७ || २,८६,७३४ || १३.०१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/347-chandrapur.html|title=Chandrapur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ११ || [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] || २७,७२,३४८ || २,४९,८७४ || ९.०१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/348-yavatmal.html|title=Yavatmal District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १२ || [[परभणी जिल्हा|परभणी]] || १६,३६,०८६ || १,८७,८९९ || १०.२३% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/351-parbhani.html|title=Parbhani District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १३ || [[वाशीम जिल्हा|वाशीम]] || ११,९७,१६० || १,७९,३३० || १४.९८% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/340-washim.html|title=Washim District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १४ || [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]] || ११,७७,३४५ || १,७६,६७९ || १५.०१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/350-hingoli.html|title=Hingoli District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १५ || [[वर्धा जिल्हा|वर्धा]] || १३,००,७७४ || १,७५,४१७ || १३.४९% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/342-wardha.html|title=Wardha District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १६ || [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] || १२,००,३३४ || १,५४,४५८ || १२.८७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/344-bhandara.html|title=Bhandara District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १७ || [[जालना जिल्हा|जालना]] || ११,५९,०४६ || १,५२,५४० || ७.७९% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/352-jalna.html|title=Jalna District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १८ || [[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] || ४२,२९,९१७ || १,४३,८६५ || ३.४०% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/337-jalgaon.html|title=Jalgaon District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | १९ || [[सातारा जिल्हा|सातारा]] || ३०,०३,७४१ || १,४१,३१५ || ४.७०% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/365-satara.html|title=Satara District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २० || [[मुंबई जिल्हा|मुंबई शहर]] || ३०,८५,४११ || १,३४,२५७ || ४.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/363-mumbai-city.html|title=Osmanabad District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २१ || [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]] || १३,२२,५०७ || १,२५,२८२ || ९.४७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/345-gondiya.html|title=Gondiya District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २२ || [[रायगड जिल्हा|रायगड]] || २६,३४,२०० || १,२१,७९१ || ४.६२% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/358-raigarh.html|title=Raigarh District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २३ || [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] || १६,१५,०६९ || १,१३,४६७ || ७.०३% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/366-ratnagiri.html|title=Ratnagiri District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २४ || [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] || ६१,०७,१८७ || ९४,७८३ || १.५५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/354-nashik.html|title=Nashik District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २५ || [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] || १०,७२,९४२ || ८२,६९५ || ७.७१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/346-gadchiroli.html|title=Gadchiroli District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २६ || [[बीड जिल्हा|बीड]] || २५,८५,०४९ || ६८,४८२ || २.६५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/361-bid.html|title=Bid District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २७ || [[लातूर जिल्हा|लातूर]] || २४,५४,१९६ || ६६,५३५ || २.७१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/362-latur.html|title=Latur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २८ || [[सांगली जिल्हा|सांगली]] || २८,२२,१४३ || ३८,२१० || १.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/369-sangli.html|title=Sangli District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | २९ || [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] || ४३,१७,७५६ || ३५,४९७ || ०.८२% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/364-solapur.html|title=Solapur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३० || [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर]] || ४५,४३,१५९ || ३३,८९८ || ०.७५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/360-ahmadnagar.html|title=Ahmadnagar District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३१ || [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] || ३८,७६,००१ || २९,७६६ || ०.७७% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/368-kolhapur.html|title=Kolhapur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३२ || [[उस्मानाबाद जिल्हा|उस्मानाबाद]] || १६,५७,५७६ || २८,२१६ || ४.३५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/363-osmanabad.html|title=Osmanabad District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३३ || [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] || ८,४९,६५१ || २४,७६२ || २.९१% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/367-sindhudurg.html|title=Sindhudurg District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३४ || [[धुळे जिल्हा|धुळे]] || २०,५०,८६२ || १३,४०५ || ०.६५% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/336-dhule.html|title=Dhule District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- | ३५ || [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] || १६,४८,२९५ || ४,९६९ || ०.३०% || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/335-nandurbar.html|title=Nandurbar District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |- ! - || '''एकूण''' || '''११,२३,७४,३३३''' || '''६५,३१,२००''' || '''५.८१%''' || <ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/state/27-maharashtra.html|title=Maharashtra Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}</ref> |} [[File:District wise Buddhist population percentage, India census 2011.png|thumb|right|300px|२०११ च्या राष्ट्रीय जनगणनेनुसार, भारतातील बौद्ध लोकसंख्येचे जिल्हानिहाय प्रमाण (%). भारताच्या मध्य व पश्चिम ठिकाणी महाराष्ट्रातील बौद्ध लोकसंख्या दर्शवली आहे.]] २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतातील ८४,४२,९७२ बौद्धांपैकी ६५,३१,२०० (७७.३६%) बौद्ध हे महाराष्ट्र राज्यात आहेत. महाराष्ट्रातील [[मराठी बौद्ध]] धर्मीय समुदाय हा भारतातील सर्वात मोठा बौद्ध समुदाय आहे. बौद्धांचे सर्वात जास्त प्रमाण [[विदर्भ]]ातील [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]], [[अकोला जिल्हा|अकोला]], [[वाशिम जिल्हा|वाशिम]], [[अमरावती जिल्हा|अमरावती]], [[वर्धा जिल्हा|वर्धा]], [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]], [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]], [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]], [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]], [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] आणि [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] या जिल्ह्यांमध्ये आहे. या ११ जिल्ह्यांत एकूण ६५ लाख बौद्धांपैकी सुमारे ३० लाख (४६%) बौद्ध आहेत. यापैकी आठ जिल्ह्यांमध्ये बौद्धांची लोकसंख्या १२ ते १५ % आहे, तर [[अकोला जिल्हा|अकोला जिल्ह्यामध्ये]] बौद्धांचे १८% एवढे उच्च प्रमाण आहे. गोंदिया, गडचिरोली आणि यवतमाळ जिल्ह्यांमध्ये [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमातींची]] लोकसंख्या जास्त असून तेथे बौद्धांची प्रमाण ७ ते १०% दरम्यान आहे. आणखी १२ लाख बौद्ध हे [[मराठवाडा|मराठवाड्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]], [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]], [[परभणी जिल्हा|परभणी]], [[जालना जिल्हा|जालना]] आणि [[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद]] या जिल्ह्यांत आहेत. यातील आधीच्या तीन जिल्ह्यांमध्ये बौद्धांचे प्रमाण १०% पेक्षा जास्त आहे, तर हिंगोली जिल्ह्यामधील लोकसंख्येत १५% बौद्ध आहेत. [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]], [[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]], [[मुंबई जिल्हा]], [[रायगढ जिल्हा|रायगढ]], [[पुणे जिल्हा|पुणे]], [[सातारा जिल्हा|सातारा]] आणि [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] या [[पश्चिम महाराष्ट्र]]ातील जिल्ह्यांत आणखी १८ लाख बौद्ध आहेत, यातील [[मुंबई उपनगर जिल्हा]] आणि [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्हा]] वगळता इतर जिल्ह्यांच्या लोकसंख्येत बौद्धांचे प्रमाण ५ टक्क्यांपेक्षा कमी आहे. मुंबई उपनगर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांच्या लोकसंख्येत अनुक्रमे ५% आणि ७% बौद्ध आहेत. [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]], [[वाशिम जिल्हा|वाशिम]], [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]], [[वर्धा जिल्हा|वर्धा]], [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]], [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]], [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]], [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]], [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] व [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] या दहा जिल्ह्यांमध्ये बौद्ध धर्म हा दुसरा सर्वात मोठा धर्म आहे, यापैकी हिंगोली जिल्हा वगळता बाकीचे सर्व जिल्हे विदर्भातील आहेत. [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] (०.८%), [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] (०.८%), [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर]] (०.८%), [[धुळे जिल्हा|धुळे]] (०.७) व [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] (०.३%) या पाच जिह्यांत बौद्धांचे प्रमाण १% पेक्षा कमी आहे. [[मुंबई|मुंबईत]] (मुंबई उपनगर व मुंबई शहर जिल्हा) सर्वाधिक बौद्ध लोकसंख्या ७,३८,०८२ आहे, जी राज्यातील एकूण बौद्ध लोकसंख्येचा ११.३०% भाग आहे. === अनुसूचित जाती प्रवर्गातील बौद्ध === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" border=१ width=१००% |- ! - || एकूण बौद्ध लोकसंख्या || अनु.जाती. बौद्ध लोकसंख्या || प्रमाण (%) |- | '''भारत''' || ८४,४२,९७२ || ५७,५७,००० || ६८.१९% |- | '''महाराष्ट्र''' || ६५,३१,२०० || ५२,०४,२८४ || ७९.६८% |- |} भारतात [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातींमध्ये]] ([[दलित]]) बौद्ध धर्म अतिशय वेगाने वाढत आहे. [[इ.स. २००१]] मध्ये देशात ४१.५९ लाख बौद्ध धर्मीय हे अनुसूचित जाती प्रवर्गातील होते, तर दहा वर्षात [[इ.स. २०११]] मध्ये हे प्रमाण ३८% वाढून ५७.५६ लाख एवढे झाले आहे. भारत देशातील एकूण अनुसूचित जातीच्या बौद्धांपैकी सुमारे ९०% महाराष्ट्रात राहणारे आहेत.<ref name="auto4">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.aajtak.in/india-today-hindi/indiatoday-special-report/story/huge-increase-in-the-population-of-dalit-budhist-in-india-872858-2016-06-07|title=बौद्ध बढ़े, चुनावी चर्चे में चढ़े|website=https://m.aajtak.in|language=hi|access-date=2018-05-11}}</ref> महाराष्ट्रात एकूण बौद्ध लोकसंख्येत ५२,०४,२८४ (७९.६८%) अनुसूचित जातीचे बौद्ध आहेत.<ref name="auto4"/> तर महाराष्ट्रातील एकूण १,३२,७५,८९८ अनुसूचित जातींत बौद्धांचे प्रमाण ३९.२०% आहे. महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींच्या बौद्ध लोकसंख्येत तब्बल ६०% वाढ झाली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://zeenews.india.com/news/india/buddhism-is-the-fastest-growing-religion-among-scheduled-castes_1883362.html| title = Buddhism is the fastest growing religion among Scheduled Castes | भाषा = इंग्रजी | लेखक = | फॉरमॅट = दिनांक ९ मे २०१६ झी न्यूज }}</ref> == बौद्ध व दलित स्थिती == == राजकारण == [[महाराष्ट्रामधील लोकसभा व विधानसभा मतदारसंघांची यादी|महाराष्ट्रातील २८८ विधानसभा मतदार संघापैकी]] ६३ मतदार संघांत [[बौद्ध]] व [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातीचा]] प्रभाव आहे. विविध समाजगटांना, समूहांना, जातींना प्रतिनिधित्व देणारे प्रमुख राजकीय पक्ष लोकसभा निवडणूकीत राज्यात लोकसंख्येने बौद्ध समाजाला कमी उमेदवारी देतात. महाराष्ट्रातील बौद्ध समाज हा मुख्यत: आंबेडकरी-रिपब्लिकन चळवळीशी जोडलेला आहे. आणि तो [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष|रिपाइंच्या]] प्रमुख चार गटांत तो विभागला गेला आहे. तसेच बौद्ध समाजातील काही लोक हे थेट [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]], [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]], [[शिवसेना]], [[भारतीय जनता पक्ष]], [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]], [[बहुजन समाज पक्ष]] यांसारख्या राजकीय पक्षांत प्रवेश करून काम करीत आहेत. मात्र, बहुसंख्य बौद्ध व अन्य दलित जातीतील आंबेडकरी चळवळीला मानणारा समाज हा रिपाइंच्या माध्यमातून आपले राजकारण करीत आहे. आजवर रिपाइं गटांचे राजकारण हे काँग्रेस-राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षांबरोबर राहिले आहे. त्यामुळे हा बहुसंख्य बौद्ध समाज रिपाइंच्या माध्यमातूनही युती करून दोन्ही काँग्रेसबरोबर राहिलेला आहे. तसेच त्यातील काही भाग हा सेना-भाजपसोबतही आहे. [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९ च्या लोकसभा निवडणुकीत]] रिपाइंच्या सर्वच गटांना, त्यांच्या नेत्यांना ज्या प्रकारे पराभवाला सामोरे जावे लागले, युती-आघाडी केलेल्या पक्षांकडूनच घात झाला होता, त्यानुसार प्रस्थापित पक्षांनी जाणीवपूर्वक रिपब्लिकन नेत्यांचा पराभव केला होता हे मानले जाते. २०१४ च्या लोकसभा निवडणुकीत रिपाइं नेते [[रामदास आठवले]] थेट भाजपसोबत जाऊन [[महायुती|महायुतीत]] दाखल झाले आहेत, तर [[वंचित बहुजन आघाडी]]चे नेते [[प्रकाश आंबेडकर]] व रिपाइंचे नेते डॉ. [[राजेंद्र गवई]] यांना काँग्रेस व राष्ट्रवादी काँग्रेससोबत युती करून निवडणुका लढवल्या आहेत. दोन्ही काँग्रेस यांनी [[पीपल्स रिपब्लिकन पार्टी|पीपल्स रिपब्लिकन पार्टीचे]] अध्यक्ष प्रा. [[जोगेंद्र कवाडे]] व [[बहुजन रिपब्लिकन एकता मंच|बहुजन रिपब्लिकन एकता मंचाच्या]] अध्यक्ष [[सुलेखा कुंभारे]] यांचा पाठिंबा काँग्रेसने, तर रिपाइंच्या उपेंद्र शेंडे व [[गंगाधर गाडे]] गटाचा राष्ट्रवादीने पाठिंबा मिळवला होता, मात्र त्या बदल्यात त्यांना लोकसभेच्या जागा सोडण्यात आल्या नव्हत्या. रामदास आठवले यांनी युतीकडे रिपाइंला लोकसभेसाठी किमान तीन मतदारसंघ व एक राज्यसभेची जागा व विधानसभेसाठी सुमारे ३५ मतदारसंघ मागितले होते. मात्र, प्रत्यक्षात आठवलेंना भाजपने राज्यसभेची एक जागा दिली. राज्यातील प्रत्येक विधानसभा क्षेत्रामध्ये (आदिवासी भाग वगळून) बौद्ध मतदारांची संख्या ही १० ते ३० हजार वा त्यापेक्षाही काही ठिकाणी अधिक आहे. म्हणजेच प्रत्येक लोकसभा क्षेत्रात बौद्ध मतदारांची लोकसंख्या साठ हजार ते एक लाख असून काही लोकसभा मतदारसंघांत ती चार ते सहा लाख एवढी सर्वाधिकही आहे. विशेषतः [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]], [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला]], [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती]], [[वर्धा लोकसभा मतदारसंघ|वर्धा]], [[वाशिम लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|वाशिम]], [[नागपूर लोकसभा मतदारसंघ|नागपूर]], [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ|भंडारा-गोंदिया]], [[चंद्रपूर लोकसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]], [[हिंगोली लोकसभा मतदारसंघ|हिंगोली]], [[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी]] या जिल्ह्यांत बौद्ध समाजाची लोकसंख्या १२ टक्क्यांपेक्षा जास्त आहे. मात्र, राजकीयदृष्ट्या बौद्ध समाज विखुरला गेल्याने, रिपाइंच्या गटबाजीमुळे प्रस्थापित राजकीय पक्षांना त्याचा फायदा होत आहे. राखीव जागा तसेच सर्वसाधारण जागांवर बौद्ध समाजातील उमेदवाराला उमेदवारी दिली जात नाही, त्या सर्व ठिकाणी बौद्धेतर उमेदवाराला उमेदवारी देत बौद्धांना राजकारणात एकाकी पाडले जात आहे, असे राजकीय समीक्षक सांगतात. लोकसभा निवडणुकीच्या निमित्ताने प्रमुख राजकीय पक्षांच्या जाहीर झालेल्या उमेदवार याद्यांमधून राजकीयदृष्ट्या या बौद्ध समाजावर अघोषित बहिष्कारच घातला जातोय असे दिसते.<ref>https://divyamarathi.bhaskar.com/news/EDT-sandesh-pawar-article-about-election-4562292-NOR.html</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.saamana.com/article-on-leadership-in-bodhha-community/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-07-02 |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808171117/https://www.saamana.com/article-on-leadership-in-bodhha-community/ |url-status=dead }}</ref> == सामूहिक धर्मांतरे == {{मुख्य|भारतातील बौद्ध धर्मांतरे}} १९५६ मधील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या [[नवबौद्ध चळवळ]]ीनंतर महाराष्ट्रासह देशातील विविध राज्यात अनेक सामूदायिक धर्मांतरे झालेली आहेत आणि आजही होत आहेत. त्यातील काही धर्मांतरे – === १९५० चे दशक === * १४ ऑक्टोबर, १९५६ (नागपूर, महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ५,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला. * १५ ऑक्टोबर, १९५६ ([[नागपूर]], महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी उर्वरित २ ते ३,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला. * १६ ऑक्टोबर, १९५६ ([[चंद्रपूर]], महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ३,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला. * ७ डिसेंबर, १९५६ (मुंबई, महाराष्ट्र) :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणानंतर दहनसंस्काराप्रसंगी उपस्थित १०,००,००० पेक्षा जास्त अनुयायांनी बौद्ध धम्म स्वीकारला. === १९६० चे दशक === === १९७० चे दशक === === १९८० चे दशक === === १९९० चे दशक === === २००० चे दशक === === २००१ चे दशक === === २०११ चे दशक === * मे, २०१७ रोजी, उत्तर प्रदेशमधील सहारनपुर जिल्हातील '''१८० कुटुंबांनी''' (सुमारे ८५० व्यक्तींनी) बौद्ध धर्मात धर्मांतर केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.financialexpress.com/india-news/dalits-still-converting-to-buddhism-but-at-a-dwindling-rate/723230/ | title = Dalits still converting to Buddhism, but at a dwindling rate | भाषा = इंग्रजी | लेखक = | फॉरमॅट = फायनान्सीअल एक्सप्रेस दिनांक १७ जून २०१७ }}</ref> * २५ डिसेंबर, २०१७ रोजी, दीक्षाभूमी नागपूर येथे सुमारे ५,००० ओबीसींनी बौद्ध धम्म स्वीकारला. === बौद्ध व दलित आंदोलने === * [[नवबौद्ध चळवळ]] * [[नामांतर आंदोलन]] * [[रिडल्स आंदोलन]] == उल्लेखनीय व्यक्ती == ''मुख्यः [[मराठी बौद्ध#उल्लेखनीय_व्यक्ती|मराठी बौद्ध]] व [[:वर्ग:भारतीय बौद्ध]]'' == हे सुद्धा पहा == * [[बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[विकिपीडिया:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[महाराष्ट्रामधील धर्म]] * [[भारतामधील बौद्ध धर्म]] * [[मराठी बौद्ध]] * [[नवबौद्ध चळवळ]] * [[नवबौद्ध]] * [[नवयान]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Buddhism in Maharashtra|{{लेखनाव}}}} *[http://zeenews.india.com/news/india/buddhism-is-the-fastest-growing-religion-among-scheduled-castes_1883362.html Buddhism is the fastest growing religion among Scheduled Castes] * [http://www.marathisrushti.com/articles/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AF/ धर्मांतराने दलितांना काय दिले] *[http://velivada.com/2017/07/02/dalits-convert-buddhism-far-ahead-hindu-dalits/ Dalits Who Convert to Buddhism are Far Ahead of Hindu Dalits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708074521/http://velivada.com/2017/07/02/dalits-convert-buddhism-far-ahead-hindu-dalits/ |date=2018-07-08 }} {{बौद्ध विषय सूची}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील बौद्ध धर्म| ]] [[वर्ग:भारतामध्ये बौद्ध धर्म]] [[वर्ग:नवयान]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती|ब]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास|ब]] t59qxsva1vtukver726mnjhq5bjkmlc 0 210246 2704831 2472645 2026-08-23T19:14:27Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704831 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = '''पांढऱ्या पुठ्ठ्याचे गिधाड'''</br>'''बंगाली गिधाड''' | fossil_range = | स्थिती = CR | trend = down | स्थिती_प्रणाली = IUCN3.1 | स्थिती_संदर्भ = <ref name=iucn>{{IUCN|assessors=बर्डलाइफ इंटरनॅशनल |assessment_year=२०१६|id=22695194|taxon= जिप्स बेंगॉलेन्सिस|access-date= २३-०४-२०१७|version=२०१६-३}} </ref> | चित्र = Gyps_bengalensis_PLoS.png | चित्र_रुंदी = 250px | regnum = [[प्राणी]] | वंश = [[कणाधारी प्राणी|कणाधारी]] | जात = [[एव्हीज]] | वर्ग = [[ॲक्सिपिट्रिफॉर्मेस]] | कुळ = [[ॲक्सिपिट्रिडे]] | उपकुळ = | जातकुळी = '''''जिप्स''''' | जीव = '''''जि. बेंगॉलेन्सिस''''' | बायनॉमियल = ''जिप्स बेंगॉलेन्सिस'' | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= GypsBengalensisMap.svg | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= 250px | आढळप्रदेश_नकाशा_title= आढळप्रदेश | बायनॉमियल_अधिकारी = ([[योहान फ्रेडरिक ग्मेलिन|ग्मेलिन]], १७८८) }} '''पांढऱ्या पुठ्ठ्याचे गिधाड''' किंवा '''बंगाली गिधाड''' हा दक्षिण आणि आग्नेय आशियातील एक [[मृतभक्षक]] [[शिकारी पक्षी]] आहे. इ.स. १९९०पासून यांची संख्या झपाट्याने कमी झाली, तकी की, १९९२ ते २००७ या काळात यांची संख्या ९९.९ टक्क्यांनी कमी झाली.<ref name="Prakash">{{जर्नल स्रोत|doi=10.1016/S0006-3207(02)00164-7|title=Catastrophic collapse of Indian white-backed Gyps bengalensis and long-billed Gyps indicus vulture populations|url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_2003-03_109_3/page/381|year=2003|last1=Prakash|first1=V|journal=Biological Conservation|volume=109|issue=3|pages=381–390|last2=Pain|first2=D.J.|last3=Cunningham|first3=A.A.|last4=Donald|first4=P.F.|last5=Prakash|first5=N.|last6=Verma|first6=A.|last7=Gargi|first7=R.|last8=Sivakumar|first8=S.|last9=Rahmani|first9=A.R.}}</ref> त्यामुळे या पक्षाला [[आय.यू.सी.एन. लाल यादी|आय.यू.सी.एन.च्या लाल यादीमध्ये]] अतिशय चिंताजनक प्रजातीचा दर्जा दिला गेला. १९८० च्या दशकात यांची संख्या काही कोटींमध्ये होती. याला "जगातील सर्वात मुबलक मोठा शिकारी पक्षी" मानले जात असे.<ref>{{पुस्तक स्रोत |लेखक=ह्युस्टन, डी. सी. |वर्ष=१९८५ |प्रकरण=भारतीय {{लेखनाव}} (''जिप्स बेंगॉलेन्सिस'') |title=कंझर्वेशन स्टडीज ऑफ रॅप्टर्स |संपादक=न्यूटन, आय.; चॅन्सेलर, आर. डी. |प्रकाशक=इंटरनॅशनल काऊन्सिल फॉर बर्ड प्रिझर्व्हेशन |स्थळ=केंम्ब्रिज, यु.के |पृष्ठे=४५६–४६६|भाषा=इंग्रजी}}</ref> २०१६मध्ये यांची संख्या १०,००० पेक्षा कमी वर्तवण्यात आली आहे.<ref name=iucn/> ==ओळखण== [[File:GypsSilhouette.svg|upright|left|thumb|80px|प्रौढ गिधाडाच्या पंखाचे खालून काढलेले रेखाचित्र]] हे देखील इतर गिधाडांप्रमाणे मध्यम आकाराचे गिधाड आहे. त्याचे पंख अतिशय रुंद आणि शेपटी लहान असते. त्याची लांबी ७५–९३ सेंमी, पंखांची लांबी १.९२–२.६ मी आणि वजन ३.५–७.५ किग्रॅ असते. प्रौढ गिधाडांची पांढरी पाठ, त्यांचे बूड आणि बाहेरील पिसांच्या आतील पिसे त्याच्या बाकीच्या गडद रंगाच्या शरीराहून वेगळे असतात, जे स्पष्ट दिसतात. शरीर मळकट काळसर तपकिरी आणि अंतर्बाह्य पिसे चंदेरी करडी असतात. डोके व मान भुरकट काळी; त्यांवर पिसे नसतात; मानेच्या बुडाशी पांढऱ्या पिसांचा झुपका, डोळे तपकिरी; चोच चंदेरी रंगाची, टोकाला काळी असते. अल्पवयीन गिधाड काळपट तपकिरी रंगाचे असते आणि प्रौढ होण्यासाठी त्याला ४ ते ५ वर्षांचा काळ लागतो. उडताना प्रौढ पक्ष्यांच्या पंखांचा मागचा भाग काळ्या रंगाचा दिसतो तर खालून पुढचा भाग पांढरा दिसतो.<ref name="Rasmussen">{{पुस्तक स्रोत| लेखक = पॅमेला रासमसेन, जे. सी. ॲंडरटन| वर्ष = २००५| title = बर्ड्&zwnj;स् ऑफ साऊथ एशिया : द रिप्लेय गाईड. व्हॉल्यूम २| पृष्ठे = ८९–९०| प्रकाशक = स्मिथसोनियन इन्स्टिट्यूशन आणि लिंक्स एडिशन्स| ref = harv| भाषा = इंग्रजी}}</ref> हे उत्तर व मध्य [[भारत]], [[पाकिस्तान]], [[नेपाळ]] आणि [[आग्नेय आशिया]]मध्ये उंच झाडांवर, अनेकदा मानवी वस्ती जवळ घरटे बनवतात आणि मादी एका वेळी फक्त एक अंड घालते. विणीच्या काळात ते बहुधा एका ठिकाणी वस्ती करून राहतात, स्थलांतर करत नाहीत. == व्यवहार आणि पर्यावरण == जेव्हा सकाळच्या वेळी सूर्याच्या किरणांमुळे तापलेली गरम हवा वर उठू लागते, तेव्हा बंगाली गिधाडे सक्रिय होतात, कारण गरम हवेच्या झोतांमध्ये उंच उड्डाण घेणे त्यांना सोपे जाते. ते एके काळी कलकत्त्यावर मोठ्या संख्येने दिसत असत.<ref name=Cunningham1903>{{पुस्तक स्रोत |लेखक=कनिंगहॅम डी. डी. | वर्ष=१९०३ |प्रकरण=व्हल्चर्स, ईगल्स |title=सम इंडियन फ्रेंड्ज अँड ॲक्वेन्टन्सेस; अ स्टडी ऑफ द वेज ऑफ बर्ड्‌ज अँड अदर ॲनिमल्स फ्रीक्वेंटिंग इंडियन स्ट्रीट्स अँड गार्डन्स| प्रकाशक = जॉन मरे | स्थळ=लंडन |पृष्ठे=२३७–२५१ |दुवा=https://archive.org/stream/someindianfriend00cunnrich#page/236/mode/2up| भाषा = इंग्रजी}}</ref> हे गिधाडदेखील मेलेल्या प्राण्यांच्या मांसावर उदरनिर्वाह करणारे आहे. याची दृष्टी अतिशय तीक्ष्ण असल्यामुळे आकाशात उंचावर घिरट्या घालीत असताना जमिनीवर पडलेले मेलेले जनावर याला सहज दिसते. ते दिसताक्षणीच बरीच गिधाडे त्या ठिकाणी जमतात आणि मांसाचा फडशा पाडतात.<ref name="मराठी-विश्वकोश">{{ज्ञानकोश स्रोत|title= गिधाड | author=कर्वे, ज. नी. | दुवा=https://marathivishwakosh.maharashtra.gov.in/khandas/khand5/index.php/23-2015-01-28-09-45-34/9230-2011-12-28-08-07-24| encyclopedia = मराठी विश्वकोश | publisher = महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ | location = मुंबई | volume = खंड ५ | id=}}</ref> गिधाडांच्या एका गटाने बैलाच्या आख्ख्या मृतदेहाला २० मिनिटात खाऊन स्वच्छ केल्याचे पाहण्यात आले आहे. जंगलांमध्ये जेव्हा ते उंच उड्डाण घेते, तेव्हा [[वाघ|वाघाने]] शिकार केल्याचे कळत असे. ते जुने सुकलेले हाडांचे तुकडेसुद्धा गिळतात. जिथे पाणी उपलब्ध आहे तिथे ते नियमितपणे आंघोळ करतात आणि पाणी पितात. ज्या झाडांवर ते नियमितपणे वास्तव्य करतात, ती झाडे बऱ्याचदा त्यांच्या मलमूत्रामुळे पांढरी होतात आणि आम्लतेमुळे मरतात. त्यामुळे फळबागा व शेतमळ्यांमधील त्यांचा वावर लोकांना आवडत नाही.<ref name="AliRipley1978">{{पुस्तक स्रोत |लेखक= [[सलीम अली]], एस. डी. रिप्ले |वर्ष=१९७८ |title=हॅंडबुक ऑफ द बर्ड्‌ज ऑफ इंडिया अँड पाकिस्तान, खंड १ |पृष्ठे=३०७–३१० |आवृत्ती=२री |प्रकाशक=ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस |आयएसबीएन=९७८-०-१९-५६२०६३-४| भाषा = इंग्रजी}}</ref> ॲलन ऑक्टेवियन ह्यूमने "शेकडो घरट्यांच्या" अभ्यासातून असे निरीक्षण नोंदवले की, हे पक्षी जवळच सोईस्कर कडे असूनसुद्धा मानवी वस्त्यांशेजारी मोठ्या झाडांवर घरटी बांधायचे. त्यांना [[वड]], [[पिंपळ]], [[अर्जुन वृक्ष|अर्जुन]] आणि [[कडूलिंब|कडूलिंबाची]] झाडे आवडत असत.<ref name="Hume1896">{{पुस्तक स्रोत |लेखक=ह्यूम ए. ओ. |वर्ष=१८९६ |प्रकरण=जिप्स बेंगॉलेन्सिस |title=माय स्क्रॅप बुक ऑर रफ नोट्स ऑन इंडियन ऑर्निथॉलॉजी |पृष्ठे=२६–३१ |प्रकाशक=बाप्टिस्ट मिशन प्रेस |स्थळ=कलकत्ता |दुवा=https://archive.org/stream/myscrapbookorrou00hume#page/26/mode/2up | भाषा = इंग्रजी}}</ref> नोव्हेंबर ते मार्च हा त्यांच्या विणीचा काळ असतो आणि अंडी जानेवारीमध्ये दिली जातात. अनेक जोडपी एकमेकांशेजारी घरटे बांधतात आणि एकटे घरटे अनेकदा तरुण पक्ष्याचे असते. घरट्यांचा व्यास ३ फूट आणि जाडी अर्धा फूट असते आणि आतल्या बाजूने हिरव्या पानांचा थर असतो. एकटे घरटे नियमितपणे वापरले जात नाही आणि कधी कधी [[राज गिधाड]] किंवा मोठी घुबडे त्यावर ताबा मिळवतात. मादी सामान्यत: एक अंडे देते जे पांढऱ्या रंगाचे असते आणि त्यात थोडीशी निळ्या-हिरव्या रंगाची छटा असते. अंडे नष्ट झाले तर मादी घरटेसुद्धा नष्ट करते. ३० ते ३५ दिवसांनी पिल्लू अंडे फोडून बाहेर येते. पिल्लू राखाडी रंगाचे असते. त्याचे पालक त्याला मांसाचे छोटे छोटे तुकडे भरवतात. पिल्लू साधारणत: तीन महिन्यांचे होईपर्यंत घरट्यात राहते. बंदिवासातील एक गिधाड कमीत कमी बारा वर्ष जगले. == स्थिती आणि पतन == एके काळी या प्रजातीची गिधाडे मुबलक प्रमाणात अस्तित्वात होती. विशेषतः गंगेच्या मैदानी प्रदेशात ते मोठ्या संख्येने दिसत असत आणि या प्रदेशातील अनेक मोठ्या शहरातील रस्त्यांच्या कडेने असणाऱ्या झाडांवर घरटे बांधत असत. ह्यू व्हिस्लर याने त्याच्या भारतातील पक्ष्यांच्या गाईडमध्ये असे लिहिले आहे की, भारतातील सर्व गिधाडांमध्ये या प्रजातीची गिधाडे सर्वात जास्त आहेत.<ref name="Whistler1949"> {{पुस्तक स्रोत| लेखक = व्हिस्लर, ह्यू| वर्ष = १९४९| title = पॉप्यूलर हॅंडबुक ऑफ इंडियन बर्ड्‌ज| पृष्ठे = ३५४–३५६| प्रकाशक = गर्नी अँड जॅकसन| स्थळ = लंडन| दुवा = https://archive.org/details/popularhandbooko033226mbp | भाषा = इंग्रजी}}</ref> टी.सी. जेर्डनने सुद्धा हे भारतातील सर्वाधिक संख्या असणारे गिधाड असून ते भारतात सगळीकडे मोठ्या संख्येने आढळतात असे निरीक्षण नोंदवले आहे.<ref name=Jerdon1862>{{पुस्तक स्रोत | लेखक = जेर्डन टी. सी. | वर्ष = १८६२ |title = द बर्ड्‌ज ऑफ इंडिया. खंड १ |प्रकरण=जिप्स बेंगॉलेन्सिस |दुवा=https://archive.org/stream/birdsofindiabein01jerd#page/10/mode/2up |प्रकाशक=मिलिटरी ऑर्फन प्रेस |पृष्ठे=१०–१२|भाषा = इंग्रजी}}</ref> १९९० च्या दशकापूर्वी त्यांना उपद्रव म्हणून पाहिले जात होते, विशेषतः विमानांच्या पक्ष्यांशी होणाऱ्या टक्करींमध्ये या पक्ष्यांचे प्रमाण जास्त होते म्हणून.<ref>{{पुस्तक स्रोत | लेखक = सतीशन, एस. एम. | वर्ष = १९९४ | प्रकरण = द मोर सीरयस व्हल्चर हिट्स टटू मिलिटरी एअरक्राफ्ट इन इंडिया बिट्विन १९८० अँड १९९४. | title = बर्ड स्ट्राईक्स कमिटी युरोप, कॉन्फरन्स प्रोसीडिंग्स | प्रकाशक = बी.एस.सी.इ., व्हिएन्ना | दुवा = http://www.int-birdstrike.org/Vienna_Papers/IBSC22%20WP23.pdf | format = pdf | भाषा = इंग्रजी | accessdate = 2017-05-05 | archive-date = 2016-03-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303182811/http://www.int-birdstrike.org/Vienna_Papers/IBSC22%20WP23.pdf | url-status = dead }}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत |author=Singh, R. B. |year=1999 |title=Ecological strategy to prevent vulture menace to aircraft in India |journal=Defence Science Journal |volume=49 |issue=2 |pages=117–121 |दुवा=http://publications.drdo.gov.in/gsdl/collect/defences/index/assoc/HASH0129/367f4611.dir/doc.pdf }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> १९४१ मध्ये चार्ल्स मॅक्&zwnj;कान याने ताडाच्या झाडांवर बसणाऱ्या गिधाडांच्या मलमूत्रामुळे झाडे मेल्याचे लिहिले आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|author=McCann, C. |year=1941|title= Vultures and palms |journal= Journal of the Bombay Natural History Society |volume= 42|issue=2|pages=439–440}}</ref> १९९० मध्येच ही गिधाडे [[आंध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेशमध्ये]], विशेषतः [[गुंटूर]] आणि [[प्रकाशम जिल्हा|प्रकाशम]] जिल्ह्यांमध्ये दुर्मीळ झाली होती. १९९० मध्ये आलेल्या चक्रीवादळामुळे त्या भागात असंख्य जनावरे मृत्युमुखी पडली, तेव्हा त्यांच्या मृतदेहांपाशी गिधाडे दिसली नाहीत.<ref>{{पुस्तक स्रोत| दुवा = http://www.int-birdstrike.org/Amsterdam_Papers/IBSC25%20WPSA3.pdf| प्रकरण = सिरीयस व्हल्चर-हिट्स टू एअरक्राफ्ट ओव्हर द वर्ल्ड| लेखक = सतीशन, एस. एम., सतीशन एम.| वर्ष = २०००| title = इंटरनॅशनल बर्ड स्ट्राईक कमिटी आयबीएससी२५/डब्ल्यूपी-एसए३| प्रकाशक = आयबीएससी, ॲम्स्टरडॅम| accessdate = 2017-05-05| archive-date = 2015-09-24| archive-url = https://web.archive.org/web/20150924035345/http://www.int-birdstrike.org/Amsterdam_Papers/IBSC25%20WPSA3.pdf| url-status = dead}}</ref> १९९० च्या दशकाच्या सुरुवातीपासून आतापर्यंत बंगाली गिधाड तसेच [[भारतीय गिधाड]] आणि [[पातळ चोचीचे गिधाड]] या प्रजातींची संख्या भारत आणि त्याच्या शेजारील देशांमध्ये ९९ टक्क्यांनी कमी झाली आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत | author = Prakash, V. | year = 2007 | title = Recent changes in populations of resident ''Gyps'' vultures in India | journal = J. Bombay Nat. Hist. Soc. | volume = 104 | issue = 2 | pages = 129–135 | दुवा = https://www.rspb.org.uk/Images/IndianVultureDeclines_tcm9-188415.pdf | format = pdf | display-authors = etal | accessdate = 2017-05-05 | archive-date = 2012-10-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121015072342/https://www.rspb.org.uk/Images/IndianVultureDeclines_tcm9-188415.pdf | url-status = dead }}</ref> याचे प्रमुख कारण डायक्लोफिनॅक या जनावरांमधील सांधेदुखीच्या वेदना कमी करणाऱ्या औषधामुळे होणारी विषबाधा आहे. जेव्हा एखादे जनावर मरते आणि मरण्याच्या आधी काही वेळापूर्वी डायफिनॅक देण्यात आले असेल तर त्याच्या मृतदेहामध्ये या औषधाचा अंश राहतो. अश्या मृतदेहाला खाल्ल्याने ते रसायन गिधाडांच्या शरीरात जाते, त्यांचे मूत्राशय बंद पडते आणि त्यांचा मृत्यू होतो.<ref name="GreenNewtonShultz-etal2004">{{जर्नल स्रोत|doi=10.1111/j.0021-8901.2004.00954.x|title=Diclofenac poisoning as a cause of vulture population declines across the Indian subcontinent|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-ecology_2004-10_41_5/page/793|year=2004|last1=Green|first1=Rhys E.|last2=Newton|first2=IAN|last3=Shultz|first3=Susanne|last4=Cunningham|first4=Andrew A.|last5=Gilbert|first5=Martin|last6=Pain|first6=Deborah J.|last7=Prakash|first7=Vibhu|journal=Journal of Applied Ecology|volume=41|issue=5|pages=793–800}}</ref> हे औषध जिप्स प्रजातीच्या इतर पक्ष्यांसाठीसुद्धा विषारी असल्याचे सिद्ध झाले आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत | author = Meteyer, Carol Uphoff | author2 = Rideout, Bruce A. | author3 = Gilbert, Martin | author4 = Shivaprasad, H. L. | author5 = Oaks, J. Lindsay | title = Pathology and proposed pathophysiology of diclofenac poisoning in free-living and experimentally exposed oriental white-backed vultures (''Gyps bengalensis'') | journal = J. Wild. Dis. | year = 2005 | volume = 41 | pages = 707–716 | doi=10.7589/0090-3558-41.4.707}}</ref> एका वेगळ्या गृहीतकानुसार, यांच्या संख्येतील घट होण्याला, हवाई बेटांवरील पक्ष्यांच्या विलोपनाचे कारण होता तो पक्ष्यांचा मलेरिया कारणीभूत असू शकतो. .<ref>{{जर्नल स्रोत | author = Poharkar, A. | author2 =Reddy, P. A. | author3 =Gadge, V.A. | author4 =Kolte, S. |author5=Kurkure, N. | author6 =Shivaji, S P. | last-author-amp = yes | year= 2009 | title = Is malaria the cause for decline in the wild population of the Indian White-backed vulture (''Gyps bengalensis'')? | journal = Current Science | volume = 96 | issue = 4 | page = 553 | दुवा = http://www.ias.ac.in/currsci/feb252009/553.pdf | format = pdf}}</ref> आणखी एका विचारानुसार, हवामानातील दीर्घकालीन बदल गिधाडांच्या ऱ्हासास जबाबदार असू शकतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|author1=Hall, JC |author2=Chhangani, A. K. |author3=Waite, T. A. |author4=Hamilton, I. M. |year=2012 | title= The impacts of La Niña induced drought on Indian Vulture ''Gyps indicus'' populations in Western Rajasthan|journal= Bird Conservation International| volume=22|pages=247–259| doi=10.1017/S0959270911000232|issue=3}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[पांढरे गिधाड]] * [[काळे गिधाड]] * [[राज गिधाड]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Gyps bengolensis}} * [http://www.vulture-territory.com/asian.html Vulture Territory Facts and Characteristics: Asian white-backed vulture] * [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=3374 BirdLife Species Factsheet] * [http://www.arkive.org/species/GES/birds/Gyps_bengalensis/ Media on Arkive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422091919/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Gyps_bengalensis/ |date=2006-04-22 }} * [http://ibc.lynxeds.com/species/indian-white-backed-vulture-gyps-bengalensis Indian white-backed vulture media on the Internet Bird Collection] {{DEFAULTSORT:गिधाड}} [[वर्ग:गिधाड]] hickoa7vywfjkmo5zmrbb4dt4trcgaz 0 210557 2705085 2702034 2026-08-24T06:04:50Z ~2026-46135-18 186622 /* डॉ. आंबेडकरांचे गाव */ 2705085 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|अंबवडे}} {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |जनगणना_स्थलनिर्देशांक= |स्थानिक_नाव= आंबडवे |तालुका_नाव= मंडणगड |जिल्हा_नाव= रत्नागिरी |राज्य_नाव= महाराष्ट्र |विभाग= कोकण |जिल्हा= [[रत्नागिरी]] |तालुका_नावे = [[मंडणगड]] |जवळचे_शहर = [[मंडणगड]] |अक्षांश= 18.017158 |रेखांश= 73.188997 |शोधक_स्थान = |क्षेत्रफळ_एकूण= |उंची= |लोकसंख्या_एकूण= २४० |लोकसंख्या_वर्ष= २०११ |लोकसंख्या_घनता= |लोकसंख्या_पुरुष= १११ |लोकसंख्या_स्त्री= १२९ |लिंग_गुणोत्तर= १,१६२ |अधिकृत_भाषा= [[मराठी]] }} [[File:Smarak at Ambadave.jpg|thumb|आंबडवे गावातील स्मारक]] '''आंबडवे''' हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या]] [[मंडणगड]] तालुक्यातील एक छोटे गाव आहे. हे गाव मंडणगड या तालुक्याच्या ठिकाणापासून १७ किलोमीटर अंतरावर आहे. इथे पुण्याच्या अशोक सर्वांगीण विकास संस्थेने [[अशोक स्तंभ]] आणि [[शिलालेख]] उभारून त्याला स्फूर्तिभूमी असे नाव दिले आहे. आंबडवे हे [[बाबासाहेब आंबेडकर]] यांचे मूळ गाव होय. हे गाव [[खासदार]] [[अमर साबळे]] यांनी त्यांच्या विकास योजनेत सामील केले आहे. येथे [[विश्वभूषण भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक, आंबडवे|विश्वभूषण भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक]] आहे, जे एक [[पंचतीर्थ]] आहे. ==भौगोलिक स्थान व लोकसंख्या == आंबडवे हे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातल्या [[मंडणगड | मंडणगड तालुक्यातील]] ३२४.३३ हेक्टर क्षेत्राचे गाव असून २०११ च्या जनगणनेनुसार ह्या गावात ६४ कुटुंबे व एकूण २४० लोकसंख्या आहे. ह्याच्या सर्वात जवळचे शहर [[खेड]] ६० किलोमीटर अंतरावर आहे. यामध्ये १११ पुरुष आणि १२९ स्त्रिया आहेत. यामध्ये अनुसूचित जातीचे लोक ५७ असून अनुसूचित जमातीचे ११ लोक आहेत.ह्या गावाचा जनगणना स्थल निर्देशांक ५६४७१२ <ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB.html</ref> आहे. == साक्षरता == * एकूण साक्षर लोकसंख्या: १७१ * साक्षर पुरुष लोकसंख्या: ८१ (७२.९७%) * साक्षर स्त्री लोकसंख्या: ९० (६९.७७%) ==हवामान== पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे [[तांदूळ|भातशेती]], [[नागली]]शेती केली जाते. == पिण्याचे पाणी == गावात विहिरीतील शुद्धीकरण न केलेल्या नळाच्या पाण्याचा पुरवठा आहे. == स्वच्छता == गावात गटारव्यवस्था नाही. या क्षेत्राचा संपूर्ण स्वच्छता अभियानात समावेश आहे.गावात सार्वजनिक स्वच्छता गृह उपलब्ध नाही. ==डॉ. आंबेडकरांचे गाव == [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या पूर्वजांचे हे गाव आहे. इथे डॉ. आंबेडकरांचे पूर्वज सकपाळ कुटुंबीय वास्तव्य करून राहतात. या सकपाळ घराण्यातीलच डॉ. आंबेडकर आहेत. बाबासाहेबांचे खरे आडनाव सकपाळ. कोकणामधील लोक पूर्वी आपले आडनाव आपल्या गावाच्या नावावरून ठेवत असे व त्यात शेवटी '''कर''' शब्द जोडत असे. त्यामुळेच बाबासाहेबांचे आडनाव सकपाळ असतांना त्यांचे वडील [[रामजी आंबेडकर]] यांनी [[सातारा]] येथील गव्हर्नमेंट हायस्कूल (आता [[प्रतापसिंह हायस्कूल]]) मध्ये ‘आंबडवेकर’ असे आडनाव ७ नोव्हेंबर १९०० रोजी नोंदवले. अनेक जण या गावचा आणि बाबासाहेबांच्या या आडनावाचा अनुक्रमे ‘'''आंबवडे'''’ व ‘'''आंबवडेकर'''’ असा चूकीचा उल्लेख करतात.<ref>[https://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MUM-ambedkars-teacher-family-saving-memories-of-ambedkar-5489831-NOR.html आंबेडकर आडनाव]{{मृत दुवा|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> साताऱ्याच्या शाळेत बाबासाहेबांना शिकवण्यासाठी कृष्णाजी केशव आंबेडकर नावाचे ब्राह्मण शिक्षक होते. शाळेच्या दप्तरात नोंदवलेले आंबडवेकर हे आडनाव उच्चारताना त्यांना ते आडनीड वाटत असे म्हणून माझे आंबेडकर हे नाव तू धारण कर, त्यांनी असे भीमाला सुचविले. त्याला बाळ भीमाने लगेच होकार दिला आणि बाबासाहेबांचे आडनाव आंबडवेकराचे [[आंबेडकर]] झाले. तशी नोंद शाळेत झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MUM-ambedkars-teacher-family-saving-memories-of-ambedkar-5489831-NOR.html |title=आंबेडकर गुरुजींचं कुटुंब जपतंय सामाजिक वसा, कुटुंबानं सांभाळल्या ‘त्या’ आठवणी |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=दिव्य मराठी |अ‍ॅक्सेसदिनांक=५ नोव्हेंबर २०२३ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20210224173751/https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MUM-ambedkars-teacher-family-saving-memories-of-ambedkar-5489831-NOR.html |विदा दिनांक=२४ फेब्रुवारी २०२१ }}</ref> ==लोकसंख्या== {| class="wikitable" cellpadding="1" cellspacing="1" border="0" |- | align="left" | '''घटक''' | align="left" | '''एकूण | align="left" | '''पुरुष | align="left" | '''स्त्री''' |- | align="left" | कुटुंब | align="left" | ६४ | align="left" | | align="left" | |- | align="left" | लोकसंख्या | align="left" | २४० | align="left" | १११ | align="left" | १२९ |- | align="left" | मुले (० ते ६ ) | align="left" | २५ | align="left" | १६ | align="left" | ९ |- | align="left" | अनु. जाती | align="left" | ५७ | align="left" | २७ | align="left" | ३० |- | align="left" | अनु. जमाती | align="left" | ११ | align="left" | ७ | align="left" | ४ |- | align="left" | साक्षरता | align="left" | ७९.५३% | align="left" | ८५.२६% | align="left" | ७५.००% |- | align="left" | एकूण कामगार | align="left" | ५१ | align="left" | ४४ | align="left" | ७ |} == ग्रामसंसद == == शैक्षणिक सुविधा == == आरोग्य केंद्र == *प्राथमिक आरोग्य केंद्र — *प्राथमिक आरोग्य उपकेंद्र — *पशुवैद्यकिय दवाखाना — *अंगणवाडी — == वीज == प्रतिदिवस १५ तासांचा वीजपुरवठा सर्व प्रकारच्या वापरासाठी उपलब्ध आहे. == जमिनीचा वापर == {{Pie chart | thumb = right | caption = जमिनीचा वापर आणि प्रकार (टक्केवारी) | footer = एकूण क्षेत्रफळ: ३२४.३३ हेक्टर | label1 = फुटकळ झाडीखालची जमीन (१८३.३२ हेक्टर) | value1 = 56.52 | color1 = #8FBC8F | label2 = पिकांखालील बागायती जमीन (६८.६८ हेक्टर) | value2 = 21.18 | color2 = #008080 | label3 = ओसाड व लागवडीला अयोग्य जमीन (६२.०८ हेक्टर) | value3 = 19.14 | color3 = #D2B48C | label4 = बिगरशेती वापरात असलेली जमीन (१०.२५ हेक्टर) | value4 = 3.16 | color4 = #A9A9A9 }} आंबडवेमधील जमिनीचा वापर खालीलप्रमाणे होतो (हेक्टरमध्ये क्षेत्रफळ): * बिगरशेती वापरात असलेली जमीन: १०.२५ * ओसाड व लागवडीला अयोग्य जमीन: ६२.०८ * फुटकळ झाडीखालची जमीन: १८३.३२ * पिकांखालची जमीन: ६८.६८ * एकूण बागायती जमीन: ६८.६८ ==हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[महू]] == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Ambadawe|आंबडवे}} * [https://m.youtube.com/watch?v=eoiPuwyuyRk स्वच्छ भारत मिशन - आंबडवे] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:महाराष्ट्र राज्यातील शहरे व गावे]] [[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्हा]] [[वर्ग:मंडणगड तालुका]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे]] s8p97iozgnz1hfvq1k22cort3gruq89 0 210989 2705184 2681549 2026-08-24T09:50:06Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705184 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''व्होलारिस एरलाइन्स''' ही एक मेक्सिकन किफायतशीर विमानकंपनी आहे. याचे मुख्यालय मेक्सिको सिटीमधील सांता फे, अल्वारो ओब्रेगोन भागात आहे. [[ग्वादालाहारा]], [[मेक्सिको]] सिटी आणि [[तिहुआना]] येथे कंपनीचे तळ आहेत. [[एरोमेक्सिको]] नंतरची व्होलारिस ही देशातील दुसऱ्या क्रमांकाची सगळ्यात मोठी विमान कंपनी आहे. ती मेक्सिकोमध्ये देशांतर्गत तसेच आंतरराष्ट्रीय विमानसेवा पुरवते.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=https://centreforaviation.com/insights/analysis/aeromexico-trades-domestic--international-market-share-gains-for-lower-yields-as-2q-profits-drop-180494 |title=Aeromexico trades domestic & international market share gains for lower yields as 2Q profits drop |प्रकाशक=centreforaviation.com |दिनांक=2 August 2014 | प्राप्त दिनांक=}}</ref> ==इतिहास== {{बदल}} सेवा सुरू करण्यापूर्वीच्या कायदेशीर बाबी पूर्तता तसेच पायाभूत सुविधा उभ्या करण्याचा कामांना वूएला एरलाइन्स या नावाखाली ऑगस्ट २००५ मध्ये सुरुवात झाली. सुरुवातीचे महत्त्वाचे शेअरधारक गृपो टेलेविसा, इनबर्सा, एवीयांका आणि डिस्कवरी अमेरिका फंड हे होते.यांपैकी प्रत्येकाने २५% म्हणजेच १०० मिलिअन अमेरिकन डॉलर्सची गुंतवणूक केली होती.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.flightglobal.com/news/articles/indigo-partners-buys-stake-in-mexicos-volaris-344796/ |title=Indigo Partners buys stake in Mexico's Volaris |प्रकाशक=flightglobal.com |दिनांक=19 July 2010 | प्राप्त दिनांक=}}</ref> पुढे टेलेविसा आणि इनबर्सा ने त्यांचा हिस्सा विकला. तिकीट विक्रीची सुरुवात १२ जानेवारी, २००६ रोजी सुरू झाली आणि पहिले उड्डाण फेब्रुवारी २००६ मध्ये घेतले गेले.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.cleartrip.com/flight-booking/volaris-airlines.html |title=Volaris flight schedule |प्रकाशक=cleartrip.com |दिनांक=9 May 2017 |प्राप्त दिनांक= |accessdate=2017-05-09 |archive-date=2015-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150416005825/http://www.cleartrip.com/flight-booking/volaris-airlines.html |url-status=dead }}</ref> सुरुवातीला कंपनीने मेक्सिको सिटी साठी तेथे गर्दी आणि महाग असल्याने उड्डाण भरणे टाळले. सप्टेंबर २०१० मध्ये कंपनीने मेक्सिकाना आणि तिच्या उपकंपनी मेक्सिकाना क्लिक आणि मेक्सिकाना लिंकचे स्लॉट घेऊन मेक्सिको सिटी येथे सेवा सुरू केली. मार्च २०११ मध्ये कंपनीने टोलुका येथील आपला तळ गुदालाआरा येथे हलवणार असल्याची घोषणा केली. ५ जून २०१२ मध्ये कंपनीने नेहमी प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांसाठी व्ही क्लब नावाची योजना सुरू केली. तिच्यांतर्गत विशेष सूट, तत्काळ प्रवास योजना आणि इतर काही लाभ देण्यात आले. त्यातून प्रवासी ४०% बचत करू शकत होते. ६ जून २०१२ मध्ये पे-पल ही कंपनी ऑनलाइन पेमेंटची सुविधा देऊ लागली ज्याने प्रवासी कंपनीच्या वेबसाईटवरून तिकीट खरेदी करू शकत होते. १७ सप्टेंबर २०१२ मध्ये व्होलारिसने जर्मन कंपनी कॉन्डोर सोबत कोड शेअरची घोषणा केली .<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.condor.com/us/fileadmin/dam/pdf/tcf-us/06_The_Company/02_Press/Volaris_engl.pdf |title=Condor and the Mexican airline Volaris enter into partnership |प्रकाशक=condor.com |दिनांक=17 September 2012 | प्राप्त दिनांक=}}</ref> १३ मार्च २०१३ मध्ये कंपनीने तिचा ७वी वर्षपूर्ती प्रवाश्यांना प्रवासात ७०% सूट देऊन साजरी केली. तेव्हापासून कंपनी दरवर्षी असे करते. मार्च २०१६ मध्ये कंपनीने नवीन उपकंपनी व्होलारिस कोस्टा रिकाची घोषणा केली <ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.ch-aviation.com/portal/news/44722-volaris-sets-up-costa-rican-unit-eyes-2h-launch |title= Volaris sets up Costa Rican unit; eyes 2H launch |प्रकाशक=ch-aviation.com |दिनांक=18 March 2016 | प्राप्त दिनांक=}}</ref>. कोस्टा रीकाची राजधानी सन होसे येथील संता मारीया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ येथे असलेल्या या उपकंपनीची नोव्हेंबर २०१६ मध्ये सेवेला सुरुवात झाली.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.ch-aviation.com/portal/news/51306-volaris-costa-rica-commences-operations |title= Volaris Costa Rica commences operations |प्रकाशक=ch-aviation.com |दिनांक=2 December 2016 | प्राप्त दिनांक=}}</ref> ==आंतरराष्ट्रीय सेवा== नोव्हेंबर २००८ मध्ये व्होलारिस ने अमेरिकन स्वस्त प्रवासदर असलेली विमानकंपनी साउथवेस्ट एरलाइन्स सोबत कोडशेअरची घोषणा केली. १३ डिसेंबर २०१० मध्ये व्होलारिसची [[शिकागो]] आणि गुदालाआराच्या मध्ये सेवेला सुरुवात झाली. हे व्होलारिसचे चौथे आंतरराष्ट्रीय गंतव्य स्थान होते. तसेच हा व्होलारिसच्या इतिहासातील सर्वात लांब मार्ग होता. मेक्सिकाना दे एविएशन ही कंपनी बंद पडल्यानंतर व्होलारिसने तिच्या अनेक आंतरराष्ट्रीय मार्गांचे अधिग्रहन केले. २५ फेब्रुवारी २०११ मध्ये व्होलारिस, [[मेक्सिकाना]]चे गंतव्य स्थान, फ्रेस्नो अधिग्रहित करणार असल्याची तसेच १४ एप्रिल २०११ पासून सेवा सुरू करणार असल्याची घोषणा करण्यात आली. फ्रेस्नो व्होलारिसचे अमेरिकेतील पहिले असे गंतव्य स्थान होते जेथे त्यांनी साउथवेस्ट एरलाइन्स सोबत भागीदारी केली नाही. व्होलारिस ने डलास/फोर्ट वर्थ आणि मेक्सिको सिटी दरम्यान तसेच इतर अमेरिका-मेक्सिको दरम्यान सेवा पुरविण्याची परवानगी मिळवली. ३ फेब्रुवारी २०११ला व्होलारिस ने परवानगी साठी विनंती सादर केली आणि ११ फेब्रुवारीला अमेरिकन वाहतूक विभागाने त्यांना मंजूरी दिली.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.dallasnews.com/business/airlines/2011/02/16/volaris-get-us-approval-for-df |title=Volaris get U.S. approval for DFW-Mexico City flights |प्रकाशक=dallasnews.com|दिनांक=3 February 2011 | प्राप्त दिनांक=}}</ref> परंतु व्होलारिस ने ४ वर्षानंतर २९ एप्रिल २०१५ला डलास/फोर्ट वर्थ आणि गुदालाआरा दरम्यान सेवेला प्रारंभ केला.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.dallasnews.com/business/airlines/2014/12/18/volaris-wants-to-fly-dfw-guadalajara-route-too |title=Volaris wants to fly DFW-Guadalajara route, too |प्रकाशक=dallasnews.com|दिनांक=10 December 2014 | प्राप्त दिनांक=}}</ref> व्होलारिस ने त्यांची नॉर्थईस्टर्न अमेरिकेतील पहिली विनाथांबा सेवा सुरू केली जेव्हा त्यांनी न्यू यॉर्क ते गुदालाआरा दरम्यान १५ जुलै २०१५ला सेवा देण्यास सुरुवात केली.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.prnewswire.com/news-releases/volaris-now-arriving-in-new-york-300055618.html |title= Volaris, Now Arriving in New York |प्रकाशक=prnewswire.com |दिनांक=25 March 2015 | प्राप्त दिनांक=}}</ref> आणि त्यांनी १ मार्च २०१७ला त्यांची दुसरी विनाथांबा सेवा मेक्सिको सिटी आणि न्यू यॉर्क दरम्यान सुरू केली. मार्च २०१७ला व्होलारिस ने ग्वादालाहारा ते मील्वाउकी अशी विनाथांबा सेवा सुरू केली. == विमानताफा == व्होलारिस कंपनीकडे केवळ [[एरबस ए३२० परिवार|एरबस ए३२०]] प्रकारची विमाने आहेत.:<ref>{{Cite web |date= |title=Orders and deliveries {{!}} Airbus |url=https://www.airbus.com/en/products-services/commercial-aircraft/orders-and-deliveries |access-date=९ नोव्हेंबर २०२५ |website=www.airbus.com |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; text-align:center" |+ व्होलारिस विमान ताफा (Volaris fleet) |- !विमान !सेवेमध्ये ! मागणी !प्रवासी क्षमता !नोंदी |- | rowspan="3" |[[एरबस ए३२० परिवार|एरबस ए३२०-२००]] | rowspan="3" |४४<ref name="Volaris Fleet" /> | rowspan="3" |— |१७४<ref>{{Cite web |title=Seat map of Volaris Airbus A320 (v3) aircraft |url=https://seatmaps.com/airlines/y4-volaris/airbus-a319/ |access-date=२६ जुलै २०२५ |website=seatmaps.com |archive-date=2025-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251013221008/https://seatmaps.com/airlines/y4-volaris/airbus-a319/ |url-status=dead }}</ref> | rowspan="3" | |- |१७९<ref>{{Cite web |title=Seat map of Volaris Airbus A320 (v1) aircraft |url=https://seatmaps.com/airlines/y4-volaris/airbus-a320/#b0eb9a95e8b085e4025eae2f0d76a6a6 |access-date=२६ जुलै २०२५ |website=seatmaps.com}}</ref> |- |१८०<ref>{{Cite web |title=Seat map of Volaris Airbus A320 (v2) aircraft |url=https://seatmaps.com/airlines/y4-volaris/airbus-a319/ |access-date=२६ जुलै २०२५ |website=seatmaps.com |archive-date=2025-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251013221008/https://seatmaps.com/airlines/y4-volaris/airbus-a319/ |url-status=dead }}</ref> |- |[[एरबस ए३२० निओ]] |५६<ref name="Volaris Fleet" /> |१८ |१८६<ref>{{Cite web |title=Seat map of Volaris Airbus A320neo aircraft |url=https://seatmaps.com/airlines/y4-volaris/airbus-a320neo/ |access-date=२६ जुलै २०२५ |website=seatmaps.com}}</ref> | |- | rowspan="2" |[[एरबस ए३२१-२००]] | rowspan="2" |१०<ref name="Volaris Fleet" /> | rowspan="2" |— |२२०<ref>{{Cite web |title=Seat map of Volaris Airbus A321 (v2) aircraft |url=https://seatmaps.com/airlines/y4-volaris/airbus-a321/#1ce4fe042832e6bd7d06697a43055373 |access-date=२६ जुलै २०२५ |website=seatmaps.com}}</ref> | rowspan="2" | |- |२३०<ref>{{Cite web |title=Seat map of Volaris Airbus A321 (v1) aircraft |url=https://seatmaps.com/airlines/y4-volaris/airbus-a321/#561918f13a2832726ec7f2e16ecd76c1 |access-date=२६ जुलै २०२५ |website=seatmaps.com}}</ref> |- | rowspan="2" |[[एरबस ए३२१ निओ]] (neo) | rowspan="2" |३७<ref name="Volaris Fleet" /> | rowspan="2" |१०३ |२३०<ref>{{Cite web |title=Seat map of Volaris Airbus A321neo (v1) aircraft |url=https://seatmaps.com/airlines/y4-volaris/airbus-a321neo/#f0bbf5fb2b067fda7b491dc2307411e4 |access-date=२६ जुलै २०२५ |website=seatmaps.com}}</ref> | rowspan="2" | |- |२३९<ref>{{Cite web |title=Seat map of Volaris Airbus A321neo (v2) aircraft |url=https://seatmaps.com/airlines/y4-volaris/airbus-a321neo/#23ef5cf238a3b88085d95adf94c24a25 |access-date=२६ जुलै २०२५ |website=seatmaps.com}}</ref> |- !एकूण !१४७<ref name="Volaris Fleet" /> !१२१ ! colspan="2" | |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मेक्सिकोमधील विमानवाहतूक कंपन्या]] dcm5kk1rdn70vrj0k08tncvyrze2i31 0 213641 2704951 2702310 2026-08-23T22:19:59Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704951 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट देशाची अर्थव्यवस्था|देश=महाराष्ट्र |चित्र= |शीर्षक= |चलन=[[भारतीय रुपया]] [[भारतीय रुपयाचे चिन्ह|₹]] |आर्थिक वर्ष=१ एप्रिल-३१ मार्च|व्यापार संस्था=[[अविकसीत देश|विकसनशील / उदयोन्मुख]]<ref>{{Cite web|title="वर्ल्ड इकॉनॉमिक अँड फायनान्शिअल सर्व्हेज वर्ल्ड इकॉनॉमिक आउटलुक डेटाबेस—WEO गट आणि एकत्रित माहिती एप्रिल 2020"|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2020/01/weodata/groups.htm}}</ref><br />उच्च-मध्यम उत्पन्न अर्थव्यवस्था<ref>{{Cite web|title="World Bank Country and Lending Groups"|url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups}}</ref> |वार्षिक सकल उत्पन्न=₹३५.८१ ट्रिलियन (US$४५० बिलियन) (२०२२–२३; अंदाजे)<ref>{{Cite web|title="महाराष्ट्राचे आर्थिक सर्वेक्षण 2021-22, महाराष्ट्र सरकार"|url=https://mahades.maharashtra.gov.in/ESM1920/chapter/English/esm2122_e.pdf}}</ref> |क्रमांक=[[सकल देशांतर्गत उत्पादनानुसार भारतीय राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांची यादी|१ला]] |विकास दर=१२% (२०२१–२०२२)<ref>{{Cite web|title="महाराष्ट्र बजेट विश्लेषण 2022-23"|url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2022-23}}</ref>|दरडोई उत्पन्न=₹२८४,३५९ (US$३,६००) (२०२२–२३; अंदाजे)<ref>{{Cite web|title=महाराष्ट्राचे आर्थिक सर्वेक्षण 2021-22, महाराष्ट्र सरकार|url=https://mahades.maharashtra.gov.in/ESM1920/chapter/English/esm2122_e.pdf}}</ref><br />क्रमांक: ९वा|विभागानुसार उत्पन्न=कृषी: 13.2%<br />उद्योग: 26.8%<br />सेवा: ६०%<br />(२०२०-२१)<ref>{{Cite web|title=महाराष्ट्राचे आर्थिक सर्वेक्षण 2021-22, महाराष्ट्र सरकार|url=https://mahades.maharashtra.gov.in/ESM1920/chapter/English/esm2122_e.pdf}}</ref> |गरीबी=७.८१% गरिबी (२०१९-२०)<ref>{{Cite web|title="SDGs India Index"|url=https://sdgindiaindex.niti.gov.in/#/ranking}}</ref> |कामगार वर्ग=शेती ५१%<br />उद्योग ९%<br />सेवा ४०% (२०१५)<ref>{{Cite web|title=व्यवसायाने श्रमशक्ती|url=http://www.prsindia.org/administrator/uploads/general/1458640609_Maharashtra%20Budget%20Analysis%202016-17.pdf|access-date=2022-10-16|archive-date=2016-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20161213090804/http://www.prsindia.org/administrator/uploads/general/1458640609_Maharashtra%20Budget%20Analysis%202016-17.pdf|url-status=dead}}</ref> |बेरोजगारी=४.३% (फेब्रुवारी २०२२)<ref>{{Cite web|title="Unemployment Rate in India"|url=https://unemploymentinindia.cmie.com/}}</ref>|कर्ज=GSDP च्या 18.14% (2022-23 अंदाजे)|महसूल=₹४.०५ लाख कोटी (US$५१ बिलियन) (२०२२–२३ अंदाजे) |खर्च=₹४.९५ लाख कोटी (US$६२ अब्ज) (२०२२–२३ अंदाजे)|रुंदी= }} '''[[महाराष्ट्र]] राज्याची अर्थव्यवस्था''' भारतातील सर्वात मोठी आहे .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/ESM_Mar2016_17.pdf|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816153104/https://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/ESM_Mar2016_17.pdf|archive-date=16 August 2017|access-date=16 August 2017}}</ref> हे भारतातील सर्वाधिक शहरीकरण झालेल्या राज्यांपैकी एक आहे. [[File:Mumbaicityskyline.jpeg|thumb|महाराष्ट्राची राजधानी आणि भारताचे आर्थिक केंद्र मुंबईचे क्षितिज<ref>{{Cite web|title=लॉजिस्टिक्स मॅनेजमेंट फॉर बिझनेस: टेक्स्ट अँड केसेस|url=https://books.google.com/books?id=NG2TjfQF6zEC|publisher=Google|website=books.Google.com}}</ref>]][[मुंबई]], महाराष्ट्राची राजधानी ही भारताची आर्थिक राजधानी मानली जाते आणि जवळपास सर्व प्रमुख बँका, वित्तीय संस्था, विमा कंपन्या आणि [[म्युच्युअल फंड|म्युच्युअल फंडांची]] मुख्यालये या शहरात आहेत. भारतातील सर्वात मोठे आणि आशियातील सर्वात जुने स्टॉक एक्स्चेंज [[मुंबई रोखे बाजार]] देखील शहरात आहे. ''S&P CNX ५००'' समुहांपैकी ४१% पेक्षा जास्त कॉर्पोरेट कार्यालये महाराष्ट्रात आहेत. राष्ट्रीय औद्योगिक उत्पादनात २०% योगदान देणारे महाराष्ट्र हे भारतातील दुसरे सर्वात औद्योगिक राज्य आहे. GSDPच्या जवळपास ४६% उद्योगांचे योगदान आहे. महाराष्ट्रात राज्यातील अनेक शहरांमध्ये सॉफ्टवेर पार्क आहेत आणि {{INR}} ८०,००० कोटींहून अधिक वार्षिक निर्यातीसह सॉफ्टवेरचा दुसरा सर्वात मोठा [[निर्यात]]<nowiki/>दार आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ibef.org/download/Maharashtra_060710.pdf|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100816021858/http://www.ibef.org/download/Maharashtra_060710.pdf|archive-date=16 August 2010|access-date=27 July 2010}}</ref> उच्च औद्योगिकीकरण असले तरी, राज्याच्या अनेक क्षेत्रांमध्ये शेती हा मुख्य व्यवसाय आहे. कार्यरत वयोगटातील २४.१४% लोकसंख्या शेती आणि संबंधित कामांमध्ये कार्यरत आहे.<ref name="Kalamkar2011">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=AzHrY4GhHlIC&pg=PR5|title=Agricultural Growth and Productivity in Maharashtra: Trends and Determinants|last=S.S. Kalamkar|date=14 September 2011|publisher=Allied Publishers|isbn=978-81-8424-692-6|pages=18, 39, 64, 73}}</ref> == राजकीय आणि आर्थिक इतिहास == === राजकीय इतिहास === [[चित्र:Maharashtra_Divisions_Eng.svg|अल्ट=refer caption|उजवे|इवलेसे| महाराष्ट्राचे विभाग, त्यांच्या संबंधित जिल्ह्यांसह (२०१४ मध्ये ठाणे जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील पालघर जिल्ह्याची स्थापना)]] ब्रिटिश [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|ईस्ट इंडिया कंपनीने]] १७ व्या शतकाच्या सुरुवातीस [[मुंबई|मुंबईवर]] नियंत्रण ठेवले आणि ते त्यांच्या मुख्य व्यापार पोस्टपैकी एक म्हणून वापरले. १८ व्या शतकात कंपनीने हळूहळू आपल्या अधिपत्याखालील क्षेत्रांचा विस्तार केला. १८१८ मध्ये [[तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध|तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धात]] पेशवा [[दुसरे बाजीराव पेशवे|बाजीराव २]]च्या पराभवाने त्यांचा महाराष्ट्राचा विजय पूर्ण झाला.<ref>Omvedt, G. "Development of the Maharashtrian Class Structure, 1818 to 1931". ''Economic and Political Weekly'', pp. 1417–1432.</ref> [[मुंबई इलाखा|बॉम्बे प्रेसिडेन्सीचा]] भाग म्हणून [[युनायटेड किंग्डम|ब्रिटिशांनी]] पश्चिम महाराष्ट्रावर राज्य केले. अनेक [[मराठी लोक|मराठा]] राज्ये रियासत म्हणून टिकून राहिली, त्यांनी ब्रिटिशांचे [[सार्वभौमत्व|आधिपत्य]] मान्य करण्याच्या बदल्यात स्वायत्तता कायम ठेवली. [[नागपूर]], [[सातारा]] आणि [[कोल्हापूर]] या प्रदेशातील सर्वात मोठी संस्थाने होती. १८४८ मध्ये सातारा बॉम्बे प्रेसीडेंसीला जोडण्यात आला आणि १८५३ मध्ये नागपूरला जोडून [[नागपूर प्रांत]] बनले, नंतर मध्य प्रांताचा भाग झाला. बेरार, जो [[निजाम राजवट|निजामाच्या]] हैदराबाद संस्थानाचा भाग होता, १८५३ मध्ये ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला आणि १९०३ मध्ये मध्य प्रांतांना जोडण्यात आला.<ref name="Russell1997">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8|title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II)|last=R. V. Russell|publisher=Library of Alexandria|year=1997|isbn=978-1-4655-8294-2|page=8|access-date=15 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8|archive-date=1 January 2016}}</ref> तथापि, संपूर्ण ब्रिटिश काळात [[मराठवाडा]] नावाचा मोठा भाग निजामाच्या [[हैदराबाद संस्थान|हैदराबाद संस्थानाचा]] भाग राहिला. इंग्रजांनी शतकाहून अधिक काळ राज्य केले आणि महाराष्ट्रातील लोकांच्या जीवनाच्या प्रत्येक पैलूत मोठे बदल घडवून आणले. १९४७ मध्ये भारतीय स्वातंत्र्यानंतर, [[डेक्कन स्टेट्स रीजनल काउन्सिल|डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या]] रियासत आणि जहागीर, [[मुंबई राज्य|बॉम्बे स्टेटमध्ये]] विलीन करण्यात आले, जे १९५० मध्ये पूर्वीच्या बॉम्बे प्रेसीडेंसीपासून निर्माण झाले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html|title=History of Kolhapur City|publisher=Kolhapur Corporation|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html|archive-date=12 September 2014|access-date=12 September 2014}}</ref> १९५६ मध्ये, [[राज्य पुनर्रचना कायदा (इ.स. १९५६)|राज्य पुनर्रचना कायद्याने]] भारतीय राज्यांची भाषिक धर्तीवर पुनर्रचना केली आणि बॉम्बे प्रेसिडेन्सी राज्य [[मराठवाडा|मराठवाड्यातील]] ([[औरंगाबाद विभाग]]) मुख्यतः [[मराठी भाषा|मराठी]] भाषिक प्रदेशांना जोडून पूर्वीचे [[हैदराबाद संस्थान|हैदराबाद राज्य]] आणि [[मध्य प्रांत आणि वऱ्हाड (ब्रिटिश भारत)|मध्य प्रांत आणि बेरारमधून]] [[विदर्भ]] क्षेत्र वाढवले गेले. मुंबई राज्याचा दक्षिणेकडील भाग [[कर्नाटक|म्हैसूरला]] देण्यात आला. १९५० च्या दशकात मराठी लोकांनी [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ|संयुक्त महाराष्ट्र समितीच्या]] बॅनरखाली द्विभाषिक [[मुंबई राज्य|मुंबई राज्याला]] जोरदार विरोध केला.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Radheshyam Jadhav|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms|title=Samyukta Maharashtra movement|date=30 April 2010|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|publisher=[[The Times Group]]|access-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20151113064222/http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms|archive-date=13 November 2015|url-status=live|agency=Bennet, Coleman & Co. Ltd.}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811|title=The Samyukta Maharashtra movement|date=1 May 2014|work=[[Daily News and Analysis]]|publisher=Dainik Bhaskar Group|access-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006073631/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811|archive-date=6 October 2014|url-status=live|agency=Diligent Media Corporation}}</ref> १ मे १९६० रोजी, पूर्वीच्या द्विभाषिक मुंबई राज्याचे विभाजन करून [[महाराष्ट्र]] आणि [[गुजरात]] या नवीन राज्यांमध्ये वेगळे मराठी भाषिक राज्य.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Bhagwat|first=Ramu|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms|title=Linguistic states|date=3 August 2013|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|publisher=[[The Times Group]]|access-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20151113062718/http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms|archive-date=13 November 2015|url-status=live|agency=Bennet, Coleman & Co. Ltd.}}</ref> === आर्थिक इतिहास === ब्रिटिश राजवटीपूर्वी महाराष्ट्र प्रदेश अनेक महसूल विभागांमध्ये विभागला गेला होता. परगणा किंवा जिल्ह्याचे मध्ययुगीन समतुल्य होते. परगण्याच्या प्रमुखाला [[देशमुख]] आणि अभिलेख ठेवणाऱ्यांना [[देशपांडे]] म्हणत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=iHK-BhVXOU4C&q=%22deshmukh%22+%22deshpande%22+sultanate+pargana&pg=PR9|title=The Marathas 1600-1818|last=Gordon|first=Stewart|date=1993|publisher=Cambridge University|isbn=978-0521268837|edition=1. publ.|location=New York|pages=22, xiii}}</ref><ref name="Gandhi's Tiger and Sita's Smile: Essays on Gender, Sexuality, and Culture - Google Books">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=zN4nTmnlwsAC&q=deshpande+surname&pg=PA74|title=Gandhi's Tiger and Sita's Smile: Essays on Gender, Sexuality, and Culture - Google Books|last=Ruth Vanita|publisher=Yoda Press, 2005|year=2005|isbn=9788190227254|page=316}}</ref> सर्वात कमी प्रशासकीय एकक हे गाव होते. मराठी भागातील ग्रामसमाजात पाटील किंवा गावचा प्रमुख, महसूल कलेक्टर आणि [[कुलकर्णी]], गावातील रेकॉर्ड-कीपर यांचा समावेश होतो. ही वंशपरंपरागत पदे होती.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=79sS_w_bOQYC&q=balutedar+maharashtra&pg=PP15|title=John Briggs in Maharashtra: A Study of District Administration Under Early British rule|last=Deshpande|first=Arvind M.|date=1987|publisher=Mittal|isbn=9780836422504|location=Delhi|pages=118–119}}</ref> गावात [[बलुतेदार]] नावाचे बारा वंशपरंपरागत नोकरही असत. बलुतेदार पद्धत कृषी क्षेत्राला साथ देणारी होती. या प्रणालीखालील नोकरांनी शेतकऱ्यांना आणि गावातील आर्थिक व्यवस्थेला सेवा दिली. या व्यवस्थेचा पाया जात होता. नोकर त्यांच्या जातींच्या विशिष्ट कामांसाठी जबाबदार होते. बारा बलुतेदारांच्या अधिपत्याखाली बारा प्रकारचे नोकर होते <ref>Kulkarni, A. R. “SOCIAL AND ECONOMIC POSITION OF BRAHMINS IN MAHARASHTRA IN THE AGE OF SHIVAJI.” Proceedings of the Indian History Congress, vol. 26, 1964, pp. 66–75. JSTOR, www.jstor.org/stable/44140322. Accessed 15 June 2020.</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Intersections: Socio-Cultural Trends in Maharashtra|last=Kulkarni|first=A. R.|date=2000|publisher=Sangam|isbn=978-0863118241|editor-last=Kosambi|editor-first=Meera|location=London|pages=121–140|chapter=The Mahar Watan: A Historical Perspective|access-date=13 December 2016|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XU8dmAiaZSgC&pg=PA121}}</ref><ref>Sugandhe, Anand, and Vinod Sen. "SCHEDULED CASTES IN MAHARASHTRA: STRUGGLE AND HURDLES IN THEIR SOCIO-ECONOMIC DEVELOPMENT." Journal of Indian Research (ISSN: 2321-4155) 3.3 (2015): 53-64.</ref> त्यांच्या सेवेच्या बदल्यात, बलुतेदारांना आनुवंशिक अधिकारांचे जटिल संच (वतन) बार्टर प्रणाली अंतर्गत गावातील ''कापणीमध्ये'' वाटा देण्यात आले.<ref>Fukazawa, H., 1972. Rural Servants in the 18th Century Maharashtrian Village—Demiurgic or Jajmani System?. Hitotsubashi journal of economics, 12(2), pp.14-40.</ref> १७०० च्या दशकात, महाराष्ट्र प्रदेशातील महत्त्वाची शहरे ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखालील मुंबईचे व्यापारी बंदर होते, पेशव्यांच्या राजवटीत पुणे ही राजकीय आणि आर्थिक राजधानी होती,<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=WJp_DAAAQBAJ&q=pantpratinidhi+deshastha&pg=PP1|title=India's new capitalists: caste, business, and industry in a modern nation|last=Nilekani|first=Harish Damodaran|date=2008|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230205079|location=Houndmills, Basingstoke, Hampshire|page=50}}</ref><ref name="ReferenceA">{{स्रोत पुस्तक|title=Gokhale Kulavruttanta|publisher=Sadashiv Shankar Gokhale|year=1978|editor-last=[[Gangadhar Pathak|Gangadhar Ramchandra Pathak]]|edition=2nd|location=[[Pune]], India|pages=120, 137|language=mr|script-title=mr:गोखले कुलवृत्तान्त}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kosambi|first=Meera|date=1989|title=Glory of Peshwa Pune|journal=Economic and Political Weekly|volume=248|issue=5|page=247}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_shaniwarwada-was-centre-of-indian-politics-ninad-bedekar_1618983|title=Shaniwarwada was centre of Indian politics: Ninad Bedekar – Mumbai – DNA|date=29 November 2011|publisher=Dnaindia.com}}</ref> आणि भोसले यांनी नागपूरवर राज्य केले. मागील शतकात, [[औरंगाबाद]] हे [[मुघल साम्राज्य|मुघल गव्हर्नरांचे]] स्थान म्हणून या भागातील सर्वात महत्त्वाचे शहर होते. ब्रिटिश राजवटीत (१८१८-१९४७), आजच्या राज्याच्या वेगवेगळ्या भागांवर वेगवेगळ्या शासन पद्धतींनुसार राज्य केले जात होते, त्यांच्या आर्थिक विकासातही हा फरक दिसून आला. जरी ब्रिटिशांनी मुळात भारताला इंग्लंडमधील कारखान्यांसाठी कच्च्या मालाच्या पुरवठ्याचे ठिकाण मानले असले तरी, १९ व्या शतकाच्या अखेरीस मुंबई शहरात आधुनिक उत्पादन उद्योग विकसित होत होता.<ref>Majumdar, Sumit K. (2012), India's Late, Late Industrial Revolution: Democratizing Entrepreneurship, Cambridge: Cambridge University Press, {{ISBN|1-107-01500-6}}, retrieved 7 December 2013</ref> मुख्य उत्पादन कापूस होते आणि या गिरण्यांमधील बहुतांश कामगार <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Kd1CDgAAQBAJ&q=%22ravindra+kumar%22+maharashtra+marathi&pg=PR7|title=Rival Claims: Ethnic Violence and Territorial Autonomy Under Indian Federalism|last=Lacina|first=Bethany Ann|date=2017|publisher=University of Michigan press|isbn=978-0472130245|location=Ann arbor, MI, USA|page=129}}</ref> पश्चिम महाराष्ट्रातील होते, परंतु विशेषतः किनारपट्टीच्या कोकण प्रदेशातील होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/emergenceofindus0000morr|title=Emergence of an Industrial Labor Force in India: A Study of the Bombay Cotton Mills, 1854-1947|last=Morris|first=David|date=1965|publisher=University of California Press|isbn=9780520008854|page=[https://archive.org/details/emergenceofindus0000morr/page/63 63]|quote=konkan.|url-access=registration}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ZFa5tb75QUsC&q=marathi+migration+bombay+mill&pg=PR10|title=The origins of industrial capitalism in India business strategies and the working classes in Bombay, 1900-1940|last=Chandavarkar|first=Rajnarayan|date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521525954|edition=1st pbk.|location=Cambridge [England]|page=33}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=lw3iPzyfpdQC&q=bombay+industry++marathi+%22working+class%22+colonial&pg=PA328|title=World cities beyond the West : globalization, development, and inequality|date=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521830034|editor-last=Gugler|editor-first=Josef|edition=Repr.|location=Cambridge|page=334}}</ref> हैदराबाद-गोदावरी व्हॅली रेल्वेचे १८९६ मध्ये पूर्णत्व, {{Convert|391|mi|km}} हैदराबाद शहर ते [[मनमाड रेल्वे स्थानक|मनमाड जंक्शन]] या मार्गाने निजाम शासित मराठवाडा प्रदेश उद्योगाच्या वाढीसाठी खुला केला. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात, [[हैदराबाद संस्थान|हैदराबाद राज्याची]] सर्वात मोठी निर्यात म्हणून [[कापूस]] उद्योगाला निजामाच्या हैदराबाद सरकारमध्ये महत्त्वाचे स्थान होते. १८८९ मध्ये, [[औरंगाबाद विभाग|औरंगाबादमध्ये]] एक कापूस सूत गिरणी आणि विणकामाची गिरणी उभारण्यात आली, ज्यामध्ये एकूण ७०० लोक काम करत होते. एकट्या [[जालना|जालन्यात]] ९ [[जिनिंग|कापूस जिनिंग]] कारखाने आणि पाच कॉटन प्रेस असून, औरंगाबाद येथे आणखी दोन जिनिंग कारखाने आहेत. १९१४ मध्ये कापसाखाली लागवड केलेल्या जमिनीचे क्षेत्र ३ दशलक्ष [[एकर]] (१२,००० किमी ²) होते. हैदराबाद राज्यात, बहुतेक कापूस [[मराठवाडा|मराठवाड्यातील]] जिल्ह्य़ांमध्ये पिकवला जातो, जेथे माती विशेषतः अनुकूल होती.<ref name="hydgodavari">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://artsandculture.google.com/asset/hyderabad-godavari-valley-railway-buldana-aurangabad-parbhanai-districts-sheet-no-56-a-n-w/VgGD0xllzz7OBA|title=Hyderabad Godavari Valley Railway: Buldana, Aurangabad & Parbhanai Districts, Sheet No.56 A/N.W - Unknown|website=Google Arts & Culture|language=en|access-date=14 July 2020}}</ref> १९१४ मध्ये ६९,९४३ लोक कापूस कताई, आकारमानात आणि ५,१७,७५० लोक विणकाम, कापूस जिनिंग, साफसफाई आणि प्रेसिंगमध्ये कार्यरत होते. दिलेली मजुरी चांगली होती, पण कापूस उद्योगाचा वाढता वाढ, पावसाची अनिश्चितता आणि सावकारांकडून कर्जाची उपलब्धता यामुळे मराठवाड्यात राहण्याचा खर्च लक्षणीय वाढला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://citykatta.com/hyderabad-godavari-valley-railway/|title=Hyderabad–Godavari Valley Railway and Cotton Industry|last=J|first=Nikhil|date=29 November 2018|website=CityKatta|access-date=2022-03-14|archive-date=2022-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220420184113/https://citykatta.com/hyderabad-godavari-valley-railway/|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" style="width:200px; float:right;" !वर्ष ! सकल देशांतर्गत उत्पादन (लाखो [[भारतीय रुपया|INR]] ) |- | 1980 |[[File:Indian_Rupee_symbol.svg|12x12अंश]]</img> १६६,३१० |- | 1985 |[[File:Indian_Rupee_symbol.svg|12x12अंश]]</img> २९६,१६० |- | १९९० |[[File:Indian_Rupee_symbol.svg|12x12अंश]]</img> ६४४,३३० |- | 1995 |[[File:Indian_Rupee_symbol.svg|12x12अंश]]</img> १,५७८,१८० |- | 2000 |[[File:Indian_Rupee_symbol.svg|12x12अंश]]</img> 2,386,720 |- | 2005 |[[File:Indian_Rupee_symbol.svg|12x12अंश]]</img> ३,७५९,१५० <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://specials.रीडिफ.कॉम/money/2009/mar/31slide13-indias-top-ten-debt-ridden-states.htm|title=Maharashtra economy soars to $85b by 2005|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101214205023/http://specials.रीडिफ.कॉम/money/2009/mar/31slide13-indias-top-ten-debt-ridden-states.htm|archive-date=14 December 2010|access-date=27 July 2010}}</ref> |- | 2011 |[[File:Indian_Rupee_symbol.svg|12x12अंश]]</img> 9,013,300 |- | 2014 |[[File:Indian_Rupee_symbol.svg|12x12अंश]]</img> १६,८६६,९५० |- | 2019 |[[File:Indian_Rupee_symbol.svg|12x12अंश]]</img> २६,३२७,९२० <ref>https://statisticstimes.com/economy/india/indian-states-gdp.php</ref> |} महाराष्ट्राच्या निर्मितीनंतर, राज्य सरकारने १९६२ मध्ये महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ ([[महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ|MIDC]])ची स्थापना राज्याच्या इतर क्षेत्रांमध्ये वाढ करण्यासाठी केली. त्याच्या स्थापनेपासूनच्या दशकांमध्ये, MIDC ने महाराष्ट्र सरकारची प्राथमिक औद्योगिक पायाभूत सुविधा विकास संस्था म्हणून काम केले आहे. स्थापनेपासून एमआयडीसीने राज्यातील प्रत्येक जिल्ह्यात किमान एक औद्योगिक क्षेत्र स्थापन केले आहे.<ref>Anand, V., 2004. Multi-party accountability for environmentally sustainable industrial development: the challenge of active citizenship. PRIA Study Report, no. 4, March 2004.</ref> पुणे महानगर प्रदेश आणि [[ठाणे जिल्हा]] आणि [[रायगड जिल्हा]] यांसारखे मुंबई जवळील क्षेत्रे सर्वाधिक औद्योगिक वाढीचे क्षेत्र आहेत.<ref name="hindu">{{स्रोत बातमी|last=Menon|first=Sudha|url=http://www.thehindubusinessline.in/2002/03/30/stories/2002033000801300.htm|title=Pimpri-Chinchwad industrial belt: Placing Pune at the front|date=30 March 2002|work=द हिंदू Business Line|access-date=29 January 2012}}</ref> स्वातंत्र्यानंतर [[कृषी सहकारी]] संस्थांच्या विकासात महाराष्ट्र अग्रेसर होता. किंबहुना, 'स्थानिक पुढाकाराने ग्रामीण विकास' या तत्कालीन सत्ताधारी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] पक्षाच्या दृष्टीचा तो अविभाज्य भाग होता. [[साखर]] सहकारी संस्थांना 'विशेष' दर्जा देण्यात आला आणि सरकारने भागधारक, हमीदार आणि नियामक म्हणून काम करून मार्गदर्शकाची भूमिका स्वीकारली,<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Lalvani|first=Mala|date=2008|title=Sugar Co-operatives in Maharashtra: A Political Economy Perspective|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-development-studies_2008-11_44_10/page/1474|journal=The Journal of Development Studies|volume=44|issue=10|pages=1474–1505|doi=10.1080/00220380802265108}}</ref><ref name="Patil">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/money/2007/jul/09sugar.htm|title=Sugar cooperatives on death bed in Maharashtra|last=Patil|first=Anil|date=9 July 2007|publisher=Rediff India|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110828234602/http://www.रीडिफ.कॉम/money/2007/jul/09sugar.htm|archive-date=28 August 2011|access-date=27 December 2011}}</ref><ref name="helsinki">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf|title=Problems and Prospects of the Cooperative Movement in India Under the Globalization Regime|last=Banishree Das|last2=Nirod Kumar Palai|date=18 July 2006|publisher=XIV International Economic History Congress, Helsinki 2006, Session 72|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924051908/http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf|archive-date=24 September 2015|access-date=28 September 2015|last3=Kumar Das}}</ref> साखरेव्यतिरिक्त, दुग्धव्यवसायात, कापूस, आणि खत उद्योगात सहकारी संस्थांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.<ref name="Mahanand Dairy">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mahanand.in/Index.aspx?mid=1|title=Mahanand Dairy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141124105202/http://mahanand.in/Index.aspx?mid=1|archive-date=24 November 2014|access-date=28 September 2014}}</ref> राज्य सरकारच्या पाठिंब्यामुळे १९९० च्या दशकात महाराष्ट्रात २५,०००हून अधिक सहकारी संस्था स्थापन झाल्या.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Dahiwale|first=S. M.|date=11 February 1995|title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra|journal=Economic and Political Weekly|volume=30|issue=6|pages=340–342|jstor=4402382}}</ref> १९८२ मध्ये [[वसंतराव दादा पाटील|वसंतदादा पाटील]] यांच्या नेतृत्वाखालील राज्य सरकारने शिक्षण क्षेत्राचे उदारीकरण केले. यामुळे राज्यात अनेक धार्मिक आणि विशेष हेतू असलेल्या संस्थांसह शेकडो खाजगी महाविद्यालये आणि विद्यापीठे स्थापन झाली.<ref name="articles.economictimes.indiatimes.com">{{स्रोत बातमी|last=Bhosale|first=Jayashree|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education|title=Economic Times: Despite private participation Education lacks quality in Maharashtra|date=10 November 2007|access-date=6 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141010054204/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education|archive-date=10 October 2014|url-status=live}}</ref> महाराष्ट्रातील मोठ्या सहकार चळवळीतील राजकारणी आणि नेत्यांनी खाजगी संस्थांच्या स्थापनेत मोलाचा वाटा उचलला होता <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Dahiwale Vol. 30, No. 6 (11 Feb. 1995), pp.|first=S. M.|date=1995|title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra|journal=Economic and Political Weekly|volume=30|issue=6|pages=341–342|jstor=4402382}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Baviskar|first=B. S.|date=2007|title=Cooperatives in Maharashtra: Challenges Ahead|journal=Economic and Political Weekly|volume=42|issue=42|pages=4217–4219|jstor=40276570}}</ref> १९९१ च्या आर्थिक उदारीकरणानंतर, महाराष्ट्राने परकीय भांडवल, विशेषतः माहिती तंत्रज्ञान आणि अभियांत्रिकी उद्योगांना आकर्षित करण्यास सुरुवात केली. १९९० च्या उत्तरार्धात आणि २१ व्या शतकाच्या पहिल्या दशकात माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रात मोठा विकास झाला आणि पुण्यातील [[औंध]] आणि [[हिंजवडी]] भागात आयटी पार्क्सची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit|title=The city in South Asia|last=Heitzman|first=James|date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0415574266|location=London|page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/218 218]|quote=pune.|access-date=14 November 2016|url-access=registration}}</ref> == सेक्टर्स == === ऊर्जा उत्पादन === [[चित्र:Current_functioning_units_of_CSTPS.jpg|अल्ट=Current functioning units of Chandrapur Super Thermal Power Station|उजवे|इवलेसे| चंद्रपूर सुपर थर्मल पॉवर स्टेशन, राज्याचे वीज उत्पादन स्रोत]] जरी त्याची लोकसंख्या महाराष्ट्राला देशातील सर्वात मोठ्या ऊर्जा वापरकर्त्यांपैकी एक बनवते,<ref name="consumes">{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms|title=Maharashtra used up 1193 MW more power in wintert|date=22 February 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20151115123353/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms|archive-date=15 November 2015|url-status=live|agency=The Times Group}}</ref><ref name="Thermal">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianpowersector.com/home/about/|title=Indian Power Sector|website=indianpowersector.com/|publisher=Ministry of Power|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140822222704/http://indianpowersector.com/home/about/|archive-date=22 August 2014|access-date=29 August 2014}}</ref> संवर्धन आदेश, सर्वात मोठ्या लोकसंख्या केंद्रांमध्ये सौम्य हवामान आणि मजबूत पर्यावरणीय हालचालींमुळे त्याचा दरडोई ऊर्जा वापर कोणत्याही भारतीय राज्यांपैकी सर्वात लहान आहे.<ref name="Regulatory">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf|title=Electricity Governance Initiative|website=electricitygovernance.wri.org/|publisher=Government of Maharashtra|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903064333/http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf|archive-date=3 September 2014|access-date=29 August 2014}}</ref> राज्याची उच्च विजेची मागणी भारतातील एकूण स्थापित वीज निर्मिती क्षमतेच्या १३% आहे, जी प्रामुख्याने कोळसा आणि नैसर्गिक वायू यांसारख्या जीवाश्म इंधनांपासून आहे. [[चंद्रपूर]] जिल्ह्यात कोळसा उत्पादनाच्या मोठ्या सुविधा आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Age of Aspiration: Power, Wealth, and Conflict in Globalizing India|url=https://archive.org/details/ageofaspirationp0000hiro|last=Hiro|first=Dilip|date=2015|publisher=New Press|isbn=9781620971413|page=[https://archive.org/details/ageofaspirationp0000hiro/page/182 182]}}</ref> राज्यातील विदर्भात कोळशाचे महत्त्वपूर्ण साठे आहेत.<ref name="Chauhan2006">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=78oW6WeBTKMC&pg=PA1|title=Non-Conventional Energy Resources|last=D. S. Chauhan|publisher=New Age International|year=2006|isbn=978-81-224-1768-5|pages=2, 9}}</ref> [[बॉम्बे हाय|मुंबई हाय]], ऑफशोअर ऑइलफिल्ड {{Convert|165|km}} मुंबईच्या किनाऱ्याजवळ भारतातील कच्च्या तेलाच्या उत्पादनात लक्षणीय टक्केवारी आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/ongc-makes-significant-oil-gas-discovery-in-arabian-sea/articleshow/62325917.cms|title=ONGC makes significant oil, gas discovery in Arabian Sea - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728020943/https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/ongc-makes-significant-oil-gas-discovery-in-arabian-sea/articleshow/62325917.cms|archive-date=28 July 2019|access-date=16 July 2019}}</ref><ref>Rao, R.P., and Talukdar, S.N., Petroleum Geology of Bombay High Field - India, in Giant Oil and Gas Fields of the Decade:1968-1978, Halbouty, M.T., editor, AAPG Memoir 30, 1980, Tulsa: American Association of Petroleum Geologists, {{ISBN|0891813063}}, p. 504</ref><ref name="Rao Talukdar 1980 p487">Rao, R.P., and Talukdar, S.N., Petroleum Geology of Bombay High Field, India, in Giant Oil and Gas Fields of the Decade:1968-1978, Halbouty, M.T., editor, AAPG Memoir 30, 1980, Tulsa: American Association of Petroleum Geologists, {{ISBN|0891813063}}, p. 487</ref> [[जलविद्युत]], [[पवन ऊर्जा|पवन]], [[सौर]] आणि [[बायोमास]] यांसारखे अणुऊर्जेचे आणि नूतनीकरणीय स्रोत राज्यातील वीज निर्मिती क्षमतेत कमी योगदान देतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf|title=Electricity tariff in Maharashtra|website=mercindia.org.in/|publisher=[[Maharashtra State Electricity Board]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150412133658/http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf|archive-date=12 April 2015|access-date=13 September 2014}}</ref> अनेक साखर कारखाने गिरणीच्या वापरासाठी वीज आणि ग्रीडसाठी अधिशेष निर्माण करण्यासाठी बॅगॅस सहनिर्मितीचा वापर करतात.<ref>Patil, D.A., From sugar production to sustainable energy production: exploring scenarios and policy implications for bioenergy in the sugar bowl of India.</ref> महाराष्ट्र हे भारतातील सर्वात मोठे वीज निर्मिती करणारे राज्य आहे, ज्याची स्थापित वीज निर्मिती क्षमता ४४ हजार मेगावॅट आहे.<ref name="Thermal"/> राज्य भारताच्या पश्चिम ग्रीडचा एक प्रमुख घटक बनवते, जे आता भारताच्या उत्तर, पूर्व, पश्चिम आणि उत्तर पूर्व ग्रीड अंतर्गत येते.<ref name="consumes"/> महाराष्ट्र पॉवर जनरेशन कंपनी [[औष्णिक वीजनिर्मिती प्रकल्प|थर्मल पॉवर प्लांट]] चालवते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mahagenco.in/index.php/about-us|title=Maharashtra State Power Generation Company -A Power Generating Utility|website=mahagenco.in/|publisher=[[Maharashtra State Power Generation Company]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140921080018/http://www.mahagenco.in/index.php/about-us|archive-date=21 September 2014|access-date=13 September 2014}}</ref> राज्य सरकारच्या मालकीच्या वीज निर्मिती प्रकल्पांव्यतिरिक्त, खाजगी मालकीचे वीज निर्मिती प्रकल्प आहेत जे महाराष्ट्र राज्य विद्युत पारेषण कंपनी मार्फत वीज प्रेषण करतात, जे राज्यातील वीज पारेषणासाठी जबाबदार आहे.<ref name="power supply">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/|title=Power demand-supply position of the state of Maharashtra|date=2012-11-27|publisher=Green guide|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331205356/http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/|archive-date=31 March 2014|access-date=17 May 2014}}</ref> अनेक जलविद्युत प्रकल्प आहेत, विशेषतः पश्चिम महाराष्ट्रातील [[पुणे]], [[सातारा]] आणि [[कोल्हापूर]] या जिल्ह्यांमध्ये वीज निर्मितीसाठी. सातारा जिल्ह्यातील [[कोयना जलविद्युत प्रकल्प]] हा राज्यातील उत्पादन क्षमतेनुसार सर्वात मोठा प्रकल्प आहे. राज्यात पवननिर्मित विजेचीही चांगली क्षमता आहे आणि पवन ऊर्जा निर्माण करण्यात आघाडीवर असलेल्या राज्यांपैकी एक आहे. महानिर्मिती, कॅप्टिव्ह पॉवर प्लांट, इतर राज्य वीज मंडळे आणि खाजगी क्षेत्रातील वीज निर्मिती कंपन्यांकडून वीज खरेदी करून राज्यभर वीज वितरणाची जबाबदारी [[महावितरण|महावितरणकडे]] आहे.<ref name="Regulatory"/> मुंबईतील काही भागात त्यांची वीज खाजगी क्षेत्रातील कंपन्यांकडून मिळते जसे की [[बृहन्मुंबई विद्युतपुरवठा आणि परिवहन उपक्रम|बृहन्मुंबई इलेक्ट्रिक सप्लाय अँड ट्रान्सपोर्ट]], [[टाटा पॉवर]] आणि [[अदानी ट्रान्समिशन|अदानी इलेक्ट्रिसिटी मुंबई लिमिटेड]] या वीज वितरक आहेत. === शेती === [[चित्र:Sorghum_farm_Chinawal_3.jpg|उजवे|267x267अंश| महाराष्ट्रातील चिनावल गावात ज्वारीचे शेत]] [[चित्र:Sugarcane_weighing_at_sugarmill.jpg|उजवे|इवलेसे|250x250अंश| [[महाराष्ट्र]], भारतातील सहकारी साखर कारखान्यात ऊसाचे वजन केले जाते.]] [[चित्र:Paddy_Fields.jpg|उजवे|इवलेसे| कोकण विभागातील धाकटी जुई गावाजवळील भातशेती]] [[चित्र:Cattle_Egret_with_Plough_by_Dr._Raju_Kasambe_DSCN1746_(1).jpg|उजवे|इवलेसे| यवतमाळ जिल्ह्यात नांगरणी]] ऐतिहासिकदृष्ट्या, भारताने आपली अर्थव्यवस्था आणि जीडीपी या तीन क्षेत्रांमध्ये वर्गीकृत केले आहे आणि त्याचा मागोवा घेतला आहे: कृषी, उद्योग आणि सेवा. शेतीमध्ये पिके, फलोत्पादन, दूध आणि पशुपालन, मत्स्यपालन, मासेमारी, रेशीम शेती, पशुपालन, वनीकरण आणि संबंधित क्रियाकलापांचा समावेश होतो. [[महाराष्ट्र]] हे भारतातील एक उच्च औद्योगिक राज्य असले तरी, शेती हा राज्याचा मुख्य व्यवसाय आहे.<ref name="Kalamkar2011" /> : बहुतेक लागवडीयोग्य जमीन अजूनही पावसावर अवलंबून असल्याने, जून ते सप्टेंबर दरम्यानचा [[मोसमी पाऊस|नैऋत्य मोसमी]] पाऊस राज्यातील अन्नधान्य आणि जीवनमानाच्या गुणवत्तेसाठी महत्त्वपूर्ण आहे. म्हणून, महाराष्ट्र आणि भारताच्या इतर भागांची कृषी दिनदर्शिका मान्सूनद्वारे नियंत्रित केली जाते. वेळेचे वितरण, स्थानिक वितरण किंवा मान्सूनच्या पावसाचे प्रमाण यातील कोणत्याही चढउतारामुळे पूर किंवा दुष्काळाची परिस्थिती उद्भवू शकते ज्यामुळे कृषी क्षेत्रावर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो. याचा दुय्यम आर्थिक क्षेत्रांवर, एकूण अर्थव्यवस्थेवर, अन्नाची चलनवाढ आणि त्यामुळे सामान्य लोकांच्या जीवनमानाची एकूण गुणवत्ता आणि खर्च यावर मोठा परिणाम होतो. दख्खनच्या पठारावरील पश्चिम महाराष्ट्रातील अनेक भाग जसे की पूर्व [[पुणे जिल्हा|पुणे]] जिल्हा, [[सोलापूर]], [[सांगली]], सातारा आणि [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर]] आणि [[मराठवाडा]] प्रदेश विशेषतः दुष्काळी आहे. उर्वरित भारताप्रमाणेच, जमीनधारणा कमीच राहते आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांची टक्केवारी (१.० हेक्टरपेक्षा कमी जमीन ९२.५ एकर) ४३% होती. सर्व आकार गटांवर सरासरी धारण तीन हेक्टरपेक्षा कमी होता.<ref>Population Growth and its Impact on Agriculture in India: A Geographical Perspective Sneh Sangwan1, Balwan Singh2, Ms. Mahima3 </ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Sangwan|first=Sneh|last2=Singh|first2=Balwan|last3=Ms. Mahima|date=2018|title=Population Growth and its Impact on Agriculture in India: A Geographical Perspective|journal=International Journal of Scientific Research in Science, Engineering and Technology (Ijsrset.com)|volume=4|issue=1|pages=975–977}}</ref> अलिकडच्या वर्षांत महाराष्ट्रात शेतकऱ्यांच्या आत्महत्यांमध्ये मोठी वाढ झाली आहे कारण मान्सूनच्या अपयशामुळे, हवामानातील बदलांमुळे आणि काही वेळेला पिकांची किंमत बाजारभावापेक्षा जास्त असल्याने कर्जबाजारीपणा.<ref name="wire">{{स्रोत बातमी|last=Hardikar|first=Jaideep|url=https://thewire.in/149054/drought-tamil-nadu-farmers-deaths/|title=With No Water and Many Loans, Farmers' Deaths Are Rising in Tamil Nadu|date=21 June 2017|work=The Wire|access-date=21 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621045357/https://thewire.in/149054/drought-tamil-nadu-farmers-deaths/|archive-date=21 June 2017|url-status=live}}</ref><ref name="Kalamkar2011"/> काही अभ्यासांमध्ये आत्महत्येचे कारण हे मुख्यतः बँका आणि NBFCs कडून महागडे बियाणे आणि खते खरेदी करण्यासाठी घेतलेल्या [[कर्ज|कर्जास]] असमर्थता म्हणून जोडले गेले आहे, बहुतेकदा परदेशी MNCs द्वारे विक्री केली जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/india/in-80-farmer-suicides-due-to-debt-loans-from-banks-not-moneylenders-4462930/|title=In 80% farmer-suicides due to debt, loans from banks, not moneylenders|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=25 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325102325/https://indianexpress.com/article/india/in-80-farmer-suicides-due-to-debt-loans-from-banks-not-moneylenders-4462930/|archive-date=25 March 2019|url-status=live}}</ref> पावसाच्या पाण्यावर शेती कमी अवलंबून राहावी यासाठी सिंचन सुविधांचा विस्तार करण्यात येत आहे. भारतात आतापर्यंत सर्वाधिक [[धरण|धरणे]] महाराष्ट्रात आहेत. असे असूनही, निव्वळ सिंचित क्षेत्र केवळ ३३,५०० आहे&nbsp;चौरस किलोमीटर किंवा सुमारे १६% लागवडीयोग्य जमीन.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cwc.nic.in/main/downloads/National%20Register%20of%20Large%20dams%202009.pdf|title=NATIONAL REGISTER OF LARGE DAMS – 2009|last=Sengupta|first=S.K.|website=Central Water Commission - An apex organization in water resources development in India|publisher=Central water Commission|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721165130/http://www.cwc.nic.in/main/downloads/National%20Register%20of%20Large%20Dams%202009.pdf|archive-date=21 July 2011|access-date=14 January 2015}}</ref> मुख्य पावसाळी पिकांमध्ये ज्वारी, [[बाजरी]] आणि फिंगर बाजरी यासारख्या बाजरींचा समावेश होतो. हे हजारो वर्षांपासून या प्रदेशात घेतले जात आहेत.<ref name="Srivastava2008">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=FvjZVwYVmNcC&pg=PA107|title=History of Agriculture in India, Up to C. 1200 A.D.|last=Vinod Chandra Srivastava|publisher=Concept Publishing Company|year=2008|isbn=978-81-8069-521-6|pages=108–109}}</ref> कोकणातील जास्त पाऊस पडणाऱ्या भागात आणि [[सह्याद्री]] पर्वताच्या पूर्वेकडील पायथ्याशी भाताच्या विविध जातींची लागवड केली जाते. इतर पिकांमध्ये [[गहू]], कडधान्ये, भाजीपाला आणि [[कांदा|कांदे]] यांचा समावेश होतो. भारतीय राष्ट्रीय सरासरीच्या तुलनेत महाराष्ट्र सर्व पिकांच्या उत्पादकतेमध्ये मागे आहे, जे युरोप आणि आशियातील इतर काही प्रगतीशील देशांच्या सरासरीपेक्षा खूप मागे आहे.<ref>Kalamkar, S.S., 2003. Agricultural development and sources of output growth in Maharashtra State.</ref> मुख्य नगदी पिकांमध्ये [[कापूस]], [[ऊस]], [[हळद]], आणि [[भुईमूग]], [[सुर्यफूल|सूर्यफूल]] आणि [[सोयाबीन]] यासह अनेक [[वनस्पती तूप|तेलबियांचा]] समावेश होतो . राज्यात फळांच्या लागवडीखाली मोठे क्षेत्र असून त्यात [[आंबा]], [[केळ|केळी]], [[द्राक्ष|द्राक्षे]], डाळिंब आणि [[संत्रे|संत्री]] ही प्रमुख आहेत. राज्य हे दूध उत्पादनात लक्षणीय आहे. हे दूध प्रामुख्याने [[म्हैस|पाणथळ म्हशी]], संकरित गुरे आणि देशी गुरे यांच्यापासून मिळते. भारतातील काही दक्षिणेकडील राज्यांच्या विपरीत, महाराष्ट्रात पाणथळ म्हशी आणि देशी गुरे यांचा मोठ्या प्रमाणात दूध उत्पादन होतो. पंढरपुरी ही राज्यातील लोकप्रिय म्हशीची जात आहे. झेबू आणि गीर हे लोकप्रिय दुग्धजन्य गुरे आहेत. जर्सी आणि होल्स्टीन या युरोपियन जाती आहेत ज्या देशी गुरांच्या संकरित प्रजननासाठी वापरल्या जातात. जरी निम्मे दूध मालक वापरत असले तरी उरलेले अर्धे दूध विक्रेते, खाजगी कंपन्या आणि दुग्ध सहकारी संस्था यांच्या संयोगाने विक्री आणि प्रक्रिया केली जाते.<ref>Landes, M., Cessna, J., Kuberka, L. and Jones, K., 2017. India's Dairy Sector: Structure, Performance, and Prospects. United States Department of Agriculture.</ref> शेतीच्या कामासाठी गुरांचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला जातो. त्यात [[खिल्लार गाय|खिल्लार]], [[देवणी]], [[गावाओ]], [[लाल कंधारी गाय|लाल कंधारी]] आणि [[डांगी गाय|डांगी]] या लोकप्रिय जातींचा समावेश होतो. या जाती चांगली मसुदा शक्ती क्षमता, उष्णता सहन करण्याची क्षमता, रोग प्रतिकारशक्ती, कठोर कृषी-हवामान परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता आणि दुर्मिळ चारा आणि चारा यांच्यात टिकून राहण्याची क्षमता देतात.<ref>Gokhale, S.B., Bhagat, R.L., Singh, P.K. and Singh, G., 2009. Morphometric characteristics and utility pattern of Khillar cattle in breed tract. Indian Journal of Animal Sciences, 79(1), pp.47-51.</ref> स्वातंत्र्यानंतर कृषी सहकारी संस्थांच्या विकासात महाराष्ट्र अग्रेसर होता. किंबहुना, 'स्थानिक पुढाकाराने ग्रामीण विकास' या तत्कालीन सत्ताधारी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] पक्षाच्या दृष्टीचा तो अविभाज्य भाग होता. [[साखर]] सहकारी संस्थांना 'विशेष' दर्जा देण्यात आला आणि सरकारने भागधारक, हमीदार आणि नियामक म्हणून काम करून मार्गदर्शकाची भूमिका स्वीकारली,<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Lalvani|first=Mala|year=2008|title=Sugar Co-operatives in Maharashtra: A Political Economy Perspective|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-development-studies_2008-11_44_10/page/1474|journal=The Journal of Development Studies|volume=44|issue=10|pages=1474–1505|doi=10.1080/00220380802265108}}</ref><ref name="Patil"/><ref name="helsinki"/> सहकारी संस्था दुग्धव्यवसायात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात,<ref name="Mahanand Dairy"/> कापूस, आणि खत उद्योग. संबंधित सोसायटीच्या सदस्यांमध्ये सर्व शेतकरी, लहान आणि मोठे, त्यांचा उत्पादन प्रक्रिया गिरणी, दुग्धव्यवसाय इत्यादींना पुरवठा करतात <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://coopsugar.org/history.php|title=National Federation of Cooperative Sugar Factories Limited|publisher=Coopsugar.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205214802/http://coopsugar.org/history.php|archive-date=5 February 2012|access-date=27 December 2011}}</ref> दुग्धव्यवसाय आणि साखरेप्रमाणेच, महाराष्ट्रातील फळे आणि भाजीपाला विक्रीत सहकारी संस्था महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात. १९८० पासून, सहकारी संस्थांद्वारे हाताळल्या जाणाऱ्या उत्पादनांचे प्रमाण झपाट्याने वाढले आहे. सोसायट्यांद्वारे विकल्या जाणाऱ्या सामान्य फळे आणि भाज्यांमध्ये केळी, आंबा, द्राक्षे, कांदे आणि इतर अनेक उत्पादनांचा समावेश होतो.<ref name="SubrahmanyamGajanana2000">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=hRX2XYcJn7gC&pg=PA5|title=Cooperative Marketing of Fruits and Vegetables in India|last=K. V. Subrahmanyam|last2=T. M. Gajanana|publisher=Concept Publishing Company|year=2000|isbn=978-81-7022-820-2|pages=45–60}}</ref> गेल्या पन्नास वर्षांत, स्थानिक साखर कारखानदार आणि इतर सहकारी संस्थांनी राजकीय सहभागाला प्रोत्साहन देण्यात आणि महत्त्वाकांक्षी राजकारण्यांसाठी एक पायरी म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.<ref name="Patil" /> राज्यातील विविध फळे, भाजीपाला आणि इतर पिकांसाठी [[भौगोलिक सूचकांक मानांकन|भौगोलिक संकेत]] मिळवण्यात महाराष्ट्र आणि कर्नाटक आघाडीवर आहेत. महाराष्ट्रातील कृषी उत्पादनांमध्ये घोलवडची [[चिक्कू|चिकू]], [[नागपूर संत्री|नागपूरची संत्री]], नाशिकची द्राक्षे, [[महाबळेश्वर स्ट्रॉबेरी|महाबळेश्वरची स्ट्रॉबेरी]], [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] वाघ्या घेवडा ( फ्रेंच बीनची जात),<ref name="LalithaVinayan2019">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ivqNDwAAQBAJ&pg=PT12|title=Regional Products and Rural Livelihoods: A Study on Geographical Indications from India|last=N. Lalitha|last2=Soumya Vinayan|date=4 January 2019|publisher=OUP India|isbn=978-0-19-909537-7}}</ref> जळगावची वांगी, [[आंबेमोहर]] तांदूळ इ.,<ref>Kishore, K., 2018. Geographical Indications in Horticulture: An Indian perspective.</ref><ref name="LalithaVinayan108">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ivqNDwAAQBAJ&pg=PT108|title=Regional Products and Rural Livelihoods: A Study on Geographical Indications from India|last=N. Lalitha|last2=Soumya Vinayan|date=4 January 2019|publisher=OUP India|isbn=978-0-19-909537-7|pages=108–}}</ref> [[चित्र:India_-_Fishing_boats_-_7250.jpg|उजवे|इवलेसे| मुंबईत मासेमारी नौका]] ७२० किनारपट्टी असलेला महाराष्ट्र&nbsp;किमी हे सागरी मत्स्य उत्पादनात भारतातील अग्रगण्य राज्यांपैकी एक आहे. मुंबई महानगर क्षेत्रात न्यू फेरी वार्फ, ससून डॉक आणि वर्सोवा ही प्रमुख फिश लँडिंग केंद्रे आहेत आणि ते राज्यातील माशांच्या लँडिंगपैकी जवळपास ६०% आहेत. सन २०१७-१८ मध्ये, राज्याच्या किनारपट्टीलगत कोकणात अरबी समुद्रात पकडलेल्या माशांपासून ४,७५,००० मेट्रिक टन उत्पादन झाले.<ref>Devi, M.S., Singh, V.V., Xavier, M. and Shenoy, L., 2019. Catch Composition of Trawl landings along Mumbai coast, Maharashtra. Fishery Technology, 56(1), pp.89-92.</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/maharashtra/maharashtra-ranks-fourth-marine-fish-production-216926|title=सागरी मत्स्य उत्पादनात महाराष्ट्र चौथ्या स्थानावर &#124; eSakal}}</ref> शाश्वततेच्या प्रयत्नांचा एक भाग म्हणून, राज्याने जट्रोफा, एक दुष्काळ प्रतिरोधक वनस्पतीसाठी योग्य वृक्षारोपण स्थळांच्या ओळखीसाठी एक प्रकल्प सुरू केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.unipune.ernet.in/dept/geography/vhdeosthali_files/jatropha.htm|title=Identification of suitable sites for Jatropha plantation in Maharashtra using remote sensing and GIS|publisher=University of Pune|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080327230241/http://www.unipune.ernet.in/dept/geography/vhdeosthali_files/jatropha.htm|archive-date=27 March 2008|access-date=15 November 2006}}</ref> [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातील]] [[राळेगण सिद्धी|राळेगाव सिद्धी]] हे गाव ग्रामविकासाचे [[शाश्वत विकास|शाश्वत मॉडेल]] म्हणून ओळखले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://edugreen.teri.res.in/explore/renew/rallegan.htm|title=A model Indian village- Ralegaon Siddhi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20061011121216/http://edugreen.teri.res.in/explore/renew/rallegan.htm|archive-date=11 October 2006|access-date=30 October 2006}}</ref> === उत्पादन उद्योग === [[चित्र:An_embroidery_unit_in_Dharavi,_Mumbai.jpg|उजवे|इवलेसे| एक भरतकाम युनिट, अनेक लघु उद्योग कंपन्यांपैकी एक, [[धारावी]], मुंबई येथे.]] २०१३ मध्ये राष्ट्रीय औद्योगिक उत्पादनात १८.४% योगदान देणारे महाराष्ट्र हे भारतातील आघाडीचे औद्योगिक राज्य आहे. GSDPच्या जवळपास ४६% उद्योगांचे योगदान आहे.<ref>MEMON, M.S.A., 2015. ENTREPRENEURIAL ECOSYSTEM IN MAHARASHTRA INDUSTRIAL DEVELOPMENT CORPORATION (MIDC) WITH SPECIAL REFERENCE TO KOLHAPUR, MAHARASHTRA (Doctoral dissertation, Bharati Vidyapeeth).</ref><ref>Kanchan Banerjee, ‘MAHARASHTRA- Economic Picture Brightens Ahead in Race’. Vol 3(8) APRIL 2013</ref> मुंबई आणि पुण्याच्या सभोवतालच्या महानगरांच्या आसपासच्या पश्चिम महाराष्ट्रामध्ये औद्योगिक उत्पादनाची टक्केवारी लक्षणीय आहे. राज्यातील विविध क्षेत्रात उद्योगांना आकर्षित करण्यासाठी, महाराष्ट्र सरकारने १९६२ मध्ये [[महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ]] (MIDC)ची स्थापना केली. MIDC विशेष आर्थिक क्षेत्रे तयार करून उत्पादन व्यवसाय सुलभ करते ज्यात जमीन (खुले भूखंड किंवा बांधलेल्या जागा), रस्ते, पाणीपुरवठा, ड्रेनेज सुविधा इ.<ref name="Khandewale1989">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=_SDhC12S7q4C&pg=PA1|title=Industrial Area and Regional Resources: A Case Study of Nagpur Industrial Area|last=Shrinivas Vishnu Khandewale|publisher=Mittal Publications|year=1989|isbn=978-81-7099-134-2|pages=1–4}}</ref><ref name="Balakrishnan2019">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=OzPEDwAAQBAJ&pg=PA1|title=Shareholder Cities: Land Transformations Along Urban Corridors in India|last=Sai Balakrishnan|date=1 November 2019|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-5146-3|page=128}}</ref> पायाभूत सुविधा आहेत. आजपर्यंत, उत्पादन, आयटी, फार्मास्युटिकल आणि वाइन यासारख्या विविध क्षेत्रांवर भर देऊन राज्यभर २३३ क्षेत्रे विकसित करण्यात आली आहेत. [[मुंबई]] हे भारतातील कापड गिरण्यांचे मूळ घर असल्याने कापड उद्योगात महाराष्ट्राचा मोठा इतिहास आहे. [[सोलापूर]], [[इचलकरंजी]], [[मालेगाव]] आणि [[भिवंडी]] ही आज वस्त्रोद्योगासाठी ओळखली जाणारी काही शहरे आहेत. [[औषध|फार्मास्युटिकल्स]], [[पेट्रोकेमिकल|पेट्रोकेमिकल्स]], जड [[रासायनिक पदार्थ|रसायने]], [[विजाणूशास्त्र|इलेक्ट्रॉनिक्स]], [[मोटारवाहन|ऑटोमोबाईल्स]], अभियांत्रिकी, अन्न प्रक्रिया आणि प्लास्टिक हे राज्यातील काही प्रमुख उद्योग आहेत. तीनचाकी, जीप, व्यावसायिक वाहने आणि [[मोटारवाहन|कार]], सिंथेटिक फायबर, कोल्ड रोल्ड उत्पादने आणि औद्योगिक अल्कोहोल यांच्या उत्पादनासाठी महाराष्ट्र प्रसिद्ध आहे. पुणे हे देशातील सर्वात मोठे ऑटोमोबाईल हब म्हणून उदयास येत आहे. राज्याची राजधानी मुंबई आणि मुंबई महानगर प्रदेश ऐतिहासिकदृष्ट्या राज्यातील सर्वात औद्योगिक क्षेत्र आहे. राज्यातील औद्योगिक विकास मोठ्या प्रमाणावर [[पुणे महानगर क्षेत्र]], [[नाशिक]], [[औरंगाबाद]] आणि [[नागपूर]] येथे केंद्रित आहे . कापूस वस्त्र, रसायने, यंत्रसामग्री, इलेक्ट्रिकल्स, वाहतूक आणि धातूशास्त्र हे राज्यातील सहा महत्त्वाचे उद्योग आहेत. ==== केमिकल आणि फार्मास्युटिकल उद्योग ==== === माहिती आणि माध्यम === [[चित्र:Shahrukh_interacts_with_media_after_KKR's_maiden_IPL_title.jpg|उजवे|इवलेसे| [[शाहरुख खान]], मुंबई फिल्म इंडस्ट्रीतील सर्वात मोठा स्टार.]] [[जाहिरात]], [[वास्तुशास्त्र|आर्किटेक्चर]], [[कला]], हस्तकला, डिझाईन, [[फॅशन]], [[चित्रपट उद्योग|चित्रपट]], संगीत, परफॉर्मिंग आर्ट्स, प्रकाशन, संशोधन आणि विकास, [[आज्ञावली|सॉफ्टवेर]], खेळणी आणि [[क्रीडा|खेळ]], [[दूरचित्रवाणी|टीव्ही]] आणि [[रेडियो|रेडिओ]], आणि व्हिडिओ गेमसह अनेक सर्जनशील उद्योगांसाठी महाराष्ट्र हे भारतातील आघाडीचे राज्य आहे. अनेक चित्रपट, दूरचित्रवाणी मालिका, पुस्तके आणि इतर माध्यमांसह महाराष्ट्र हे भारतीय मनोरंजन उद्योगासाठी एक प्रमुख स्थान आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx|title=Media and Entertainment Industry -Brief Introduction|website=ibef.org/|publisher=India Brand Equity Foundation (IBEF)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140920204535/http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx|archive-date=20 September 2014|access-date=13 September 2014}}</ref> चित्रपट आणि दूरदर्शन निर्मितीसाठी मुंबई हे सर्वात मोठे केंद्र आहे आणि एकूण भारतीय चित्रपटांपैकी एक तृतीयांश चित्रपट राज्यात तयार होतात. {{INRConvert|1.5|b}} पर्यंत सर्वात महागड्या खर्चासह, कोट्यवधी-डॉलरची [[बॉलीवूड|बॉलिवूड]] निर्मिती, तेथे चित्रित केले आहेत.<ref>{{Cite magazine|last=Richard Corliss|author-link=Richard Corliss|date=16 September 1996|title=Hooray for Bollywood!|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026154551/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|archive-date=26 October 2014|access-date=3 January 2015}}</ref> [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपट]] पूर्वी [[कोल्हापूर|कोल्हापुरात बनत]] असत, पण आता मुंबईत तयार होतात. ==== दूरसंचार ==== === बांधकाम आणि रिअल इस्टेट === === सेवा क्षेत्र === [[चित्र:National_Stock_Exchange_of_India_2.jpg|उजवे|इवलेसे| मुंबईतील भारतीय राष्ट्रीय शेअर बाजार]] महाराष्ट्राच्या अर्थव्यवस्थेवर सेवा क्षेत्राचे वर्चस्व आहे, ज्याचा वाटा ६१.४% मूल्यवर्धन आणि ६९.३% आहे.<ref name="service">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf|title=Service sector synopsis on Maharashtra|website=RBI's Regional Office – Mumbai|publisher=[[Reserve Bank of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201201044/http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf|archive-date=1 February 2014|access-date=1 February 2014}}</ref> सेवा क्षेत्रामध्ये पारंपारिक क्षेत्र जसे की शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, रिअल इस्टेट, बँकिंग आणि विमा तसेच माहिती तंत्रज्ञानासारख्या नवीन क्षेत्रांचा समावेश होतो. ==== बँकिंग आणि वित्त ==== मुंबई, राज्याची राजधानी आणि भारताची [[आर्थिक भांडवल|आर्थिक राजधानी]], अनेक भारतीय कंपन्या, बहुराष्ट्रीय कंपन्या आणि वित्तीय संस्थांचे कॉर्पोरेट मुख्यालय आहे. भारतातील मुख्य [[मुंबई रोखे बाजार|स्टॉक एक्स्चेंज]] आणि भांडवली बाजार आणि कमोडिटी एक्सचेंज मुंबई येथे आहेत. यामध्ये [[भारतीय रिझर्व्ह बँक]], बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज, [[राष्ट्रीय रोखे बाजार|नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज ऑफ इंडिया]], [[सिक्‍युरिटीज अँड एक्‍स्चेंज बोर्ड ऑफ इंडिया|सेबी]] यांचा समावेश आहे. राज्य देशांतर्गत तसेच विदेशी संस्थांकडून औद्योगिक गुंतवणूक आकर्षित करत आहे. राज्यातील शेअर बाजार देशाच्या जवळपास ७० टक्के शेअर्सचा व्यवहार करतात.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Pachouly|first=Manish|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx|title=Taxpayers in Maharashtra|date=9 August 2011|work=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907192947/http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx|archive-date=7 September 2014|url-status=dead|agency=[[HT Media Ltd]]}}</ref> सहकारी शहरी आणि ग्रामीण बँकिंगमध्ये महाराष्ट्र हे एक आघाडीचे राज्य आहे. २००७ मध्ये राज्याच्या नागरी सहकारी बँकांचा भारतातील ४०% क्षेत्र आणि बहुतांश ठेवी होत्या.<ref>Baviskar, B. S. "Cooperatives in Maharashtra: Challenges Ahead." Economic and Political Weekly 42, no. 42 (2007): 4217-221. Accessed March 10, 2021. http://www.jstor.org/stable/40276570</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://ir.unishivaji.ac.in:8080/jspui/bitstream/123456789/1329/9/09_Chapter%202.pdf|title=A study of Karad Janata Sahakari Bank Ltd Karad|last=Dandge|first=R G|last2=Patil|first2=Sunanda Baburao|date=2004|publisher=Shivaji University|location=Kolhapur|page=49|accessdate=2022-03-14|archive-date=2022-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220420184103/http://ir.unishivaji.ac.in:8080/jspui/bitstream/123456789/1329/9/09_Chapter%202.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.toshniwalcollege.ac.in/uploaddata/Downloads/2016_17/Report_MRP_AgrawalSS_2016.pdf|title=A study of Customer Services and Financial Performance of Selected Urban Cooperative Banks in Marathwada|last=Agrawal|first=Sanjivkumar S.|date=2008|pages=33, 65|access-date=3 December 2021}}</ref> === घाऊक आणि किरकोळ व्यापार === [[चित्र:Phoenix_Marketcity_Kurla.jpg|उजवे|इवलेसे| [[कुर्ला]], मुंबई येथील फिनिक्स मार्केटसिटी मॉल]] राज्यातील किरकोळ परिस्थितीमध्ये संघटित आणि असंघटित अशा दोन्ही क्षेत्रांचा समावेश आहे. संघटित क्षेत्रात सुपरमार्केट, हायपरमार्केट, डिपार्टमेंटल स्टोर्स, मॉल्स आणि इतर खाजगी मालकीच्या रिटेल चेनचा समावेश होतो. असंघटितांमध्ये प्रामुख्याने कुटुंबाच्या मालकीच्या आणि चालवल्या जाणाऱ्या स्थानिक किराणा दुकाने, सुविधांची दुकाने, भाजी मंडई आणि फेरीवाले यांचा समावेश होतो.<ref>Venkatachalam, R. and Madan, A., 2012. A comparative study of customer preferences towards fresh groceries: organized v/s unorganized retailers. IPEDR, 55(38), pp.188-192.</ref> किरकोळ व्यापारात असंघटित क्षेत्राचे वर्चस्व आहे आणि ग्राहक त्याला प्राधान्य देतात.<ref>[Sarwar, S., 2017. Emerging Malls Boom in Maharashtra State. INTERNATIONAL JOURNAL, 2(8)</ref> ऑनलाइन खरेदी महाराष्ट्रासह भारतात लोकप्रिय होत आहे, आणि विशेषतः मुंबई शहर, देशामध्ये आघाडीवर आहे.<ref>Bansal, R., 2013. Prospects of electronic commerce in India. Journal of Asian Business Strategy, 3(1), pp.11-20.[]https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.1037.3382&rep=rep1&type=pdf</ref> === शिक्षण आणि प्रशिक्षण === २०११ मध्ये राज्यातील साक्षरता दर ८८.६९% होता. यामध्ये पुरुष साक्षरता ९२.१२% आणि महिला साक्षरता ७५.७५% आहे. * '''प्राथमिक आणि माध्यमिक स्तर''' [[चित्र:Students_of_a_Maharashtra_Primary_School_(9601442866).jpg|उजवे|इवलेसे| [[रायगड जिल्हा|रायगड]] जिल्ह्यातील सरकारी प्राथमिक शाळेतील विद्यार्थी.]] महाराष्ट्रातील शाळा राज्य सरकार किंवा धार्मिक संस्थांसह खाजगी संस्थांद्वारे चालवल्या जातात. राज्य कायद्यानुसार स्थानिक प्राधिकरणांना प्राथमिक शिक्षण देणे बंधनकारक आहे. तथापि, माध्यमिक शिक्षण हे ऐच्छिक कर्तव्य आहे.  <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Govt-dissolves-education-board-schools-now-under-Pune-Municipal-Corporations-wing/articleshow/20920981.cms|title=Govt dissolves education board; schools now under Pune Municipal Corporation's wing - टाइम्स ऑफ इंडिया|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2018-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202110818/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Govt-dissolves-education-board-schools-now-under-Pune-Municipal-Corporations-wing/articleshow/20920981.cms|archive-date=2 February 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.timesnownews.com/education/article/maharashtra-assembly-passes-bill-allowing-private-companies-to-open-schools-in-state-sets-guidelines/180757|title=Maharashtra Assembly passes bill allowing private companies to open schools in state, sets guidelines|language=en-GB|access-date=2018-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202154012/https://www.timesnownews.com/education/article/maharashtra-assembly-passes-bill-allowing-private-companies-to-open-schools-in-state-sets-guidelines/180757|archive-date=2 February 2019|url-status=live}}</ref> ग्रामीण आणि शहरी भागातील सार्वजनिक प्राथमिक शाळा अनुक्रमे जिल्हा परिषद किंवा महानगरपालिका चालवतात. खाजगी शाळा मुख्यत्वे एज्युकेशन ट्रस्टद्वारे चालवल्या जातात आणि संबंधित अधिकाऱ्यांनी त्यांची अनिवार्य तपासणी करणे आवश्यक आहे. खासगी शाळा राज्य सरकारकडून आर्थिक मदतीसाठी पात्र आहेत. माध्यमिक शाळा [[काउन्सिल ऑफ इंडियन स्कूल सर्टिफिकेट एक्झॅमिनेशन (सी.आय.एस.सी.ई.)|भारतीय शाळा प्रमाणपत्र परीक्षा परिषद]] (CISCE), [[केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळ|केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळ (CBSE)]], [[राष्ट्रीय मुक्त विद्यालयीन शिक्षण संस्था|नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ ओपन स्कूल (NIOS)]] किंवा [[महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाशी]] संलग्न आहेत. १०+२+३ योजनेअंतर्गत, माध्यमिक शाळा पूर्ण केल्यानंतर, विद्यार्थी सामान्यत: दोन वर्षांसाठी [[कनिष्ठ महाविद्यालय|कनिष्ठ महाविद्यालयात]], ज्याला प्री-युनिव्हर्सिटी असेही म्हणतात, किंवा [[महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक मंडळाशी]] संलग्न असलेल्या उच्च माध्यमिक सुविधा असलेल्या शाळांमध्ये नोंदणी केली जाते. [[महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|माध्यमिक शिक्षण]] किंवा कोणतेही केंद्रीय मंडळ. विद्यार्थी उदारमतवादी कला, वाणिज्य किंवा विज्ञान या तीनपैकी एका प्रवाहाची निवड करतात. आवश्यक अभ्यासक्रम पूर्ण केल्यावर, विद्यार्थी सामान्य किंवा व्यावसायिक पदवी कार्यक्रमांमध्ये नोंदणी करू शकतात. शाळांमधील शिक्षण मुख्यतः मराठी, इंग्रजी किंवा हिंदीमध्ये दिले जाते, परंतु स्थानिक मागणी असल्यास [[उर्दू भाषा|उर्दू]], गुजराती किंवा कन्नड यांसारख्या इतर भाषांमधील शिक्षण देखील दिले जाते.  <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/pmc-schools-to-run-junior-colleges-from-2018-19/articleshow/63945908.cms|title=PMC schools to run junior colleges from 2018-19 - टाइम्स ऑफ इंडिया|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2018-06-05}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/free-sanitary-napkins-for-girls-in-civic-schools/articleshow/64325150.cms|title=Free sanitary napkins for girls in civic schools - टाइम्स ऑफ इंडिया|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2018-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202111002/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/free-sanitary-napkins-for-girls-in-civic-schools/articleshow/64325150.cms|archive-date=2 February 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.punezp.org/educmadhyamic.html|title=Zilla Parishad Pune|website=punezp.org|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529175416/http://www.punezp.org/educmadhyamic.html|archive-date=29 May 2018|access-date=2018-05-27}}</ref> खाजगी शाळा त्यांच्या अभ्यासक्रमाच्या निवडीनुसार भिन्न असतात आणि त्या राज्य बोर्ड किंवा दोन केंद्रीय शिक्षण मंडळांपैकी एक, [[केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळ|CBSE]] किंवा [[काउन्सिल ऑफ इंडियन स्कूल सर्टिफिकेट एक्झॅमिनेशन (सी.आय.एस.सी.ई.)|CISCE]]चे अनुसरण करू शकतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://punemirror.indiatimes.com/pune/others/cbse-class-xii-results-pune-schools-stand-tall-arts-students-shine-again/articleshow/64337808.cms|title=CBSE Class XII Results: Pune schools stand tall; Arts students shine again – Pune Mirror -|work=Pune Mirror|access-date=2018-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527072125/https://punemirror.indiatimes.com/pune/others/cbse-class-xii-results-pune-schools-stand-tall-arts-students-shine-again/articleshow/64337808.cms|archive-date=27 May 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/done-high-90-scores-full-marks-in-subjects-bring-cheer-to-icse-schools/articleshow/64165885.cms|title=High 90% scores & full marks in subjects bring cheer to ICSE schools|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2018-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620043432/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/done-high-90-scores-full-marks-in-subjects-bring-cheer-to-icse-schools/articleshow/64165885.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> '''*तृतीय स्तर''' [[चित्र:AFMC_Main_Building.jpg|अल्ट=AFMC Pune|इवलेसे| [[ए.एफ.एम.सी.|आर्म्ड फोर्सेस मेडिकल कॉलेज, पुणे]] ही भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीनंतर स्थापन झालेल्या संस्थांपैकी एक होती]] महाराष्ट्रात दरवर्षी १,६०,००० पदवीधर भरणारी २४ विद्यापीठे आहेत.<ref name="educational institute">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2|title=State University|publisher=University Grants Commission|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140422051850/http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2|archive-date=22 April 2014|access-date=13 May 2014}}</ref><ref name="universities">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm|title=Universities of Maharashtra|publisher=Education information of India|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130915133355/http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm|archive-date=15 September 2013|access-date=13 May 2014}}</ref> [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई]] विद्यापीठ हे पदवीधरांच्या संख्येच्या बाबतीत जगातील सर्वात मोठे विद्यापीठ आहे आणि १४१ संलग्न महाविद्यालये आहेत.<ref name="colleges">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mu.ac.in/colleges.html|title=Mumbai University Affiliated Colleges|publisher=University of Mumbai|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140509004327/http://www.mu.ac.in/colleges.html|archive-date=9 May 2014|access-date=13 May 2014}}</ref> प्रमुख राष्ट्रीय क्रमवारीनुसार, महाराष्ट्रातील अनेक महाविद्यालये आणि विद्यापीठे भारतातील सर्वोच्च स्थानी आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013|title=India's Best Universities for 2013|date=12 May 2013|work=[[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|इंडिया टुडे]]|access-date=17 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518020839/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013|archive-date=18 May 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013|title=Top colleges in state|website=[[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|इंडिया टुडे]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518013312/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013|archive-date=18 May 2014|access-date=17 May 2014}}</ref> [[भारतीय तंत्रज्ञान संस्था मुंबई|भारतीय तंत्रज्ञान संस्था बॉम्बे]] म्हणून महाराष्ट्रात अनेक स्वायत्त संस्था आहेत.<ref name="autonomous colleges">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf|title=List of autonomous institutes in Maharashtra|publisher=University Grants Commission|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130102205937/http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf|archive-date=2 January 2013|access-date=13 May 2014}}</ref> यापैकी बहुतेक स्वायत्त संस्था भारतात सर्वोच्च स्थानावर आहेत आणि त्यांना खूप स्पर्धात्मक प्रवेश आवश्यकता आहेत. पुणे ऐतिहासिकदृष्ट्या उच्च शिक्षणाचे केंद्र म्हणून ओळखले जाते आणि भारताची शैक्षणिक राजधानी म्हणून ओळखले जाते. २००६ मध्ये, असे नोंदवले गेले की संपूर्ण भारतातील सुमारे २,००,००० विद्यार्थी पुण्यात नऊ विद्यापीठे आणि शंभरहून अधिक शैक्षणिक संस्थांमध्ये शिक्षण घेतात. राज्यात अनेक धार्मिक आणि विशेष-उद्देशीय संस्थांसह इतर शेकडो खाजगी महाविद्यालये आणि विद्यापीठे आहेत. [[वसंतराव दादा पाटील|वसंतदादा पाटील]] यांच्या राज्य सरकारने १९८२ मध्ये शिक्षण क्षेत्राचे उदारीकरण केल्यानंतर बहुतेक खाजगी महाविद्यालये गेल्या तीस वर्षांत सुरू झाली.<ref name="articles.economictimes.indiatimes.com"/> खाजगी असले तरी या महाविद्यालयांच्या कामकाजात शासनाची नियामक भूमिका असते. महाराष्ट्रातील मोठ्या सहकारी चळवळीतील राजकारणी आणि नेत्यांनी अनेक खाजगी संस्था स्थापन करण्यात मोलाचा वाटा उचलला <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Dahiwale Vol. 30, No. 6 (11 Feb. 1995), pp.|first=S. M.|year=1995|title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra|journal=Economic and Political Weekly|volume=30|issue=6|pages=341–342|jstor=4402382}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Baviskar|first=B. S.|year=2007|title=Cooperatives in Maharashtra: Challenges Ahead|journal=Economic and Political Weekly|volume=42|issue=42|pages=4217–4219|jstor=40276570}}</ref> राज्यात आयटी क्लस्टर्सच्या वाढीमुळे मागणी पूर्ण करण्यासाठी अभियांत्रिकी महाविद्यालये स्थापन करण्यात त्याच प्रमाणात वाढ झाली आहे. पुण्यासारख्या क्लस्टर्स असलेल्या भागात कुशल कामगार.<ref>Krishnan, S., 2014. Political Economy of India’s Tertiary Education. Economic & Political Weekly, 49(11), p.63.</ref> ब््ब्स्र्योब्व्स्य्ब्र्लब्द्ब द् बद्स् [[चित्र:PDKV_Akola_-_Agricultural_University.png|उजवे|इवलेसे| पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ (कृषी विद्यापीठ) अकोला]] राज्यात विविध प्रदेशात चार कृषी विद्यापीठे देखील आहेत.<ref name="mcaer">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mcaer.org/|title=Welcome to MCAER official website|publisher=mcaer.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150929163851/http://www.mcaer.org/|archive-date=29 September 2015|access-date=28 September 2015}}</ref> राज्याच्या जिल्हा स्तरावर उच्च शिक्षणासाठी आवश्यक असलेली अनेक प्रादेशिक विद्यापीठे देखील आहेत. याशिवाय राज्यात अनेक डीम्ड विद्यापीठे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf|title=List of Deemed Universities|website=aicte-india.org|publisher=[[All India Council for Technical Education]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219220504/http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf|archive-date=19 February 2015|access-date=29 August 2014}}</ref> सामान्यत: अधिक खुली प्रवेश धोरणे, लहान शैक्षणिक कार्यक्रम आणि कमी शिकवणी असलेली स्थानिक समुदाय महाविद्यालये देखील आहेत. '''*व्यावसायिक प्रशिक्षण''' एकूण ४१६ ITI आणि ३१० ITC आहेत ज्यात अंदाजे १,५०,००० (ITIs मध्ये १,१३,६४४ आणि ITC मध्ये ३५,५१२) विद्यार्थी आहेत. राज्यात ४१६ पोस्ट-सेकंडरी स्कूल [[औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था|इंडस्ट्रियल ट्रेनिंग इन्स्टिट्यूट]] (ITIs) सरकारद्वारे चालवल्या जातात आणि ३१० इंडस्ट्रियल ट्रेनिंग सेंटर्स (ITC) खाजगी संस्थांद्वारे चालवल्या जातात जे बांधकाम, प्लंबिंग, वेल्डिंग, ऑटोमोबाईल मेकॅनिक इत्यादीसारख्या असंख्य व्यवसायांमध्ये व्यावसायिक प्रशिक्षण देतात. यशस्वी उमेदवारांना राष्ट्रीय व्यापार प्रमाणपत्र मिळते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=93kkDwAAQBAJ&q=%22Industrial+training+institute%22++pune&pg=PA27|title=Building Histories: the Proceedings of the Fourth Annual Construction History Society Conference|last=Campbell|first=James (editor)|last2=Melsens|first2=S|last3=Mangaonkar – Vaiude|first3=P|last4=Bertels|first4=Inge (Authors)|date=2017|publisher=The Construction History Society|isbn=978-0-9928751-3-8|location=Cambridge UK|pages=27–38|access-date=3 October 2017}}</ref> २०१२ मध्ये अंदाजे १,५०,००० (ITIs मध्ये १,१३,६४४ आणि ITCs मध्ये ३५,५१२) विद्यार्थ्यांनी या संस्थांद्वारे चालवल्या जाणाऱ्या कार्यक्रमांमध्ये नोंदणी केली होती. === वाहतूक === {{Main article|महाराष्ट्रातील वाहतूक}} १७ व्या शतकापासून व्यापार आणि औद्योगिक विकासासह मुंबई हे महाराष्ट्रातील प्रमुख बंदर आहे, प्रमुख राष्ट्रीय महामार्ग, रेल्वे राज्यातून जातात, ज्यामुळे माल आणि लोकांच्या जलद वाहतुकीस मदत होते. राज्याने जिल्हा ठिकाणांना प्रमुख व्यापारी बंदरे आणि शहरांशी जोडणाऱ्या रस्त्यांच्या जाळ्यातही भर घातली आहे. मुंबई, पुणे आणि नागपूर ही राज्यातील प्रमुख विमानतळे आहेत. मुंबईच्या [[छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळा]]<nowiki/>ची जगातील सर्वात व्यस्त सिंगल रनवे विमानतळ म्हणून नोंद झाली आहे. नवी मुंबई आणि पुणे येथे प्रत्येकी एक असे दोन नवीन विमानतळ बांधण्याचे प्रस्तावित आहे. '''*रस्ते वाहतूक''' [[चित्र:Nashik_Mumbai_NH3.jpg|उजवे|इवलेसे| NH3, मुंबई आणि नाशिकला जोडणारा महामार्ग]] राज्यात भारतातील सर्वात मोठे रस्ते जाळे असलेली, बहु-मोडल वाहतूक व्यवस्था आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug|title=Multimodal transportation system in state|publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903151114/https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug|archive-date=3 September 2014|access-date=29 August 2014}}</ref> २०११ मध्ये, महाराष्ट्रातील पृष्ठभागाच्या रस्त्याची एकूण लांबी २,६७,४५२ होती&nbsp;किमी;<ref name="Highwaylength">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php|title=Public Private Partnerships in India|website=pppinindia.com/|publisher=[[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830113346/http://www.pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php|archive-date=30 August 2014|access-date=29 August 2014}}</ref> राष्ट्रीय महामार्गांमध्ये ४,१७६ होते&nbsp;किमी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15|title=List of State-wise National Highways in India|website=knowindia.gov.in/|publisher=[[भारत सरकार]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905021156/http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15|archive-date=5 September 2014|access-date=29 August 2014}}</ref> आणि राज्य महामार्ग ३,७००&nbsp;किमी <ref name="Highwaylength" /> इतर जिल्हा रस्ते आणि गावातील रस्ते गावांना त्यांच्या सामाजिक गरजा पूर्ण करण्यासाठी तसेच खेड्यापासून जवळच्या बाजारपेठांमध्ये कृषी उत्पादनांची वाहतूक करण्यासाठी सुलभता प्रदान करतात. प्रमुख जिल्हा रस्ते मुख्य रस्ते आणि ग्रामीण रस्ते यांना जोडण्याचे दुय्यम कार्य प्रदान करतात. महाराष्ट्रातील जवळपास ९८% गावे महामार्ग आणि आधुनिक रस्त्यांनी जोडलेली आहेत. राज्य महामार्गावरील सरासरी वेग ५०-६० च्या दरम्यान असतो&nbsp;किमी/ता (३१–३७&nbsp;mi/h) वाहनांच्या मोठ्या उपस्थितीमुळे; खेडे आणि शहरांमध्ये, वेग २५-३० इतका कमी आहे&nbsp;किमी/ता (१५-१८&nbsp;mi/h).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/money/report/speed/20070329.htm|title=Village speed limit in maharashtra|website=रिडिफ.कॉम/|publisher=Rediff News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903114901/http://www.रीडिफ.कॉम/money/report/speed/20070329.htm|archive-date=3 September 2014|access-date=29 August 2014}}</ref> राष्ट्रीय महामार्गांना केंद्र सरकारकडून निधी मिळतो, मात्र, राज्य महामार्ग आणि स्थानिक रस्ते राज्य सरकारवर अवलंबून असतात. निधीच्या कमतरतेमुळे महाराष्ट्र सरकारला राज्य महामार्गांसाठी निधी देण्यासाठी खाजगी क्षेत्रावर अवलंबून राहावे लागले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://www.iptu.co.uk/content/trade_cluster_info/india/indian-transport-profile.pdf|title=Profile of the Indian transport sector. Operations Evaluation Department|last=Singru|first=N|date=2007|publisher=World Bank|location=Manilla|page=9|access-date=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20111221122952/http://iptu.co.uk/content/trade_cluster_info/india/indian-transport-profile.pdf|archive-date=21 December 2011}}</ref> [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ]] (MSRTC) सार्वजनिक क्षेत्रात किफायतशीर आणि विश्वासार्ह प्रवासी रस्ते वाहतूक सेवा प्रदान करते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html|title=The Maharashtra State Road Transport Corporation|website=msrtc.gov.in/|publisher=[[Government of Maharashtra]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903042657/http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html|archive-date=3 September 2014|access-date=29 August 2014}}</ref> या बसेस, ज्यांना ST (राज्य परिवहन) म्हणले जाते, बहुतेक लोकसंख्येच्या वाहतुकीचे प्राधान्य साधन आहे. भाड्याने घेतलेल्या वाहतुकीच्या प्रकारांमध्ये मीटरच्या टॅक्सी आणि [[रिक्षा|ऑटो रिक्षा]] यांचा समावेश होतो, जे सहसा शहरांमध्ये विशिष्ट मार्गांनी चालतात. '''*रेल्वे''' [[चित्र:RoRo.jpg|उजवे|इवलेसे| [[सावंतवाडी रेल्वे स्थानक|सावंतवाडी रोड रेल्वे स्थानकावर]] एक [[रो-रो वाहतूक|RORO]] गाडी]] भारत सरकारच्या मालकीची [[भारतीय रेल्वे]] महाराष्ट्रात तसेच उर्वरित देशात रेल्वे नेटवर्क चालवते. ५,९८३ च्या रेल्वे नेटवर्कसह राज्य देशाच्या इतर भागांशी चांगले जोडलेले आहे&nbsp;चार रेल्वे दरम्यान किमी.<ref name="western">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283|title=Western Railway in its present form|website=Indian Railways|publisher=[[Western Railway zone|Western Railway]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140213185804/http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283|archive-date=13 February 2014|access-date=13 February 2014}}</ref><ref name="central">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287|title=Central Railway's Head Quarter|publisher=[[Central Railway (India)|Central Railway]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222234920/http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287|archive-date=22 February 2014|access-date=13 February 2014}}</ref> * [[भारतीय रेल्वे|भारतीय रेल्वेचे]] [[मध्य रेल्वे क्षेत्र|मध्य रेल्वे]] आणि [[पश्चिम रेल्वे क्षेत्र|पश्चिम रेल्वे]] झोन ज्यांचे मुख्यालय मुंबई येथे आहे, अनुक्रमे [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस|छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] आणि [[चर्चगेट]] येथे, * [[नागपूर रेल्वे स्थानक|नागपूर जंक्शनमध्ये]] मध्य रेल्वेचा अनुक्रमे नागपूर (मध्य) आणि नागपूर (दक्षिण पूर्व मध्य) आणि [[दक्षिण पूर्व मध्य रेल्वे क्षेत्र|दक्षिण पूर्व मध्य रेल्वेचा विभाग]] [[मध्य रेल्वे क्षेत्र|आहे]] . * [[दक्षिण मध्य रेल्वे क्षेत्र|दक्षिण मध्य रेल्वेचा]] [[नांदेड]] विभाग जो महाराष्ट्राच्या [[मराठवाडा]] विभागाची पूर्तता करतो आणि * [[कोकण रेल्वे]], [[सी.बी.डी. बेलापूर|सीबीडी बेलापूर]], [[नवी मुंबई]] येथे स्थित भारतीय रेल्वेची एक उपकंपनी आहे जी महाराष्ट्राच्या [[कोकण]] किनारपट्टी भागात सेवा देते आणि भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीपर्यंत चालू ठेवते. मालवाहतूक आणि लोक वाहून नेण्यासाठी रेल्वे नेटवर्कचा वापर केला जातो परंतु मालवाहतूकीची मोठी टक्केवारी रेल्वेपेक्षा ट्रकद्वारे वाहून नेली जाते. '''* प्रवासी रेल्वे''' [[चित्र:Nagpur_-_Bhusawal_SF_Express.jpg|उजवे|इवलेसे| नागपूर - भुसावळ एसएफ एक्सप्रेस]] भारतातील प्रमुख शहरांना महाराष्ट्रातील शहरांशी जोडणाऱ्या अनेक रेल्वे सेवा आहेत, उदाहरणार्थ, [[मुंबई राजधानी एक्सप्रेस]], सर्वात वेगवान [[राजधानी एक्सप्रेस|राजधानी]] ट्रेन, भारताची राजधानी नवी दिल्ली ते मुंबईला जोडते.<ref name="rajdhani">{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM|title=Mumbai-New Delhi Rajdhani Express|date=20 May 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=1 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150303054341/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM|archive-date=3 March 2015|url-status=live}}</ref> महाराष्ट्रातील शहरांना जोडणाऱ्या अनेक सेवा देखील आहेत जसे की [[दख्खनची राणी|डेक्कन क्वीन]] मुंबई आणि पुण्याला जोडणारी. दक्षिण-पश्चिम महाराष्ट्रातील [[कोल्हापूर]] शहराला ईशान्य महाराष्ट्रातील [[गोंदिया|गोंदियाशी]] जोडणारी [[महाराष्ट्र एक्सप्रेस]] सेवा एका राज्यात सर्वात लांब अंतर कापण्याचा सध्याचा विक्रम आहे, कारण तिचा संपूर्ण धावा १,३४६ आहे.&nbsp;किमी (८३६&nbsp;mi) संपूर्णपणे महाराष्ट्रात आहे. ठाणे आणि सीएसटी ही भारतातील सर्वात व्यस्त रेल्वे स्थानके आहेत,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms|title=Thane is busiest railway station in Mumbai|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161031152836/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms|archive-date=31 October 2016|access-date=13 September 2016}}</ref> नंतरचे मुंबई उपनगरीय रेल्वेच्या लांब पल्ल्याच्या गाड्या आणि प्रवासी गाड्यांसाठी टर्मिनल म्हणून काम करतात. महाराष्ट्रातही [[मुंबई उपनगरी रेल्वे|मुंबई]] आणि [[पुणे उपनगरी रेल्वे|पुण्यात]] उपनगरीय रेल्वे नेटवर्क आहेत जे लांब पल्ल्याच्या प्रवासी आणि मालवाहू गाड्या वापरतात तेच ट्रॅक वापरून दररोज सुमारे 6.4 दशलक्ष प्रवासी वाहतूक करतात.<ref name="IBE2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ibef.org/download/Maharasthra_271211.pdf|title=Maharashtra – Physical Infrastructure, Railways|date=November 2011|publisher=IBEF|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120517141307/http://www.ibef.org/download/Maharasthra_271211.pdf|archive-date=17 May 2012|access-date=31 March 2012}}</ref> '''*समुद्री बंदरे''' मुंबई पोर्ट आणि [[जवाहरलाल नेहरू बंदर|जेएनपी]] (ज्याला न्हावा शेवा असेही म्हणतात), ही दोन प्रमुख समुद्री बंदरे भारत सरकारच्या नियंत्रणाखाली आणि देखरेखीखाली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm|title=List of ports in Maharashtra|website=Regional Port Offices|publisher=Maharashtra Maritime Board|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203004608/http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm|archive-date=3 February 2014|access-date=1 February 2014}}</ref> भारताच्या १२ सार्वजनिक बंदरांवर हाताळल्या जाणाऱ्या एकूण कंटेनरच्या प्रमाणापैकी अर्ध्याहून अधिक आणि देशाच्या एकूण कंटेनरीकृत महासागर व्यापाराच्या जवळपास ४० टक्के वाटा जेएनपीचा आहे.<ref name="JOC">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.joc.com/port-news/asian-ports/port-nhava-sheva/india's-major-ports-see-67-percent-growth-container-volumes_20150407.html|title=India's major ports see 6.7 percent growth in container volumes|date=7 April 2015|publisher=JOC.com.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507235822/http://www.joc.com/port-news/asian-ports/port-nhava-sheva/india%E2%80%99s-major-ports-see-67-percent-growth-container-volumes_20150407.html|archive-date=7 May 2015|access-date=27 June 2015}}</ref> महाराष्ट्रात जवळपास ४८ छोटी बंदरे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html|title=Sea ports of Maharashtra|publisher=Geo cities organisation|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222132738/http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html|archive-date=22 February 2014|access-date=13 February 2014}}</ref> यापैकी बहुतेक प्रवासी वाहतूक हाताळतात आणि त्यांची क्षमता मर्यादित असते. महाराष्ट्रातील कोणत्याही प्रमुख नद्यांना जलवाहतूक नाही आणि त्यामुळे नदी वाहतूक राज्यात अस्तित्वात नाही. '''*विमान वाहतूक''' महाराष्ट्रातील जवळपास सर्व प्रमुख शहरांमध्ये विमानतळ आहेत. [[छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|CSIA]] (पूर्वीचे बॉम्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ) आणि [[जुहू विमानतळ]] हे मुंबईतील दोन विमानतळ आहेत. इतर दोन आंतरराष्ट्रीय विमानतळे [[पुणे विमानतळ|पुणे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] आणि [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] (नागपूर) आहेत. तर [[औरंगाबाद विमानतळ]] हे [[भारतीय विमानतळ प्राधिकरण|भारतीय विमानतळ प्राधिकरणाद्वारे]] चालवले जाणारे देशांतर्गत विमानतळ आहे. उड्डाणे खाजगी आणि सरकारी दोन्ही विमान कंपन्या चालवतात. [[ओझर वायुसेना तळ|नाशिक विमानतळ]] हे देखील एक प्रमुख विमानतळ आहे. राज्यातील बहुतेक विमानतळ भारतीय [[भारतीय विमानतळ प्राधिकरण|विमानतळ प्राधिकरण]] (AAI) द्वारे चालवले जातात तर रिलायन्स एअरपोर्ट डेव्हलपर्स (RADPL), सध्या ९५ वर्षांच्या भाडेतत्त्वावर [[लातूर विमानतळ|लातूर]], [[श्री गुरू गोविंद सिंग जी विमानतळ|नांदेड]], बारामती, उस्मानाबाद आणि यवतमाळ येथे पाच बिगर मेट्रो विमानतळ चालवतात.<ref name="TOI">{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM|title=Reliance Airport gets five projects on lease|date=6 August 2009|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=19 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150130212553/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM|archive-date=30 January 2015|url-status=live}}</ref> महाराष्ट्र विमानतळ विकास कंपनी (MADC)ची स्थापना २००२ मध्ये AAI किंवा [[महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ]] (MIDC) अंतर्गत नसलेल्या राज्यातील विमानतळांचा विकास करण्यासाठी करण्यात आली. [[मिहान|नागपूर (मिहान) येथील मल्टी-मॉडल इंटरनॅशनल कार्गो हब आणि विमानतळाच्या]] नियोजन आणि अंमलबजावणीमध्ये MADC प्रमुख भूमिका बजावत आहे.<ref name="MADC">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.madcindia.org/projects.html|title=MIDC projects|publisher=[[Maharashtra Airport Development Company]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226054653/http://www.madcindia.org/projects.html|archive-date=26 February 2012|access-date=31 March 2012}}</ref> अतिरिक्त छोट्या विमानतळांमध्ये [[अकोला विमानतळ|अकोला]], अमरावती, चंद्रपूर, धुळे, [[गोंदिया विमानतळ|गोंदिया]], जळगाव, कराड, [[कोल्हापूर विमानतळ|कोल्हापूर]], [[गांधीनगर विमानतळ|नाशिक रोड]], [[रत्‍नागिरी विमानतळ|रत्‍नागिरी]] आणि [[सोलापूर विमानतळ|सोलापूर]] यांचा समावेश आहे .<ref name="smaller">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm|title=Statewise airfield list|website=cad.gujarat.gov.in/|publisher=Director Civil Aviation, Government of Gujarat|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208124543/http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm|archive-date=8 February 2013|access-date=5 August 2014}}</ref> === पर्यटन === पर्यटन हा महाराष्ट्रातील औरंगाबाद, मुंबई आणि पुण्याच्या आसपासचा प्रमुख उद्योग आहे. प्रेक्षणीय स्थळांमध्ये [[अजिंठा]], [[वेरूळची लेणी|एलोरा]], [[घारापुरी लेणी|एलिफंटा]] आणि कार्ले -भाजे येथील प्राचीन लेणी आणि स्मारके, [[रायगड (किल्ला)|रायगड]], [[सिंहगड]], [[राजगड]], [[शिवनेरी]], पन्हाळा, ब्रिटिशकालीन हिल स्टेशन्स जसे की [[लोणावळा]], महाबळवार, मराठा साम्राज्य काळातील असंख्य पर्वतीय किल्ले यांचा समावेश [[महाबळेश्वर|आहे]] आणि [[माथेरान]], मेळघाट, नागझिरा आणि [[ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प|ताडोबा]] सारखे व्याघ्र प्रकल्प आणि नवेगाव बंध सारखी राष्ट्रीय उद्याने. धार्मिक पर्यटनामध्ये शिर्डी (साईबाबा मंदिर), नाशिक (हिंदू पवित्र स्थान), नांदेड (गुरुद्वारा), नागपूर (दीक्षाभूमी), [[सिद्धिविनायक मंदिर, मुंबई|सिद्धिविनायक मंदिर]] आणि मुंबईतील हाजी अली दर्गा आणि पंढरपूर (विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर) तसेच पाच ठिकाणांचा समावेश होतो. अकरापैकी [[ज्योतिर्लिंग|ज्योतिर्लिंगे]] आणि कोल्हापूर (महालक्ष्मी मंदिर) सारखी [[शक्तिपीठे|शक्तीपीठे]]. असंख्य समुद्रकिनारे, साहसी पर्यटन स्थळे, मनोरंजन उद्याने आणि वॉटर पार्क देखील राज्यातील पर्यटनात भर घालतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.maharashtratourism.gov.in/?MenuID=1124|title=Maharashtra Tourism Development Corporation|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816110004/https://www.maharashtratourism.gov.in/?MenuID=1124|archive-date=16 August 2017|access-date=16 August 2017}}</ref> == राज्य सरकारचा महसूल आणि खर्च == [[भारताचे संविधान|भारतीय राज्यघटनेचे]] कलम २४६ <ref name="coi" />, [[भारतीय संसद|भारताची संसद]] आणि [[विधानसभा|राज्य विधानमंडळ]] यांच्यात कर आकारणीसह विधायी अधिकारांचे वितरण करते. केंद्र सरकार आणि राज्यांना एकाचवेळी कर आकारणीचे अधिकार देण्याची राज्यघटनेत तरतूद नाही.<ref name="Distribution of">{{Citation|title=Distribution of Powers between Centre, States and Local Governments}}</ref> खालील तक्त्यामध्ये केंद्र सरकारकडून आकारले जाणारे तेरा कर आणि महाराष्ट्रासह राज्यांचे एकोणीस कर आहेत.<ref name="Distribution of" /> === भारताचे केंद्र सरकार === {| class="wikitable" !SL. नाही. ! केंद्रीय यादीनुसार कर |- | ८२ | '''आयकर :''' कृषी उत्पन्नाव्यतिरिक्त इतर उत्पन्नावरील कर. |- | ८३ | '''कस्टम ड्युटी''' : [[निर्यात]] शुल्कासह सीमाशुल्काची कर्तव्ये |- | ८४ | '''उत्पादन शुल्क''' : भारतात उत्पादित किंवा उत्पादित केलेल्या खालील वस्तूंवर [[अबकारी कर|अबकारी]] शुल्क (a) [[खनिज तेल|पेट्रोलियम क्रूड]] (b) [[डीझेल|हाय स्पीड डिझेल]] (c) मोटर स्पिरिट (सामान्यतः पेट्रोल म्हणून ओळखले जाते) (d) [[नैसर्गिक वायू]] (e) [[जेट इंधन|विमानचालन टर्बाइन इंधन]] आणि (f) [[तंबाखू]] आणि तंबाखू उत्पादने |- | ८५ | [[व्यवसाय कर|महानगरपालिका कर]] |- | ८६ | मालमत्तेच्या भांडवली मूल्यावरील कर, शेतजमीन वगळून, व्यक्ती आणि कंपन्या, कंपन्यांच्या भांडवलावरील कर |- | ८७ | शेतजमिनीव्यतिरिक्त इतर मालमत्तेच्या संदर्भात इस्टेट ड्युटी |- | ८८ | शेतजमिनीव्यतिरिक्त इतर मालमत्तेच्या उत्तराधिकाराच्या संदर्भात कर्तव्ये |- | ८९ | माल किंवा प्रवाशांवर टर्मिनल कर, रेल्वे, समुद्र किंवा हवाई मार्गे; रेल्वे भाडे आणि मालवाहतुकीवर कर. |- | 90 | स्टॉक एक्सचेंज आणि फ्युचर्स मार्केटमधील व्यवहारांवरील मुद्रांक शुल्काव्यतिरिक्त इतर कर |- | 92A | आंतरराज्यीय व्यापार किंवा वाणिज्य दरम्यान अशी विक्री किंवा खरेदी जेथे होते तेथे वर्तमानपत्रांव्यतिरिक्त इतर वस्तूंच्या विक्री किंवा खरेदीवरील कर |- | 92B | आंतरराज्यीय व्यापार किंवा वाणिज्य दरम्यान मालाच्या खेपेवर कर |- | ९७ | भारतीय राज्यघटनेच्या सातव्या अनुसूचीच्या तीनपैकी कोणत्याही सूचीमध्ये सर्व अवशिष्ट प्रकारचे कर सूचीबद्ध नाहीत |} === राज्य सरकारे === {| class="wikitable" !SL. नाही. ! '''राज्य यादीनुसार कर''' |- | ४५ | जमीन महसूल, ज्यामध्ये महसुलाचे मूल्यांकन आणि संकलन, जमिनीच्या नोंदींची देखरेख, महसुलाच्या उद्देशांसाठी सर्वेक्षण आणि अधिकारांच्या नोंदी, आणि महसूलापासून दूर राहणे इ. |- | ४६ | कृषी उत्पन्नावर कर |- | ४७ | शेतजमिनीच्या उत्तराधिकाराच्या संदर्भात कर्तव्ये. |- | ४८ | शेतजमिनीच्या संदर्भात इस्टेट ड्युटी |- | 49 | जमिनी आणि इमारतींवर कर. |- | 50 | खनिज अधिकारांवर कर. |- | ५१ | राज्यांतर्गत उत्पादित किंवा उत्पादित केलेल्या मालासाठी उत्पादन शुल्काची कर्तव्ये (i) मानवी वापरासाठी अल्कोहोलयुक्त मद्य आणि (ii) अफू, भारतीय भांग आणि इतर अंमली पदार्थ आणि अंमली पदार्थ. |- | ५३ | '''वीज शुल्क''' : [[वीज|विजेच्या]] वापरावर किंवा विक्रीवर कर |- | ५४ | पेट्रोलियम क्रूड, हाय स्पीड डिझेल, मोटर स्पिरिट (सामान्यत: पेट्रोल म्हणून ओळखले जाते), नैसर्गिक वायू एव्हिएशन टर्बाइन इंधन आणि मानवी वापरासाठी अल्कोहोल मद्य यांच्या विक्रीवरील कर परंतु आंतरराज्यीय किंवा वाणिज्य किंवा आंतरराष्ट्रीय स्रोतामध्ये विक्रीचा समावेश नाही अशा वस्तूंचा व्यापार किंवा वाणिज्य. |- | ५६ | रस्ते किंवा अंतर्देशीय जलमार्गाने वाहून नेल्या जाणाऱ्या वस्तू आणि प्रवाशांवर कर. |- | ५७ | रस्त्यावर वापरण्यासाठी योग्य असलेल्या वाहनांवर कर . |- | ५८ | प्राणी आणि बोटींवर कर. |- | ५९ | टोल |- | 60 | व्यवसाय, व्यापार, कॉलिंग आणि रोजगार यावर कर . |- | ६१ | कॅपिटेशन कर . |- | ६२ | करमणूक आणि करमणूक यांवरील कर पंचायत किंवा नगरपालिका किंवा प्रादेशिक परिषद किंवा जिल्हा परिषदेद्वारे आकारले जातील आणि गोळा केले जातील. |- | ६३ | [[मुद्रांक|मुद्रांक शुल्क]] |} === वस्तू आणि सेवा कर === हा कर 1 जुलै 2017 पासून भारत [[भारत सरकार|सरकारद्वारे]] भारताच्या संविधानाच्या शंभर आणि पहिल्या दुरुस्तीच्या अंमलबजावणीद्वारे लागू झाला. GST ने [[भारत सरकार|केंद्र]] आणि [[भारताची राज्ये आणि प्रदेश|राज्य]] सरकारांद्वारे आकारले जाणारे विद्यमान अनेक कर बदलले. हा अप्रत्यक्ष कर (किंवा उपभोग कर ) वस्तू आणि सेवांच्या पुरवठ्यावर वापरला जातो. हा सर्वसमावेशक, बहुस्तरीय, गंतव्य-आधारित कर आहे: सर्वसमावेशक कारण त्यात काही राज्य कर वगळता जवळजवळ सर्व अप्रत्यक्ष कर समाविष्ट आहेत. उत्पादन प्रक्रियेच्या प्रत्येक टप्प्यावर जीएसटी लागू केला जातो, परंतु अंतिम ग्राहकाव्यतिरिक्त उत्पादनाच्या विविध टप्प्यांमध्ये सर्व पक्षांना परतावा दिला जातो आणि गंतव्य-आधारित कर म्हणून तो गोळा केला जातो. वापराच्या बिंदूपासून आणि मागील करांप्रमाणे मूळ बिंदू नाही. == कामगार शक्ती == २०१५ पर्यंत, राज्यातील ५२.७% कामगार कृषी क्षेत्रात होते. यापैकी २५.४% शेतकरी (जमीन मालक) होते, तर २७.३% शेतमजूर होते.<ref>Shroff, S., 2015. 1 lakh farmers quit agriculture in 5 years in Maharashtra.</ref> राज्यात लक्षणीय आंतरराज्य आणि आंतरराज्यीय स्थलांतरित कामगार लोकसंख्या आहे. राज्यातील कामगार प्रामुख्याने [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], [[कर्नाटक]] आणि [[राजस्थान]] या राज्यांतून येतात . स्थलांतरित कामगारांना प्रामुख्याने राज्याच्या अधिक विकसित प्रदेशात जसे की पश्चिम महाराष्ट्रातील मुंबई, पुणे आणि नाशिक महानगरे तसेच काही प्रमाणात औरंगाबाद आणि नागपूर विभागांमध्ये रोजगार मिळतो. आंतरराज्य स्थलांतरितांना देखील वर नमूद केलेल्या प्रदेशांमध्ये संधी मिळतात.<ref>Kisan Algur Regional Composition of Migrant and Non -Migrant Workers in Maharashtra, India International Journal of Interdisciplinary and Multidisciplinary Studies (IJIMS), 2017, Vol 4, No.2,152-156. </ref> === उत्पन्न आणि गरिबी === === संघटित कामगार === == प्रदेशांची अर्थव्यवस्था == [[चित्र:Maharashtra_Divisions_Eng.svg|उजवे|इवलेसे| महाराष्ट्रातील विभाग]] प्रशासकीय कारणांसाठी महाराष्ट्र सहा विभागांमध्ये विभागला गेला आहे. अमरावती, नागपूर, औरंगाबाद, कोकण, नाशिक आणि पुणे. हे विभाग विदर्भ (अमरावती आणि नागपूर विभाग), मराठवाडा (औरंगाबाद), पश्चिम महाराष्ट्र (पुणे आणि नाशिक विभाग), कोकण (मुंबई महानगर प्रदेश वगळून), आणि मुंबई महानगर प्रदेशाशी एकरूप होतात. मुंबई महानगर प्रदेश आणि पश्चिम महाराष्ट्र हे आर्थिकदृष्ट्या सर्वात विकसित प्रदेश आहेत आणि राज्यांच्या जीडीपीचे सर्वात मोठे प्रमाण आहेत. मराठवाडा हा सर्वात कमी विकसित प्रदेश आहे कारण तो पूर्वी हैदराबाद संस्थानाचा होता. === मुंबई महानगर क्षेत्र === [[चित्र:Mumbai Metropolitan Region.jpg|उजवे|इवलेसे| मुंबई महानगर प्रदेशाचा नकाशा]] मुंबई हे भारतातील सर्वात मोठे शहर (लोकसंख्येनुसार) आहे आणि भारताची आर्थिक आणि व्यावसायिक राजधानी आहे कारण ते एकूण GDPच्या 6.16% उत्पन्न करते.<ref name="mmrda muip gdp">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm|title=Mumbai Urban Infrastructure Project|publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] (MMRDA)|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm|archive-date=26 February 2009|access-date=18 July 2008}}</ref><ref name="Mumbai global">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/money/2007/apr/27mumbai.htm|title=Mumbai a global financial centre? Of course!|last=Thomas|first=T.|date=27 April 2007|publisher=Rediff|location=New Delhi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.रीडिफ.कॉम/money/2007/apr/27mumbai.htm|archive-date=18 November 2008|access-date=31 May 2009}}</ref><ref name="The Financial Express">{{स्रोत बातमी|url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636|title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest|date=29 January 2008|publisher=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|access-date=5 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20141105082319/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636|archive-date=5 November 2014|url-status=live}}</ref> हे भारताचे आर्थिक केंद्र म्हणून काम करते, 10% कारखाना रोजगार, 25% औद्योगिक उत्पादन, 33% [[आयकर]] संकलन, 60% सीमाशुल्क संकलन, 20% केंद्रीय [[अबकारी कर]] संकलन, 40% भारताच्या परकीय व्यापारात योगदान देते. आणि {{INRConvert|4000|c}} [[व्यवसाय कर|कॉर्पोरेट करांमध्ये]] .<ref name="Swaminathan 2006">{{Harvard citation no brackets|Swaminathan|Goyal|2006}}</ref> उर्वरित भारताबरोबरच, 1991च्या उदारीकरणानंतर मुंबईने आर्थिक भरभराट, नव्वदच्या दशकाच्या मध्यात आर्थिक तेजी आणि 2000च्या दशकात आयटी, निर्यात, सेवा आणि आउटसोर्सिंग बूम पाहिली आहे.<ref>{{Harvard citation no brackets|Kelsey|2008}}</ref> 1990च्या दशकात मुंबई हे भारताच्या आर्थिक क्रियाकलापांचे केंद्र म्हणून ठळकपणे ओळखले जात असले तरी, [[मुंबई महानगर क्षेत्र|मुंबई महानगर प्रदेश]] सध्या भारताच्या GDP मध्ये योगदान कमी करत आहे.<ref name="ecoprofile">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf|title=City Development Plan (Economic Profile)|last=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf|archive-date=25 November 2013|access-date=25 August 2013|quote=Mumbai, at present, is in reverse gear, as regards the economic growth and quality of life.}}</ref> 2015 पर्यंत, मुंबईचे मेट्रो क्षेत्र GDP (PPP) अंदाजे $368 अब्ज होते. भारतातील अनेक समूह (लार्सन अँड टुब्रो, स्टेट बँक ऑफ इंडिया (एसबीआय), लाइफ इन्शुरन्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (एलआयसी), टाटा ग्रुप, गोदरेज आणि रिलायन्ससह, आणि फॉर्च्यून ग्लोबल 500 कंपन्यांपैकी पाच मुंबईत आहेत. भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI), बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज (BSE), नॅशनल स्टॉक एक्स्चेंज ऑफ इंडिया (NSE) आणि सिक्युरिटीज अँड एक्सचेंज बोर्ड ऑफ इंडिया (SEBI) सारख्या वित्तीय क्षेत्रातील नियामकांच्या उपस्थितीमुळे हे सुलभ होते. १९७० च्या दशकापर्यंत, मुंबईची समृद्धी मोठ्या प्रमाणात कापड गिरण्या आणि बंदरांवर होती, परंतु तेव्हापासून स्थानिक अर्थव्यवस्थेने वित्त, [[अभियांत्रिकी]], डायमंड-पॉलिशिंग, आरोग्य सेवा आणि माहिती तंत्रज्ञानाचा समावेश करण्यासाठी वैविध्यपूर्ण केले आहे.<ref name="Swaminathan 2006"/> शहराच्या अर्थव्यवस्थेत योगदान देणारी प्रमुख क्षेत्रे आहेत: वित्त, रत्ने आणि दागिने, लेदर प्रक्रिया, IT आणि [[आउटसोर्सिंग|ITES]], कापड आणि मनोरंजन. [[नरीमन पॉइंट|नरिमन पॉइंट]] आणि [[वांद्रे कुर्ला संकुल|वांद्रे कुर्ला कॉम्प्लेक्स]] (BKC) ही मुंबईची प्रमुख आर्थिक केंद्रे आहेत.<ref name="ecoprofile"/> [[बंगळूर|बंगळुरू]], [[हैद्राबाद|हैदराबाद]] आणि [[पुणे]] यांच्यातील स्पर्धा असूनही, मुंबईने माहिती तंत्रज्ञान उद्योगात स्वतःचे स्थान निर्माण केले आहे. सांताक्रूझ इलेक्ट्रॉनिक एक्सपोर्ट प्रोसेसिंग झोन (SEEPZ) आणि इंटरनॅशनल इन्फोटेक पार्क ( [[नवी मुंबई]] ) IT कंपन्यांना उत्कृष्ट सुविधा देतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://drnarendrajadhav.info/drnjadhav_web_files/Published%20papers/Role%20of%20Mumbai%20City%20in%20Indian%20Economy.pdf|title=Role of Mumbai in Indian Economy|last=Jadhav|first=Narendra|authorlink=Narendra Jadhav|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120522221937/http://drnarendrajadhav.info/drnjadhav_web_files/Published%20papers/Role%20of%20Mumbai%20City%20in%20Indian%20Economy.pdf|archive-date=22 May 2012|access-date=25 August 2013}}</ref> शहराच्या कर्मचाऱ्यांमध्ये राज्य आणि केंद्र सरकारच्या कर्मचाऱ्यांची संख्या मोठी आहे. मुंबईत अकुशल आणि अर्ध-कुशल स्वयंरोजगार असलेली लोकसंख्याही मोठी आहे, जी प्रामुख्याने फेरीवाले, टॅक्सी चालक, यांत्रिकी आणि इतर अशा ब्लू कॉलर व्यवसाय म्हणून आपली उपजीविका करतात. मुंबई बंदर हे भारतातील सर्वात जुने आणि महत्त्वपूर्ण बंदरांपैकी एक असल्याने बंदर आणि शिपिंग उद्योग सुस्थापित आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm|title=Indian Ports Association, Operational Details|publisher=Indian Ports Association|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm|archive-date=10 April 2009|access-date=16 April 2009}}</ref> [[धारावी]], मध्य मुंबईत, शहराच्या इतर भागांतून पुनर्वापर करता येण्याजोग्या कचऱ्यावर प्रक्रिया करणारा एक मोठा पुनर्वापर उद्योग आहे; जिल्ह्यात अंदाजे 15,000 एकल खोलीचे कारखाने आहेत.<ref name="gua">{{स्रोत बातमी|last=McDougall|first=Dan|url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling|title=Waste not, want not in the £700m slum|date=4 March 2007|work=The Guardian|location=UK|access-date=29 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling|archive-date=31 August 2013|url-status=live}}</ref> 28 <ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-sixth-among-top-10-global-cities-on-billionaire-count/articleshow/19978005.cms?referral=PM|title=Mumbai sixth among top 10 global cities on billionaire count|date=10 May 2013|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=8 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042725/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-sixth-among-top-10-global-cities-on-billionaire-count/articleshow/19978005.cms?referral=PM|archive-date=4 August 2014|url-status=live}}</ref> आणि 46,000 लक्षाधीशांसह अब्जाधीशांच्या संख्येत मुंबई सहाव्या क्रमांकावर आहे, एकूण संपत्ती सुमारे $820 अब्ज आहे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/|title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820 billion, Delhi comes second: Report|date=26 February 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/|archive-date=27 February 2017|access-date=27 February 2018}}</ref> वर्ल्डवाइड सेंटर्स ऑफ कॉमर्स इंडेक्स 2008 मध्ये 48व्या,<ref name="autogenerated1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf|title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008|publisher=[[MasterCard]]|page=21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf|archive-date=4 May 2012|access-date=28 April 2009}}</ref> यादीत सातव्या क्रमांकावर आहे. ''फोर्ब्स'' मासिक (एप्रिल 2008),<ref>{{स्रोत बातमी|last=Vorasarun|first=Chaniga|url=https://www.forbes.com/2008/04/30/billionaires-london-moscow-biz-billies-cz_cv_0430billiecities_slide_5.html?thisSpeed=15000|title=In Pictures: The Top 10 Cities For Billionaires|work=Forbes|access-date=28 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090422212819/http://www.forbes.com/2008/04/30/billionaires-london-moscow-biz-billies-cz_cv_0430billiecities_slide_5.html?thisSpeed=15000|archive-date=22 April 2009|url-status=live}}</ref> आणि त्या अब्जाधीशांच्या सरासरी संपत्तीच्या बाबतीत पहिले "अब्जाधिशांसाठी टॉप टेन शहरे" <ref>{{स्रोत बातमी|last=Vorasarun|first=Chaniga|url=https://www.forbes.com/2008/04/30/billionaires-london-moscow-biz-billies-cz_cv_0430billiecities.html|title=Cities of the Billionaires|date=30 April 2008|work=Forbes|access-date=28 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417171221/http://www.forbes.com/2008/04/30/billionaires-london-moscow-biz-billies-cz_cv_0430billiecities.html|archive-date=17 April 2009|url-status=live}}</ref> {{As of|2008}} , ग्लोबलायझेशन अँड वर्ल्ड सिटीज स्टडी ग्रुप (GaWC) ने मुंबईला "आल्फा वर्ल्ड सिटी" म्हणून स्थान दिले आहे, जे जागतिक शहरांच्या श्रेणींमध्ये तिसरे आहे.<ref name="lboro2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|title=The World According to GaWC 2008|website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC)|publisher=[[Loughborough University]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090301154717/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|archive-date=1 March 2009|access-date=7 May 2009}}</ref> मुंबई हे जगातील तिसरे सर्वात महागडे ऑफिस मार्केट आहे, आणि 2009 मध्ये व्यवसाय स्टार्टअपसाठी देशातील सर्वात वेगवान शहरांमध्ये स्थान मिळवले होते.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india|title=Doing Business in India 2009|publisher=[[World Bank]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India|archive-date=18 October 2010|access-date=8 June 2010}}</ref> === पुणे विभाग === ==== पुणे महानगर प्रदेश ==== भारतातील सर्वात मोठ्या शहरांपैकी एक आणि अनेक महाविद्यालये आणि विद्यापीठे असलेले शिक्षणाचे प्रमुख केंद्र म्हणून, पुणे हे [[माहिती तंत्रज्ञान|आयटी]] आणि उत्पादनासाठी एक प्रमुख स्थान म्हणून उदयास आले आहे. पुण्याची आठव्या क्रमांकाची महानगरीय अर्थव्यवस्था आहे <ref>{{Citation|title=Top universities of Largest metropolitan economy -Pune, January −31, 2015}}</ref> आणि देशातील सहाव्या क्रमांकाचे दरडोई उत्पन्न.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mapsofindia.com/top-ten-cities-of-india/top-ten-wealthiest-towns-india.html|title=Top Ten Wealthiest Towns of India|publisher=Maps of India|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309081911/http://www.mapsofindia.com/top-ten-cities-of-india/top-ten-wealthiest-towns-india.html|archive-date=9 March 2012|access-date=1 March 2012}}</ref> [[बजाज ऑटो]], [[टाटा मोटर्स]], [[महिन्द्रा अँड महिन्द्रा|महिंद्रा अँड महिंद्रा]], मर्सिडीज बेंझ, फोर्स मोटर्स (फिरोदिया-ग्रुप), कायनेटिक मोटर्स, [[जनरल मोटर्स]], [[लँड रोव्हर]], [[जॅग्वार कार्स|जग्वार]], रेनॉल्ट, फोक्सवॅगन आणि फियाट या ऑटोमोटिव्ह कंपन्यांनी पुण्याजवळ ग्रीनफिल्ड सुविधा उभारल्या आहेत, भारताचे "मोटर सिटी" म्हणून पुण्याचा उल्लेख करण्यासाठी ''इंडिपेंडंटचे'' नेतृत्व.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/the-boom-is-over-in-detroit-but-now-india-has-its-own-motor-city-812050.html|title=The boom is over in Detroit. But now India has its own motor city|date=20 April 2008|work=The Independent|location=London|access-date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421010509/http://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/the-boom-is-over-in-detroit-but-now-india-has-its-own-motor-city-812050.html|archive-date=21 April 2008|url-status=live}}</ref> [[किर्लोस्कर उद्योग समूह|किर्लोस्कर समूहाने]] 1945 मध्ये पुण्यातील किरकी येथे किर्लोस्कर ऑइल इंजिन्स लिमिटेडची स्थापना करून पुण्यात उद्योग आणला. या ग्रुपची स्थापना मुळात [[किर्लोस्करवाडी]] येथे झाली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.expressindia.com/latest-news/kk-swamy-appointed-md-and-vice-president-of-volkswagen-india/315964/|title=K. K. Swamy appointed MD of Volkswagen India|website=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=14 December 2009}}</ref> किर्लोस्कर ब्रदर्स लिमिटेड (भारतातील पंपांचे सर्वात मोठे उत्पादक आणि निर्यातदार आणि आशियातील सर्वात मोठे इन्फ्रास्ट्रक्चर पंपिंग प्रकल्प कंत्राटदार <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.moneycontrol.com/news/business/kirloskar-brothers-restructure-group-dilute-cross-holdings_428696.html|title=Kirloskar Brothers restructure group|publisher=CNBC-TV18|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091206043708/http://www.moneycontrol.com/news/business/kirloskar-brothers-restructure-group-dilute-cross-holdings_428696.html|archive-date=6 December 2009|access-date=14 December 2009}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indianpumpsandvalves.com/pumps|title=Pump Industry in India – Overview, Market, Manufacturers, Opportunities|website=Indian Pumps And Valves|language=en-US|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613183819/https://www.indianpumpsandvalves.com/pumps|archive-date=13 June 2018|access-date=2017-11-14}}</ref> ), किर्लोस्कर ऑइल इंजिन्स (भारतातील सर्वात मोठी [[डीझेल इंजिन|डिझेल इंजिन]] कंपनी <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-14612146_ITM|title=Kirloskar Oil Engines|date=31 August 2004|publisher=India Business Insight|access-date=14 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909200603/http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-14612146_ITM|archive-date=9 September 2011|url-status=live}}</ref> ), किर्लोस्कर न्यूमॅटिक्स कंपनी लि., आणि इतर [[किर्लोस्कर उद्योग समूह|किर्लोस्कर]] कंपन्या पुण्यात आहेत. हिंजवडी आयटी पार्क (अधिकृतपणे राजीव गांधी आयटी पार्क म्हणतात) हा [[महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ|MIDC]] ने पुण्यातील आयटी क्षेत्रासाठी सुरू केलेला प्रकल्प आहे. पूर्ण झाल्यावर, हिंजवडी आयटी पार्क सुमारे {{Convert|2800|acre|km2}} . प्रकल्पातील अंदाजे गुंतवणूक {{INRConvert|600|b}} .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://megapolis.co.in/hinjewadi-it-park.html|title=Hinjawadi IT park|website=The MegaPolis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090318015457/http://www.megapolis.co.in/hinjewadi-it-park.html|archive-date=18 March 2009|access-date=13 November 2009}}</ref> आर्थिक वाढ सुलभ करण्यासाठी, सरकारने आपल्या IT आणि ITES धोरण, 2003 मध्ये उदार प्रोत्साहन दिले आणि MIDC जमिनीवरील मालमत्ता भाडेतत्त्वावर दिल्या.<ref name="hinjewadiet">{{स्रोत बातमी|last=Bari|first=Prachi|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/2604416.cms|title=Hinjawadi, the land of opportunity|date=7 December 2007|work=The Economic times|location=India|access-date=13 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090509022917/http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/2604416.cms|archive-date=9 May 2009|url-status=live}}</ref> आयटी क्षेत्रात ४ लाखांहून अधिक लोकांना रोजगार आहे. सॉफ्टवेर दिग्गज [[मायक्रोसॉफ्ट कॉर्पोरेशन|मायक्रोसॉफ्ट]] {{INRConvert|7|b}} प्रकल्प [[हिंजवडी|हिंजवडीमध्ये]] .<ref name="hinjewadiet" /> [[चित्र:World-Trade-Center-Pune.jpg|इवलेसे|200x200अंश| पुणे, महाराष्ट्र येथे जागतिक व्यापार केंद्र]] पुणे फूड क्लस्टर डेव्हलपमेंट प्रकल्प हा [[जागतिक बँक|जागतिक बँकेद्वारे]] अर्थसहाय्यित उपक्रम आहे. पुणे आणि आसपासच्या फळ आणि भाजीपाला प्रक्रिया उद्योगांच्या विकासासाठी सिडबी, क्लस्टर क्राफ्टच्या मदतीने हे कार्यान्वित केले जात आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.punefoodhub.com/about|title=PuneFoodHub.com&nbsp;– Food Cluster Pune|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090904140153/http://www.punefoodhub.com/about|archive-date=4 September 2009|access-date=15 October 2009}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.punefoodhub.com/partners|title=PuneFoodHub.com&nbsp;– Project Partners|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905173144/http://www.punefoodhub.com/partners|archive-date=5 September 2009|access-date=15 October 2009}}</ref> पबमॅटिक, Firstcry.com, Storypick.com, TripHobo,<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://trak.in/tags/business/2014/06/30/triphobo-funding/|title=Pune Based TripHobo Raises $3 Mln Series B Funding|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103182259/http://trak.in/tags/business/2014/06/30/triphobo-funding|archive-date=3 January 2016|url-status=live}}</ref> TastyKhana.com (फूडपांडाने अधिग्रहित केलेले),<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-18/news/56221947_1_tastykhana-shachin-bharadwaj-hellofood|title=Food delivery service Foodpanda acquires rival TastyKhana|archive-url=https://web.archive.org/web/20151113204604/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-18/news/56221947_1_tastykhana-shachin-bharadwaj-hellofood|archive-date=13 November 2015|url-status=live}}</ref> पुण्यात स्वाइप बेस सेटअप यांसारख्या टेक स्टार्टअपसह पुणे हे भारतातील एक नवीन स्टार्टअप हब म्हणूनही उदयास आले आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Startups-find-Pune-a-fertile-ground/articleshow/48566273.cms|title=Startups find Pune a fertile ground|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824090600/http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Startups-find-Pune-a-fertile-ground/articleshow/48566273.cms|archive-date=24 August 2015|url-status=live}}</ref> NASSCOM ने [[महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ|MIDC]]च्या सहकार्याने खराडी MIDC येथे त्यांच्या '10,000 स्टार्टअप' उपक्रमांतर्गत शहर आधारित स्टार्टअप्ससाठी एक सहकारी जागा सुरू केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.nasscom.in/startup-warehouses-set-navi-mumbai-and-pune?fg=1420175|title=Start-up Warehouses set up in Navi Mumbai and Pune {{!}} NASSCOM|website=www.nasscom.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151207202001/http://www.nasscom.in/startup-warehouses-set-navi-mumbai-and-pune?fg=1420175|archive-date=7 December 2015|access-date=2016-06-04}}</ref> ते पहिल्या बॅचमध्ये OhMyDealer कडून कांदवले सारखे स्टार्टअप उबवतील. पुणे इंटरनॅशनल एक्झिबिशन अँड कन्व्हेन्शन सेंटर (PIECC) 2017 मध्ये पूर्ण झाल्यावर मीटिंग्ज , इन्सेन्टिव्ह, कॉन्फरन्सिंग, एक्झिबिशन ट्रेडला चालना मिळण्याची अपेक्षा आहे. 97-हेक्टर PIECC मध्ये {{Convert|13000|m²|0|abbr=on}} मजल्याच्या क्षेत्रासह 20,000 आसन क्षमता असेल. . यामध्ये सात प्रदर्शन केंद्रे, एक कन्व्हेन्शन सेंटर, एक गोल्फ कोर्स, एक पंचतारांकित हॉटेल, एक बिझनेस कॉम्प्लेक्स, शॉपिंग मॉल्स आणि निवासस्थाने असतील. US$115&nbsp;दशलक्ष प्रकल्प पिंपरी-चिंचवड नवीन शहर विकास प्राधिकरणाने विकसित केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ttgmice.com/article/pune-gets-green-light-for-massive-mice-centre/|title=Pune gets green light for massive MICE centre|publisher=TTGmice|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605132238/http://www.ttgmice.com/article/pune-gets-green-light-for-massive-mice-centre/|archive-date=5 June 2013|access-date=12 December 2012}}</ref> आजकाल संपूर्ण शहरात ऑटोमोटिव्ह डीलरशिपची वाढती संख्या वाढत आहे. त्यात जग्वार लँड रोव्हर, [[मर्सेडिझ-बेंझ|मर्सिडीज बेंझ]], [[बीएमडब्ल्यू]], [[ऑडी]] सारख्या लक्झरी कार निर्मात्या आणि कावासाकी, केटीएम, बेनेली, डुकाटी, [[बीएमडब्ल्यू]] आणि हार्ले डेव्हिडसन सारख्या मोटारसायकल उत्पादकांचा समावेश आहे . === विदर्भ === [[File:Vidarbha_Region.png|उजवे|इवलेसे| विदर्भ प्रदेश]] [[विदर्भ|विदर्भाची]] अर्थव्यवस्था ही प्रामुख्याने कृषीप्रधान आहे, त्यात जंगल आणि खनिज संपत्तीची भर पडली आहे. आंतरराष्ट्रीय कार्गो हब प्रकल्प, [[मिहान|नागपूर (मिहान) येथे मल्टी-मॉडल आंतरराष्ट्रीय कार्गो हब आणि विमानतळ]] विकसित करण्यात आला आहे.<ref name="aboutmadc">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.madcindia.org/aboutmadc.htm|title=Maharashtra Airport Development Company Limited|publisher=madcindia.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510173353/http://www.madcindia.org/aboutmadc.htm|archive-date=10 May 2008|access-date=14 May 2008}}</ref><ref name="factsheet">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pibarchive.nic.in/archieve/factsheet/2005/fscivil2005.pdf|title=Maharashtra Airport Development Company Limited|publisher=Press Information Bureau and Ministry of Civil Aviation|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000315/http://pibarchive.nic.in/archieve/factsheet/2005/fscivil2005.pdf|archive-date=9 September 2018|access-date=29 January 2008}}</ref> मिहानचा वापर दक्षिण-पूर्व आशिया आणि मध्य-पूर्व आशियामधून येणारा अवजड माल हाताळण्यासाठी केला जाईल. या प्रकल्पामध्ये {{INRConvert|100|b}} देखील समाविष्ट असेल विशेष आर्थिक क्षेत्र (SEZ) <ref name="Nagpur container depot fastest growing in India, Nagpur ATR busiest in India, Trains going through Nagpur, National Highways through Nagpur, Nagpur SEZ stats, Land prices in Ramdaspeth etc./"> {{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indianexpress.com/story/3713.html|title=Nagpur stakes claim to lead boomtown pack|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929125003/http://www.indianexpress.com/story/3713.html|archive-date=29 September 2007|access-date=2 December 2019}}</ref> माहिती-तंत्रज्ञान कंपन्यांसाठी. हा भारतातील सर्वात मोठा विकास प्रकल्प असेल.<ref name="biggest_development_project">{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-05-22/nagpur/27875804_1_mihan-health-city-r-c-sinha|title=Mihan is biggest development|date=22 May 2007|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=22 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314133754/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-05-22/nagpur/27875804_1_mihan-health-city-r-c-sinha|archive-date=14 March 2012|url-status=dead}}</ref> [[गोंदिया]], [[यवतमाळ]], [[चंद्रपूर]], [[अकोला]], [[अमरावती]] आणि [[नागपूर]] ही या प्रदेशातील प्रमुख शहरे आहेत. नागपूर हे व्यवसाय आणि आरोग्यसेवेचे मध्यवर्ती केंद्र आहे. नागपूर ही हिवाळी राजधानी, एक विस्तीर्ण महानगर आणि मुंबई आणि पुण्यानंतर राज्यातील तिसरे मोठे शहर आहे. शहराच्या आजूबाजूच्या मोठ्या संत्रा उत्पादक क्षेत्रासाठी नागपूरला ऑरेंज सिटी देखील म्हणले जाते. आशियातील सर्वात मोठी लाकूड बाजारपेठ देखील येथे आहे. अमरावती हे चित्रपट वितरक आणि कापड बाजारासाठी ओळखले जाते. [[चंद्रपूर|चंद्रपूरमध्ये]] थर्मल पॉवर स्टेशन आहे जे भारतातील सर्वात मोठे आहे आणि काही इतर अवजड उद्योग जसे की कागद ( BILT बल्लारपूर), स्टील ( [[स्टील ऑथॉरिटी ऑफ इंडिया लिमिटेड|स्टील अथॉरिटी ऑफ इंडिया]], इ. कडून एमईएल), सिमेंट ( [[अल्ट्राटेक सिमेंट]], [[अंबुजा सिमेंट्स]], एसीसी लिमिटेड ), माणिकगड सिमेंट, मुरली सिमेंट) उद्योग आणि असंख्य कोळसा खाणी.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-12-24/news/27722689_1_nagpur-growth-nucleus-second-greenest-city|title=Nagpur - Growth Nucleus of India - timesofindia-economictimes|date=2008-12-24|website=The Economic Times|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160714065339/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-12-24/news/27722689_1_nagpur-growth-nucleus-second-greenest-city|archive-date=14 July 2016|access-date=2015-05-29|quote=ET Bureau 24 Dec 2008, 01.29am IST}}</ref> === नाशिक विभाग === [[चित्र:Nashik_Division.png|उजवे|इवलेसे| नाशिक विभागाचा नकाशा ज्यामध्ये अहमदनगर, नाशिक, जळगाव, नंदुरबार आणि धुळे जिल्ह्यांचा समावेश आहे.]] नाशिक हे भारतातील झपाट्याने वाढणाऱ्या शहरांपैकी एक आहे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.citymayors.com/statistics/urban_growth1.html|title=City Mayors: World's fastest growing urban areas (1)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101125090345/http://citymayors.com/statistics/urban_growth1.html|archive-date=25 November 2010|access-date=5 February 2019}}</ref> आणि भारताच्या केंद्र सरकारच्या स्मार्ट सिटी प्रकल्पात <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/amritsar/Amritsar-tops-new-smart-city-list/articleshow/54448624.cms|title=Smart City mission: Amritsar tops new smart city list &#124; Amritsar News - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010075736/http://timesofindia.indiatimes.com/city/amritsar/Amritsar-tops-new-smart-city-list/articleshow/54448624.cms|archive-date=10 October 2016|access-date=5 February 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nashik/smart-city-projects-to-kick-off-this-month/articleshow/63633799.cms|title=Smart City projects to kick off this month &#124; Nashik News - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207044653/https://timesofindia.indiatimes.com/city/nashik/smart-city-projects-to-kick-off-this-month/articleshow/63633799.cms|archive-date=7 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> इगतपुरी-नाशिक-सिन्नर गुंतवणूक क्षेत्रासह <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/magnetic-maharashtra-delhi-mumbai-industrial-corridor-to-be-showcased-5058042/|title=Magnetic Maharashtra: Delhi-Mumbai industrial corridor to be showcased|date=10 February 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180519121542/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/magnetic-maharashtra-delhi-mumbai-industrial-corridor-to-be-showcased-5058042/|archive-date=19 May 2018|access-date=5 February 2019}}</ref> महत्त्वाचा नोड म्हणून त्याचा समावेश करण्यात आला आहे. US$90 अब्ज दिल्ली मुंबई इंडस्ट्रियल कॉरिडॉर प्रकल्पात .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.financialexpress.com/archive/delhi-mumbai-industrial-corridor-launched-in-maharashtra/1230819/|title=Delhi-Mumbai Industrial Corridor launched in Maharashtra|date=4 March 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180114021338/http://www.financialexpress.com/archive/delhi-mumbai-industrial-corridor-launched-in-maharashtra/1230819/|archive-date=14 January 2018|access-date=5 February 2019}}</ref><ref>"Magnetic Maharashtra: Delhi-Mumbai industrial corridor to be showcased". ''द इंडियन एक्सप्रेस''. Retrieved 19 May 2018.</ref> शहराची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने उत्पादन आणि अभियांत्रिकी उद्योग आणि नाशिक शहराच्या आजूबाजूच्या भागातील अत्यंत प्रगतीशील शेतीवर चालते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/95441/15/15_chapter6.pdf|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180409110143/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/95441/15/15_chapter6.pdf|archive-date=9 April 2018|access-date=5 February 2019}}</ref> अॅटलस कॉप्को, [[रोबेर्ट बोश जीएमबीएच|रॉबर्ट बॉश जीएमबीएच]], सीएटी लिमिटेड, क्रॉम्प्टन ग्रीव्हज, ग्रेफाइट इंडिया, श्नाइडर इलेक्ट्रिक, थायसेनक्रुप, इपकोस, एव्हरेस्ट इंडस्ट्रीज, गॅब्रिएलेक्स इंडिया, ग्रेफाइट इंडिया यासारख्या कंपन्यांच्या उपस्थितीसह अनेक मोठ्या उद्योगातील दिग्गजांचे उत्पादन प्रकल्प आणि युनिट्स शहरात आहेत., हिंदुस्तान कोका-कोला, [[हिंदुस्तान युनिलिव्हर|हिंदुस्तान युनिलिव्हर लिमिटेड]], जिंदाल पॉलिस्टर, ज्योती स्ट्रक्चर्स, किर्लोस्कर ऑइल इंजिन्स, केएसबी पंप्स, लार्सन अँड टुब्रो, [[महिन्द्रा अँड महिन्द्रा|महिंद्रा अँड महिंद्रा]], महिंद्रा सोना, युनायटेड स्पिरिट्स लिमिटेड, परफेक्ट सर्कल इंडस्ट्रीज, महिंद्रा सॅमरी, शालेय, शालेय इंडस्ट्रीज, Siemens, VIP Industries, Indian Oil Corporation, XLO India Limited आणि Jindal Saw. उत्पादनाबरोबरच नाशिक हे माहिती तंत्रज्ञान कंपन्यांसाठी गुंतवणुकीचे ठिकाण म्हणूनही उदयास येत आहे. [[टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेस|टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेसने]] भारत सरकारच्या बीपीओ प्रमोशन स्कीम (IBPS) अंतर्गत नाशिकमध्ये गुंतवणूक केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://meity.gov.in/ibps|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207030745/https://meity.gov.in/ibps|archive-date=7 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> तसेच, WNS, ACRES, Accenture, ICOMET technologies TCS ने डिजिटल इम्पॅक्ट स्क्वेअर, किंवा DISQ,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.digitalimpactsquare.com/|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207021332/https://www.digitalimpactsquare.com/|archive-date=7 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> ची स्थापना केली आहे, जे एक सामाजिक नवोपक्रम केंद्र आहे. नाशिकमध्ये कापड उद्योग आहे. [[राष्ट्रीय शेती व ग्रामीण विकास बँक|राष्ट्रीय कृषी आणि ग्रामीण विकास बँक]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nabard.org/|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203021303/https://nabard.org/|archive-date=3 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> ने [[पैठणी]] क्लस्टरच्या विकासासाठी येवला ब्लॉक निवडला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/company/paithani-cluster-yeola-private-limited/U74120MH2011PTC221183|title=Paithani Cluster Yeola Private Limited Information - Paithani Cluster Yeola Private Limited Company Profile, Paithani Cluster Yeola Private Limited News on the Economic Times}}</ref> निर्यात सुलभ करण्यासाठी केंद्र सरकारकडून [[महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ|एमआयडीसी]] अंबड येथे कंटेनर फ्रेट स्टेशन सुरू करण्यात आले. शहरात मायलन,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mylan.in/|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207072207/http://www.mylan.in/|archive-date=7 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> होल्डन,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://holdenlabindia.com/|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119105232/http://holdenlabindia.com/|archive-date=19 January 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> फेम आणि ग्लॅक्सो स्मिथ क्लाइन यांच्या उपस्थितीसह फार्मास्युटिकल उद्योग देखील आहे. [[महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ]] (MIDC) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.midcindia.org/home|title=MIDC|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015523/https://www.midcindia.org/home|archive-date=7 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> अंतर्गत शहरात सातपूर, अंबड, सिन्नर, इगतपुरी, दिंडोरी आणि विंचूर हे मुख्य पाच औद्योगिक झोन आहेत. सिन्नर, मालेगाव आणि राजूर बहुला हे प्रस्तावित अतिरिक्त क्षेत्र आहेत. अलीकडे, नाशिक हे भारतातील वाईन कॅपिटल म्हणून उदयास आले आहे 45 स्थानिक वाईनरी आणि द्राक्ष बाग सुला विनयार्ड्स <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sulawines.com/|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212233548/https://sulawines.com/|archive-date=12 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref><ref>[[Sula Vineyards]]</ref> , यॉर्कवाइनरी,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.yorkwinery.com/|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015605/http://www.yorkwinery.com/|archive-date=7 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> झाम्पा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.groverzampa.in/|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190225184133/http://www.groverzampa.in/|archive-date=25 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> आणि सोमा ज्यांना नाशिक व्हॅली वाईन म्हणून आंतरराष्ट्रीय मान्यता आहे <ref>[[Nashik valley wine]]</ref>  या द्राक्षबागे वाइन चाचणी आणि द्राक्षबागांशी संबंधित पर्यटन देखील विकसित करत आहेत. नाशिक हे डाळिंब, द्राक्षे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thedailyrecords.com/2018-2019-2020-2021/world-famous-top-10-list/india/largest-grapes-producing-states-india-maharashtra/18389/|title=Top 10 Largest Grapes Producing States in India|date=2 January 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015133/http://www.thedailyrecords.com/2018-2019-2020-2021/world-famous-top-10-list/india/largest-grapes-producing-states-india-maharashtra/18389/|archive-date=7 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> आणि कांद्याचे प्रमुख निर्यातदार म्हणूनही ओळखले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/Onion-cultivation-on-the-rise-in-some-districts-of-Maharashtra/article20690178.ece|title=Onion cultivation on the rise in some districts of Maharashtra}}</ref> ओझर येथे [[हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड]] विमान निर्मिती प्रकल्प आणि [[संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था|DRDO]] असलेले नाशिक हे संरक्षण आणि एरोस्पेस उत्पादन केंद्र आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://hal-india.com/aircraftdivisionnasik.asp|title=Archived copy|website=hal-india.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323073214/http://hal-india.com/aircraftdivisionnasik.asp|archive-date=23 March 2013|access-date=11 January 2022}}</ref> नाशिकमधील तोफखाना केंद्र हे आशियातील सर्वात मोठे आहे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.nashikonline.in/city-guide/artillery-centre-in-nashik|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207021447/http://www.nashikonline.in/city-guide/artillery-centre-in-nashik|archive-date=7 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> संरक्षण नवोपक्रम केंद्र स्थापन करण्यासाठी केंद्र सरकारने निवडलेल्या दोन शहरांमध्ये नाशिक देखील आहे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nashik/innovation-hub-announced-for-nashik/articleshow/67577217.cms|title=Innovation hub announced for Nashik &#124; Nashik News - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190416181615/https://timesofindia.indiatimes.com/city/nashik/innovation-hub-announced-for-nashik/articleshow/67577217.cms|archive-date=16 April 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> अन्य कोईम्बतूर येथे आहे. या शहरात द करन्सी नोट प्रेस <ref>"Currency Note Press, Nashik has Highest Ever Monthly Production of 451.5 Million Pieces (MPCS) of Banknotes during January 2013". Press Information Bureau, Government of India</ref> आणि इंडिया सिक्युरिटी प्रेसचे घर आहे, जेथे भारतीय चलन आणि सरकारी मुद्रांकपत्रे अनुक्रमे छापली जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://cnpnashik.spmcil.com/SPMCIL/Interface/Home.aspx|title=Archived copy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627223555/http://cnpnashik.spmcil.com/spmcil/Interface/Home.aspx|archive-date=27 June 2013|access-date=5 February 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=92109|title=Press Information Bureau|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015107/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=92109|archive-date=7 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> === मराठवाडा === [[चित्र:Aurangabad_Division.png|उजवे|इवलेसे| मराठवाड्याचा नकाशा]] [[मराठवाडा]] हा शब्द निजामाच्या काळापासून वापरला जात आहे. हा प्रदेश महाराष्ट्राच्या औरंगाबाद विभागाशी एकरूप आहे. 1960 मध्ये महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाल्यापासून आणि नंतर MIDCची स्थापना झाल्यापासून, मराठवाड्यात नवीन औद्योगिक विकास झाला असला तरी तो प्रामुख्याने औरंगाबाद जिल्ह्याच्या आसपास केंद्रित आहे. या प्रदेशातील उर्वरित सहा जिल्ह्यांना औद्योगिकीकरणाच्या प्रक्रियेत फारसा फायदा झालेला नाही. अशा असमान विकासाचे मुख्य कारण म्हणजे औरंगाबाद शहरात इतर जिल्ह्यांच्या व ठिकाणांच्या तुलनेत उत्तम पायाभूत सुविधा उपलब्ध आहेत.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Chobe.|first=C.N.|date=November 2015|title=(MIDC and Infrastructure: Role of MIDC in Development of Industrial Infrastructure|url=https://ijmr.net.in/current/ExBBKsg8IZF70P2.pdf|journal=International Journal in Management and Social Science|volume=3|issue=11|pages=527–538|access-date=22 December 2021}}{{मृत दुवा|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] iagdp58cltg6b2olzv4dct7secg9znk 0 214812 2705118 2492664 2026-08-24T06:35:27Z ~2026-46135-18 186622 /* हे सुद्धा पहा */ 2705118 wikitext text/x-wiki '''{{लेखनाव}}''', संक्षिप्तमध्ये '''बी. आर. आंबेडकर विमानतळ''' किंवा '''मेरठ विमानतळ''' हे [[उत्तर प्रदेश]] मधील गागोल [[मेरठ]]पासून ९ कि.मी. अंतरावर पोर्टापूर मध्ये स्थित आहे. ४७ [[एकर]] क्षेत्रावर पसरलेले व प्रादेशिक उड्डाणांसाठी वापरलेले जाणारे विमानतळ आहे. विमानतळाच्या विकासासाठी उत्तर प्रदेश सरकारने फेब्रुवारी २०१४ मध्ये [[भारतीय विमानतळ प्राधिकरण]] (एएआय) सह एक सामंजस्य करार केला होता. == हे सुद्धा पहा == * [[बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[विकिपीडिया:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील विमानतळ]] [[वर्ग:मेरठ]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] 8vbrf42qn1vxva2ekra48mriz7q7klx 0 215688 2705119 2621511 2026-08-24T06:36:04Z ~2026-46135-18 186622 /* हे सुद्धा पहा */ 2705119 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट इमारत |नाव = आंबेडकर मेमोरिअल पार्क |चित्र = Night View of the Ambedkar Memorial at Lucknow.jpg |चित्र रुंदी = 350px |चित्रवर्णन = आंबेडकर मेमोरिअल पार्क रात्रीचे दुश्य |आधीची विश्वविक्रमी इमारत = |नंतरची विश्वविक्रमी इमारत = |विक्रमी उंची सुरू = |विक्रमी उंची समाप्त = |ठिकाण = [[गोमती नगर]], [[लखनौ]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] |latd = | latm = | lats = |longd = | longm = | longs = |बांधकाम सुरुवात = |बांधकाम पूर्ण = १४ एप्रिल २००८ |इमारतीचा प्रकार = सार्वजनिक, स्मारक उद्यान |वास्तुशास्त्रीय = |छत = |वरचा मजला = |एकूण मजले = |प्रकाशमार्ग = |मूल्य = |क्षेत्रफळ = १०८ एकर |वास्तुविशारद = |रचनात्मक अभियंता = |कंत्राटदार = |विकासक = |मालकी = |व्यवस्थापन = Lucknow Development Authority |references = }} '''आंबेडकर मेमोरिअल पार्क''' ([[मराठी]]: '''आंबेडकर स्मारक उद्यान''') हे [[उत्तर प्रदेश]], [[लखनौ]], गोमतीनगर येथील एक सार्वजनिक उद्यान आहे. हे अधिक औपचारिकपणे '''डॉ भीमराव आंबेडकर सामाजिक प्रतिक स्थळ''' म्हणून ओळखले जाते. तसेच "आंबेडकर पार्क" म्हणूनही ओळखले जाते. [[ज्योतिराव फुले]], [[नारायण गुरू]], [[बिरसा मुंडा]], [[शाहू महाराज]], [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]], [[कांशीराम]] आणि त्यांच्या कार्याचा गौरव करणाऱ्या या उद्यानाची स्थापना उत्तर प्रदेशच्या तत्कालीन मुख्यमंत्री [[मायावती]] यांनी केली. ==चित्रदालन== <gallery> A far view of Ambedkar's park.jpg|A far view of Ambedkar's park Ambedkar Memorial Museum.jpg|Ambedkar Memorial Museum Ambedkar Memorial park.jpg Ambedkar Park lko 15 jan.jpg Ambedkar Park, Lucknow.jpg Ambedkar Park Lucknow.JPG Ambedkar Park, A view from above.jpg Ambedkar park, Lucknow 1.jpg Ambedkar Park, Lucknow, India.jpg Ambedkar park, Lucknow.jpg Ambedkar park.JPG Ambedkar Park.jpg Ambedkar Stupa Night view.JPG Ambedkar Udyaan Lucknow Left Dome.JPG AmbedkarPark.jpg Awesome lucknow.JPG B.R. Ambedkar statue at Ambedkar Park.JPG Bhimrao Ambedkar Park.jpg BR Ambedakar Museum.jpg Night View of the Ambedkar Memorial at Lucknow.jpg Pillars at Ambedkar Park.jpg Pratibimb Sthal.JPG Right Side Pillers at the entrance.jpg Statues of Elephants, Ambedkar Park.jpg The bronze statue of BR Ambedkar in Ambedkar Memorial Park, Lucknow, identical to Lincoln's.jpg The Middle Portion with the right Dome in the Backdrop.JPG Way to the Elephant Gallery.JPG </gallery> == हे सुद्धा पहा == * [[विकिपीडिया:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] ==बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Ambedkar Memorial Park|आंबेडकर मेमोरिअल पार्क}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:लखनौ]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना समर्पित स्मारके व संग्रहालये]] evwlqbm0287e1ooxvu3nz0m3oy9hopy 2705120 2705119 2026-08-24T06:37:38Z ~2026-46135-18 186622 /* */ 2705120 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट इमारत |नाव = |चित्र = Night View of the Ambedkar Memorial at Lucknow.jpg |चित्र रुंदी = 350px |चित्रवर्णन = आंबेडकर मेमोरिअल पार्क रात्रीचे दुश्य |आधीची विश्वविक्रमी इमारत = |नंतरची विश्वविक्रमी इमारत = |विक्रमी उंची सुरू = |विक्रमी उंची समाप्त = |ठिकाण = गोमती नगर, [[लखनौ]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] |latd = | latm = | lats = |longd = | longm = | longs = |बांधकाम सुरुवात = |बांधकाम पूर्ण = १४ एप्रिल २००८ |इमारतीचा प्रकार = सार्वजनिक, स्मारक उद्यान |वास्तुशास्त्रीय = |छत = |वरचा मजला = |एकूण मजले = |प्रकाशमार्ग = |मूल्य = |क्षेत्रफळ = १०८ एकर |वास्तुविशारद = |रचनात्मक अभियंता = |कंत्राटदार = |विकासक = |मालकी = |व्यवस्थापन = लखनौ विकास प्राधिकरण |references = }} '''आंबेडकर मेमोरिअल पार्क''' ([[मराठी]]: '''आंबेडकर स्मारक उद्यान''') हे [[उत्तर प्रदेश]], [[लखनौ]], गोमतीनगर येथील एक सार्वजनिक उद्यान आहे. हे अधिक औपचारिकपणे '''डॉ भीमराव आंबेडकर सामाजिक प्रतिक स्थळ''' म्हणून ओळखले जाते. तसेच "आंबेडकर पार्क" म्हणूनही ओळखले जाते. [[ज्योतिराव फुले]], [[नारायण गुरू]], [[बिरसा मुंडा]], [[शाहू महाराज]], [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]], [[कांशीराम]] आणि त्यांच्या कार्याचा गौरव करणाऱ्या या उद्यानाची स्थापना उत्तर प्रदेशच्या तत्कालीन मुख्यमंत्री [[मायावती]] यांनी केली. ==चित्रदालन== <gallery> A far view of Ambedkar's park.jpg|A far view of Ambedkar's park Ambedkar Memorial Museum.jpg|Ambedkar Memorial Museum Ambedkar Memorial park.jpg Ambedkar Park lko 15 jan.jpg Ambedkar Park, Lucknow.jpg Ambedkar Park Lucknow.JPG Ambedkar Park, A view from above.jpg Ambedkar park, Lucknow 1.jpg Ambedkar Park, Lucknow, India.jpg Ambedkar park, Lucknow.jpg Ambedkar park.JPG Ambedkar Park.jpg Ambedkar Stupa Night view.JPG Ambedkar Udyaan Lucknow Left Dome.JPG AmbedkarPark.jpg Awesome lucknow.JPG B.R. Ambedkar statue at Ambedkar Park.JPG Bhimrao Ambedkar Park.jpg BR Ambedakar Museum.jpg Night View of the Ambedkar Memorial at Lucknow.jpg Pillars at Ambedkar Park.jpg Pratibimb Sthal.JPG Right Side Pillers at the entrance.jpg Statues of Elephants, Ambedkar Park.jpg The bronze statue of BR Ambedkar in Ambedkar Memorial Park, Lucknow, identical to Lincoln's.jpg The Middle Portion with the right Dome in the Backdrop.JPG Way to the Elephant Gallery.JPG </gallery> == हे सुद्धा पहा == * [[विकिपीडिया:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] ==बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Ambedkar Memorial Park|आंबेडकर मेमोरिअल पार्क}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:लखनौ]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना समर्पित स्मारके व संग्रहालये]] ptkuoa2vi0ieuko8ty7uxpdz060dmui 0 216079 2705199 2626166 2026-08-24T10:40:04Z ~2026-46182-10 186636 /* ऐतिहासिक महत्त्व */ 2705199 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{इतिहास लेखन}} {{Infobox holiday |holiday_name = मराठवाड़ा मुक्ति संग्राम दिन |type = शासकीय |image = File:Marathwada Freedom Fighters.jpg |imagesize = |caption = शहीद स्मारक, [[परभणी]] |nickname = |observedby = |litcolor = |longtype = |significance = १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी [[मराठवाडा]] स्वतंत्र झाला. |begins = |ends = |date = १७ सप्टेंबर |scheduling = वार्षिक उत्सव |duration = १ दिवसीय |frequency = दर वर्षी |celebrations = * मराठवाड्यात [[तिरंगा]] फडकावला जातो. * माता गुजरीजी विसावा उद्यान, नांदेड येथे मराठवाड्याशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमाचे आयोजन केले जाते |observances = |relatedto = [[मराठवाडा]] }} '''मराठवाडा मुक्तिसंग्राम दिन''' हा महाराष्ट्रातील मराठवाडा विभागाचा एक राजकीय उत्सव आहे. हा सण दरवर्षी १७ सप्टेंबर रोजी साजरा केला जातो. कारण, दिवशी १९४८ मध्ये मराठवाड्यातील निजामाची सत्ता संपली आणि हा भाग स्वतंत्र भारताचा एक बनला. == ऐतिहासिक महत्त्व == १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला, पण त्यावेळी संपूर्ण देश विविध संस्थानांमध्ये विखुरलेला होता. त्यावेळच्या ५६५ पैकी ५६२ संस्थांनांनी स्वतंत्र भारतात सामाविष्ट होण्याची संमती दर्शविली आणि तशी कार्यवाही केली. * मात्र [[हैदराबाद संस्थान]], [[जम्मू आणि काश्मीर (संस्थान)|जम्मू आणि काश्मीर]] आणि [[जुनागड संस्थान]] ही तीन संस्थाने स्वतंत्र भारतात सामाविष्ट झाली नव्हती. हैदराबाद संस्थानावर निजाम [[मीर उस्मान अली खान]] यांचे राज्य होते. हैदराबाद संस्थानावर तब्बल सहा पिढ्यांपासून [[निझाम]] वंशाचे राज्य होते.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EbtBJb1bsHUC&pg=PA75|title=War and peace in modern India|last=Srinath|first=Raghavan|publisher=Palgrave Macmillan|year=2010|isbn=9780230242159|location=Houndmills, Basingstoke, Hampshire|pages=75|oclc=664322508}}{{मृत दुवा|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्यांच्या निजामांच्या राज्यातून मुक्त होऊन भारतीय संघराज्यात सामाविष्ट होण्यासाठी [[स्वामी रामानंद तीर्थ]] यांच्या नेतृत्वाखाली संपूर्ण हैदराबाद संस्थानात मुक्ती संग्राम चालू झाला होता. हैदराबाद संस्थानची त्यावेळची लोकसंख्या १ कोटी ६० लाख होती. यात [[तेलंगणा]], [[मराठवाडा]] आणि [[कर्नाटक]]चा काही भाग येत होता. मुक्ती संग्राम सुरू झाल्यावर निजामाचा सेनापती कासीम रझवी याने [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] या संघटनेच्या माध्यमातून [[रझाकार (हैदराबाद)|रझाकार]] नावाने मुस्लिम स्वयंसेवकांची भरती केली आणि त्यांच्या साह्याने जनतेवर अमर्याद अत्त्याचार चालू केले.<ref>Moraes, Frank, Jawaharlal Nehru, Mumbai: Jaico. 2007, p.390</ref><ref>Rao, P.R., ''History and Culture of Andhra Pradesh: From the Earliest Times to 1991'', New Delhi: Sterling Publishers, 2012. p. 284</ref><ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Remembering-a-legend/article15287211.ece Remembering a legend], द हिंदू, 22 August 2008; Aniket Alam, [http://www.thehindu.com/2003/01/06/stories/2003010604090400.htm A one-man crusade, it was and still is], ''द हिंदू'', 6 January 2003. बहुसंख्यांक हिंदू समाजावरील वाढत्या अत्याचारामुळे तेथील सामान्य जनतेचे जंगलात किंवा भारतातील आसपासच्या गावात स्थलांतर सुरू झाले.</ref>{{sfn|Kate, Marathwada under the Nizams|1987|p=84}} [[File:Qasim Razvi.jpg|thumb|रझाकार कासीम रझवी]] याचे नेतृत्व [[स्वामी रामानंद तीर्थ]], दिंगबरराव बिंदू, [[गोविंददास मन्नुलाल श्रॉफ]], [[रवी नारायण रेड्डी]], [[देवीसिंह रणसिंह शेखावत]], भाऊसाहेब वैशंपायन, शंकरसिंग नाईक, विजयेंद्ग काबरा, बाबासाहेब परांजपे या आणि इतर अनेक नेत्यांकडे होते. मराठवाडयाच्या गावागावात हा संग्राम लढला गेला. यात जीवाची काळजी न करता अनेक स्वातंत्र्यवीर पुढे आले. मराठवाडयात निजामांच्या पंतप्रधानास थांबवण्यासाठी पूल उडवून देणारे काशीनाथ कुलकर्णी, मुक्ती संग्राम लढ्यातील स्वयंसेवकांना शस्त्र बनवून पुरवणारे उस्मानाबाद जिल्ह्यातील [[भूम तालुका|भूमचे]] गणपतराव क्षीरसागर सुतार, मराठवाडयाची राणी लक्ष्मीबाई म्हणून विख्यात झालेल्या [[बदनापूर तालुका|बदनापूर तालुक्यातील]] धोपटेश्वर गावच्या [[दगडाबाई शेळके]], रोहिल्यांना जेरीस आणणारे [[बीड|बीडचे]] विठ्ठलराव काटकर, बर्दापूर पोलीस ठाणे उडवून देणारे लातूरचे हरिश्चंद्गजी जाधव, [[लातूर]] येथील बोरी या ठिकाणाहून निजामाचा बराच कारभार चालायचा भारतीय सैनिकांनी मराठवाड्यावर धावा बोलताच धोंडिबा शंकर सिरसाट यांनी अजूबाजूची निजामांच्या ठाण्यावर हल्ला चढवला व निजामी सैन्यानना खदडुन हद्दपार केले सर करणारे [[धाराशिव]] जिल्हयातील होटी गावचे जनार्दन होर्टीकर गुरजी तसेच परभणीत [[रझाकार (हैदराबाद)|रझाकारांना]] हुसकावून लावणारे सूर्यभान पवार, विनायकराव चारठाणकर, विश्वनाथराव कातनेश्वरकर, [[पालम तालुका|पालम]] तालुक्यातील गुळखंड गावचे सुपुत्र मारोतराव पौळ, [[पाथरी]] येथील देवरावजी नामदेवराव कांबळे, [[नांदेड]] येथील देवरावजी कवळे, जीवनराव बोधनकर आदींच्या रूपाने मराठवाड्याच्या कानाकोपज्यात स्वातंत्र्य संग्राम तेजस्वीपणे लढला गेला. या मुक्तीसंग्रामात श्रीधर वर्तक, जानकीलालजी राठी, शंकरराव जाधव, [[जालना|जालन्याचे]] जनार्दन मामा, किशनसिंग राजपूत, [[गोविंद पानसरे]], बहिर्जी बापटीकर, राजाभाऊ वाकड, विश्वनाथ भिसे, जयवंतराव पाटील-वायफणकर आदींसारख्यांनी आपल्या जीवाची तमा न बाळगता काम केले. या सर्व हुतात्म्यांनी आणि मुक्तीसंग्रामातील स्वातंत्र्य सैनिकांनी केलेल्या संग्रामाचे मोल काढणे शक्य नाही. यासीन जूबेर, हैद्राबादी मंत्री याने मुक्तीसेनेने ताब्यात घेतलेली परत घेण्याची प्रतिज्ञा केली, त्यामुळे [[छत्रपती संभाजीनगर|औरंगाबाद]] जिल्ह्यातील [[वैजापूर]] तालूक्यातील जातेगाव माळावर निजामाच्या सैन्याला पुढे सरकु दिले नाहीत. यामध्ये मानसिंग राजपुत, लक्ष्मण आवचार, रामलाल राजपूत व रामचंद्र धंदेवार हे आघाडीवर होते. यामध्ये रामचंद्र धंदेवार यांना बाळगिरमठ, सरला येथे बंदुकीच्या गोळीने वेध घेतल्याने हुतात्म झाले, त्यावेळी गोदामाय दुथडी भरून वाहत होती. रामचंद्र यांना क्षिरसागर नावाच्या मर्दाने शहीदास आपल्या पाठीवरून पैलतीरी आणून भर पावसात खड्डा केला व त्यांची विधी पूर्ण केली. निझाम शासनाचे हे अत्त्याचार एवढे अमर्याद होते की, [[हैदराबाद मुक्तिसंग्राम|हैदराबाद मुक्तिसंग्रातील]] काँग्रेस कार्यकर्यांच्या शस्त्रे हाती घेऊ देण्याच्या विनंतीस, स्वतः महात्मा गांधींनी सुद्धा संमती दिली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.esakal.com/nanded/marathwada-hyderabad-glorious-battle-liberation-struggle-nanded-347092|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20210511081438/https://www.esakal.com/nanded/marathwada-hyderabad-glorious-battle-liberation-struggle-nanded-347092|title=मराठवाडा (हैदराबाद) मुक्तीसंग्रामाचा दैदिप्यमान लढा...|विदा दिनांक=2021-05-11|access-date=२२ मे २०२१|url-status=live}}</ref> शेवटी भारताचे तात्काळीन गृहमंत्री [[वल्लभभाई पटेल]] यांनी निझाम शासनाच्या विरोधात पोलीस कार्यवाहीची घोषणा केली. 11 सप्टेंबर १९४८ रोजी [[ऑपरेशन पोलो]] अंतर्गत मेजर जनरल जे.एन चौधरीच्या नेतृत्वाखाली पाच दिशेने निझाम संस्थानावर कारवाई चालू झाली. मुख्य सैन्य सोलापूरकडून शिरल्या. पहाटे ४ वाजता ऑपरेशन सुरू झाल्यावर २ तासांत [[नळदुर्ग]] व सायंकाळपर्यंत [[तुळजापूर]], [[परभणी]] ते मणिगढ, कनेरगाव, [[विजयवाडा|विजयवाड्याकडील]] बोनाकल ताब्यात घेतले. चाळीसगावकडून आलेल्या तुकडीने कन्नड, दौलताबाद तर [[बुलढाणा|बुलढाण्याकडच्या]] तुकडीने जालना शहर ताब्यात घेतले. दुसरीकडे [[वारंगळ]], [[बीदर]] विमानतळावर भारतीय सैनिकांनी हल्ले केले. १५ सप्टेंबर रोजी औरंगाबाद सर करून सैन्य पुढे निघाल्या. भारतीय सैन्यापुढे रझाकार फार वेळ टिकू शकले नाहीत. निजामी सैन्य माघार घ्यायला लागले आणि कासीम राजवीला अटक झाली. शेवटी १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी हैदराबादचे सैन्यप्रमुख जन. अल इद्गीस यांनी शरणागती स्वीकारली आणि निझामाने पराभव मान्य केला अन् हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन झाले आणि हैदराबाद संस्थानात तिरंगा फडकला. == हे सुद्धा पहा == * [[रझाकार]] * [[रझाकार (हैदराबाद)]] * [[हैदराबाद मुक्तिसंग्राम]] * [[स्वामी रामानंद तीर्थ]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हैदराबाद मुक्तिसंग्राम| ]] [[वर्ग:इतिहासावरील अपूर्ण लेख]] [[वर्ग:आंध्र प्रदेशचा इतिहास]] [[वर्ग:सत्याग्रह]] [[वर्ग:मराठवाडा]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:विशेष दिवस]] [[वर्ग:हिंदूंचा छळ]] 3vk2dowrvqze36b3nib8o3f3iy8udct 0 217644 2705089 2675577 2026-08-24T06:07:18Z ~2026-46135-18 186622 /* हे सुद्धा पहा */ 2705089 wikitext text/x-wiki [[File:Babasaheb reading a book.jpg|thumb|पुस्तक वाचताना [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]]] '''विद्यार्थी दिवस''' हा [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या सन्मानार्थ [[७ नोव्हेंबर]] रोजी [[महाराष्ट्र]]भर साजरा केला जातो. [[महाराष्ट्र शासन|महाराष्ट्र शासनाच्या]] [[शालेय शिक्षण आणि क्रीडा विभाग, महाराष्ट्र शासन|शिक्षण विभागाने]] ७ नोव्हेंबर हा दिवस 'विद्यार्थी दिवस' म्हणून राज्यभर साजरा करण्याचा निर्णय २७ ऑक्टोबर, २०१७ रोजी घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.esakal.com/pune/pune-news-dr-ambedkar-79512|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचा शाळा प्रवेश दिन आता विद्यार्थी दिवस|website=www.esakal.com|language=mr|access-date=2018-05-09}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/mumbai/architect-constitution-dr-november-7-student-day-favor-dr-babasaheb-ambedkar/|title=राज्यघटनेचे शिल्पकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या प्रीत्यर्थ ७ नोव्हेंबर ‘विद्यार्थी दिवस’|date=2017-10-28|work=Lokmat|access-date=2018-05-09|language=mr}}</ref> अतिउच्च दर्जाची विद्वता व ज्ञान असतानाही आंबेडकरांनी स्वतःला आजन्म विद्यार्थी मानले, आणि ते आदर्श विद्यार्थी ठरले. यामुळे शासनाने त्यांच्या शाळा प्रवेश दिनाला विद्यार्थी दिन म्हणून घोषित केले. या दिवशी राज्यातील सर्व [[शाळा]] आणि [[कनिष्ठ महाविद्यालय]]ात [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित विविध पैलूंवर निबंध स्पर्धा, वक्तृत्व, काव्यवाचन स्पर्धा आयोजित केल्या जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dainikprabhat.com/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A4%BE/|title=बाबासाहेब आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिन “विद्यार्थी दिवस’ ओळखला जाणार {{!}} Dainik Prabhat, Marathi News Paper, Pune.|website=www.dainikprabhat.com|language=en-US|access-date=2018-05-09|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615004921/http://www.dainikprabhat.com/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A4%BE/|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.loksatta.com/mumbai-news/ambedkar-admission-day-will-celebrate-as-a-student-day-1576631/|title=आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिन आता विद्यार्थी दिवस|date=2017-10-28|work=Loksatta|access-date=2018-05-09|language=mr-IN}}</ref> ==इतिहास== ७ नोव्हेंबर १९०० रोजी बाबासाहेब आंबेडकर यांनी [[सातारा]] शहरातील राजवाडा चौकात असलेल्या [[प्रतापसिंह हायस्कूल|गव्हर्नमेंट हायस्कूल]]मध्ये (आता ''[[प्रतापसिंह हायस्कूल]]'') पहिल्या इंग्रजी इयत्तेत प्रवेश घेतला होता. येथे ते इ.स. १९०४ पर्यंत म्हणजेच चौथी पर्यंत शिकले. शाळेत त्यांच्या नावाची ''भिवा रामजी आंबेडकर'' अशी नोंद आहे. शाळेच्या रजिस्टरमध्ये १९१४ क्रमांकासमोर बाल भिवाची स्वाक्षरी आहे. हा ऐतिहासिक दस्तऐवज शाळा प्रशासनाच्या परवानगीने दलित फाऊंडेशनने २००७ मध्ये सर्व पानांचे लॅमिनेशन करून जतन केला असून तो शाळेच्या मुख्य कार्यालयात सन्मानपूर्वक ठेवण्यात आला आहे. दलित फाउंडेशन ही अस्पृश्यता प्रथा निर्मूलनासाठी दलित युवा नेतृत्वाला बळकट करण्यासाठी काम करणारी संस्था आहे. इ.स. २००३ पासून पत्रकार अरुण जावळे हे शाळा प्रवेश दिनाचे आयोजन करत आलेले आहेत. या दिनाला विद्यार्थी दिवस म्हणून घोषित करण्याची मागणी त्यांनी अनेकदा महाराष्ट्र शासनाला केली होती. शेवटी इ.स. २०१७ मध्ये महाराष्ट्र शासनाने हा दिवस विद्यार्थी दिन म्हणून ठरविला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://m.bhaskar.com/news/MH-MUM-OMC-govt-celebrate-baba-sahebs-admission-day-as-student-day-5731782-NOR.html|title=govt celebrate Baba Sahebs admission day as Student Day {{!}} Mumbai News in Hindi - Dainik Bhaskar Hindi News|work=dainikbhaskar|access-date=2018-05-09|language=hi|archive-date=2018-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180714193410/https://m.bhaskar.com/news/MH-MUM-OMC-govt-celebrate-baba-sahebs-admission-day-as-student-day-5731782-NOR.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180714193410/https://m.bhaskar.com/news/MH-MUM-OMC-govt-celebrate-baba-sahebs-admission-day-as-student-day-5731782-NOR.html |date=2018-07-14 }}</ref> == उद्देश== साताराच्या प्रवर्तन संगठनाचे अध्यक्ष अरुण जावळेंनी ७ नोव्हेंबरला राज्य शाळाप्रवेश दिन म्हणून घोषित करण्याची मागणी महाराष्ट्राच्या सामजिक न्याय मंत्री [[राजकुमार बडोले]] आणि शिक्षण मंत्री [[विनोद तावडे]] यांच्या समक्ष केली होती. त्यांच्या मागणीवर दोन्ही मंत्र्यांनी बाबासाहेब आंबेडकरांच्या शाळा मधील प्रवेश दिन ७ नोव्हेंबरला “विद्यार्थी दिवस” म्हणजे साजरा करण्याचा निर्णय घेतला. इ.स. २०१७ मध्ये बाबासाहेबांचा शाळा प्रवेश या घटनेचे स्मरण म्हणून तसेच विद्यार्थ्यांना ''‘शिक्षण हेच उन्नतीचे एकमेव साधन असून त्याच्या कठोर परिश्रमाची जाण व्हावी यासाठी’'' शासनाने हा दिवस विद्यार्थी दिन म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेतला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.vobnews24.com/learn-the-truth-behind-student-day-celebrations/|title=विद्यार्थी दिवस क्यों मनाया जाता है, इसके पीछे का सच जानें - Voice of Buddha|date=2017-11-03|work=Voice of Buddha|access-date=2018-05-09|language=en-US|archive-date=2018-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180410201547/http://www.vobnews24.com/learn-the-truth-behind-student-day-celebrations/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180410201547/http://www.vobnews24.com/learn-the-truth-behind-student-day-celebrations/ |date=2018-04-10 }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.firstpost.com/india/maharashtra-government-mark-students-day-in-educational-institutions-bhimrao-ramji-ambedkar-pm-65284.html|title=विद्यार्थी दिवस: 117 साल पहले अंबेडकर ने शिक्षा की ओर उठाया था पहला कदम|website=Firstpost Hindi|language=hi-IN|access-date=2018-05-09|archive-date=2018-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180411111435/https://hindi.firstpost.com/india/maharashtra-government-mark-students-day-in-educational-institutions-bhimrao-ramji-ambedkar-pm-65284.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180411111435/https://hindi.firstpost.com/india/maharashtra-government-mark-students-day-in-educational-institutions-bhimrao-ramji-ambedkar-pm-65284.html |date=2018-04-11 }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.maharashtratoday.in/govt-celebrate-baba-sahebs-admission-day-as-student-day/|title=अब सभी स्कूलों में हर साल 7 नोव्हेंबर को मनाया जायेगा "विद्यार्थी दिवस " - Maharashtra Today|last=News|first=Maharashtra|date=2017-10-29|work=Maharashtra Today|access-date=2018-05-09|language=en-US|archive-date=2018-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180410205609/http://www.maharashtratoday.in/govt-celebrate-baba-sahebs-admission-day-as-student-day/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180410205609/http://www.maharashtratoday.in/govt-celebrate-baba-sahebs-admission-day-as-student-day/ |date=2018-04-10 }}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[विकिपीडिया:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[ज्ञान दिन (महाराष्ट्र)]] * [[जागतिक विद्यार्थी दिन]] * [[भारतीय संविधान दिन]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील विशेष दिवस]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[वर्ग:महाराष्ट्रीय प्रतिवार्षिक दिनपालन]] fj9hsxuajihp7lz3xe0r1ktlquck8u6 0 217720 2705090 2564113 2026-08-24T06:07:50Z ~2026-46135-18 186622 /* हे सुद्धा पहा */ 2705090 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Abdulkalam04052007.jpg|इवलेसे|उजवे|डॉ. कलाम]] '''जागतिक विद्यार्थी दिवस''' हा भारताचे माजी राष्ट्रपती आणि विख्यात अंतराळ शास्त्रज्ञ [[एपीजे अब्दुल कलाम]] यांचा १५ ऑक्टोबर हा जन्मदिवस भारतात सर्वत्र पाळला जातो.<ref>http://indianexpress.com/article/education/world-students-day-why-is-this-day-celebrated-on-apj-abdul-kalams-death-anniversary3083974/ इंडियन एक्सप्रेस</ref> परंतु [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्र संघटनेने]] अशी अधिकृत घोषणा केलेली नाही, त्यामुळे हा अधिकृत 'जागतिक दिवस' म्हणून मानला जाऊ शकत नाही.<ref>{{Cite web|date=2021-10-27|title=The UN never recognised Abdul Kalam's birthday as World Students' Day|url=https://factly.in/the-un-never-recognised-abdul-kalams-birthday-as-world-students-day/|access-date=2022-01-10|website=FACTLY|language=en-US}}</ref> याचा उगम कधी आणि कसा झाला हे कोणालाच माहित नाही. राजीव चंद्रन, 'भारत आणि भूतानचे संयुक्त राष्ट्र माहिती केंद्राचे राष्ट्रीय माहिती अधिकारी' यांनी इंडियन एक्स्प्रेस या वर्तमनपत्राद्वारे असे सांगितले की संयुक्त राष्ट्राने असा कोणताही ठराव अजून मंजूर केलेला नाही.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/tamil-nadu/2019/nov/05/un-denies-announcing-world-students-day-2057140.html|title=UN denies announcing World Students' Day|access-date=2022-01-15}}</ref> {{विस्तार}} == हे सुद्धा पहा == * [[विद्यार्थी दिन (महाराष्ट्र)]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:जागतिक दिवस|विद्यार्थी]] 273mrdshyvmhfxs93lkc1vgqxv8rlyx 0 219123 2705069 2691904 2026-08-24T05:48:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705069 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''रामचंद्र बाबाजी मोरे''' ([[१ मार्च]], [[इ.स. १९०३|१९०३]] - [[११ मे]], [[इ.स. १९७२|१९७२]]) हे एक राजकीय नेता होते. [[भारतातील जातिव्यवस्था]] व भारतीय उपखंडातील वर्ग शोषण या विषयांवर त्यांनी चळवळी केल्या. == सुरुवातीचे जीवन == मोरेंचा जन्म १ मार्च १९०३ रोजी, महाड तालुक्यातल्या लादवळी ह्या गावात एका शेतमजुरी करणाऱ्या एका [[दलित|मातंग]] कुटुंबामध्ये झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.socialsciencecollective.org/comrade-more-red-star-blue-sky/|title=Comrade R B More: A Red Star In Blue Sky - The Social Science Collective|access-date=2017-11-25|archive-date=2017-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609171652/http://www.socialsciencecollective.org/comrade-more-red-star-blue-sky|url-status=dead}}</ref> वयाच्या ११व्या वर्षीच मोरेंनी [[अस्पृश्यता|अस्पृश्यतेविरुद्धचा]] संघर्ष सुरू केला. काही सामाजिक सुधारकांच्या मदतीने त्यांनी ब्रिटिश सरकारला, महाड माध्यमिक शाळेत प्राथमिक शाळेतून शिष्यवृत्ती मिळाल्यावरही प्रवेश रद्द केला गेल्याबद्दल पत्रे लिहिली.<ref name="auto1">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://jaibhimji.in/?p=2498|title=The story of India’s caste blues – Hamara Bharat|access-date=2017-11-25|archive-date=2017-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205093120/http://jaibhimji.in/?p=2498|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hindustantimes.com/india/from-mahad-to-mumbai-to-hyderabad-the-story-of-india-s-caste-blues/story-ggYqaHOin82umAKX650GVN.html|title=From Mahad to Mumbai to Hyderabad, the story of India’s caste blues}}</ref><ref name="anticaste.in">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.anticaste.in/comrade-r-b-more-red-star-in-blue-sky/|title=Comrade R B More: A Red Star in a Blue Sky|date=11 May 2017|website=Anticaste.in}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == === नागरी अधिकार मोहीम === १९-२० मार्च १९२७ या कालावधीत [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]ांच्या नेतृत्वाखाली झालेल्या [[महाड सत्याग्रह]]ाचे ते आघाडीचे आयोजक होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://velivada.com/2017/03/21/from-mahad-to-5-kalidas-marg-90-years-apart-tales-of-2-purification/|title=From Mahad to 5 Kalidas Marg – 90 Years Apart, Tales of 2 Purification|access-date=2017-11-25|archive-date=2017-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330150808/http://velivada.com/2017/03/21/from-mahad-to-5-kalidas-marg-90-years-apart-tales-of-2-purification/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.youtube.com/watch?v=JwhiQPf3jt4|title=17 Dr. Ambedkar launches Mahad Satyagraha in 1927}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://ssdindia.org/about/|title=About - Samata Sainik Dal}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://drambedkarbooks.com/2016/03/20/mahad-satyagraha-a-clip-from-dr-babasaheb-ambedkar-movie/|title=Mahad Satyagraha – A clip from Dr Babasaheb Ambedkar Movie|access-date=2017-11-25|archive-date=2017-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807113251/https://drambedkarbooks.com/2016/03/20/mahad-satyagraha-a-clip-from-dr-babasaheb-ambedkar-movie/|url-status=dead}}</ref><ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://aakarbooks.com/content/mahad-making-first-dalit-revolt/ |title=MAHAD: The Making of the First Dalit Revolt - Aakar Books |access-date=2017-11-25|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314055151/http://aakarbooks.com/content/mahad-making-first-dalit-revolt|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-mahad-relives-ambedkar-s-water-satyagraha-for-dalits/story-oGt2HuH4l3k1aRwAAqmp6N.html|title=Mahad relives BR Ambedkar’s water satyagraha for Dalits}}</ref> मोरेंनी महाड सत्याग्रहाचा तपशीलवार वृत्तान्त मराठीत लिहिला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://indianexpress.com/article/lifestyle/books/ambedkar-book-review-anand-teltumbde-the-other-satyagraha-2799481/|title=The Other Satyagraha}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.countercurrents.org/2017/04/21/caste-gender-and-other-such-issues-should-be-dealt-with-as-class-struggle-anand-teltumbde/|title=Caste, Gender And Other Such Issues Should Be Dealt With As Class Struggle: Anand Teltumbde|access-date=2017-11-25|archive-date=2017-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203114318/http://www.countercurrents.org/2017/04/21/caste-gender-and-other-such-issues-should-be-dealt-with-as-class-struggle-anand-teltumbde/|url-status=dead}}</ref> महाडच्या दलितांचा [[चवदार तळे]] वापरण्यासाठीचा संघर्ष हा निश्चितपणे इतिहासातील पहिला नागरी अधिकारासाठीचा लढा होता.<ref name="auto"/> आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली महाडला झालेल्या [[मनुस्मृती दहन दिन]]ाचे सुद्धा आयोजक मोरे होते. हा दिवस २५ डिसेंबर १९२७ रोजी संपन्न झाला. त्यामध्ये हजारो दलित लोकांना एकत्रित येऊन [[मनुस्मृती]]ची एक प्रत जाळली. महाडला डॉक्टर आंबेडकरांनी दलित महिलांची एक दुसरी सभाही घेतली ज्यात त्यांनी लैंगिक असमानतेचा प्रसार करणाऱ्या सामाजिक रीती थांबवण्याचा संदेश दिला.<ref name="anticaste.in"/> === कम्युनिस्ट पक्ष === मोरेंनी १९३० साली [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]ात प्रवेश केला.<ref name="auto1"/> तरीही मोरे व डॉक्टर आंबेडकर हे एकमेकांच्या कार्यांचे नेहमी प्रशंसक राहिले. कम्युनिस्ट पक्षाच्या अनेक सभेंमध्ये भारतातील जात असमानतेच्या विषयाचा मुद्दा मोरेंनी उचलला. पक्षाच्या १९५३ च्या तिसऱ्या अधिवेशनाअगोदर त्यांनी पक्ष नेत्यांना 'अस्पृशता व जात पद्धतीतल्या समस्या' हा लेख पाठवला.<ref name="countercurrents.org">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.countercurrents.org/gatade030912.htm|title=Cast Away Caste: Breaking New Grounds … By Subhash Gatade|website=Countercurrents.org}}</ref><ref name="sacw.net">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.sacw.net/index.php?page=imprimir_articulo&id_article=2822|title=print : Cast Away Caste: Breaking New Grounds …|website=Sacw.net|access-date=2017-11-25|archive-date=2018-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020224544/http://www.sacw.net/index.php?page=imprimir_articulo&id_article=2822|url-status=dead}}</ref><ref name="peoplesdemocracy.in">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://archives.peoplesdemocracy.in/2003/0323/03232003_comrade_%20More.htm|title=a red star in the sky-More|website=Archives.peoplesdemocracy.in|date=|accessdate=2017-05-23|archive-date=2017-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807113120/http://archives.peoplesdemocracy.in/2003/0323/03232003_comrade_%20More.htm|url-status=dead}}</ref> हा विषय पुढील अधिवेशनात विचारात घेण्यात यावा असे त्यांने पक्ष नेत्यांना निवेदन दिले. १९५७ व १९६४ साली हा लेख पुन्हा सुधारणा करून व वर्ग शोषाणाविरुद्धच्या संघर्षात जात असमानतेविरुद्धा संघर्ष करणे कसे महत्त्वाचे आहे, हे त्यांनी आंबेडकरांचे व्यवस्थित समजावून सांगितले. मोरे यांनी ब्रिटिश सरकार विरुद्धच्या स्वातंत्र्य संघर्षात व कामगार चळवळीतसुद्धा समर्थपणे लढा दिला. १९६४ मध्ये भारतीय कम्यनिस्ट पक्षात फूट पडल्यावर मोरे [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]ात दाखल झाले. .<ref name="peoplesdemocracy.in"/> माकपच्या महाराष्ट्र राज्य समिती मध्ये १९६४ मध्येच त्यांची निवडणूक झाली. 'जीवनमार्ग' हे माकप महाराष्ट्र समितीचे साप्ताहिक त्यांनी १४ एप्रिल १९६५ ([[आंबेडकर जयंती]]) रोजी सुरू केले.<ref name="anticaste.in"/> मोरेंचा ११ मे १९७२ रोजी मृत्यू झाला, ते शेवटपर्यंत माकपचे नेते राहिले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:मोरे, रामचंद्र बाबाजी}} [[वर्ग:भारतीय कम्युनिस्ट पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९०३ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:दलित कार्यकर्ते]] [[वर्ग:मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे सहयोगी]] [[वर्ग:महाड सत्याग्रह]] 5mvwdd52qibu3ezvv5bcmcx85qq25hf 0 220927 2704826 2206837 2026-08-23T19:08:16Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704826 wikitext text/x-wiki '''भारताचे सर्व्हेयर जनरल''' हे [[भारत]]ाच्या [[भारतीय सर्वेक्षण विभाग|सर्वेक्षण विभागाचे]] प्रमुख आसतात. भारताचा सर्वेक्षण विभाग हा [[विज्ञान आणि तंत्रज्ञान मंत्रालय (भारत सरकार)|विज्ञान आणि तंत्रज्ञान मंत्रालयाचा]] एक विभाग आहे. ==आत्तापर्यंतचे सर्व्हेयर जनरल== [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]]ने [[जेम्स रेनेल]] यांना [[बंगाल प्रेसिडेन्सी]]चे सर्वेक्षण करण्यासाठी १७६७मध्ये नियुक्त केले होते. [[लॉर्ड क्लाइव्ह]]ने रेनेलला बंगालचे सर्व्हेयर जनरल म्हणून बढती दिली. [[मद्रास प्रेसिडन्सी]]ने [[कॉलिन मॅकेन्झी]]ला १८१०मध्ये सर्व्हेयर जनरल म्हणून नियुक्त केले. मॅकेन्झीला १८१५मध्ये भारताचे प्रथम सर्व्हेयर जनरल केले गेले.<ref>{{cite journal|title=Rennell and the Surveyors of India|url=https://archive.org/details/sim_geographical-journal_1968-09_134_3/page/318|author=Heaney, G.F.|journal=The Geographical Journal|volume=134|issue=3| year=1968|pages=318–325|doi=10.2307/1792959|jstor=1792959}}</ref> {{भाषांतर}} {{columns-list|colwidth=30em| *१८१५–१८२१: [[कॉलिन मॅकेन्झी]] *१८२१–१८२३: जॉन हॉजसन *१८२३–१८२६: [[व्हॅलेन्टाइन ब्लॅकर]] *१८२६–१८२९: जॉन हॉजसन *१८२९–१८३०: हेन्री वालपोल *१८३०–१८४३: सर [[जॉर्ज एव्हरेस्ट]] *१८४३–१८६१: [[अँड्रु स्कॉट वॉ]] *१८६१–१८७८: [[हेन्री एडवर्ड लँडर थुलिये]] *१८७८–१८८३: [[जेम्स वॉकर]] *१८८४–१८८७: जॉर्ज चार्ल्स डेप्री *१८८७–१८९५: [[हेन्री रॅव्हेनशॉ थुलिये]] *१८९५–१८९९: चार्ल्स स्ट्रॅहान *१८९९–१९०४: [[सेंट जॉर्ज कोर्बेट गोर]] *१९०४–१९११: क. फ्रांसिस बेकन लाँग *१९११–१९१९: [[सिडनी जेराल्ड बराड]] *१९१९–१९२४: [[चार्ल्स हेन्री डडली रायडर]] *१९२४–१९२८: एडवर्ड आल्डबोरो टँडी *१९२८–१९३३: रॉबर्ट हेन्री थॉमस *१९३३–१९३७: हॅरोल्ड जॉन काउचमन *१९३७–१९४१: सर क्लिंटन ग्रेशाम लुइस *१९४१–१९४६: सर [[एडवर्ड ऑलिव्हर व्हीलर]] *१९४६–१९५१: जॉर्ज फ्रेडरिक हीनी *१९५१–१९५६: इयान हेन्री रिचर्ड विल्सन *१९५६–१९६१: गंभीर सिंग *मे १९६१ - डिसे १९६१ : (#) क. राजेंदर सिंग कल्हा *जाने १९६२ - एप्रि १९६२ : युस्टेस रँडोल्फ विल्सन *मे १९६२ - जून १९६६ : ब्रिग. गंभीर सिंग *जुलै १९६६ - ऑग १९६९ : ब्रिग. जितिंदर सिंग पेंटल *सप्टे १९६९ - जून १९७१ : (#) ब्रिग. जमशेद ए.एफ. दलाल *जुलै १९७१ - एप्रि १९७२ : ब्रिग. जितिंदर सिंग पेंटल *मे १९७२ - मार्च १९७६ : (#) डॉ. [[हरी नारायण]] *एप्रि १९७६ - नोव्हे १९८१ : लेफ्टनंट जनरल किशोरी लाल खोसला *डिसे १९८१ - जाने १९८८ : ले.ज. गिरिश चंद्र अगरवाल *फेब्रु १९८८ - डिसे १९८८ : (#) मेजर जनरल डी.एम. गुप्ता *जाने १९८९ - नोव्हे १९९० : ले.ज. सुरिंदर मोहन चढ्ढा *डिसे १९९० - मार्च १९९१ : (#) ए.के. सन्याल *एप्रि १९९१ - जून १९९२ : विनय कांत नागर *जुलै १९९२ - डिसे १९९२ : ले.ज. सी.बी. झालदियाल *जाने १९९३ - एप्रि १९९४ : (#) मे.ज. डी.पी. गुप्ता *मे १९९४ - जुलै १९९४ : (#) पी.आर. दत्ता *ऑग १९९४ - सप्टे १९९४ : (#) बी.बी. सिंहा *Oct १९९४ - जुलै १९९६ : (#) मे.ज. सुरिंदर प्रकाश मेहता *ऑग १९९६ - मार्च १९९७ : ले.ज. सुरिंदर प्रकाश मेहता *एप्रि १९९७ - - नोव्हे २००१ : ले.ज. अशोक कुमार आहुजा *डिसे २००१ - फेब्रु २००५ : डॉ. पृथ्वीश नाग (डेप्युटेशन) *मार्च २००५ - जून २००५ : पद रिक्त *जुलै २००५ - मार्च २००७ : मे.ज. एम. गोपाल राव *एप्रि २००७ - डिसे २००७ : मे.ज. एम. गोपाल राव (कंत्राट) *जाने २००८ - जून २००८ : (#) मे.ज. आर.एस. तंवर *०१-०७-२००८ - १३-०७-२००८ : (#) डॉ. टी. रामस्वामी *१४-०७-२००८ - Oct २००८ : (#) डॉ. पृथ्वीश नाग *नोव्हे २००८ - जुलै २००९ : (#) डॉ. टी. रामस्वामी *ऑग २००९ - सप्टे २००९ : (#) मे.ज. आर.एस. तंवर *Oct २००९ - नोव्हे २००९ : (#) मे.ज. मनोज तयाल *नोव्हे २००९ - २४-०८-२०१० : (#) डॉ. टी. रामस्वामी *२५-०८-२०१० - ३०-०४-२०१५ : डॉ. स्वर्ण सुब्बा राव *०१-०५-२०१५ - ०७-०४-२०१६ : (#) राजेंद्र मणी त्रिपाठी *०८-०४-२०१६ - ३०-०६-२०१७: डॉ. स्वर्ण सुब्बा राव * ०१-०७-२०१७ - ३०-०९-२०१७ : (#) मे.ज. व्ही.पी. श्रीवास्तव * ०१-ऑक्टोबर-२०१७ – ३० जानेवारी २०१८: (#) मेजर जनरल गिरीश कुमार * ३१ जानेवारी २०१८ - ३१ डिसेंबर २०१९: लेफ्टनंट जनरल गिरीश कुमार, व्हीएसएम * ०१ जानेवारी २०२० - १४ जानेवारी २०२०: (#) श्री नवीन तोमर * १५ जानेवारी २०२० - १५ जानेवारी २०२१: (करारावर) लेफ्टनंट जनरल (निवृत्त) गिरीश कुमार, व्हीएसएम * १६ जानेवारी २०२१ - पदस्थ: (#) श्री नवीन तोमर }} (#) इतर पदभार सांभाळून या पदावर * ''स्रोत'':<ref>{{cite web | url= http://www.rajeshkochhar.com/2012/07/surveyor-generals-in-british-india1767-१८84/ | title= Surveyors General in British India | accessdate= 2012-11-28 }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.scribd.com/doc/92243419/Surveyor-Generals-Name|title = Surveyor Generals Names|publisher= scribd|accessdate = 2012-11-28}}</ref><ref>{{cite web | url= http://kol.indusnettechnologies.com/surveyofindia.gov.in/pages/view/11/77-surveyor-generals-of-india-since-independence/ | title= Survey of India - Surveyor General since Independence establishment | accessdate= 2013-01-10 | archive-date= 2013-02-16 | archive-url= https://archive.is/20130216065756/http://kol.indusnettechnologies.com/surveyofindia.gov.in/pages/view/11/77-surveyor-generals-of-india-since-independence/ | url-status= dead }}</ref> ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारताचा भूगोल]] [[वर्ग:भारत सरकार]] du0gz29g339upy5fwzlsolq7eefr328 0 221618 2704915 2680000 2026-08-23T21:11:29Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704915 wikitext text/x-wiki '''नायजेरिया एरवेझ''' ही [[नायजेरिया]]मधील विमानवाहतूक कंपनी होती. या कंपनीची स्थापना १९५८मध्ये झाली. १९७१पर्यंत या कंपनीला ''डब्ल्यूएएसी नायजेरिया'' असे नाव होते. याचे मुख्य ठाणे [[अबुजा]]मधील [[मुर्तला मुहम्मद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मुर्तला मुहम्मद आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] होते व पश्चिम आफ्रिकेतील प्रमुख शहरे आणि [[युरोप]], [[उत्तर अमेरिका]] आणि अरब देशांतील निवडक शहरांना येथून विमानसेवा होती. १९६१पर्यंत नायजेरियाच्या सरकारकडे याची ५१% मालकी होती. १९६१मध्ये सरकारने सगळी कंपनी विकत घेतली व तिला राष्ट्रीय विमानवाहतूक कंपनीचा दर्जा दिला. ही कंपनी २००३मध्ये बंद पडली. == ताफा == [[File:Nigeria Airways DC-10-30 5N-ANR ZRH 1983-3-12.png|thumb|नायजेरिया एरवेझचे [[मॅकडॉनेल डग्लस डीसी‑१०‑३०]] विमान [[झुरिक विमानतळ]]ावर (१९८३). नोंदणी ५एन‑एएनआर असलेले हे विमान १० जानेवारी १९८७ रोजी इलोरिन विमानतळावर उतरताना लागलेल्या आगीत पूर्णपणे नष्ट झाले आणि सेवाबाहेर करण्यात आले.<ref name="5N-ANR">{{cite news |title=Accident description: McDonnell Douglas DC-10-30 5N-ANR |url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19870110-0 |publisher=Aviation Safety Network |access-date=20 April 2026 }}</ref>]] नायजेरिया एरवेझने आपल्या इतिहासात खालील विमानप्रकार चालवले होते:<ref>{{cite web |title=SubFleets for: Nigeria Airways |url=http://www.aerotransport.org/php/go.php?query=operator&qstring=Nigeria+Airways&where=52052&luck= |work=AeroTransport Data Bank |date=15 January 2012 |access-date=15 January 2012 }}</ref> {{Div col|colwidth=30em}} * [[एरबस ए३००बी४]] * [[एरबस ए३१०‑२००]]<ref name="FI1985-8">{{cite journal |title=World Airline Directory – Nigeria Airways |url=https://archive.org/details/sim_flight-international_1985-03-09_127_3950/page/n6 |journal=Flight International |date=9 March 1985 |page=8 }}</ref> * [[पायपर अझटेक]]<ref name="FI1970-492">{{cite journal |title=Nigeria Airways fleet |journal=Flight International |date=9 April 1970 |page=492 }}</ref> * [[बीएसी वन‑इलेव्हन ४००]] * [[बोईंग ३७७ स्ट्रॅटोक्रूझर]] * [[बोईंग ७०७‑१२०]] * [[बोईंग ७०७‑१२०बी]] * [[बोईंग ७०७‑३२०]] * [[बोईंग ७०७‑३२०बी]] * [[बोईंग ७०७‑३२०सी]]<ref name="FI1984-870/1">{{cite journal |title=Nigeria Airways fleet changes |journal=Flight International |date=24 November 1984 |pages=870–871 }}</ref> * [[बोईंग ७०७‑४२०]] * [[बोईंग ७२७‑१००]] * [[बोईंग ७२७‑२००]]<ref name="FI1984-870/1" /> * [[बोईंग ७३७‑२००]]<ref name="FI1984-870/1" /> * [[बोईंग ७३७‑२०० अॅडव्हान्स्ड]]<ref name="FI2000-94">{{cite journal |title=Nigeria Airways – restructuring the fleet |journal=Flight International |date=8 February 2000 |page=94 }}</ref> * [[बोईंग ७३७‑२००सी]]<ref name="FI1984-870/1" /> * [[बोईंग ७३७‑४००]] * [[बोईंग ७४७‑१००]] * [[बोईंग ७४७‑२००]]<ref name="FI1984-870/1" /> * [[बोईंग ७४७‑२००बी]] * [[बोईंग ७४७‑२०० कॉम्बी]]<ref name="FI1984-870/1" /> * [[बोईंग ७४७‑२००एफ]] * [[बोईंग ७४७‑३००]] * [[बोईंग ७६७‑२००ईआर]] * [[बोईंग ७६७‑३००ईआर]] * [[ब्रिस्टल ब्रिटानिया १००]] * [[डी हॅव्हिलंड कॉमेट]]<ref name="FI1969-172">{{cite journal |title=Nigeria Airways orders Comet |url=https://archive.org/details/sim_flight-international_1969-01-30_95_3125/page/n31 |journal=Flight International |date=30 January 1969 |page=172 }}</ref> * [[डग्लस सी‑४७ए]] * [[डग्लस डीसी‑३]]<ref name="FI1970-492" /> * [[डग्लस डीसी‑८‑३०]] * [[डग्लस डीसी‑८‑५०]] * [[डग्लस डीसी‑८‑६०]] * [[डी हॅव्हिलंड डोव्ह]]<ref name="Flight1960-505">{{cite journal |title=Nigeria Airways – domestic services |journal=Flight International |date=29 April 1960 |page=505 }}</ref> * [[फोकर एफ‑२७‑२००]] * [[फोकर एफ‑२७‑४००]] * [[फोकर एफ‑२७‑६००]] * [[फोकर एफ‑२८‑१०००]] * [[फोकर एफ‑२८‑२०००]]<ref name="FI1984-870/1" /> * [[फोकर एफ‑२८‑४०००]]<ref name="FI1984-870/1" /> * [[डी हॅव्हिलंड हेरॉन]]<ref name="Flight1960-505" /> * [[मॅकडॉनेल डग्लस डीसी‑१०‑१०]] * [[मॅकडॉनेल डग्लस डीसी‑१०‑३०]]<ref name="FI1989-70">{{cite journal |title=Nigeria Airways DC-10 operations |journal=Flight International |date=4 February 1989 |page=70 }}</ref> * [[व्हिकर्स व्हीसी‑१०]]<ref name="FI1970-292">{{cite journal |title=Nigeria Airways VC10 services |journal=Flight International |date=5 March 1970 |page=292 }}</ref> * [[व्हिकर्स व्हिस्काउंट ८१०]] {{div col end}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:नायजेरियामधील विमानवाहतूक कंपन्या]] [[वर्ग:बंद पडलेल्या विमानवाहतूक कंपन्या]] a5uqatrxoewf4sdqjo2dpulv3l4yfh2 0 224253 2705102 2679374 2026-08-24T06:16:52Z ~2026-46135-18 186622 /* हे सुद्धा पहा */ 2705102 wikitext text/x-wiki '''[[महाराष्ट्र]]ातील [[अनुसूचित जाती]]ंची''' संख्या ५९ आहे.<ref>http://socialjustice.nic.in/UserView/index?mid=76750</ref> २०११ च्या जनगणनेनुसार, राज्यात अनुसूचित जातींची लोकसंख्या १,३२,७५,८९८ (११.८१%) असून त्यात पुरुष ६७,६७,७५९ व स्त्रिया ६५,०८,१३९ आहेत. भारतातील एकूण २०.१४ कोटी अनु. जातींपैकी ६.६% अनु. जाती महाराष्ट्रात आहे. अनुसूचित जाती व अनुसूचित जमाती आदेश (सुधारणा) कायदा १९७६ (१९७६चा १०८ वा) मधील परिशिष्ट १ मधील भाग - १० मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे अनुसूचित जातीतील ५९ प्रकारच्या जातींसाठी एकूण [[आरक्षण]] १३% आहे. २००१ च्या जनगणनेनुसार, अनुसूचित जातींमध्ये [[महार]] (४८.५%), [[मांग]] (३०.३%), [[भांबी]]/[[चांभार]] (१२.५%) व [[भंगी]] (१.९%) ह्या प्रमुख चार समाजाची लोकसंख्या ९२% आहे. [[लातूर जिल्हा|लातूर जिल्ह्यात]] अनुसूचित जातींचे प्रमाण सर्वाधिक (१९.४%) आहे. २०११ च्या census नुसार पुणे जिल्ह्यात सर्वाधिक अनुसूचित जातींचे प्रमाण आहे.{{संदर्भ}} == यादी == २००१ च्या जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातीच्या समूदायांची आणि त्यांच्या लोकसंख्येच्या यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref>https://web.archive.org/web/20130207163453/http://www.censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/scst_main.html</ref> {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! क्रमांक !! जाती !! लोकसंख्या २००१ || एकूण अनु.जाती लोकसंख्येची टक्केवारी |- | १ || [[अगेर]] || ५९७ || % |- | २ || [[अनमुक]] || १४ || % |- | ३ || [[आरेमाला]] || ३८४ || % |- | ४ || [[अरवा माला]] || ४६५ || % |- | ५ || [[बहना]] [[बहाना]] || १०९ || % |- | ६ || [[बाकड]], बंट || ६७९ || % |- | ७ || बलाही, [[बलाई]] || १३,६७१ || % |- | ८ || [[बसोर]] , बुरुद, बांसोर, बांसोडी || ४३,६१६ || % |- | ९ || [[बेडाजंगम]], बुडगा जंगम || ४२,२०६ || % |- | १० || [[बेडर]] || १७,४६७ || % |- | ११ || [[भांबी]], भांभी, असादरु, असोदी, चामडिया, चमार, चमारी,[[चांभार]], चमगार, हरळय्या, हराळी, खालपा, माचीगार, मोचीगार, मादर, मादिग, मोची, तेलगू मोची, कामाटी मोची, राणीगार, रोहिदास, नोना, रामनामी, रोहित, समगार, सतनामी, सूरज्यबंशी, सूरज्यरामनामी, समगारा, [[चर्मकार]], परदेशी चामार (शा.नि. दि. १५ एप्रिल २०१० प्रमाणे समाविष्ट) || १२,३४,८७४ || १२.५% |- | १२ || भंगी, मेहतर, ओलगाना, रुखी, मलकाना, हलालखोर, लालबेगी, बाल्मिकी, करोर, झाडगल्ली, [[हेला]] (शा.नि. दि.१५ एप्रिल २०१० प्रमाणे समाविष्ट)|| १,८६,७७६ || १.९% |- | १३ || [[बिंदला]] || ६२९ || % |- | १४ || [[ब्यागारा]] || १९ || % |- | १५ || [[चलवादी]], चन्नया || २,३८४ || % |- | १६ || चेन्नदासर, होलया दासर, होलेया दसारी || ४०० || % |- | १७ || [[डक्कल]], डोक्कलवार || ४४२ || % |- | १८ || [[ढोर]], कक्कय्या, कंकय्या, डोहोर|| ९०,२२६ || % |- | १९ || [[डोम]], डुमार|| ३,३३७ || % |- | २० || [[येल्लमलवार]], येल्लमलवंडलु || ३,०१२ || % |- | २१ || गंडा, गंडी || ४२० || % |- | २२ || [[गरोड]],गारी || ३६१ || % |- | २३ || [[घासी]],घासीया || १,१९० || % |- | २४ || [[हल्लीर]] || ९८ || % |- | २५ || [[हलसार]], हसलार, हुलसवार, हुलसवार, हलसवार (शा.नि. दि.१५ एप्रिल २०१० प्रमाणे समाविष्ट) || १०० || % |- | २६ || [[होलार]], व्हलार || ७९,४६१ || % |- | २७ || [[होलय]], होलेर, होलेया, होलिया || १४,५८७ || % |- | २८ || [[कैकाडी]] _{(अकोला, अमरावती, भंडारा, बुलढाणा, नागपूर, वर्धा व यवतमाळ जिल्हे व राजूरा तालूका सोडून चंद्रपूर जिल्हा यांत)} || ५,२३२ || % |- | २९ || [[कटिया]], पथरिया || १,९२१ || % |- | ३० || [[खंगार]], कनेरा, मिरधा || १,४०५ || % |- | ३१ || [[खाटिक]], चिकवा, चिकवी || ८९,९६९ || % |- | ३२ || कोलूपूल-वंडलु || १६ || % |- | ३३ || [[कोरी]] || ९,७४९ || % |- | ३४ || [[लिंगडेर]] || १,१०,१९३ || % |- | ३५ || [[मादगी]] || ५०,९९२ || % |- | ३६ || [[मादिगा]] || ६,४३२ || % |- | ३७ || [[महार]], मेहर, तराळ, धेगू-मेगू|| ५६,७८,९१२ || ५७.५% |- | ३८ || माहयावंशी, [[धेड]], वणकर, मारु-वणकर|| १२,६१२ || % |- | ३९ || [[माला]] || ७,९७३ || % |- | ४० || माला [[दासरी]] || १,०९४ || % |- | ४१ || [[माला हन्नाई]] || २८ || % |- | ४२ || माला [[जंगम]] || १९,५८९ || % |- | ४३ || [[माला मस्ती]] || ३१ || % |- | ४४ || माला साले, नेटकानी || १९४ || % |- | ४५ || [[माला सन्यासी]] || ५६ || % |- | ४६ || [[मांग]], [[मातंग]], मिनिमादिग, दखनी-मांग, मांग-म्हशी, मदारी, गारुडी, राधेमांग || २०,०३,९९६ || २०.३% |- | ४७ || मांग-गारोडी, मांग-गारुडी || २५,२६० || % |- | ४८ || [[मन्ने]] || १,७२८ || % |- | ४९ || [[मस्ती]] || २०६ || % |- | ५० || [[मेंघवाल]], [[मेंघवार]] || ३५,५९४ || % |- | ५१ || मिठा, अयलवार || ३५,३२९ || % |- | ५२ || [[मक्री]] || ७२ || % |- | ५३ || नाडीया,हादी || ३४५ || % |- | ५४ || [[पासी]] || १६,६८३ || % |- | ५५ || [[सांसी]] || ३८९ || % |- | ५६ || शेणवा, चेणवा, सेडमा, रावत || ४१९ || % |- | ५७ || सिंधोल्लू, चिंदोल्लू || ४६ || % |- | ५८ || तिरगार, तिरबंदा || १७० || % |- | ५९ || [[तुरी]] || १८७ || % |- |} ==धर्म== २००१ च्या जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींच्या लोकसंख्येत ६७% [[हिंदू]], ३२.९% [[मराठी बौद्ध|बौद्ध]] व ०.१% (५,९८३) [[शीख]] होते. तर २०११ च्या जनगणनेनुसार, अनुसूचित जातींमध्ये ६०.७% (सुमारे ८०.१२ लाख) हिंदू, ३९.२% (५२,०४,२८४) बौद्ध व ०.१% (१३ हजार) शीख आहेत. २००१-११ या कालावधीत महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींच्या बौद्ध लोकसंख्येत तब्बल ६०% वाढ झाली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://zeenews.india.com/news/india/buddhism-is-the-fastest-growing-religion-among-scheduled-castes_1883362.html| title = Buddhism is the fastest growing religion among Scheduled Castes | भाषा = इंग्रजी | लेखक = | फॉरमॅट = दिनांक ९ मे २०१६ झी न्यूज }}</ref> २००१ मध्ये, [[महार]] समुदायाच्या लोकसंख्येत ५६.३% बौद्ध, ४३.७% हिंदू आणि अवघे ०.१% शीख होते. तर २०११ मध्ये, राज्यात सुमारे ७६ लाख महार समाज आहे, महारांत सुमारे ६२% (४७.१२ लाख) बौद्ध, ३७.९% (२८.७३ लाख) हिंदू, तर अवघे ०.१% (७.८ हजार) महार हे शीख धर्मीय आहेत. २०११ मध्ये, अनुसूचित जातींच्या लोकसंख्येत ७६ लाख महार, २६.८ लाख मांग, १६.५ लाख चांभार व २.५ लाख भंगी या समाजाचे लोक आहेत. अनुसूचित जातीत या चार जातींचे एकत्रित प्रमाण ९२% आहे. [[अनुसूचित जाती]]मध्ये बौद्ध धर्म अतिशय वेगाने वाढत आहे. [[इ.स. २००१]] मध्ये [[भारत]] देशात ४१.५९ लाख बौद्ध हे अनुसूचित जातीचे होते, तर [[इ.स. २०११]] मध्ये हे प्रमाण ३८% वेगाने वाढून ५७.५६ लाख एवढे झाले आहे. देशातील एकूण अनुसूचित जातीच्या बौद्धांपैकी ५२.०४ लाख (९०% पेक्षा अधिक) महाराष्ट्रात आहेत. महाराष्ट्रात एकूण बौद्ध लोकसंख्येत ७९.६८% अनुसूचित जाती आहे. ==हे सुद्धा पहा == * [[महाराष्ट्रातील इतर मागास वर्गीय जातींची यादी]] * [[महाराष्ट्रातील आरक्षण]] * [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती]] * [[इतर मागास वर्ग]] * [[दलित]] * [[आदिवासी]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी|Anuchit jati ani jamati sardbh=}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील अनुसूचित जाती| ]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती|अनुसूचित जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती| ]] syks48wx0rjoglq68fthrh7ylj4c206 0 224830 2704819 2650163 2026-08-23T19:02:12Z InternetArchiveBot 130355 Add 3 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704819 wikitext text/x-wiki {{For|महाराष्ट्रातील लोकांसाठी|मराठी लोक|कोंकणी लोक}} '''पंच द्रविड मराठी ब्राह्मण''' ('''महाराष्ट्रीय ब्राह्मण''' म्हणूनही ओळखले जातात) हे [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील स्थानिक ब्राह्मण समुदाय आहेत. त्यांच्या ऐतिहासिक उगमस्थानांनुसार त्यांचे प्रामुख्याने तीन उपविभाग मानले जातात—'''देश''', '''कराड''' आणि '''कोकण'''. महाराष्ट्रातील ब्राह्मण समूहांत प्रामुख्याने [[देशस्थ]], [[चित्पावन]] (कोकणस्थ), [[कऱ्हाडे ब्राह्मण|कऱ्हाडे]] आणि [[देवरुखे]] यांचा समावेश होतो. == भौगोलिक वितरण == {{multiple image | align = right | image1 = India Maharashtra locator map.svg | width1 = 155 | alt1 = | caption1 = | footer = भारतातील महाराष्ट्र राज्याचे स्थान. बहुसंख्य महाराष्ट्रीय ब्राह्मण महाराष्ट्रात (डावीकडे) राहतात. }} [[File:Maharashtra Districts.png|right|thumb|315px|महाराष्ट्राचे विभाग.]] महाराष्ट्रीय ब्राह्मण हे मूळचे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील आहेत. मात्र पुरोहित-कार्यासाठीचे प्रशिक्षण, हिंदू धर्मशास्त्रे व विधिनियमांतील प्रावीण्य आणि प्रशासकीय कौशल्य यांमुळे ऐतिहासिक काळात त्यांना भारतभर विविध ठिकाणी रोजगार मिळत गेला. उदाहरणार्थ, १७०० च्या दशकात जयपूरच्या दरबारात [[बनारस]] येथून काही महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांची भरती झाल्याचे उल्लेख आढळतात. ही मंडळी पुढे दक्षिण भारतातील [[विजयनगर साम्राज्य]] पतनानंतर बनारसला स्थलांतरित झाली होती.<ref name="Pauwels2017">{{cite book|author=Heidi Pauwels|title=Mobilizing Krishna's World: The Writings of Prince Sāvant Singh of Kishangarh|url=https://books.google.com/books?id=OE9nDwAAQBAJ&pg=PP1|date=26 October 2017|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-74224-3|page=31}}</ref> समुदायाचे सर्वाधिक मोठ्या प्रमाणातील स्थलांतर [[मराठा साम्राज्य]] भारतभर विस्तारले त्या काळात घडून आले. [[पेशवे]], [[होळकर]], [[शिंदे|सिंधिया]] आणि [[गायकवाड]] या घराण्यांच्या सत्ताकेंद्रांसोबत पुरोहित, कारकून व सैन्यदलातील कर्मचारी यांचीही लक्षणीय लोकसंख्या स्थलांतरित झाली. या स्थलांतरितांमध्ये देशस्थ, सारस्वत तसेच [[चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभू|CKP]] सारख्या साक्षर वर्गातील (ब्राह्मणेतर) समुदायांचाही समावेश होता. नव्या मराठा सत्ताकेंद्रांतील प्रशासनाची पाठराखण अनेक ठिकाणी—उदा. [[बडोदा]], [[इंदौर]], [[ग्वालियर]], [[बुंदेलखंड]] आणि [[तंजावर]]—या समूहांनी केली.<ref>{{cite journal|last1=Roberts|first1=John|title=The Movement of Elites in Western India under Early British Rule|url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1971-06_14_2/page/243|journal=The Historical Journal|date=1971|volume=14|issue=2|pages=243–244|jstor=2637955}}</ref> आधुनिक [[तमिळनाडू]] राज्यातील तंजावर येथे देशस्थांची उपस्थिती १७०० च्या सुरुवातीच्या काळापर्यंत मागे जाते.<ref name="Rao2019">{{cite book|author=Jaishri P. Rao|title=Classic Cuisine and Celebrations of the Thanjavur Maharashtrians|url=https://books.google.com/books?id=bciVDwAAQBAJ&pg=PT33|date=29 April 2019|publisher=Notion Press|isbn=978-1-68466-649-2}}</ref> आधुनिक काळात इंदौरमधील महाराष्ट्रीय ब्राह्मण आणि CKP समुदायांनी RSS आणि भारतीय जनसंघ (BJPचा पूर्वसूरी) यांतील संघटनात्मक प्रभावात वर्चस्व राखल्याचेही काही अभ्यासक नमूद करतात.<ref name="Jaffrelot1999">{{cite book|author=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s : Strategies of Identity-building, Implantation and Mobilisation (with Special Reference to Central India)|url=https://books.google.com/books?id=iVsfVOTUnYEC&pg=PR7|year=1999|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-024602-5|page=147}}</ref> महाराष्ट्राच्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८–१०% लोकसंख्या [[ब्राह्मण]] समुदायाची असल्याचे काही स्रोतांत नमूद केले जाते.<ref># {{Citation |author1=Irawati Karmarkar Karve |title=Group relations in village community |url=https://books.google.com/books?id=vPhHAQAAIAAJ |page=9 |year=1963 |publisher=Deccan College Post-graduate and Research Institute |quote=The Brahmin who form about 8% of the population of Maharashtra. |author2=Yashwant Bhaskar Damle }} {{Cite book |author1=Subhash R. Walimbe |url=https://books.google.com/books?id=8MMLAQAAMAAJ |title=Anthropology for archaeology: proceedings of the Professor Irawati Karve Birth Centenary Seminar |author2=P. P. Joglekar |author3=Kishor Kumar Basa |publisher=Deccan College Post-Graduate and Research Institute |year=2007 |page=158 |quote=While comprising only 9% of the Maharashtrian population, the eight endogamous Brahmin castes studied by Karve and Malhotra }} {{Citation |title=Maharashtra Assembly election: How Brahmin Devendra Fadnavis won over Marathas |date=17 October 2019 |url=https://www.indiatoday.in/news-analysis/story/maharashtra-assembly-election-how-brahmin-devendra-fadnavis-won-over-marathas-1610274-2019-10-17 |publisher=India Today |quote=For record, Brahmins contribute to around 10 per cent in the population of Maharashtra. }} {{Citation |title=After Marathas, Brahmins in Maharashtra seek reservation |date=3 December 2018 |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/after-marathas-brahmins-in-maharashtra-seek-reservation/articleshow/66916397.cms |publisher=The Economic Times |quote=Dave also said they would be soon meeting the Maharashtra Backward Class Commission to pitch for their claims. According to the latter, the state had around 90 lakh Brahmins and 70% of them are below the creamy layer, which means they would be eligible for reservation benefits. }} {{Citation |title=No reservation for Brahmins, says Maharashtra CM Devendra Fadnavis |date=29 May 2019 |url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/no-reservation-for-brahmins-says-maharashtra-cm-devendra-fadnavis |publisher=The Free Press Journal |quote=The Brahmin community has around 8 percent share in the population of the state which is around 90 lakhs. }} {{Citation |title=Maharashtra Brahmins unhappy, want separate 4% reservation |date=31 January 2019 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/maharashtra-brahmins-unhappy-want-separate-4-reservation/articleshow/67765301.cms |work=The Times of India |quote=Vishwajeet Deshpande, a functionary of the Samaj, said that the Brahmin community comprises 8% of Maharashtra's total population of 11.4 crore. }} {{Citation |title=Distribution Of Brahmin Population |date=5 February 2022 |url=https://magazine.outlookindia.com/story/distribution-of-brahmin-population/220442 |publisher=Outlook |quote=Brahmins are about 10 percent of Maharashtra population. }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Citation |title=Maharashtra: Brahmin community presses for economic status survey |date=3 December 2018 |url=https://indianexpress.com/article/india/maharashtra-brahmin-community-presses-for-economic-status-survey-5475575/ |publisher=The Indian Express |quote=It is widely believed that people from the Brahmin community are well-to-do. That is not true. Almost 60-70 per cent Brahmins are poor, especially those living in rural areas,” said Anand Dave, president of Pune district unit of the Akhil Bharatiya Brahman Mahasangh. The mahasangh said that Brahmins make up 8-9 per cent of Maharashtra’s population, which is around 90 lakh. }} {{Citation |title=Now Brahmins in Maharashtra want survey on socio-economic status |date=7 December 2018 |url=https://frontline.thehindu.com/dispatches/article25690217.ece |publisher=Frontline, The Hindu |quote=In the numbers game, which is so crucial in influencing government policy, Brahmins do not do as well as Marathas. The Brahmin community forms about 9 per cent of the State’s population as opposed to Marathas who constitute about 30 per cent of the population. }} {{cite book |author=Hazel D'Lima |url=https://books.google.com/books?id=ZlCw0LwqyFIC&pg=PA170 |title=Women in Local Government: A Study of Maharashtra |publisher=Concept Publishing Company |year=1983 |isbn=978-8170221418 |page=170 |quote=Brahmins do not have a numerical superiority as they account for only 8 per cent of the population. }}</ref> महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांमध्ये सुमारे ६०% (तीन-पंचमांश) देशस्थ ब्राह्मण आणि सुमारे २०% (एक-पंचमांश) चित्पावन ब्राह्मण असल्याचे काही अभ्यासांत नमूद केले जाते.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/mythoflokamanya00rich|url-access=registration|title=The Myth of the Lokamanya: Tilak and Mass Politics in Maharashtra|author=Richard I. Cashman|publisher=University of California Press|year=1975|page=[https://archive.org/details/mythoflokamanya00rich/page/19 19]|quote=The Deshasthas, who hailed from the Deccan plateau, the Desh, accounted for three-fifths of the Maratha Brahman population.|isbn=9780520024076}}</ref><ref>{{cite book|title=Elites in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=2u88AAAAIAAJ&pg=PA98|page=98|author1=Edmund Leach|author2=S. N. Mukherjee|publisher=Cambridge University Press|year=1970|quote=The Chitpavans account for one-fifth of all Maharashtrian Brahmins.}}</ref> == व्यवसाय == === ऐतिहासिक === {{location map+|India|float=right|width=200|caption=महाराष्ट्र प्रदेशापासून दूर असलेल्या भारतातील काही ठिकाणांचे स्थान जिथे शतकानुशतके महाराष्ट्रीय ब्राह्मण वसले. यांपैकी अनेक ठिकाणे कधीकाळी मराठा सत्तेखाली होती. (ठिपक्यावर नेल्यास ठिकाणाचे नाव दिसेल.)|places= {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Dewas |lat=22.96|long=76.06}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Gwalior |lat=26.22|long=78.18}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Sagar, Madhya Pradesh |lat=23.83|long=78.71}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Indore |lat=22.71667|long=75.84722}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Vadodara |lat=22.30|long=73.19}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Varanasi |lat=25.28|long=82.96}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Thanjavur |lat=10.47|long=79.8}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Arcot |lat=12.99|long=79.314}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Almora |lat=29.5971|long=79.6591}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Jabalpur |lat=23.166|long=79.93}} }} महाराष्ट्रात ब्राह्मणांचा व्यवसायाधार तुलनेने व्यापक राहिला असून त्यात पुरोहितपद, वैदिक अध्ययन, प्रशासन, योद्धावृत्ती, दरबारी कामकाज, व्यापार तसेच राजकारण अशा अनेक क्षेत्रांचा समावेश होता.<ref>{{cite book|title=Provincial Hinduism: Religion and Community in Gwalior City|url=https://books.google.com/books?id=gtV8BgAAQBAJ|publisher=Oxford University Press|page=134|first=Daniel |last=Gold|quote=In Maharashtra, Brahmins have been known for traditional occupations of broader scope than those in most of the rest of India. Not just characteristically priests and scholars as elsewhere, Maharashtrian Brahmins were also recognized as men of action: administrators, businessmen and political leaders|isbn=9780190266332|year=2015}}</ref><ref name="Cashman1975">{{cite book|author=Richard I. Cashman|title=The Myth of the Lokamanya: Tilak and Mass Politics in Maharashtra|url=https://archive.org/details/mythoflokamanya00rich|url-access=registration|date=1 January 1975|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-02407-6|page=[https://archive.org/details/mythoflokamanya00rich/page/8 8]}}</ref> [[दख्खन सल्तनती|दख्खन सल्तनती]]च्या काळात देशस्थ आणि सारस्वत ब्राह्मणांची प्रशासकीय कामांमध्ये आणि करसंकलनातील भूमिकेत लक्षणीय भरती होत होती.<ref>{{Cite book|title=The Marathas 1600-1818 |volume=2|last=Gordon|first=Stewart|publisher=Cambridge University Press|year=2017|pages=130–146|isbn=9780521033169|url=https://books.google.com/books?id=iHK-BhVXOU4C&pg=PA130}} </ref><ref>{{cite book|title=Art of the Court of Bijapur|url=https://books.google.com/books?id=gAvqAAAAMAAJ|author=Deborah S. Hutton|publisher=Indiana University Press|year=2006|page=17|quote=Bijapur Sultanate certainly inherited patterns of cultural interaction from the Bahamani dynasty. One notable practice was the use of Maharashtrian Brahmins and Marathi-speaking soldiers in the kingdom's administration and army. Because the number of Muslims in Deccan was relatively small, the Deccan Islamic kingdoms depended on Brahmins, primarily from the Maharashtrian region, for administration and tax collection.|isbn=9780253347848}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=h0_xhdCScQkC&pg=PA23|page=23|title=Expanding Frontiers in South Asian and World History: Essays in Honour of John F. Richards|first1=Richard M. |last1=Eaton|first2=Munis D. |last2=Faruqui|first3=David |last3=Gilmartin|first4=Sunil |last4=Kumar|first5=John F. |last5=Richards|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781107034280|year=2013}}</ref><ref>{{cite journal|year=1992|title=Deccan (Maharashtra) under the Muslim Rulers from Khaljis to Shivaji: A Study in Interaction|jstor=42930434|journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute|volume=51/52|pages=501–510|last=Kulkarni|first=G. T.}}</ref><ref>{{cite book |last1=Mohammad |first1=T.A. |title=Nobility in the Bijapuri Kingdom |date=2008 |publisher=Aligarh Muslim University |page=61 |url=http://ir.amu.ac.in/3741/1/T%207409.pdf |access-date=25 November 2023}}</ref> [[मराठा साम्राज्य]]ाच्या (१७वे–१८वे शतक) काळातही ते प्रशासकीय भूमिकांमध्ये होते; काही चित्पावन ब्राह्मण [[पेशवा]] म्हणून उदयास आले आणि प्रत्यक्ष सत्ताधारी ठरले.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SYOSHaZnBy8C&pg=PA129 |title=The Satara Raj, 1818–1848: A Study in History, Administration, and Culture |isbn=978-81-7099-581-4 |year=1995 |last=Kulkarni |first=Sumitra |page=129}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/India/The-Marathas#ref485879 |title=India : Rise of the peshwas |publisher=Britannica.com |date=2011-11-08 |access-date=2013-03-23}}</ref> पेशवाई काळात पुणे हे साम्राज्याची प्रमुख आर्थिक केंद्रे म्हणून विकसित झाले; त्या काळातील सावकार/बँकरांमध्ये महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांचे प्रमाण लक्षणीय होते, असे काही अभ्यासक नमूद करतात.<ref name="Damodaran2008">{{cite book|author=H. Damodaran|title=India's New Capitalists: Caste, Business, and Industry in a Modern Nation|url=https://books.google.com/books?id=WJp_DAAAQBAJ&pg=PP1|date=25 June 2008|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-0-230-59412-8|page=50}}</ref> १६व्या–१७व्या शतकांत अनेक मराठी ब्राह्मणांनी [[बनारस]] येथे स्थलांतर केले. त्या काळात बनारस हे अध्ययनाचे महत्त्वाचे केंद्र बनले होते. साता मराठी ब्राह्मण कुळे/घराणी (उदा. शेष, भट, धर्माधिकारी, भारद्वाज, पायगुंडे, पुन्ताम्बेकर्, चौधुरी) या शहरातील संस्कृत शास्त्र व धर्मविधी-अभ्यासातील बौद्धिक परंपरेत दीर्घकाळ प्रभावी राहिल्याचे उल्लेख आढळतात. या कुळांना एकत्रितपणे “दाक्षिणात्य ब्राह्मण” असे संबोधले जाई.<ref>Benke, T., 2010. THE ŚŪDRĀCĀRAŚIROMAN I OF KR S N A ŚES A: A 16th Century Manual of Dharma for Śūdras. Publicly accessible Penn Dissertations, p.159.[https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1133&context=edissertations ]</ref><ref name="O'HanlonWashbrook2014">{{cite book|author1=Rosalind O'Hanlon|author2=David Washbrook|title=Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives|chapter-url=https://books.google.com/books?id=NTnJBQAAQBAJ&pg=PT274|date=2 January 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-98287-6|pages=274–|chapter=Speaking from Siva's temple:Banaras scholar households and the Brahmin ecumene of Mughal India}}</ref> काही महाराष्ट्रीय ब्राह्मण आजच्या [[उत्तराखंड]] राज्यातील [[कुमाऊँ]] व [[गढ़वाल]] विभागात (उदा. [[अलमोडा]]) स्थायिक झाल्याचेही उल्लेख आहेत.<ref>{{cite news |last1=Koranne-Khandekar |first1=Saee |title=A taste of home |url=https://www.livemint.com/Leisure/ZT00Hwi3tpS4D10f8uz2hJ/A-taste-of-home.html |access-date=21 February 2020 |work=live Mint |issue=1 Dec 2017 |date=2017}}</ref><ref name="Almora">{{cite book|author=Dr. R. K. Thukral|title=Uttarakhand District Factbook : Almora District: District level socio-economic data of Almora District, Uttarakhand|url=https://books.google.com/books?id=YpYqDwAAQBAJ&pg=PP4|date=1 January 2017|publisher=Datanet India Pvt. Ltd.|isbn=978-93-86277-98-5|pages=4–}}</ref><ref name="Mohan Chandra Joshi">{{cite book|author=Braj Bhushan|title=Eminent Indian Psychologists: 100 years of Psychology in India|url=https://books.google.com/books?id=1xtBDwAAQBAJ&pg=PT285|date=28 August 2017|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-86446-43-5|pages=285–}}</ref><ref name="Pants of coastal Maharashtra">{{cite book|author=Namita Gokhale|title=Mountains Echoes: Reminiscences of Kumaoni Women|url=https://books.google.com/books?id=5bJlCgAAQBAJ&pg=PT8|date=17 August 2015|publisher=Roli Books Private Limited|isbn=978-93-5194-180-4}}</ref> जॉन रॉबर्ट्स यांच्या मते, मराठा साम्राज्याच्या काळापासून ते [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]]च्या [[बॉम्बे प्रेसिडेन्सी]] निर्मितीपर्यंत, अन्य काही लेखनिक (ब्राह्मणेतर) जातींसह हे समूह प्रामुख्याने शहरी जीवनाकडे झुकलेले होते आणि व्यापाराकडे तुलनेने कमी वळलेले होते.<ref>{{cite journal|last1=Roberts|first1=John|title=The Movement of Elites in Western India under Early British Rule|url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1971-06_14_2/page/241|journal=The Historical Journal|date=1971|volume=14|issue=2|pages=241–262|jstor=2637955}}</ref>{{Clarify|date=March 2022|reason=Clarify who are "they" }} मात्र एडमंड लीच आणि एस. एन. मुखर्जी यांनी कोकणातील चित्पावनांचे व्यापार व शेतीतील सहभागही नोंदविला आहे.<ref>{{cite book|title=Elites in South Asia|page=99|first1=Edmund |last1=Leach |first2=S. N. |last2=Mukherjee |publisher=Cambridge University Press|year=1970|url=https://books.google.com/books?id=2u88AAAAIAAJ&pg=PA99}} </ref> === आधुनिक काळ === १९व्या शतकातील सुरुवातीच्या वसाहतकालीन राजवटीत महाराष्ट्र प्रदेशातील ब्रिटिश प्रशासनाने लिपिकीय व कनिष्ठ प्रशासकीय कामांसाठी ब्राह्मण आणि [[चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभू|सी.के.पी.]] सारख्या परंपरेने अध्ययन, अध्यापन व नोंद-ठेवणीशी संबंधित समुदायांमधून भरती केली. पेशवाई काळात प्रशासनातील अनुभव असल्यानेही या समुदायांना त्या कामांमध्ये लाभ झाला, असे काही अभ्यास सूचित करतात. याच काळात पश्चिमी शिक्षण स्वीकारणाऱ्या पहिल्या समुदायांमध्येही ब्राह्मण व CKP यांचा समावेश होता, आणि त्यातून अध्यापन, कायदा, वैद्यक, अभियांत्रिकी इ. क्षेत्रांत त्यांचे स्थान बळकट झाले.<ref>Patterson, M.L., 1954. Caste and political leadership in Maharashtra. The Economic Weekly, pp.1066-7.[https://www.epw.in/system/files/pdf/1954_6/39/caste_and_political_leadership_in_maharashtraa_review_and_current_appraisal.pdf ]</ref> १९व्या शतकात सरकारी नोकऱ्यांमध्ये ब्राह्मणांचे प्राबल्य असल्याबद्दल समाजसुधारक [[ज्योतिराव फुले]] यांनी टीका केली होती.<ref name="Keer1997">{{cite book|author=Dhananjay Keer|title=Mahatma Jotirao Phooley: Father of the Indian Social Revolution|url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1|year=1997|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-81-7154-066-2|page=99}}</ref> २०व्या शतकाच्या सुरुवातीस मात्र [[बॉम्बे प्रेसिडेन्सी]] किंवा [[कोल्हापूर संस्थान]] यांसारख्या सरकारांनी कनिष्ठ स्तरावरील सरकारी नोकऱ्यांत आरक्षणविषयक धोरणे लागू केली, ज्यामुळे ब्राह्मणांवर प्रतिकूल परिणाम झाला, असे काही अभ्यास नमूद करतात.<ref name="Mohanty2004">{{cite book|author1=Manoranjan Mohanty|author2=M.N. Srinivas|title=Class, Caste, Gender|chapter-url=https://books.google.com/books?id=msyGAwAAQBAJ&pg=PA207|date=6 May 2004|publisher=SAGE Publications|isbn=978-81-321-0369-1|pages=161–165|chapter=Caste in modern India}}</ref> पश्चिमी शिक्षण स्वीकारलेल्या महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांपैकी [[न्यायमूर्ती रानडे]] आणि [[गोपाळ हरी देशमुख]] (लोकहितवादी) यांसारखे काहीजण सामाजिक सुधारणा, स्त्रीशिक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील राजकीय सहभाग यांत अग्रभागी होते; तर सुधारक भूमिकेचे विरोधक म्हणून त्यांच्या समुदायातीलच काही सनातनी प्रवृत्ती (उदा. [[लोकमान्य टिळक]]) पुढे आल्या, असेही काही स्रोत नमूद करतात.<ref name="Bhattacharya2002">{{cite book|author=Sabyasachi Bhattacharya|title=Education and the Disprivileged: Nineteenth and Twentieth Century India|url=https://books.google.com/books?id=f-jBIp3iWdEC&pg=PR7|year=2002|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-2192-6|page=238}}</ref> विसाव्या शतकात [[सावरकर]] यांनी [[हिंदुत्व]] संकल्पना मांडल्याचे, तसेच [[हेडगेवार]] व त्यांचे उत्तराधिकारी [[माधव गोळवलकर]] यांनी [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] या हिंदू राष्ट्रवादी संघटनेची स्थापना/नेतृत्व केल्याचे उल्लेख आढळतात. गेल्या सुमारे शंभर वर्षांत [[किर्लोस्कर उद्योग समूह|किर्लोस्कर]], गारवारे, ओगले<ref>Damodaran, H., 2008. Brahmins, Khatris, and Babus. In India’s New Capitalists (pp. 48-91). Palgrave Macmillan, London.</ref> आणि म्हैस्कर यांसारख्या काही ब्राह्मण कुटुंबांनी उत्पादन व बांधकाम उद्योगांत मोठे व्यवसाय उभारल्याचे नमूद केले जाते.<ref name="Damodaran2018">{{cite book|author=Harish Damodaran|title=INDIA'S NEW CAPITALISTS: Caste, Business, and Industry in a Modern Nation|url=https://books.google.com/books?id=GG58DwAAQBAJ&pg=PT9|date=25 November 2018|publisher=Hachette India|isbn=978-93-5195-280-0|pages=50–57}}</ref> == समाज आणि संस्कृती == === धार्मिक प्रथा === [[File:Deoghar with Annapurna, Ganesh and Balkrishna.jpg|thumb|right|मराठी ब्राह्मण कुटुंबातील देवघर. (डावीकडून) पारंपरिक निरंजन, विद्युत दिवा, [[अंबेजोगाई]]च्या [[योगेश्वरी]]चे चित्र (कुलदैवत), लक्ष्मी-केशवाचे चित्र (कुलदैवत), तसेच खालील पाटावर (डावीकडून) [[अन्नपूर्णा (देवी)|अन्नपूर्णा]], [[गणेश]] आणि बाळ[[कृष्ण]] यांच्या मूर्ती.<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/astro/religion-festival-news/worship-of-balkrishna-or-temple-in-home-rules-in-marathi-significance-of-devghar-and-balkrishna-pooja/articleshow/88748443.cms|title=Worship Of Balkrishna बाळकृष्ण सर्वांच्या देवघरात असतात,तुम्हाला माहित आहे का बाळकृष्णाची नित्यसेवा कशी करावी?|website=Maharashtra Times}}</ref>]] समाजशास्त्रज्ञ एस. डी. पिल्लई यांनी जी. एस. घुर्ये यांच्या अभ्यासांच्या आधारे असा युक्तिवाद मांडल्याचे नमूद केले जाते की पश्चिम भारतातील कोकणपट्ट्यातील काही सारस्वत उपजातींमध्ये ऐतिहासिकदृष्ट्या वेदज्ञान, पुरोहितवृत्ती इ. अभाव असूनही दंतकथा व उगमकथांच्या आधारे “ब्राह्मण” असा दावा मांडला गेला. मात्र दक्षिण कोकणातील/दक्षिण-पश्चिम भारतातील सारस्वतांमध्ये अ-मांसाहारी परंपरा लागू होत नाही, असेही ते नमूद करतात.<ref name="Pillai1997"/><ref name="Kurzon2004">{{cite book|author=Dennis Kurzon|title=Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast|url=https://books.google.com/books?id=p5iK3CmIW6EC&pg=PA74|year=2004|publisher=Multilingual Matters|isbn=978-1-85359-673-5|pages=74–|quote=Saraswatis claim that they come from the Brahmin caste – hence their name - but others believe that they are usurpers using some fake brahmin ancestry to maintain their superiority.}}</ref><ref>{{cite book|author=Ramesh Bairy|title=Being Brahmin, Being Modern: Exploring the Lives of Caste Today|url=https://books.google.com/books?id=BTXgCgAAQBAJ&pg=PA193|date=11 January 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-19820-5|pages=193–|quote=Saraswat claim to Brahminhood is still strongly under dispute, particularly in the coastal districts of Karnataka.}}</ref> कोकणातील चित्पावन ब्राह्मण धार्मिक विधींसाठी पुरोहित म्हणून कार्य करत असत; तसेच शेतीतही त्यांचा सहभाग होता.<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of world cultures: South Asia - Volume 2|page=69|quote= The occupation of the Chitpavans in their original territory of the Konkan was farming, with some income from performing rituals among their own caste.|publisher=Macmillan Reference USA|editor=Paul Hockings|year=1992}}</ref> कऱ्हाडे ब्राह्मणांमध्ये [[स्मार्त]] आणि [[वैष्णव]] असे दोन्ही पंथीय गट आढळतात. स्मार्त हे [[आदि शंकराचार्य]] यांचे अनुयायी, तर वैष्णव (माध्व/भागवत) हे [[मध्वाचार्य]] यांचे अनुयायी मानले जातात.<ref>{{cite book|title=Understanding Our Fellow Pilgrims|url=https://books.google.com/books?id=4IXYAAAAMAAJ|page=65|author=Gregory Naik|publisher=Gujarat Sahitya Prakash|year=2000|quote=The Karhada Brahmins: The Brahmins lived in southern parts of modern Maharashtra, between Konkan and Desh, in a province, then called Karathak, comprising Satara, Sangli, and Kolhapur, with Karad as capital. Hence the name of Karhada Brahmins. Among them too there are Smartas and Madhvas or Bhagwats (Vaishnavites).|isbn=9788187886105}}</ref><ref>{{cite book|title=The Castes and Tribes of H.E.H. the Nizam's Dominions, Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=lYSd-3yL9h0C&pg=PA113|page=113|publisher=Asian Educational Services|author=Syed Siraj ul Hassan|year=1989|isbn=9788120604889|quote=The Karhades are all Rigvedis of the Shakala Shaka, who respect the sutra, or aphorism, of Ashwalayana. They belong to both the Smartha, and the Vaishnava sects, and in religious and spiritual matters follow the guidance of Sri Shankaracharya, and Madhwacharya, respectively.}}</ref> देशस्थ आणि कऱ्हाडे समुदायांत ऐतिहासिक काळात “क्रॉस-कझिन विवाह” (चुलत भावंडांतील काही प्रकारचे विवाह) आढळत असले, तरी चित्पावनांत अशी प्रथा नव्हती, असे काही लेखनात नमूद केले जाते.<ref>Karve, I., 1958. What is caste. Economic Weekly, 10(4), p.153.[https://www.epw.in/system/files/pdf/1959_11/4-5-6/what_is_casteiv_castesociety_and_vedantic_thought.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121073501/https://www.epw.in/system/files/pdf/1959_11/4-5-6/what_is_casteiv_castesociety_and_vedantic_thought.pdf|date=21 January 2022}}</ref> तसेच महाराष्ट्रातील कर्मकांडाने उच्च समजल्या जाणाऱ्या जातींमध्ये (मराठी ब्राह्मण, CKP, सारस्वत इ.) विधवा पुनर्विवाह ऐतिहासिकदृष्ट्या तुलनेने दुर्मिळ होता, असेही काही अभ्यास नमूद करतात.<ref>{{cite book|title=women in distress|author=Neela Dabir|pages=97,98,99|publisher=Rawat Publishers|year=2000}}</ref> इतर अनेक हिंदू समुदायांप्रमाणे मराठी ब्राह्मण घरांमध्ये विविध देवतांच्या मूर्ती/चिन्हे/चित्रांसह “देवघर” असते.<ref>Chavan, C. Y., & Chandar, S. (2022). The Relationships Between Socio-Economic, Political and Cultural Profiles of the People and House-Forms: Sawantwadi, Maharashtra, India.Journal of the International Society for the Study of Vernacular Settlementsal, Vol. 9, no.3,[https://isvshome.com/pdf/ISVS_9-3/ISVS_EJ_9.3.9.pdf ]</ref> === आहार === [[File:Maharashtrian Thali.jpg|thumb|right|विविध पदार्थांसह महाराष्ट्रीय शाकाहारी थाळी]] देशस्थ, चित्पावन आणि कऱ्हाडे ब्राह्मण ऐतिहासिकदृष्ट्या कडक शाकाहारी असल्याचे काही स्रोतांत नमूद केले जाते. के. एस. सिंग यांच्या मते सारस्वत ब्राह्मण “फक्त मासे” खातात, असे म्हटले जाते.<ref name="Pillai1997">{{cite book|author=S. Devadas Pillai|title=Indian Sociology Through Ghurye, a Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=P3uD22Ghqs4C&pg=PA30|year=1997|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-81-7154-807-1|pages=30–}}</ref><ref>{{cite book|title=India's Communities, Volume 5|url=https://books.google.com/books?id=g9MVAQAAMAAJ|publisher=Oxford University Press|year=1998|page=2079|quote=Among them the Chitpavan, Desastha, Karhade and Devdny Brahman are pure vegetarian.|isbn=9780195633542}}</ref><ref>{{cite book|title=India's Communities, Volume 5|url=https://books.google.com/books?id=g9MVAQAAMAAJ|author=K . S. Singh|publisher=Oxford University Press|year=1998|page=2082|quote=The Saraswat Brahman eat only fish while other Brahmans like Deshastha, Karhade and Konkanastha take a vegetarian diet.|isbn=9780195633542}}</ref><ref name="KumarSanyal2020">{{cite book|author1=Nita Kumar|author2=Usha Sanyal|title=Food, Faith and Gender in South Asia: The Cultural Politics of Women's Food Practices|url=https://books.google.com/books?id=4LrLDwAAQBAJ&pg=PT120|date=20 February 2020|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-350-13708-0|pages=120–}}</ref> मात्र मुंबईतील “सारस्वत महिला समाज” या संघटनेने १९८८ मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या ''रासचंद्रिका'' या सारस्वत पाकपुस्तकात अंडी, मासे तसेच मटण इत्यादी पदार्थांच्या कृतींचाही उल्लेख असल्याने, “फक्त मासे” या दाव्याला विरोधाभास असल्याचेही नमूद केले जाते.<ref>{{cite book|title=Rasachandrika: Saraswat Cookery Book with Notes and Home Remedies, Useful Hints and Hindu Festivals|url=https://books.google.com/books?id=ue-b_OJrR1wC&pg=PA199|year=1991|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-81-7154-290-1|pages=199–|author=Saraswat Mahila Samaj}}</ref> पेशवाई काळात पुण्यात मद्याबाबत जातीनिहाय नियम करण्यात आले होते; उदा. [[ब्राह्मण]], शेणवी, प्रभू आणि प्रशासनातील अधिकाऱ्यांना मद्यविक्री निषिद्ध करण्यात आली होती, असे घुर्ये यांनी नमूद केले आहे.<ref>{{cite book|title=Caste and Race in India|page=[https://archive.org/details/casteraceinindia0000ghur/page/5 5]|author=Govind Sadashiv Ghurye|publisher=Popular Prakashan |year=1969|quote=Thus the Brahmin government of Poona, while passing some legislation prohibiting the manufacture and sale of liquors, excluded the bhandaris kolis and similar other castes from the operation thereof but strictly forbade the sale of drinks to Brahmins, Shenvis, Prabhus and Government officers|url=https://archive.org/details/casteraceinindia0000ghur|url-access=registration|isbn=9788171542055}} </ref> == सामाजिक व राजकीय मुद्दे == समाजशास्त्रज्ञ [[शर्मिला रेगे]] यांच्या मते ब्रिटिश काळात प्रशासकांची मागणी वाढत गेल्यामुळे शिक्षणधोरणाची दिशा ठरली; त्यातून उदयास येणाऱ्या बुद्धिजीवी वर्गाची जातीय रचना पाहता उच्च जातींनी उपलब्ध नोकरशाही पदांवरील भरतीमध्ये वर्चस्व राखून आपली सामाजिक-आर्थिक स्थिती दृढ केली. तसेच काही शाळांमध्ये खालच्या जातींच्या विद्यार्थ्यांना प्रवेश नाकारण्याच्या मागण्या झाल्याचेही त्या दाखवतात. उदाहरणार्थ, १८२७ ते १८४८ या काळात बॉम्बेतील [[एल्फिन्स्टन महाविद्यालय]]त १५२ मॅट्रिक विद्यार्थ्यांपैकी १६ ब्राह्मण, १२ [[गौड सारस्वत ब्राह्मण]] (शेणवी), ७१ प्रभू, २८ [[पारशी]] आणि २५ खालच्या जातीतून होते. पुण्यातील न्यू इंग्लिश स्कूलमध्ये १८८६ मध्ये ९८२ पैकी ९११ विद्यार्थी ब्राह्मण होते. तसेच १८८६ मध्ये “एलिट प्रशासकीय श्रेणी”तील ३८४ पैकी २११ ब्राह्मण, ३७ प्रभू आणि फक्त १ शूद्र होता.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=p4-oDAAAQBAJ&pg=PT32|page=32|title=Writing Caste/Writing Gender: Narrating Dalit Women's Testimonies|first=Sharmila |last=Rege|authorlink=Sharmila Rege |publisher=Zubaan |isbn=9789383074679|year=2014 |orig-year=1999}}</ref> [[गेल ऑमव्हेट]] यांच्या निष्कर्षानुसार ब्रिटिश काळात ब्राह्मण आणि CKP यांची साक्षरता इतर काही समुदायांपेक्षा (उदा. [[कुणबी]] व मराठे) तुलनेने फार जास्त होती. विशेषतः चित्पावन, CKP आणि देशस्थ हे सर्वाधिक साक्षर समुदाय ठरतात, असे त्या नमूद करतात. स्त्री साक्षरता आणि इंग्रजी साक्षरतेतही समान प्रकारची जातीनिहाय पद्धत दिसते, असेही त्या सांगतात.<ref>{{cite journal |last=Omvedt |first=Gail|title=Development of the Maharashtrian Class Structure, 1818 to 1931|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1973_8_31-33/page/1418 |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=8 |issue=31/33 |pages=1418–1419 |date=August 1973}}</ref>{{efn|ओम्वेड्ट यांनी जनगणना-आधारित आकडेवारी वापरण्यात व्याख्यात्मक अडचणी व वर्गीकरणातील बदल ही सूचना (proviso)ही नोंदविली आहे; तरीसुद्धा एकूण प्रवाह स्पष्ट असल्याचे त्या म्हणतात.}} [[बाळ गंगाधर टिळक]] यांनी [[देशस्थ]], [[चित्पावन]] आणि [[कऱ्हाडे]] यांनी एकत्र यावे अशी भूमिका घेतल्याचे, तसेच या तीन उपजातींमध्ये आंतरविवाह व सामूहिक भोजन वाढविण्याची गरज त्यांनी लेखनातून मांडल्याचे काही स्रोत नमूद करतात.<ref>{{cite book|title=The Chitpavans: social ascendancy of a creative minority|author=Sandhya Gokhale|year=2008|page=147|quote=As early as 1881, in a few articles Bal Gangadhar Tilak, the resolute thinker and the enfant terrible of Indian politics, wrote comprehensive discourses on the need for united front by the Chitpavans, Deshasthas and the Karhades. Invoking the urgent necessity of this remarkable Brahmans combination, Tilak urged sincerely that these three groups of Brahmans should give up caste exclusiveness by encouraging inter sub-caste marriages and community dining."}}</ref> === राजकारण === महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांनी हिंदू राष्ट्रवादी चळवळीत लक्षणीय भूमिका बजावल्याचे काही अभ्यासक नमूद करतात. राजकीय शास्त्रज्ञ [[ख्रिस्तोफ जाफ्रेलॉट|क्रिस्तोफ जाफ्रेलो]] यांच्या मते मध्य प्रदेशातील इंदौर येथे १९५० ते १९६५ दरम्यान नगरपालिकांतील हिंदू राष्ट्रवादी प्रतिनिधित्वात महाराष्ट्रीय ब्राह्मण आणि CKP यांचे मिळून दोन-तृतीयांश ते तीन-चतुर्थांश इतके प्रमाण होते.<ref>{{cite book|title=Hindu Nationalist Movement and Indian Politics, 1925 to the 1990s|author=Christophe Jaffrelot|publisher=Columbia University Press|date=October 15, 1998|url=https://books.google.com/books?id=Y2buDDwdgIsC&pg=PA147|page=147,148|isbn=9780231103350|quote=(pg 147)Members of the Maharashtrian high castes were particularly numerous, whether Brahmins or - like Thakre[Kushabhau, pg 133] - CKPs.(pg 148) In Indore, the Maharashtrian upper castes were particularly over-represented within the RSS and the Jana Sangh. In the municipal councils, from 1950-65, the Maharashtrian Brahmins and CKP accounted for two-thirds or three-fourth of the Hindu Nationalist representation.}}</ref> जाफ्रेलो यांच्या मते, महाराष्ट्रात ब्राह्मणांचे प्रत्यक्ष राजकीय वर्चस्व कमी झाले असले तरी मराठे व दलित समुदायांत ब्राह्मणांविषयी नाराजी टिकून असल्याचे काही प्रसंगी दिसते.<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/bhima-koregaon-dalits-maratha-ambedkar-maharashtra-a-war-of-labels-5016769/|title=A war of labels|date=9 January 2018|publisher=}}</ref> === ब्राह्मणविरोधी हिंसा === [[महात्मा गांधी|गांधी]] यांच्या हत्येनंतर (हत्यारा [[नथुराम गोडसे]] हा [[चित्पावन ब्राह्मण]] होता), १९४८ मध्ये महाराष्ट्रात काही ठिकाणी ब्राह्मण समुदायावर—विशेषतः [[मराठा]] समाजातील काही घटकांकडून—हिंसाचार झाल्याचे विविध स्रोतांत नोंदले जाते.<ref name="malon"/><ref name="ullekh"/> पुणे विद्यापीठातील राजकीय शास्त्रज्ञ व्ही. एम. सिरसिकर यांनी असे म्हटल्याचे उद्धृत केले जाते की: {{quote|दंगली मराठ्यांच्या गांधीजींवरील तीव्र प्रेमामुळे झाल्या असे मानणे अतिशयोक्त ठरेल. गोडसे हा ब्राह्मणांना दोष देण्यासाठी आणि त्यांच्या मालमत्तेला आग लावण्यासाठी एक सोपा द्वेष-प्रतीक ठरला.<ref name="malon">{{cite book|title=State Intervention and Popular Response: Western India in the Nineteenth Century|url=https://books.google.com/books?id=t7f0JEWk6HMC&pg=PA11|editor1=Mariam Dossal|editor2=Ruby Malon|author=V.M.Sirsikar|page=11|isbn=9788171548552|year=1999}}</ref>}}} राजकीय शास्त्रज्ञ डोनाल्ड बी. रोझेन्थल यांच्या मते, हिंसेमागे मराठा समुदायाने इतिहासकाळात भोगलेल्या भेदभाव/अपमानाच्या भावना कारणीभूत होत्या; तसेच “आजही काही स्थानिक ब्राह्मणांचे म्हणणे आहे की परिस्थितीचा राजकीय लाभ घेण्यासाठी मराठ्यांनी दंगली आयोजित केल्या,” असेही त्यांनी नमूद केल्याचे उद्धरण आढळते.<ref name="ullekh">{{cite book|title=The Untold Vajpayee: Politician and Paradox|url=https://books.google.com/books?id=w4LZDQAAQBAJ&pg=PT39|page=39|author= Ullekh N P|publisher=Random House India|year=2018|isbn=9789385990816}}</ref> फक्त [[सातारा जिल्हा|साताऱ्यात]]च सुमारे ३०० गावांमध्ये सुमारे १००० घरे जळाल्याचे, तसेच काही ठिकाणी हत्या/लूटमार/आगजनी आणि छेडछाडीच्या घटनाही घडल्याचे उल्लेख आहेत. मुंबईत पहिल्या दिवशी १५ आणि पुण्यात ५० मृत्यू झाल्याचे, तसेच एकूण आर्थिक नुकसान सुमारे १० कोटी रुपये (किंवा १९४८ मधील सुमारे २ कोटी अमेरिकी डॉलर) असल्याचा अंदाजही काही स्रोत देतात.<ref name="AttwoodIsrael1988-Patterson">{{cite book|editor1=Donald W. Attwood|editor2=Milton Israel|editor3=Narendra K. Wagle|author=Maureen Patterson|title=City, countryside and society in Maharashtra|url=https://books.google.com/books?id=Mm5uAAAAMAAJ|date=October 1988|publisher=University of Toronto, Centre for South Asian Studies|isbn=978-0-9692907-2-8|pages=35–58|quote=Such resistance was to no avail, and the Brahmans' fears and troubles were realized in February 1948 when they were set upon by recently politicized communities - Marathas, as well as Jains and Lingayats - who unhesitatingly took advantage of the opportunity provided by assassin Godse's shots.[page 50]; This is no doubt low since about 1000 houses were officially reported to have been burnt down in some 300 villages spread across all thirteen talukas of the district and Aundh State.[page 40]}}</ref> === महाराष्ट्रातील आरक्षण मागण्या === महाराष्ट्रातील ब्राह्मण (८–१०%) समुदायातील “समस्त ब्राह्मण समाज” या गटाने [[मुंबई]], [[पुणे]] व [[संभाजीनगर]] येथे आंदोलन केल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{Cite news |date=2021-01-23 |title=Brahmin community demands reservation |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/aurangabad/brahmin-community-demands-reservation/articleshow/80412555.cms |access-date=2025-11-04 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> या गटाने “EWS अंतर्गत अतिरिक्त ४% आरक्षण” यासह काही मागण्या मांडल्याचे सांगितले जाते.<ref>{{Cite news |date=2019-01-31 |title=Maharashtra Brahmins unhappy, want separate 4% reservation |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/maharashtra-brahmins-unhappy-want-separate-4-reservation/articleshow/67765301.cms |access-date=2025-11-04 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> तसेच समुदायातील आर्थिक मागासलेपणा व बेरोजगारीचा उल्लेख करत निश्चित निवृत्तिवेतन इत्यादी मागण्याही केल्याचे काही वृत्तांत नमूद करतात.<ref>{{Cite web |date=2019-01-16 |title=After Marathas, now Brahmins to protest in Mumbai for reservations |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/after-marathas-now-brahmins-to-protest-in-mumbai-for-reservations/story-LDdoR4DCAWbJ9J5gFclCTO.html |access-date=2025-11-04 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> == महाराष्ट्रातील इतर ब्राह्मण गट== * [[दैवज्ञ ब्राह्मण]] * [[गौड सारस्वत ब्राह्मण]] * [[कुडाळदेशकर गौड ब्राह्मण]] * [[राजापूर सारस्वत ब्राह्मण]] * [[पद्ये ब्राह्मण]] (भट्ट) * [[भट्ट प्रभु ब्राह्मण]] * [[शैव ब्राह्मण]](गुरव) == उल्लेखनीय व्यक्ती == *[[List of Deshastha Brahmins|उल्लेखनीय देशस्थ ब्राह्मण]] *[[Chitpavan#Notable people|उल्लेखनीय चित्पावन ब्राह्मण]] *[[Karhade Brahmin#Notable people|उल्लेखनीय कऱ्हाडे ब्राह्मण]] == संदर्भ == '''टीपा''' {{notelist}} '''संदर्भसूची''' {{reflist}} [[वर्ग:मराठी ब्राह्मण| ]] [[वर्ग:याद्या]] g7fanps7pn6vc2nk5xaod5u321jaj1j 0 227554 2705065 2617565 2026-08-24T05:43:21Z ~2026-46135-18 186622 /* */ 2705065 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''टकारी समाज''' हा मुळचा आंध्रप्रदेशातील. या समाजाची [[तेलुगू]] ही बोलीभाषा. धिप्पाड शरीरयष्टी असणारा हा समाज आंध्रात गोदावरी खोऱ्यात पिढ्यान पिढ्या रहात होता. १८ शतकाच्या उत्तरार्धात या समाजात स्वराज्य निर्मितीचे वारे वाहू लागले आणि स्वदेशीचा भावनेने हा समाज भारावून गेला. इंग्रजांविरुद्ध दोन हात करायचे तर धन पाहीजे हे धन मिळवण्यासाठी या समाजाने इंग्रजांचा तिजोऱ्या तसेच श्रीमंतांची घरे लुटण्यास सुरुवात केली. स्वराज्यासाठी लढणारे किंवा स्वराज्याचा ध्यास घेतलेले त्याकाळचे जे राजे महाराजे होते त्यांना मदत करण्याचे काम टकारी समाजाने केल्याची इतिहासात नोंद आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सुद्धा रयतेला ज्यावेळी सनद कमी पडली त्या वेळी महाराजांनी सुरतेवर छापे टाकले होते. त्याचप्रमाणे याही समाजाने ज्यावेळी धनाची कमतरता वाटली तेव्हा इंग्रज अधिकाऱ्यांची व धन दाडक्यांची घरे लुटून तोच पैसा स्वातंत्र्याच्या कामासाठी वापरला. टकारी समाजासह इतर भटक्या समाजाचे हे बंड मोडून काढण्यासाठी इंग्रजांनी सन १८७१ मध्ये खास गुन्हेगारी कायदा करून या समाजाला अटक केली. तेव्हापासून टकारी समाजासह पारधी, गारुडी, रामोशी, वडार, कैकाडी, पामलोर, राजपूत (भामटा) या सर्व जमाती गुन्हेगारी जमाती म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या. * टकारी समाज हा गायकवाड आणि जाधव अशा दोन आडनावात तसेच कसकनोरू, पपनोरू, भूमेनोरू, मीनगलोरू या गोत्रामध्ये विभागला गेला आहे. [[आंध्र प्रदेश]], [[कर्नाटक]], [[महाराष्ट्र]], [[मध्य प्रदेश]], [[गुजरात]], [[राजस्थान]] आदि राज्यामध्ये या समाजाची मोठी लोकवस्ती आहे. महाराष्ट्रात विशेष करून [[सोलापूर]], [[सातारा]], [[सांगली]], [[कोल्हापूर]], [[पुणे]], [[अहिल्यानगर]], [[धाराशिव]], [[लातूर]] आदि जिल्हांमध्ये हा समाज विखुरला आहे. पूर्वी स्वातंत्र्यासाठी चोऱ्या करणारा हा समाज स्वातंत्र्यानंतर मात्र उपेक्षित राहिल्याने चोरी करणे, भामटेगिरी करणे हाच या समाजाचा मुख्य व्यवसाय बनून गेला. त्यामुळे आजही या समाजाकडे गुन्हेगार म्हणूनच पाहिले जाते. ==संदर्भ== http://www.thinkmaharashtra.com/taxonomy/term/1143 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180606031321/http://www.thinkmaharashtra.com/taxonomy/term/1143 |date=2018-06-06 }} 04y8dfx3lb5qnfnt6lflmcrf4na1eji 0 227990 2704975 2697038 2026-08-23T23:09:05Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704975 wikitext text/x-wiki या त्वचा विकारात चेह‍ऱ्यावर वेदनायुक्त कींवा वेदनारहीत मुरुम व पुटकुळ्या उत्पन्न होतात, या काही व्यक्तींमध्ये सौम्य तर काहींमध्ये तीव्र स्वरूपाच्या असतात. साधारणत: १३ ते २६ या वयोगटातील तरुणाई या विकाराने जास्त प्रभावीत असल्याने यास पिंपल्स, '''तारुण्यपिटीका किंवा मुखदुषिका''' असे म्हणले जाते. तारुण्यात उत्कट असलेल्या हार्मोन्स व कफ इ.दोषांमुळे चेहऱ्यावरील त्वचेतील तैलग्रंथी(Sebaceous glands) व स्वेदग्रंथींमध्ये जास्त प्रमाणात तैलयुक्त स्त्राव तयार होतो व त्वचा तेलकट पडते हा स्त्राव दिवसेंदिवस वाढतच राहतो व या कालावधीत केलेल्या चुकीच्या आहार विहारामुळे अधिकच घट्ट होत जातो व तेथे(Sebaceous glands) जीवाणुंच्या वाढीसाठी अनुकुल वातावरण तयार होते. वाढलेले जीवाणु हे त्या ग्रंथीचा आकार वाढवुन त्याचे मुख(Pilosebaceous duct) बंद करतात व परिणामी चेहऱ्यावर मुरुम पुटकुळ्या उत्पन्न होतात. तारुण्यपिटीका वाढवण्यात आहारासोबतच कॉस्मेटीक्स,वातावरण, मानसिक तणाव, मलावष्टंभ व ऋतुमान देखिल कारणीभुत असतात. तसेच पित्तप्रकृतीच्या व्यक्तींना तारुण्यपिटीका जास्त भेडसावतात. तारुण्य पिटीका (पिंपल्स) या त्वचा विकाराला तारुण्याला मिळालेला शाप म्हणले जाते कारण १३ ते २६ वयोगटातील ५० ते ६० % तरुण/ तरुणी या त्वचा विकाराने त्रस्त आहेत. या मुळे पर्सनॅलीटी मधे कमतरता वाटतेच सोबत कॉन्फीडंस सुद्धा कमी होतो म्हणुनच हा विकार तरुणांना शारीरिक व मानसिक कष्ट देतो. टीव्ही शो, चित्रपट, सौंदर्य स्पर्धा यामुळे सतेज व नितळ त्वचा व सुंदर दिसण्याच गोड स्वप्न सर्व तरुणाईच्या विशेषकरून तरुणींच्या मनात असते,  पण बऱ्याच जणांसाठी हे दुरचे व पूर्ण न होणारे स्वप्न ठरते. या त्वचा विकारास प्रमुख कारण असते या वयातील उधानलेली हार्मोन्स, उत्कट झालेले कफ-वात-रक्त दोष व चुकीचा आहार- विहार.{{Infobox medical condition (new) | name = मुरुम | synonyms = मुरुमांचा वल्गारिस | image = Acne vulgaris on a very oily skin.jpg | caption = यौवना दरम्यान १८ वर्षांच्या पुरुषाला आलेले मुरुम | alt = Photograph of an 18-year-old male with moderate severity acne vulgaris demonstrating classic features of whiteheads and oily skin distributed over the forehead | field = त्वचाविज्ञान | symptoms = ब्लॅकहेड्स, व्हाइटहेड्स, मुरुम, तेलकट त्वचा, डाग <ref name=Vary2015>{{cite journal | vauthors = Vary JC | title = Selected Disorders of Skin Appendages--Acne, Alopecia, Hyperhidrosis | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 99 | issue = 6 | pages = 1195–211 | date = November 2015 | pmid = 26476248 | doi = 10.1016/j.mcna.2015.07.003 | type = Review }}</ref><ref name=Bhate2013/> | complications = चिंता, आत्मविश्वासाची कमतरता, नैराश्य, आत्महत्येचे विचार <ref name=Barnes2012>{{cite journal | vauthors = Barnes LE, Levender MM, Fleischer AB, Feldman SR | title = Quality of life measures for acne patients | journal = Dermatologic Clinics | volume = 30 | issue = 2 | pages = 293–300, ix | date = April 2012 | pmid = 22284143 | doi = 10.1016/j.det.2011.11.001 | type = Review }}</ref><ref name=Goodman2006>{{cite journal | vauthors = Goodman G | title = Acne and acne scarring - the case for active and early intervention | journal = Australian Family Physician | volume = 35 | issue = 7 | pages = 503–4 | date = July 2006 | pmid = 16820822 | url = http://www.racgp.org.au/afp/200607/8194 | url-status = live | type = Review | archive-url = https://web.archive.org/web/20130421103732/http://www.racgp.org.au/afp/200607/8194 | archive-date = 21 April 2013 }}</ref> | onset = यौवन <ref name=NEJM2005>{{cite journal | vauthors = James WD | title = Clinical practice. Acne | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-04-07_352_14/page/1463 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 352 | issue = 14 | pages = 1463–72 | date = April 2005 | pmid = 15814882 | doi = 10.1056/NEJMcp033487 | type = Review }}</ref> | duration = | causes = | risks = अनुवंशशास्त्र <ref name="Bhate2013">{{cite journal | vauthors = Bhate K, Williams HC | title = Epidemiology of acne vulgaris | journal = The British Journal of Dermatology | volume = 168 | issue = 3 | pages = 474–85 | date = March 2013 | pmid = 23210645 | doi = 10.1111/bjd.12149 | type = Review }}</ref> | diagnosis = | differential = फोलिकुलिटिस, रोझेशिया, हिद्राडेनिटिस सपुराटिवा, मिलिआरिया <ref>{{cite book|last1=Kahan|first1=Scott|title=In a Page: Medicine|date=2008|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9780781770354|page=412|url=https://books.google.com/books?id=46wpAUhUHjMC&pg=PA412|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906210844/https://books.google.com/books?id=46wpAUhUHjMC&pg=PA412|archive-date=6 September 2017}}</ref> | prevention = | treatment = जीवनशैली बदल, औषधे, वैद्यकीय प्रक्रिया <ref name=Mahmood2014>{{cite journal | vauthors = Mahmood SN, Bowe WP | title = Diet and acne update: carbohydrates emerge as the main culprit | journal = Journal of Drugs in Dermatology | volume = 13 | issue = 4 | pages = 428–35 | date = April 2014 | pmid = 24719062 | type = Review }}</ref><ref name=Titus2012>{{cite journal | vauthors = Titus S, Hodge J | title = Diagnosis and treatment of acne | journal = American Family Physician | volume = 86 | issue = 8 | pages = 734–40 | date = October 2012 | pmid = 23062156 | url = http://www.aafp.org/afp/2012/1015/p734.html | url-status = live | type = Review | archive-url = https://web.archive.org/web/20150218104435/http://www.aafp.org/afp/2012/1015/p734.html | archive-date = 18 February 2015 }}</ref> | medication = अझेलिक ॲसिड, बेंझॉयल पेरोक्साईड, सॅलिसिक ॲसिड, प्रतिजैविक, जन्म नियंत्रण गोळ्या, आयसोट्रेटीनोईन <ref name=Titus2012/> | prognosis = | frequency = 63.3 करोड प्रभावित (२०१५) <ref name=GBD2015Pre>{{cite journal | title = Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1545–1602 | date = October 2016 | pmid = 27733282 | pmc = 5055577 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | author1 = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators }}</ref> | deaths = }}'''लक्षणे-''' -चेहऱ्यावर शाल्मलीच्या काट्यांप्रमाणे पुटकुळ्या उत्पन्न होणे. -पुट्कुळ्यांच्या ठीकाणी वेदणा, सुज व दाह असणे तसेच चेहरा निस्तेज व काळा पडणे. -पुट्कुळ्यांच्या मध्यभागी ब्लॅकहेड किंवा व्हाइटहेड तयार होणे. -पुटकुळ्यांमधुन पु युक्त स्त्राव बाहेर पडणे व चेहरा विद्रूप होणे. -चेहऱ्याव्यतिरीक्त मान, पाठ यांवर देखिल पुटकुळ्या येतात तसेच डोक्यात कोंडा व खाज येते. पिटीकांच्या कमी जास्त प्रमाणावरून त्यांच्या ४ ग्रेड केल्या जातात, पुढच्या ग्रेडच्या पिटीका उपचारास कठीण होत जातात. <nowiki>*</nowiki>ग्रेड १- चेहऱ्यावर ३० किंवा त्यापेक्षा कमी मुरुम/ पुटकुळ्या उत्पन्न होणे. <nowiki>*</nowiki>ग्रेड २- मुरुम व पु सदृश्य स्त्रावयुक्त पुटकुळ्या उत्पन्न होणे. <nowiki>*</nowiki>ग्रेड ३- मुरुम, पु व वेदनायुक्त पुटकुळ्या तसेच जुन्या पुटकुळ्यांच्या ठीकाणी छोट्या गाठी तयार होणे. <nowiki>*</nowiki>ग्रेड ४- पु युक्त स्त्रावी व वेदनायुक्त पुटकुळ्या, सुज व वेदनायुक्त गाठी, चेहरा निस्तेज होणे व कायमस्वरुपीचे काळसर पिटीकायुक्त व्रण चेहऱ्यावर तयार होणे. '''कारणे-''' आयुर्वेदानुसार तारुण्याच्या काळात होणाऱ्या या त्वचाविकारास कफ, वात व रक्तदुष्टी करणारा आहार-विहार कारणीभुत असतो. - लवण, अम्ल व क्षारयुक्त पदार्थांचे अतिसेवन. कुळीद, उडीद, तीळ, मुळा यांसारख्या अभिष्यंदी पदार्थांचे अतिसेवन - मासे, चहा-कॉफी, धुम्रपान,रात्री दही खाणे, उष्ण पदार्थ, अंबवुन बनवलेले खाद्य पदार्थ, दिवसाझोप, रात्री जागरण - शिळे पदार्थ, फास्ट फुड/ जंक फुड, तळलेले समोसा, वडापाव यांसारखे पदार्थ यांचे अतिसेवन - विरुद्ध आहार सेवन ( जसे- दुध व फळे एकत्र खाणे) - केमिकल युक्त कॉस्मेटीक्सचा अतिवापर - तसेच मलावष्टंभ, मानसिक तणाव, उष्ण- आर्द्रतायुक्त वातावरण व पित्तप्रकृती ही देखिल पिटीका वाढण्यास पोषक कारणे आहेत. {| class="wikitable" |- style="align: center; font-weight: bold; color: #1403CC; background-color: #CC0311;" | सूचना |- | खालील माहिती वैद्यकीय सल्ला नाही. कोणत्याही आजारासाठी आपल्या डॉक्टरकडूनच सल्ला घ्यावा. |} ==उपाय== #एक कप दुध चांगले आटवावे . दाट झाल्यावर एक लिंबू पिळून हलवत असताना थंड करावे.रात्री झोपताना याला चेहऱ्यावर लावून चोळावे. रात्रभर लावलेले असू द्यावेसकाळी धुऊन घ्यावे.याने मुरुम बरी होऊन चेहरा उजळून तजेलदार होतो. #मासुरची डाळ बारीक वाटून दुधात घुसळून घ्यावी . आणि चेहऱ्यावर लावावी . १० मिनिटांनी चेहरा धुऊन घ्यावा.आठवडाभर हा उपाय सकाळ-संध्याकाळी करावा. #संत्र्याची साले १०० ग्राम घेऊन वळवून वाटून चूर्ण करावे यात १०० ग्राम बाजरीचे पीठ व १२ ग्राम हळद मिसळून पाण्यात भिजवुन चेहऱ्यावर लावावे. नंतर स्वच्छ पाण्याने चेहरा धुवावा. काही दिवसात चेहरा उजळून निघेल . # गाजराचा रस,टमाट्याचा रस , बीटाचा रस २५-२५ ग्राम दररोज २ महिने पर्यंत प्यायल्याने चेहऱ्यावरची मुरुमे डाग व सुरकुत्या नाहीशा होतात. #लिंबाचा रस गाळलेला , २ तोळे गुलाब अर्क ,२ तोळे गिल्सरीन मिसळून बाटलीत भरून टेवावे.रात्री झोपताना चेहऱ्यावर चोळून लावावे.२० दिवस उपचार केल्याने मुरुम पुटकुळ्या दूर होऊन त्वचा मऊ तजेलदार होते. #दररोज किमान दोनदा आपला चेहरा धुवा. मेकअप वापरणे टाळा आणि तेल मुक्त त्वचेची काळजी घेणारी उत्पादने वापरा.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dermatologydiaries.com/acne-treatment/|title=Acne treatment|last=|first=|website=Dr Niketa Sonavane|url-status=live}}</ref> ==संदर्भ== [[पुस्तकाचे नाव-घरचा वैद्य]] <references /> [[वर्ग:त्वचा रोग]] 4pco5b5hubpghgwh4w3fhxznkijdkd3 0 228591 2704879 2527632 2026-08-23T20:20:32Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704879 wikitext text/x-wiki {{औषधचौकट | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 691721176 | IUPAC_name = 1-({(4''R'',7''S'',10''S'',13''S'',16''S'',19''R'')-19-amino-7-(2-amino-2-oxoethyl)-10-(3-amino-3-oxopropyl)-16-(4-hydroxybenzyl)-13-[(1''S'')-1-methylpropyl]-6,9,12,15,18-pentaoxo-1,2-dithia-5,8,11,14,17-pentaazacycloicosan-4-yl}carbonyl)-<small>L</small>-prolyl-<small>L</small>-leucylglycinamide | image = Oxytocin with labels.png | width = | image2 = OxitocinaCPK3D.png <!--Physiological data--> | source_tissues = [[pituitary gland]] | target_tissues = wide spread | receptors = [[oxytocin receptor]] | agonists = | antagonists = [[atosiban]] | precursor = oxytocin/neurophysin I prepropeptide | biosynthesis = <!--Pharmacokinetic data--> | pronounce = {{IPAc-en|ˌ|ɒ|k|s|ɪ|ˈ|t|oʊ|s|ɪ|n}} | bioavailability = | protein_bound = 30% | metabolism = liver and other [[oxytocinase]]s | elimination_half-life = 1–6 min (IV)<br />~2 h (intranasal)<ref name="pmid22436536">{{cite journal | vauthors = Weisman O, Zagoory-Sharon O, Feldman R | title = Intranasal oxytocin administration is reflected in human saliva | journal = Psychoneuroendocrinology | volume = 37 | issue = 9 | pages = 1582–6 | year = 2012 | pmid = 22436536 | doi = 10.1016/j.psyneuen.2012.02.014 }}</ref><ref name="pmid22467107">{{cite journal | vauthors = Huffmeijer R, Alink LR, Tops M, Grewen KM, Light KC, Bakermans-Kranenburg MJ, Ijzendoorn MH | title = Salivary levels of oxytocin remain elevated for more than two hours after intranasal oxytocin administration | journal = Neuro Endocrinology Letters | volume = 33 | issue = 1 | pages = 21–5 | year = 2012 | pmid = 22467107 | doi = }}</ref> | excretion = Biliary and [[kidney]] <!--Identifiers--> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|??}} | CAS_number = 50-56-6 | PubChem = 439302 | IUPHAR_ligand = 2174 | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = DB00107 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 388434 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 1JQS135EYN | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D00089 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 7872 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 395429 <!--Chemical data--> | C=43 | H=66 | N=12 | O=12 | S=2 | molecular_weight = 1007.19 g/mol | smiles = CC[C@H](C)[C@@H]1NC(=O)[C@H](Cc2ccc(O)cc2)NC(=O)[C@@H](N)CSSC[C@H](NC(=O)[C@H](CC(N)=O)NC(=O)[C@H](CCC(N)=O)NC1=O)C(=O)N3CCC[C@H]3C(=O)N[C@@H](CC(C)C)C(=O)NCC(N)=O | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/C43H66N12O12S2/c1-5-22(4)35-42(66)49-26(12-13-32(45)57)38(62)51-29(17-33(46)58)39(63)53-30(20-69-68-19-25(44)36(60)50-28(40(64)54-35)16-23-8-10-24(56)11-9-23)43(67)55-14-6-7-31(55)41(65)52-27(15-21(2)3)37(61)48-18-34(47)59/h8-11,21-22,25-31,35,56H,5-7,12-20,44H2,1-4H3,(H2,45,57)(H2,46,58)(H2,47,59)(H,48,61)(H,49,66)(H,50,60)(H,51,62)(H,52,65)(H,53,63)(H,54,64)/t22-,25-,26-,27-,28-,29-,30-,31-,35-/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = XNOPRXBHLZRZKH-DSZYJQQASA-N }} '''ऑक्सीटॉसिन''' हे एक सजीवांच्या शरीरात स्त्रवणारे संप्रेरक आहे, जे सामान्यत: हायपोथालेमसमध्ये तयार होते आणि पोस्टरियर पिट्यूटरीद्वारे सोडला जातो.<ref>{{cite book | title = Gray's Anatomy: The Anatomical Basis of Clinical Practice | date = 2015 | publisher = Elsevier Health Sciences | isbn = 978-0-7020-6851-5 | page = 358 | edition = 41 | url = https://books.google.com/books?id=b7FVCgAAQBAJ&pg=PA358 }}</ref> उत्क्रांतीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यापासून हे संप्रेरक प्राण्यांमध्ये अस्तित्वात आहे. हे मानवांमध्ये अत्यंत महत्वाची भूमिका बजावते ज्यात सामाजिक बंधन, प्रेम, पुनरुत्पादन, बाळंतपण आणि बाळंतपणानंतरचा कालावधी यांचा समावेश होतो.<ref>{{Cite journal| vauthors = Audunsdottir K, Quintana DS |date=2022-01-25|title=Oxytocin's dynamic role across the lifespan |journal=Aging Brain|volume=2 |language=en|pages=100028|doi=10.1016/j.nbas.2021.100028|pmid=36908876 |pmc=9997153 |s2cid=246314607|issn=2589-9589|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Leng G, Leng RI | title = Oxytocin: A citation network analysis of 10 000 papers | journal = Journal of Neuroendocrinology | volume = 33 | issue = 11 | pages = e13014 | date = November 2021 | pmid = 34328668 | doi = 10.1111/jne.13014 | s2cid = 236516186 | doi-access = free | hdl = 20.500.11820/d2bdf31e-1d12-4abf-80a3-659a7e31a9f7 | hdl-access = free }}</ref><ref name="pmid12000539">{{cite journal | vauthors = Francis DD, Young LJ, Meaney MJ, Insel TR | title = Naturally occurring differences in maternal care are associated with the expression of oxytocin and vasopressin (V1a) receptors: gender differences | journal = Journal of Neuroendocrinology | volume = 14 | issue = 5 | pages = 349–53 | date = May 2002 | pmid = 12000539 | doi = 10.1046/j.0007-1331.2002.00776.x | s2cid = 16005801 }}</ref><ref name="pmid11573971">{{cite journal | vauthors = Gainer H, Fields RL, House SB | title = Vasopressin gene expression: experimental models and strategies | url = https://archive.org/details/experimental-neurology_2001-10_171_2/page/190 | journal = Experimental Neurology | volume = 171 | issue = 2 | pages = 190–9 | date = October 2001 | pmid = 11573971 | doi = 10.1006/exnr.2001.7769 | s2cid = 25718623 }}</ref> ऑक्सिटोसिन लैंगिक क्रिया आणि बाळंतपणाच्या प्रतिसादात संप्रेरक म्हणून रक्तप्रवाहात सोडले जाते. हे मादीच्या शरीरात दुध निर्मितीत महत्त्वाची भूमिका बजावणारे संप्रेरक आहे. कोणत्याही प्रकारचा तणाव व चिंतापासून सुटका करून घेण्यासाठी आपल्याला आवडणाऱ्या व्यक्ती बरोबर वेळ घातला; विशेष म्हणजे विनोद ऐकला अथवा सांगितला असता ऑक्सिटोसिनची पातळी वाढते. हे संप्रेरक हायपोथालेमसमध्ये तयार होते व पिट्यूटरी ग्रंथीद्वारे रक्तामध्ये सोडले जाते. उजव्या हाताने काम करणाऱ्या व्यक्तीने डाव्या हाताने, तर डावखुऱ्या व्यक्तीने उजव्या हाताने काम केल्यास किंवा टेबल टेनिस/बॅडमिंटन सारखे खेळले असता देखील फायदा होतो. तणाव आणि नैराश्य घालवण्यासाठी लाफ्टर थेरपी याच करिता उपयुक्त ठरते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.esakal.com/health/dr-hansa-yogendra-writes-how-to-increase-happy-hormones-pjp78 |title=मनाची शक्ती : आनंदी हार्मोन्स कसे वाढवायचे? |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=दैनिक सकाळ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१९ जानेवारी २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} [[वर्ग:शरीरशास्त्र]] [[वर्ग:आनंदी संप्रेरके]] pe1fv8pji487pzkoqsbe9qyzn0735rk 0 229052 2705107 2214537 2026-08-24T06:21:19Z ~2026-46135-18 186622 /* हे सुद्धा पहा */ 2705107 wikitext text/x-wiki '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुरस्कार''' हा [[गुजरात]] शासनाद्वारे दिला जाणारा [[पुरस्कार]] आहे. हा पुरस्कार अशा प्रतिष्ठित व्यक्तीला दिला जातो ज्याने समाज कल्याणकारी कार्यात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. या पुरस्काराचे स्वरूप रु . २,००,००० / - आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sje.gujarat.gov.in/dscw/showpage.aspx?contentid=1545&lang=english|title=BCK-30 : Dr.Babasaheb Ambedkar Award, Mahatma Gandhi Award, Sant Shri Kabir Dalit Sahitya Award. {{!}} Educational {{!}} Schemes {{!}} Director, Scheduled Caste Welfare|last=Empowerment|first=Department of Social Justice and|website=sje.gujarat.gov.in|language=gu|access-date=2018-05-18|archive-date=2018-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180625075624/https://sje.gujarat.gov.in/dscw/showpage.aspx?contentid=1545&lang=english|url-status=dead}}</ref> ==हे सुद्धा पहा== * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावाने दिले जाणारे पुरस्कार]] * [[बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:भारतीय पुरस्कार]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] [[वर्ग:गुजरात सरकारचे पुरस्कार]] [[वर्ग:सामाजिक पुरस्कार]] svzrrjj7l5n4hrloqpgsktet7s6nbec 0 229115 2705110 2701053 2026-08-24T06:28:14Z ~2026-46135-18 186622 /* यादी */ 2705110 wikitext text/x-wiki [[File:Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg|thumb|[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]]] [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या नावाने अनेक [[पुरस्कार]] दिले जातात, त्यापैकी काही खालीलप्रमाणे आहेत. {{यादी विस्तार}} ==यादी== {| class="wikitable sortable" |- ! नाव !! प्रदानकर्ता !! स्वरूप |- | [[डॉ. आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार]] || rowspan="2" | [[भारत सरकार]] || ₹ १५ लाख व प्रशस्तीपत्र |- | [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय पुरस्कार]]|| ₹ १० लाख |- | [[शाहू, फुले, आंबेडकर पुरस्कार]]|| rowspan="5" | [[महाराष्ट्र शासन]]|| ₹ १५ लाख, स्मृतिचिह्न, चांदीचा स्क्रोल व सन्मानपत्र |- | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सामाजिक न्याय प्राविण्य पुरस्कार]] || '''राज्य स्तरावर''' — प्रथम - ₹ ५ लाख, द्वितीय - ₹ ३ लाख, तृतीय - ₹ २ लाख.<br /> '''विभागीय स्तरावर''' — ₹ १ लाख |- | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज भूषण पुरस्कार]] || ₹ १५ हजार (व्यक्ती) / ₹ २५ हजार (संस्था) |- | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज उत्थान पुरस्कार]] || ₹ १५ हजार, स्मृतीचिन्ह शाल, श्रीफळ आणि प्रशस्तीपत्रक<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lokmat.com/maharashtra/announcing-award-social-justice-department/|title=सामाजिक न्याय विभागाचे पुरस्कार जाहीर|date=23 मे 2017|website=Lokmat}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mtbnews.testbharati.com//Encyc/2017/5/26/ashokkumar-chaudhari-dr-babasaheb-ambedkar-puraskar-.html|title=अशोककुमार चौधरी डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर समाज उत्थान पुरस्काराने सन्मानित|website=mtbnews.testbharati.com}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/nagpur-news/central-government-to-celebrate-br-ambedkar-125th-birth-anniversary-in-a-big-way-1450665/|title=‘आंबेडकर समाज उत्थान पुरस्कार’ला ‘न्याय’ कधी?|date=12 एप्रि, 2017}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/dainik+prabhat-epaper-dailypra/lakshman+ranavade+yanna+do+aambedakar+samaj+utthan+puraskar-newsid-68131560|title=लक्ष्मण रानवडे यांना|website=Dailyhunt}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://http/%3a%2f%2fwww.bytesofindia.com%2fDetails%2f%3fNewsId%3d4888733414128705599|title=करुणा चिमणकर यांना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज उत्थान पुरस्कार|website=http}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://allevents.in/kolhapur/dr-babasaheb-ambedkar-samajotthan-puraskaar-and-shahu-phule-ambedkar-awards/203628696823553|title=Dr. Babasaheb Ambedkar Samajotthan Puraskaar & Shahu Phule Ambedkar Awards|website=allevents.in|access-date=2018-09-30|archive-date=2018-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930193506/https://allevents.in/kolhapur/dr-babasaheb-ambedkar-samajotthan-puraskaar-and-shahu-phule-ambedkar-awards/203628696823553|url-status=dead}}</ref> |- | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उत्कृष्ट ग्रंथालय पुरस्कार]] || अ – ₹ ५० हजार<br />ब – ₹ ३० हजार<br />क – ₹ २० हजार<br />ड – ₹ १० हजार |- | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुरस्कार]] || [[गुजरात|गुजरात सरकार]] || ₹ २ लाख |- | [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर रतन पुरस्कार]] || [[दिल्ली|दिल्ली सरकार]] || ₹ १ लाख, शाल व प्रशस्तिपत्र |- | [[आंबेडकर सामाजिक सेवा पुरस्कार]] || rowspan="4" | [[राजस्थान|राजस्थान सरकार]] || ₹ १ लाख व प्रशस्ती पत्रक |- | [[आंबेडकर न्‍याय पुरस्‍कार]] || ₹ ५१ हजार व प्रशस्ती पत्रक |- | [[आंबेडकर शिक्षण पुरस्‍कार]] || ₹ ५१ हजार व प्रशस्ती पत्रक |- | [[आंबेडकर महिला कल्‍याण पुरस्‍कार]] || ₹ ५० हजार व प्रशस्ती पत्रक |- | डॉ. आंबेडकर ब्रेव्हरी अवार्ड || अमेरिकेतील फ्रेंड्स फॉर एज्युकेशन' संस्था || ₹ २.४० लाख |- | [[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मृती पुरस्कार]] || मारवाडी फाऊंडेशन, नागपूर || ₹ ५ लाख व स्मृतिचिह्न |- | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जीवनगौरव पुरस्कार]] || आंबेडकराईट मुव्हमेंट आॅफ कल्चर अँड लिटरेचर || ₹ १० हजार, सन्मानपत्र, शाल व स्मृतिचिह्न |- | डॉ. बी.आर. आंबेडकर राष्ट्रीय पुरस्कार || डॉ. बी.आर. आंबेडकर स्पोर्ट फाउंडेशन<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ambedkaraward.com/|title=Dr. B. R. Ambedkar National Awards-2018|website=Dr. B. R. Ambedkar National Awards-2018|language=en|access-date=2018-05-20|archive-date=2017-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170726014131/http://www.ambedkaraward.com/|url-status=dead}}</ref> || |- | डॉ. आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार || rowspan="8" | भारतीय दलित साहित्य अकादमी<ref name=":bdsakademi">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bdsakademi.com/about-us.php|title=BDSAkademi Bharatiya Dalit Sahitya Academy|website=www.bdsakademi.com|access-date=2018-05-20}}</ref> || |- | डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय पुरस्कार || |- | डॉ. आंबेडकर प्रतिष्ठित सेवा पुरस्कार || |- | डॉ. आंबेडकर फेलोशिप पुरस्कार || |- | डॉ. आंबेडकर कलाश्री राष्ट्रीय पुरस्कार || |- | डॉ. आंबेडकर सेवाश्री राष्ट्रीय पुरस्कार || |- | डॉ. आंबेडकर साहित्यश्री राष्ट्रीय पुरस्कार || |- | डॉ. आंबेडकर उत्कृष्ठता राष्ट्रीय पुरस्कार || |- | डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नोबेल पुरस्कार || आंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार समिती<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ihrc.in/|title=Homepage - International Human Rights Council|website=International Human Rights Council|language=en-US|access-date=2018-05-20}}</ref> || |- | डॉ. आंबेडकर चेतना पुरस्कार नाइट || rowspan="3" | चेतना असोसिएशन अँड डॉ. आंबेडकर फेडरेशन<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thetimesofcanada.com/makers-of-the-inclusive-world-honored-at-the-dr-ambedkar-chetna-awards-night/|title=Makers of the Inclusive World – honored at the Dr. Ambedkar Chetna Awards Night – The Times of Canada}}</ref> || |- | डॉ. आंबेडकर सामाजिक न्याय पुरस्कार || |- | डॉ. आंबेडकर कला व साहित्य पुरस्कार || |- | भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुरस्कार || [[पुणे महानगरपालिका]] || |- | डॉ. आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार || जीवक वेल्फर सोसायटी, नागपूर<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://madmimi.com/s/da93c4|title=Announcing the Recipients of The Dr Ambedkar International Award 2014|website=Mad Mimi}}</ref> || |- | भारतरत्न डॉ. आंबेडकर पुरस्कार || बुद्ध क्रियेशन ऑफ इंडियन सिनेमा<ref>https://rajbhavan-maharashtra.gov.in/en/07-11-2020-governor-presents-10th-dr-ambedkar-awards-at-raj-bhavan/</ref>|| |- | भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज भूषण पुरस्कार|| भारतीय वाल्मीकी समाज सेवाभावी संस्था|| |- | फुले आंबेडकर स्मृति पुरस्कार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.esakal.com/marathwada/lifes-journey-padmashri-dr-gangadhar-pantavane-105689|title=प्रवास पद्मश्री डॉ. गंगाधर पानतावणे यांचा...|website=www.esakal.com|language=mr|access-date=2018-05-22}}</ref> || || |- | भारतरत्न डॉ. आंबेडकर पुरस्कार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://photogallery.indiatimes.com/awards/awards-and-honours/6th-bharat-ratna-dr-ambedkar-awards/articleshow/52415096.cms|title=6th Bharat Ratna Dr. Ambedkar Awards|website=photogallery.indiatimes.com}}</ref> || || |- | भारतरत्न डॉ. आंबेडकर ब्युटी क्वीन ऑफ द इयर अवार्ड<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/Honoured-to-receive-Bharat-Ratna-Dr-Ambedkar-Beauty-Queen-Award-of-the-Year-Award-Zoya-Afroz/articleshow/20288649.cms|title=Honoured to receive Bharat Ratna Dr Ambedkar Beauty Queen Award of the Year Award: Zoya Afroz - Beauty Pageants - Indiatimes|website=Femina Miss India|access-date=2019-08-31|archive-date=2019-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190820175849/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/Honoured-to-receive-Bharat-Ratna-Dr-Ambedkar-Beauty-Queen-Award-of-the-Year-Award-Zoya-Afroz/articleshow/20288649.cms|url-status=dead}}</ref> || || |} ==हे सुद्धा पहा== * [[मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:पुरस्कार]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी| ]] [[वर्ग:भारतीय पुरस्कार| ]] [[वर्ग:याद्या]] qkpy5sglvii3sc7my1tog7hqtvthqsx 2705111 2705110 2026-08-24T06:28:53Z ~2026-46135-18 186622 /* हे सुद्धा पहा */ 2705111 wikitext text/x-wiki [[File:Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg|thumb|[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]]] [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या नावाने अनेक [[पुरस्कार]] दिले जातात, त्यापैकी काही खालीलप्रमाणे आहेत. {{यादी विस्तार}} ==यादी== {| class="wikitable sortable" |- ! नाव !! प्रदानकर्ता !! स्वरूप |- | [[डॉ. आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार]] || rowspan="2" | [[भारत सरकार]] || ₹ १५ लाख व प्रशस्तीपत्र |- | [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय पुरस्कार]]|| ₹ १० लाख |- | [[शाहू, फुले, आंबेडकर पुरस्कार]]|| rowspan="5" | [[महाराष्ट्र शासन]]|| ₹ १५ लाख, स्मृतिचिह्न, चांदीचा स्क्रोल व सन्मानपत्र |- | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सामाजिक न्याय प्राविण्य पुरस्कार]] || '''राज्य स्तरावर''' — प्रथम - ₹ ५ लाख, द्वितीय - ₹ ३ लाख, तृतीय - ₹ २ लाख.<br /> '''विभागीय स्तरावर''' — ₹ १ लाख |- | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज भूषण पुरस्कार]] || ₹ १५ हजार (व्यक्ती) / ₹ २५ हजार (संस्था) |- | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज उत्थान पुरस्कार]] || ₹ १५ हजार, स्मृतीचिन्ह शाल, श्रीफळ आणि प्रशस्तीपत्रक<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lokmat.com/maharashtra/announcing-award-social-justice-department/|title=सामाजिक न्याय विभागाचे पुरस्कार जाहीर|date=23 मे 2017|website=Lokmat}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mtbnews.testbharati.com//Encyc/2017/5/26/ashokkumar-chaudhari-dr-babasaheb-ambedkar-puraskar-.html|title=अशोककुमार चौधरी डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर समाज उत्थान पुरस्काराने सन्मानित|website=mtbnews.testbharati.com}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/nagpur-news/central-government-to-celebrate-br-ambedkar-125th-birth-anniversary-in-a-big-way-1450665/|title=‘आंबेडकर समाज उत्थान पुरस्कार’ला ‘न्याय’ कधी?|date=12 एप्रि, 2017}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/dainik+prabhat-epaper-dailypra/lakshman+ranavade+yanna+do+aambedakar+samaj+utthan+puraskar-newsid-68131560|title=लक्ष्मण रानवडे यांना|website=Dailyhunt}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://http/%3a%2f%2fwww.bytesofindia.com%2fDetails%2f%3fNewsId%3d4888733414128705599|title=करुणा चिमणकर यांना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज उत्थान पुरस्कार|website=http}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://allevents.in/kolhapur/dr-babasaheb-ambedkar-samajotthan-puraskaar-and-shahu-phule-ambedkar-awards/203628696823553|title=Dr. Babasaheb Ambedkar Samajotthan Puraskaar & Shahu Phule Ambedkar Awards|website=allevents.in|access-date=2018-09-30|archive-date=2018-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930193506/https://allevents.in/kolhapur/dr-babasaheb-ambedkar-samajotthan-puraskaar-and-shahu-phule-ambedkar-awards/203628696823553|url-status=dead}}</ref> |- | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उत्कृष्ट ग्रंथालय पुरस्कार]] || अ – ₹ ५० हजार<br />ब – ₹ ३० हजार<br />क – ₹ २० हजार<br />ड – ₹ १० हजार |- | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुरस्कार]] || [[गुजरात|गुजरात सरकार]] || ₹ २ लाख |- | [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर रतन पुरस्कार]] || [[दिल्ली|दिल्ली सरकार]] || ₹ १ लाख, शाल व प्रशस्तिपत्र |- | [[आंबेडकर सामाजिक सेवा पुरस्कार]] || rowspan="4" | [[राजस्थान|राजस्थान सरकार]] || ₹ १ लाख व प्रशस्ती पत्रक |- | [[आंबेडकर न्‍याय पुरस्‍कार]] || ₹ ५१ हजार व प्रशस्ती पत्रक |- | [[आंबेडकर शिक्षण पुरस्‍कार]] || ₹ ५१ हजार व प्रशस्ती पत्रक |- | [[आंबेडकर महिला कल्‍याण पुरस्‍कार]] || ₹ ५० हजार व प्रशस्ती पत्रक |- | डॉ. आंबेडकर ब्रेव्हरी अवार्ड || अमेरिकेतील फ्रेंड्स फॉर एज्युकेशन' संस्था || ₹ २.४० लाख |- | [[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मृती पुरस्कार]] || मारवाडी फाऊंडेशन, नागपूर || ₹ ५ लाख व स्मृतिचिह्न |- | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जीवनगौरव पुरस्कार]] || आंबेडकराईट मुव्हमेंट आॅफ कल्चर अँड लिटरेचर || ₹ १० हजार, सन्मानपत्र, शाल व स्मृतिचिह्न |- | डॉ. बी.आर. आंबेडकर राष्ट्रीय पुरस्कार || डॉ. बी.आर. आंबेडकर स्पोर्ट फाउंडेशन<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ambedkaraward.com/|title=Dr. B. R. Ambedkar National Awards-2018|website=Dr. B. R. Ambedkar National Awards-2018|language=en|access-date=2018-05-20|archive-date=2017-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170726014131/http://www.ambedkaraward.com/|url-status=dead}}</ref> || |- | डॉ. आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार || rowspan="8" | भारतीय दलित साहित्य अकादमी<ref name=":bdsakademi">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bdsakademi.com/about-us.php|title=BDSAkademi Bharatiya Dalit Sahitya Academy|website=www.bdsakademi.com|access-date=2018-05-20}}</ref> || |- | डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय पुरस्कार || |- | डॉ. आंबेडकर प्रतिष्ठित सेवा पुरस्कार || |- | डॉ. आंबेडकर फेलोशिप पुरस्कार || |- | डॉ. आंबेडकर कलाश्री राष्ट्रीय पुरस्कार || |- | डॉ. आंबेडकर सेवाश्री राष्ट्रीय पुरस्कार || |- | डॉ. आंबेडकर साहित्यश्री राष्ट्रीय पुरस्कार || |- | डॉ. आंबेडकर उत्कृष्ठता राष्ट्रीय पुरस्कार || |- | डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नोबेल पुरस्कार || आंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार समिती<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ihrc.in/|title=Homepage - International Human Rights Council|website=International Human Rights Council|language=en-US|access-date=2018-05-20}}</ref> || |- | डॉ. आंबेडकर चेतना पुरस्कार नाइट || rowspan="3" | चेतना असोसिएशन अँड डॉ. आंबेडकर फेडरेशन<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thetimesofcanada.com/makers-of-the-inclusive-world-honored-at-the-dr-ambedkar-chetna-awards-night/|title=Makers of the Inclusive World – honored at the Dr. Ambedkar Chetna Awards Night – The Times of Canada}}</ref> || |- | डॉ. आंबेडकर सामाजिक न्याय पुरस्कार || |- | डॉ. आंबेडकर कला व साहित्य पुरस्कार || |- | भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुरस्कार || [[पुणे महानगरपालिका]] || |- | डॉ. आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार || जीवक वेल्फर सोसायटी, नागपूर<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://madmimi.com/s/da93c4|title=Announcing the Recipients of The Dr Ambedkar International Award 2014|website=Mad Mimi}}</ref> || |- | भारतरत्न डॉ. आंबेडकर पुरस्कार || बुद्ध क्रियेशन ऑफ इंडियन सिनेमा<ref>https://rajbhavan-maharashtra.gov.in/en/07-11-2020-governor-presents-10th-dr-ambedkar-awards-at-raj-bhavan/</ref>|| |- | भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज भूषण पुरस्कार|| भारतीय वाल्मीकी समाज सेवाभावी संस्था|| |- | फुले आंबेडकर स्मृति पुरस्कार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.esakal.com/marathwada/lifes-journey-padmashri-dr-gangadhar-pantavane-105689|title=प्रवास पद्मश्री डॉ. गंगाधर पानतावणे यांचा...|website=www.esakal.com|language=mr|access-date=2018-05-22}}</ref> || || |- | भारतरत्न डॉ. आंबेडकर पुरस्कार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://photogallery.indiatimes.com/awards/awards-and-honours/6th-bharat-ratna-dr-ambedkar-awards/articleshow/52415096.cms|title=6th Bharat Ratna Dr. Ambedkar Awards|website=photogallery.indiatimes.com}}</ref> || || |- | भारतरत्न डॉ. आंबेडकर ब्युटी क्वीन ऑफ द इयर अवार्ड<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/Honoured-to-receive-Bharat-Ratna-Dr-Ambedkar-Beauty-Queen-Award-of-the-Year-Award-Zoya-Afroz/articleshow/20288649.cms|title=Honoured to receive Bharat Ratna Dr Ambedkar Beauty Queen Award of the Year Award: Zoya Afroz - Beauty Pageants - Indiatimes|website=Femina Miss India|access-date=2019-08-31|archive-date=2019-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190820175849/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/Honoured-to-receive-Bharat-Ratna-Dr-Ambedkar-Beauty-Queen-Award-of-the-Year-Award-Zoya-Afroz/articleshow/20288649.cms|url-status=dead}}</ref> || || |} ==हे सुद्धा पहा== * [[मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार]] * [[बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[विकिपीडिया:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:पुरस्कार]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी| ]] [[वर्ग:भारतीय पुरस्कार| ]] [[वर्ग:याद्या]] d6ndlliamfujfhshn7jej1molli4vjr 0 230004 2704840 2681817 2026-08-23T19:21:18Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704840 wikitext text/x-wiki {{short description|प्रेषित मुहम्मद यांच्या वाढदिवसाचे इस्लामिक निरीक्षण}} {{Use dmy dates|date=October 2023}} {{Infobox holiday | holiday_name = मिलाद-उन-नवी | image = Eid-miladun Nabi Rely.jpg | caption = प्रेषक मोहम्मद यांची जयंती साजरा करताना | observedby = मुख्य प्रवाहातील [[इस्लाम|इस्लामचे]] अनुयायी | observances = [[हम्द]], [[तसबी]], सार्वजनिक मिरवणुका, [[नात (इस्लाम)]] (धार्मिक कविता), कौटुंबिक आणि सामाजिक संमेलने, रस्त्यांची आणि घरांची सजावट | type = [[मुस्लिम सण आणि उत्सव|इस्लामी]] | significance = [[मोहम्मद|मोहम्मद]] पैगंबर यांच्या जन्माचे स्मरण | frequency = प्रत्येक इस्लामी वर्षातून एकदा | date = १२ [[रबी अल-अव्वाल|रबी अल-अव्वल]] | duration = १ दिवस | date2021 = }} '''मिलाद-उन-नबी''' किवाँ '''मिलाद-उल-नबी''' ([[अरबी भाषा|अरबी]] : '''''मौलिद''''') चा अर्थ [[मोहम्मद|हज़रत मुहम्मद]] यांचा जन्म दिवस आहे. हा दिवस [[इस्लामिक कालगणना]] मधील तीसरा महिना [[रबी अल-अव्वाल|रबी अल-अव्वल]] च्या १२ तारखेला, म्हणजेच १२ [[रबी अल-अव्वाल|रबी अल-अव्वल]]ला साजरा केला जातो. मीलाद उन नवी ईस्लामिक विश्वातला पवित्र दिवस मानला जातो. या उत्सवाचा इतिहास इस्लामच्या सुरुवातीच्या काळात घेऊन जातो जेव्हा काही ताबियूनांनी ''(मोहम्मद यांना आनुयायी)'' सत्रे आयोजित करण्यास सुरुवात केली ज्यामध्ये [[मोहम्मद|मुहम्मद]] यांचा सन्मान करण्यासाठी रचलेल्या कविता आणि नात (इस्लामी कविता) मोठ्या शहरांमध्ये लोकांच्या उपस्थितीत वाचली आणि गायली गेली. 1588 मध्ये [[ओस्मानी साम्राज्य|ओस्मानी]]या यांनी या पवित्र दिवसाल अधिकृत सुट्टी घोषित केली, ज्याला मौलिद कंदील म्हणून ओळखले जाते.<ref>Manuel Franzmann, Christel Gärtner, Nicole Köck ''Religiosität in der säkularisierten Welt: Theoretische und empirische Beiträge zur Säkularisierungsdebatte in der Religionssoziologie'' Springer-Verlag 2009 {{ISBN|978-3-531-90213-5}} page 351</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dm7Ups_zsbcC|title=Culture and Customs of Jordan|last=Shoup|first=John A.|date=2007-01-01|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780313336713|page=35|language=en}}</ref> मौलिद हा शब्द [[सूफी पंथ|सुफी संतांसारख्या]] इतर ऐतिहासिक धार्मिक व्यक्तींच्या वाढदिवसाच्या उत्सवासाठी सामान्य शब्द म्हणून [[इजिप्त|इजिप्तसारख्या]] जगाच्या काही भागांमध्ये देखील वापरला जातो.<ref>{{cite web|url=http://www.islamicsupremecouncil.org/understanding-islam/spirituality/1--mawlid-an-nabi-celebration-of-prophet-muhammads-s-birthday.html|title=Islamic Supreme Council of America – Islamic Supreme Council of America}}</ref><ref name="BBC">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/picture_gallery/07/middle_east_egypt0s_biggest_moulid/html/2.stm|title=In pictures: Egypt's biggest moulid|work=[[BBC News]]|access-date=28 February 2016}}</ref> इस्लामचे बहुतेक पंथ [[मुहम्मद पैगंबर]] यांच्या वाढदिवसाच्या स्मरणार्थाला मान्यता देतात;<ref name="Schussman">{{cite journal|last=Schussman|first=Aviva|year=1998|title=The Legitimacy and Nature of Mawid al-Nabī: (analysis of a Fatwā)|journal=Islamic Law and Society|volume=5|issue=2|pages=214–234|doi=10.1163/1568519982599535}}</ref><ref name="Shakir">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=urcyCnUurGMC|title=World Religions At Your Fingertips|last1=McDowell|first1=Michael|last2=Brown|first2=Nathan Robert|date=2009-03-03|publisher=Penguin|isbn=9781101014691|page=106|language=en}}</ref> तथापि, सलाफीझम, [[देवबंदी|देवबंदिझम]] आणि [[अहमदिया]] यासह काही पंथ हे एक अनावश्यक धार्मिक नवकल्पना (बिदत किंवा [[बिद्दत]]) मानून त्याचे स्मरण नाकारतात.<ref name="Sheikh Muhammed Salih Al-Munajjid">http://islamqa.info/en/249 [[Muhammed Salih Al-Munajjid]].</ref> अधिकृतपणे सलाफी असलेल्या [[सौदी अरेबिया]] आणि [[कतार|कतर]] वगळता जगातील बहुतेक मुस्लिम-बहुल देशांमध्ये मौलिद ही राष्ट्रीय सुट्टी म्हणून ओळखली जाते.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jIjFBQAAQBAJ&dq=mawlid+wahhabi&pg=PA147|title=Russia and Islam|last1=March|first1=Luke|date=24 June 2010|publisher=Routledge|isbn=9781136988998|page=147|accessdate=10 May 2015}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P0ATBwAAQBAJ|title=Identity Discourses and Communities in International Events, Festivals and Spectacles|last=Merkel|first=Udo|date=2015-02-11|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781137394934|page=203|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kHb-640Gfa4C&q=mawlid%2520public%2520holiday&pg=PA169|title=Java, Indonesia and Islam|last=Woodward|first=Mark|date=2010-10-28|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9789400700567|page=169|language=en}}</ref> मिलाद-उन-नबी पाळणे साधारणपणे चार सुन्नी कायद्याच्या शाळांमध्ये आणि मुख्य प्रवाहातील इस्लामिक शिष्यवृत्तीद्वारे मंजूर केले जाते.<ref>{{Cite web|url=http://seekershub.org/ans-blog/2010/11/25/innovation-bida-and-celebrating-the-prophets-birthday-mawlid/|title=Innovation (Bid'a) and Celebrating the Prophet's Birthday (Mawlid)|last=Rabbani|first=Faraz|date=25 November 2010|website=SeekersHub.org|publisher=|access-date=26 January 2017|quote=Again, if we follow the recourse that Allah Most High has given us: returning matters we’re not clear of to the people of knowledge, then we see that the mawlid, for example, has been carefully considered and generally approved of right across the four schools of mainstream Islamic law. In [[Singapore]], it was a national holiday once but it was removed from [[Singapore]] holidays to improve business competitives.If someone doesn’t feel comfortable with that, it is fine, but condemning a mainstream action approved by mainstream Islamic scholarship is the basis of division, and contrary to established principles.}}</ref> == विशेष मूळ == मौलिद हा अरबी मूळ शब्द ولد (वलद) या शब्दापासून आला आहे, ज्याचा अर्थ जन्म देणे, मूल होणे, वंशज असा होतो.<ref>{{lang|ar|قاموس المنجد}} – Moungued Dictionary (paper), or online: [http://www.websters-online-dictionary.org/translation/arabic/%25D9%2588%25D9%2584%25D8%25AF Webster's Arabic English Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212031920/http://www.websters-online-dictionary.org/translation/arabic/%D9%88%D9%84%D8%AF|date=12 February 2009}}</ref> समकालीन वापरात, मौलिद म्हणजे [[मोहम्मद|पैगमबारांच्या]] जन्मदिवसाचे पालन. [[मोहम्मद|मुहम्मद पैगमबारांच्या]] जन्माचा उत्सव म्हणून संबोधले जाण्याबरोबरच, मौलिद या शब्दाचा संदर्भ 'विशेषतः<ref name="Reference.com">[http://dictionary.reference.com/browse/mawlid Mawlid]. Reference.com</ref> [[मोहम्मद|पैगमबारांच्या]] जन्मोत्सवासाठी तयार केलेला आणि पाठ केलेला मजकूर' किंवा "त्या दिवशी पाठ केलेला किंवा गायलेला मजकूर" असा आहे.<ref name="Knappert">{{cite journal|last=Knappert|first=J|year=1988|title=The Mawlid|journal=Orientalia Lovaniensia Periodica|volume=19|pages=209–215}}</ref> मावलिद हा शब्द जगाच्या काही भागांमध्ये देखील वापरला जातो, जसे की [[इजिप्त]], ज्या दिवशी सोमोनचा जन्म झाला त्या दिवशी सुफी संतांसारख्या इतर ऐतिहासिक धार्मिक व्यक्तींच्या उत्सवासाठी एक सामान्य शब्द म्हणून वापरला जातो. परंतु [[भारत|भारतात]] व इतर [[आशिया|आशिया खाँड़ातील]] देशांमधे मिलाद-उन-नबी हे नाव प्रचलित आहे.<ref name="BBC2">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/picture_gallery/07/middle_east_egypt0s_biggest_moulid/html/2.stm|title=In pictures: Egypt's biggest moulid|work=[[BBC News]]|access-date=28 February 2016}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thequint.com/lifestyle/eid-milad-un-nabi-mubarak-wishes-2023-messages-greetings-quotes-and-images|title=Eid Milad-Un-Nabi Mubarak Wishes 2023: Messages, Greetings, Quotes, and Images|last=Andrabi|first=Saima|date=2023-09-28|website=TheQuint|language=en|access-date=2023-09-30}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/astro/festival/news/eid-milad-un-nabi-2021-date-history-tradition-and-significance-in-marathi/articleshow/87130362.cms|title=ईद मिलाद-उन-नबी का साजरी केली जाते? इतिहास, महत्त्व व परंपरा जाणून घ्या|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2023-09-30}}</ref> == तारीख == == इतिहास == === सार्वजनिक सुट्टीची सुरुवात === == निरीक्षणे == === देशानुसार === ==== भारत ==== गैर-मुस्लिम देशांमध्ये, भारत त्याच्या मिलाद-उन-नवी उत्सवांसाठी प्रसिद्ध आहे.<ref>{{cite news|url=http://www.timesofindia.indiatimes.com/articleshow/46394241.cms|title=Milad Celebrated|date=14 May 2003|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=20 November 2011}}</ref> भारताच्या [[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] राज्यात सकाळच्या (फजर) प्रार्थनेनंतर मुहम्मद [[मोहम्मद|पैगमबारां]]<nowiki/>चे अवशेष हजरतबाल दर्गात प्रदर्शित केले जातात,<ref>[http://www.tajanews.com/noqnews/nnqview.php?ArtID=1159 TajaNews<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214093639/http://www.tajanews.com/noqnews/nnqview.php?ArtID=1159|date=14 December 2007}}</ref> जिथे रात्री-अपरात्री प्रार्थना देखील केली जाते. [[हैदराबाद]] [[तेलंगणा]] त्याच्या भव्य मिलाद उत्सवांसाठी प्रसिद्ध आहे. धार्मिक सभा, रात्री-अपरात्री प्रार्थना, रॅली, मिरवणूक आणि सजावट संपूर्ण शहरात केली जाते.<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/260530903|title=Celebrating the prophet: Religious nationalism and the politics of Milad-un-Nabi festivals in India|website=ResearchGate|language=en|access-date=2020-10-28}}</ref> तसेच [[औरंगाबाद]] [[महाराष्ट्र]] मध्ये देखील भव्य मिरवणूक व धार्मिक सभा केली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timescontent.timesgroup.com/photo/feature/Eid-Milad-un-Nabi-festival/509638|title=Eid Milad-un-Nabi festival Feature Photo Muslims took o...|website=Times Of India|language=English|access-date=2023-09-30|archive-date=2024-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241209000546/https://timescontent.timesgroup.com/photo/feature/Eid-Milad-un-Nabi-festival/509638|url-status=dead}}</ref> [[File:Charminar_during_Miladunnabi.jpg|दुवा=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Charminar_during_Miladunnabi.jpg|इवलेसे|मिलाद ऊन नबी [[हैदराबाद]] [[इंडिया]]]] ==== पाकिस्तान ==== आंतरराष्ट्रीय मिलाद-उन-नवी परिषद, मिनार-ए-पाकिस्तान, [[लाहोर]], [[पाकिस्तान]]. पाकिस्तानच्या मावलिद दरम्यान, दिवसाची सुरुवात संघराज्य राजधानीत 31 तोफांच्या सलामीने होते आणि प्रांतीय राजधानीत [[२१ तोफांची सलामी|21 तोफांच्या सलामीने]] होते आणि दिवसभर धार्मिक भजन गायले जातात.<ref>[http://pakistantimes.net/2005/04/21/top1.htm Pakistan with Muslims world-over celebrate Eid Milad-un-Nabi tomorrow] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051104162648/http://pakistantimes.net/2005/04/21/top1.htm|date=4 November 2005}}</ref> [[File:International_Mawlid_Conference_at_Minar-e-Pakistan_Lahore_by_Minhaj-ul-Quran1.jpg|दुवा=https://en.wikipedia.org/wiki/File:International_Mawlid_Conference_at_Minar-e-Pakistan_Lahore_by_Minhaj-ul-Quran1.jpg|इवलेसे|आंतरराष्ट्रीय मिलाद-उन-नवी परिषद, मिनार-ए-पाकिस्तान, [[लाहोर]], [[पाकिस्तान]].]] ==== इंडोनेशिया ==== इंडोनेशियाच्या बऱ्याच भागांमध्ये, [[ईद-उल-फित्र]] आणि [[ईद-उल-अधा|ईद-अल-अधा]] या दोन अधिकृत इस्लामिक सुट्ट्यांमध्ये मावलिद अल-नबीचा उत्सव "महत्त्व, चैतन्य आणि वैभवापेक्षा जास्त आहे" असे दिसते.<ref>Herman Beck, [https://books.google.com/books?id=178X5n7zArwC&pg=PA262 Islamic purity at odds with Javanese identity: the Muhammadiyah and the celebration of Garebeg Maulud ritual in Yogyakarta], Pluralism and Identity: Studies in Ritual Behaviour, eds Jan Platvoet and K. van der Toorn, [[Brill Publishers|BRILL]], 1995, pg 262</ref> ==== ट्युनिशिया ==== कायरावन, [[ट्युनिसिया|ट्युनिशियामध्ये]], मुस्लिम मुहम्मदच्या जन्माच्या सन्मानार्थ त्यांचे स्वागत करून त्यांची स्तुती करणारे गीत गातात आणि गातात. तसेच, सामान्यत: ट्युनिशियामध्ये, लोक सहसा मावलीद साजरे करण्यासाठी असिदात झ्गौगौ तयार करतात.<ref>{{cite journal|last=Speight|first=Marston|year=1980|title=The nature of Christian and Muslim festivals|url=https://archive.org/details/muslim-world_july-october-1980_70_3-4/page/260|journal=The Muslim World|volume=70|issue=3–4|pages=260–266|doi=10.1111/j.1478-1913.1980.tb03417.x}}</ref> ==== तुर्की ==== [[तुर्कस्तान|तुर्कस्तानमध्ये]] मावलीद मोठ्या प्रमाणावर साजरा केला जातो. याला तुर्कीमध्ये मेव्हलिड कंडिली असे संबोधले जाते, ज्याचा अर्थ "प्रेषिताच्या जन्मदिवसासाठी मेणबत्तीची मेजवानी" आहे. मुहम्मदच्या जीवनाविषयीच्या पारंपारिक कविता सार्वजनिक मशिदींमध्ये आणि संध्याकाळी घरी पाठ केल्या जातात.<ref>Kenan Aksu ''Turkey: A Regional Power in the Making'' Cambridge Scholars Publishing, 18.07.2014 {{ISBN|9781443864534}} p. 231</ref> यापैकी सर्वात प्रसिद्ध सुलेमान सेलेबीचा मावलिद आहे.<ref>{{Cite journal|last=LEVENT|first=Sibel ÜST ERDEM & Ramazan BÖLÜK-Mehmet Burak ÇAKIN-Sema|date=17 October 2019|title=Journal of Turkish Studies|url=https://turkishstudies.net/turkishstudies?mod=makale_ing_ozet&makale_id=21280|language=tr|volume=13|issue=5|pages=389–418|doi=10.7827/TurkishStudies.13040|access-date=2022-08-10|website=turkishstudies.net}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.lastprophet.info/the-mawlid|title=The Mawlid|website=Muhammad (pbuh) - Prophet of Islam|language=en|access-date=2022-08-10|archive-date=2022-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630135723/https://lastprophet.info/the-mawlid|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Suleyman-Celebi|title=Süleyman Çelebi {{!}} Turkish poet {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-08-10}}</ref> ऑट्टोमन काळात इतर पुष्कळ मावलिड लिहिले गेले.<ref>{{Cite book|title=Mevlid Külliyyatı|publisher=Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları|year=2016|isbn=978-975-19-6600-1|edition=2nd|location=Ankara}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{भारतीय सण आणि उत्सव}} [[वर्ग:सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:भारतीय सण आणि उत्सव]] 9fejrgyz44p6gos38v27xot6ebnn7xi 0 230855 2704925 2701856 2026-08-23T21:30:15Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704925 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''लष्करी औद्योगिक संकुल''' ही देशाचे लष्कर आणि त्याला पुरवठा करणाऱ्या [[संरक्षण उद्योग|संरक्षण उद्योगांची]] अनौपचारिक युती आहे, ज्या कडे [[सार्वजनिक धोरण|सार्वजनिक धोरणावर]] प्रभाव टाकणारे एकमेकांमधे गुंतलेले हितसंबंध या दृष्टीने पाहिले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=military+industrial+complex&submit.x=0&submit.y=0|title=military industrial complex|year=2015|work=American Heritage Dictionary|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|accessdate=3 March 2016}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/military-industrial-complex?q=military-industrial+complex|title=definition of military-industrial complex (American English)|work=[[OxfordDictionaries.com]]|accessdate=3 March 2016|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307123504/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/military-industrial-complex?q=military-industrial+complex|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.merriam-webster.com/dictionary/military%20industrial%20complex|title=Definition of Military–industrial complex|work=[[मरियम-वेब्स्टर]]|accessdate=3 March 2016}}</ref><ref name="Bacevich2009">{{स्रोत पुस्तक|editor-last1=Bacevich|editor-first1=Andrew J.|last=Roland|first=Alex|chapter=The Military-Industrial Complex: lobby and trope|title=The Long War: A New History of U.S. National Security Policy Since World War II|url=https://archive.org/details/longwarnewhistor0000andr|chapterदुवा=https://books.google.com/books?id=NCWtAgAAQBAJ&pg=PA335|accessdate=3 March 2016|date=2009-06-22|publisher=Columbia University Press|isbn=9780231131599|pages=[https://archive.org/details/longwarnewhistor0000andr/page/335 335]–70}}</ref> ह्या सर्व नातेसंबंधांना जोडणारा कळीचा मुद्दा म्हणजे सरकार आणि संरक्षण-विचार श्रेणी असणाऱ्या कंपन्या यांना होणारे फायदे - एका बाजूला युद्धासाठी आवश्यक सामग्री मिळवण्यात होणारा फायदा आणि दुसऱ्या बाजूला ती सामग्री पुरवून कमावलेला फायदा.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.militaryindustrialcomplex.com/what-is-the-military-industrial-complex.asp|title=What is the Military-Industrial Complex?|language=en-US|access-date=2017-02-05}}</ref> [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] लष्करा मागील प्रणालीच्या संदर्भात बहुतेक वेळा हा शब्द वापरला जातो, जेथे ही व्यवस्था प्रचलित आहे आणि <ref>"[[Stockholm International Peace Research Institute|SIPRI]] Year Book 2008; Armaments, Disarmaments and International Security" [[ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस]] 2008 {{ISBN|9780199548958}} pp. 255–56 [https://books.google.com/books?id=EAyQ9KCJE2gC&pg=PA255&dq=global+military-industry&hl=pt-BR&sa=X&ei=nPA0UZH7OfKy0QG10gE&ved=0CEYQ6AEwBDgK#v=onepage&q=global%20military-industry&f=false view on google books]</ref> आणि १७ जानेवारी १९६१ रोजी राष्ट्राध्यक्ष [[ड्वाइट डी. आयझेनहॉवर]] यांच्या निरोपाच्या भाषणातील त्याच्या वापरा नंतर त्याला लोकप्रियता मिळाली.<ref>"The Military–Industrial Complex; The Farewell Address of Presidente Eisenhower" Basements publications 2006 {{ISBN|0976642395}}</ref><ref name="Held1999">{{स्रोत पुस्तक|last1=Held|first1=David|last2=McGrew|first2=Anthony G.|last3=Goldblatt|first3=David|editor-last=Perraton|editor-first=Jonathan|title=Global Transformations: Politics, Economics and Culture|chapterदुवा=https://books.google.com/books?id=VBXvvo4Vo-oC&pg=PA108|accessdate=3 March 2016|year=1999|publisher=Stanford University Press|isbn=9780804736275|page=108|chapter=The expanding reach of organized violence}}</ref> २०११ मध्ये [[अमेरिका (खंड)|अमेरिकेने]] त्याच्या पुढील १३ राष्ट्रे एकत्रित केल्यास, त्यापेक्षा अधिक खर्च लष्करावर केला (पूर्ण अंकात).<ref>{{Citation | last =Plumer | first =Brad | title =America's staggering defense budget, in charts | newspaper =The Washington Post | pages = | date =January 7, 2013 | accessdate = June 5, 2015}}</ref> अमेरिके संदर्भात, याला दिलेली संज्ञा कधीकधी लष्करी-औद्योगिक-काँग्रेसी संकुल इथपर्यंत वाढविली जातो, ज्यामध्ये [[अमेरिकन काँग्रेस|यु.एस. काँग्रेसला]] यामध्ये जोडून जे तीन पक्षीय संबंध तयार होतात त्याला 'लोह त्रिकोण' म्हणतात.<ref name="Institute2006">{{स्रोत पुस्तक|last=Higgs |first=Robert |title=Depression, War, and Cold War : Studies in Political Economy: Studies in Political Economy|दुवा=https://books.google.com/books?id=mhfSanmgStAC&pg=PA138|accessdate=3 March 2016|date=2006-05-25|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=9780195346084|pages=ix, 138}}</ref> यातील संबंधांमध्ये राजकीय योगदान, लष्करी खर्चासाठी राजकीय मान्यता, नोकरशाहीस समर्थन देण्यासाठी दबाव आणि उद्योगाची देखरेख याचा समावेश होतो; किंवा अधिक विस्ताराने यामध्ये कंत्राटांचे जाळे आणि व्यक्ती तसेच संरक्षण कंत्राटदारांचे उद्योगसमूह आणि संस्था, खाजगी लष्करी कंत्राटदार, [[पेंटॅगॉन|पेंटागॉन]], काँग्रेस आणि कार्यकारी विभाग यांच्यातील पैसा व साधनसंपत्तीचा प्रवाह याचा समावेश होतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Long-term Historical Reflection on the Rise of Military-Industrial, Managerial Statism or "Military-Industrial Complexes"|दुवा=http://pages.uoregon.edu/kimball/MIC.htm|website=Kimball Files|publisher=University of Oregon|accessdate=21 June 2014}}</ref> यासारखे एक तत्त्व मूलतः डॅनियल गेरिन यांनी आपल्या १९३६ च्या ''<nowiki/>'फॅसिझम ॲण्ड बिग बिझनेस'<nowiki/>'' मध्ये तत्कालिक अवजड उद्योगांना फॅसिस्ट सरकारने दिलेल्या पाठिंब्या संदर्भात व्यक्त केले आहे. याची व्याख्या "उच्चस्तरीय शस्त्रास्त्रांचा विकास आणि ती बाळगण्यात, वसाहती बाजारपेठांचे संरक्षण करण्यात तसेच अंतर्गत घडामोडींच्या लष्करी-सामरिक संकल्पना निर्मितीत; मानसिक, नैतिक आणि भौतिक हितसंबंध गुंतलेल्या गटांची, अनौपचारिक आणि कायम बदलत जाणारी आघाडी" अशी करता येईल.<ref>Pursell, C. (1972). The military–industrial complex. Harper & Row Publishers, New York, New York.</ref> फ्रांज लिओपोल्ड न्यूमन यांच्या ''<nowiki/>'बेहेमोथ: द स्ट्रक्चर अँड प्रॅक्टिस ऑफ नॅशनल सोशलिझम''' या पुस्तकात, १९४२ मध्ये नाझीवाद लोकशाही राज्यात कसा सत्तास्थानी आला याचा अभ्यास प्रदर्शित झाला आहे. ''<nowiki/><nowiki/><nowiki/>'' ''<nowiki/><nowiki/><nowiki/>'' अशा प्रकारचे संकुल, अमेरिकेला पहिल्या महायुद्धात 'शत्रूशी व्यापाराचा कायदा, १९१७' कडे घेऊन गेले. == व्याख्या == [[चित्र:Eisenhower_farewell_address.ogg|उजवे|इवलेसे|17 फ़ेब्रुवारी 1961 रोजी आपल्या निरोपसमारंभाच्या भाषणामध्ये अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष आयसेनहोवर यांनी 15:30 मिनिटांच्या पैंकी 8:16 व्या मिनिटावर इतिहासात पहिल्यांदा ह्या संकल्पनेचा वापर केला.]] अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष आणि [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धातील]] पंच तारांकित सेनापती असलेले [[ड्वाईट डी. आयझेनहोवर]] यांनी आपल्या निरोप समारंभाच्या भाषणात १७ फ़ेब्रुवारी १९६१ रोजी ह्या संकल्पनेचा प्रथम<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Eisenhower|first=Dwight D.|date=1987-04|title=The Military-Industrial Complex|दुवा=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1536-7150.1987.tb01950.x|journal=American Journal of Economics and Sociology|language=en|volume=46|issue=2|pages=150–150|doi=10.1111/j.1536-7150.1987.tb01950.x|issn=0002-9246}}</ref> वापर केला: {{quote|शांती प्रस्थापित करण्यासाठी आपल्याकडे असलेली सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे आपली लष्करी आस्थापने. आपली शस्त्रास्त्रे इतकी प्रबळ असली पाहिजेत की, जेणेकरून कोणत्याही शत्रूला आपल्यावर हल्ला करण्याची हिंमत होणार नाही, कारण त्या हल्ल्यामध्ये शत्रू स्वत:चाच नाश घडवून आणणार आहे हे त्याला माहित असणार आहे... मोठ्याप्रमाणात लष्करी आस्थापने आणि शस्त्रास्त्रांचे उत्पादन करणारे कारखाने यांची एकत्रितपणे होणारी वाढ नव्याने अमेरिकेला अनुभवास येत आहे. त्या अनुभवाचा परिणाम आपल्याला प्रत्येक क्षेत्रात म्हणजेच आर्थिक, राजकीय अगदी अध्यात्मिक पातळीवरही - प्रत्येक शहरात, प्रत्येक प्रशासनिक कार्यालयांमध्ये, केंद्र सरकारच्या प्रत्येक कार्यालयात प्रतिबिंबीत होताना दिसत आहे. आपल्याला या बदलाची गरजही ओळखली पाहिजे आणि ती आम्हाला मान्यही आहे. असे असले तरीही आपल्याला ह्या घडामोडींच्या गंभीर परिणामांकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. आपली जमीन, संसाधने आणि उदरनिर्वाह ह्या घडामोडींमध्ये प्रभावित होणार आहे, त्यामुळेच हा आपल्या सामाजिक व्यवस्थेलाच धक्का आहे. अमेरिकी संघाच्या कौंन्सिलमध्ये, 'आपल्याला स्वत:ला ह्या अवाढव्य वाढत असणाऱ्या प्रभावापासून वाचवलेच पाहिजे, तो स्पष्टपणे लष्करी औद्योगिक संकुलातून येताना दिसत आहे किंवा नाही त्याच्याकडे आपल्याला जास्त लक्ष देण्याची गरज नाही'. या घडामोडींमधून सत्तेचे विस्थापन होऊन आपल्या देशाचे मोठे नुकसान होत आहे आणि ते पुढेही होत जाणार आहे, असे मला दिसत आहे. आपल्या स्वातंत्र्यावर आणि लोकशाही प्रक्रियांवर कसल्याही प्रकारे मर्यादा निर्माण होईल एवढे ह्या घडामोडींचे वजन वाढू न देणेच आपल्या हिताचे आहे. म्हणूनच आपण कोणतीही बाब गृहित धरुन चालणार नाही. फक्त आणि फक्त जागरूक आणि सज्ञान नागरिकच संरक्षणाच्या मोठ्या लष्करी आणि सैनिकी यंत्रणांचे योग्य एकत्रिकरण घडवून आणू शकतात आणि त्यांद्वारे आपल्या सुरक्षा आणि स्वातंत्र्य प्रस्थापित करण्याच्या शांतीपुर्ण पद्धती आणि ध्येये प्रत्यक्षात येऊ शकतील. }} ही संकल्पना सुरुवातीला "युद्धावर आधारित उद्योग" अशी संकल्पना आहे असे उल्लेखले जात होते परंतु नंतरच्या आयझेनहावर यांच्या भाषणाच्या मसुद्यांमध्ये बदल होत गेले आणि शेवटाला प्रत्यक्ष भाषणात ती "लष्करी" म्हणून वापरण्यात आली असे त्याकाळच्या मौखिक इतिहासातून स्पष्ट होते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.usatoday.com/news/nation/2010-12-10-eisenhower-address_N.htm|accessdate=January 28, 2011|title=Papers shed light on Eisenhower's farewell address|author=John Milburn|date=December 10, 2010|publisher=[[असोसियेटेड प्रेस]]}}</ref> गिओफ़्रे पेरेट यांनी आयझेनहावर यांच्या चरित्रामध्ये असा उल्लेख केला आहे की, त्यांच्या भाषणाच्या एका मसुद्यामध्ये ही संकल्पना "लष्करी-औद्योगिक- काँग्रेशनल संकुल" असा आहे, ज्यातून अमेरिकेच्या संसदेचा त्यातील मोठा सहभाग नोंदवला जात होता, परंतु प्रत्यक्ष भाषणाच्या वेळी, त्या वेळच्या नवनिर्वाचित सत्ताधारी लोकांना दुखाविले जाऊ नये म्हणून हे शब्द बदलण्यात आले.<ref name="Ledbetter">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://schott.blogs.nytimes.com/2011/01/25/guest-post-james-ledbetter-on-50-years-of-the-military-industrial-complex/|title=Guest Post: 50 Years of the "Military–Industrial Complex"|last=Ledbetter|first=James|date=25 January 2011|work=Schott's Vocab|publisher=[[न्यू यॉर्क टाइम्स]]|accessdate=25 January 2011}}</ref> जेम्स लेडबिटर यांचे असे म्हणणे आहे की, ह्या सर्व गैरसमजुती आहेत आणि ही संकल्पना आधीच्या मसुद्यांमध्ये नक्की वेगळी होती की नाही याचे काहीही पुरावे उपलब्ध नाहीत; याच धर्तीवर डग्लस ब्रिंकले यांच्यामते ही संकल्पना आधी "लष्करी-औद्योगिक-वैज्ञानिक संकुल" अशी होती.<ref>{{जर्नल स्रोत|volume=52|issue=6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060323001947/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2001/6/2001_6_58.shtml|archivedate=23 March 2006|दुवा=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2001/6/2001_6_58.shtml|title=Eisenhower; His farewell speech as President inaugurated the spirit of the 1960s|last=Brinkley|first=Douglas|date=September 2001|work=[[American Heritage (magazine)|American Heritage]]|accessdate=25 January 2011}}</ref> शिवाय हेन्री गिरोक्स यांच्या मते मुळात ही संकल्पना "लष्करी-औद्यागिक-विद्यापीठीय संकुल" अशी होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070820234731/http://www.paradigmpublishers.com/Books/BookDetail.aspx?productID=168000|archivedate=20 August 2007|दुवा=http://www.paradigmpublishers.com/Books/BookDetail.aspx?productID=168000|title=''The University in Chains: Confronting the Military–Industrial–Academic Complex''|last1=Giroux|first1=Henry|last2=|first2=|date=June 2007|work=|publisher=Paradigm Publishers|accessdate=16 May 2011}}</ref> आधुनिक "लष्करी-औद्यिकिग संकुलाची" संकल्पना मांडण्याचे प्रयत्न आयझेनहावर यांच्या आधीही झाले होते. विनफ़िल्ड डब्लू. रेईफ़्लेयर यांच्या "परराष्ट्र धोरणे" ह्या १९४७ साली लिहिलेल्या लेखनातही ही संकल्पना वापरलेली लेडबिटार यांना आढळली.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Riefler|first=Winfield W.|date=October 1947|title=Our Economic Contribution to Victory|url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_1947-10_26_1/page/90|journal=Foreign Affairs|volume=26|issue=1|pages=90–103|jstor=20030091}}</ref> १९५६ मध्ये सी. व्राईट मिल्स या समाजशास्त्रज्ञांनी आपल्या "द पावर इलिट" या त्यांच्या पुस्तका मध्ये असे प्रतिपादन केले आहे की, लष्करातील अधिकारी, त्याला जोडलेले व्यवसाय आणि राजकीय नेते, यांचे एकमेकांशी जोडून, एकमेकांचे हितसंबंध सांभाळत चाललेले उद्योग-धंदे हेच खरे आपल्या राज्याचे नेते होते आणि त्यांच्यावर नियंत्रण ठेवणे हे लोकशाही पद्धतीला तरी शक्य नाही.<ref>{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=Kn_OAuktbq4C&printsec=frontcover&dq=power+elite&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwje45KZ5ajcAhUPbo8KHcBeCeIQ6AEIKDAA#v=onepage&q=power%20elite&f=false|title=The Power Elite|last=Mills|first=C. Wright|date=2000-02-17|publisher=Oxford University Press|year=|isbn=9780199756339|location=|pages=8|language=en}}</ref> फ़्रेडरिक हायक यांनी आपल्या १९४४ सालच्या "द रोड टू सर्फ़डोम" ह्या पुस्तकात दुसरा महायुद्ध दरम्यान निर्माण झालेल्या औद्योगिक एकाधिकारशाही मधून प्रभावित झालेल्या राजकीय क्षेत्राबद्दल आपले मत मांडतात;{{quote|या युद्धानंतर एक बाब नक्की होणार आहे ती म्हणजे, युद्धात सहभागी अनेक पुरुषांना जिथे "क्रूर नियंत्रणाची सत्ता" चाखायला मिळाली आहे त्यांना "शांततेच्या काळात" स्वत:ला संयमी ठेवणे खुप कठीण जाणार आहे."<ref>[[Friedrich von Hayek|Hayek, F. A.]], (1976) "The Road to Serfdom", London: Routledge, p. 146, note 1</ref>}} [[व्हियेतनाम युद्ध|व्हियेतनाम युद्धाच्या]] काळातील एक कार्यकर्ता, सेय्मोर मेल्मान यांनी ह्या संकल्पनेचा अनेकदा वापर केला आणि शित युद्धाच्या संपूर्ण काळामध्ये ते ही संकल्पना वापरत राहिले. जोर्ज केनन यांनी नोर्मन कझिन यांच्या 1987 सालच्या "द पॅथोलॉजी ऑफ़ पॉवर" या पुस्तकाला लिहिलेल्या प्रस्तावनेमध्ये ते म्हणतात, जर तो सोव्हिएत संघ समुद्रात बुडाला असता तर अमेरिकेचे लष्करी औद्योगिक संकुलात एवढा विकास झालाच नसता, शिवाय पुढील काळात सोव्हिएतच्या तोडीचे दुसरे काहीतरी जगामध्ये वाईट होणार नसते तर त्याच्या सारखा अमेरिकेच्या अर्थकारणाला मोठा धक्का दुसरा नव्हता."<ref>{{स्रोत पुस्तक|first=George Frost|last=Kennan|title=At a Century's Ending: Reflections 1982–1995|page=118|दुवा=https://books.google.com/books?id=60D6qQGjMdsC&pg=PA118|year=1997|publisher=W.W. Norton and Company}}</ref> जेम्स कुर्थ यांनी १९९० मध्ये प्रतिपादन केले, "१९८० च्या दशकाच्या मध्यावर ही संकल्पना सार्वजनिक चर्चांमधून बाहेर पडली", त्यांचे पुढे असेही म्हणणे होते की, "[[शीत युद्ध|शीत युद्धाच्या]] काळातील लष्करी औद्यिगीक संकुलाचा शस्त्र खरेदीवर निर्माण झालेल्या प्रभावाबद्दल भाष्य करणारी सर्व त्यावेळी ताकदवान ठरलेली विधाने आताच्या परिस्थितीला लागू पडत नाहीत.{{sfn|Kurth|1999}} पी.डब्लू. सिंगर यांचे खाजगी लष्करी आस्थापनां विषयीचे पुस्तक "प्राव्हेट मिलिटरी कंपनीज" हे दाखवून देते की, खाजगी उद्योग, आणि त्यातले ही माहितीच्या क्षेत्रात काम करणारे उद्योग सतत अमेरिकेच्या फ़ेडरल आणि पेंटागॉनच्या संपर्कात असतात.<ref>''Corporate Warriors: The Rise of the Privatized Military Industry''. Ithaca: [[Cornell University Press]], 2003.</ref> भाषातज्ञ आणि अराजकतावादी नोम्न चोम्स्की यांनी असे प्रतिपादन केले आहे की, "लष्करी औद्योगिक संकुल ही संकल्पना वास्तविक पातळीवर एक छद्मनाम आहे कारण, मुळात त्या प्रक्रियेमध्ये उभे राहिलेले प्रश्न फक्त लष्करी आणि तेव्हढेच मर्यादित नाहीत."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://chomsky.info/interviews/200408--.htm|title=War Crimes and Imperial Fantasies, Noam Chomsky interviewed by David Barsamian|work=chomsky.info}}</ref> त्यांचे असे म्हणणे होते की, "असे कसलेही लष्करी-औद्योगिक संकुल अस्तित्वात नाही: ही फक्त औद्योगिक व्यवस्था ह्या नाहीतर त्या नावाखाली कार्यरत असताना आपल्याला दिसते आहे."<ref>In ''On Power, Dissent, and Racism: a Series of Discussions with Noam Chomsky'', Baraka Productions, 2003.</ref> ==शीत युद्धा नंतर== [[File:U.S. Defense Spending Trends 2001-2014.png|thumb|right|अमेरिकेचा संरक्षण खर्च २००१-२०१७]] शीतयुद्धा नंतरच्या काळात अमेरिकेतील संरक्षण कंत्राटदार सरकारच्या तथाकथित शस्त्रास्त्रांवरील खर्चातील कपाती बाबत तक्रार करू लागले.<ref>Thompson Reuters Streetevents, 8 December 2015, "L-3 Communications Holding Inc. Investors Conference," p. 3, http://www.l-3com.com/sites/default/files/pdf/investor-pdf/2015_investor_conference_transcript.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160419133635/http://www.l-3com.com/sites/default/files/pdf/investor-pdf/2015_investor_conference_transcript.pdf |date=2016-04-19 }}</ref> त्यांना [[रशिया]] - [[युक्रेन]] सारख्या तणावांमधिल वाढीमध्ये शस्त्रांचा खप वाढवण्याची संधी दिसली, त्यामुळे त्यांनी लष्करी साधनांवर जास्त खर्च करण्यासाठी, राज्यव्यवस्थेवर थेट आणि राष्ट्रीय संरक्षण उद्योग संघटनेसारख्या औद्योगिक दबावगटांमार्फत दबाव आणण्यास सुरुवात केली.<ref name="theintercept.com">The Intercept, 19 August 2016, "U.S. Defense Contractors Tell Investors Russian Threat is Great for Business," https://theintercept.com/2016/08/19/nato-weapons-industry/</ref> लेक्सिंग्टन संस्था आणि अटलांटिक परिषद सारख्या पेंटागॉन कंत्राटदार-अनुदानित अमेरिकी विचार गटांनी रशियाचा ज्ञात धोका पाहता संरक्षण खर्च वाढवण्याची मागणी केली.<ref name="theintercept.com"/><ref>U.S. House of Representatives Committee on Armed Services, Subcommittee on Oversight and Investigations, 11 May 2016, Testimony of M. Thomas Davis, Senior Fellow, National Defense Industrial Association, "U.S. Industry Perspective on the Department of Defense's Policies, Roles and Responsibilities for Foreign Military Sales," http://docs.house.gov/meetings/AS/AS06/20160511/104900/HHRG-114-AS06-Bio-DavisT-20160511.pdf</ref> इंटरनॅशनल पॉलिसी सेंटरच्या आर्म्स ॲण्ड सिक्युरिटी प्रोजेक्टचे संचालक विल्यम हर्टुंग यांसारख्या स्वतंत्र पाश्चात्य निरीक्षकांनी म्हणले आहे की "रशियाच्या आक्रमक लष्करी शक्तीप्रदर्शनाचा शस्त्रनिर्मात्यांना अतिरिक्त लाभ झाला आहे कारण जरी पेंटागॉन कडे अमेरिकेवर आलेल्या कोणत्याही प्रत्यक्ष धोक्याला उत्तर देण्यासाठी गरजेपेक्षा जास्त पैसा असला तरी ही परिस्थिती पेंटागॉनने संरक्षण खर्च वाढवावा या युक्तिवादचा महत्त्वाचा भाग झाली".<ref name="theintercept.com"/><ref>{{स्रोत बातमी |last1=Shindler |first1=Michael |title=The Military Industrial Complex’s Assault on Liberty |दुवा=http://www.theimaginativeconservative.org/2018/06/sing-now-michael-shindler.html |accessdate=26 June 2018 |publisher=The American Conservative |date=June 22, 2018}}</ref> ==वर्तमान उपयोग== [[File:Biggest arms sales 2013.png|thumbnail|right|देशांचा शस्त्रविक्रीतील हिस्सा; स्रोत [[SIPRI]]<ref name="sipri.org">http://www.sipri.org/research/armaments/production/recent-trends-in-arms-industry</ref>]] सिप्रिच्या माहिती प्रमाणे, २००९ मधील जगाचा एकूण लष्करी खर्च १५३१ अब्ज अमेरिकी डॉलर इतका होता. त्याच्या ४६.५%, म्हणजे अंदाजे ७१२ अब्ज अमेरिकी डॉलर, अमेरिकेने खर्च केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | author = [[Anup Shah]] | title = World Military Spending | दुवा = http://www.globalissues.org/article/75/world-military-spending | accessdate = October 6, 2010}}</ref> उत्पादनाचे खाजगीकरण आणि लष्करी तंत्रज्ञानाचा शोध याचा अनेक महत्त्वाच्या तंत्रज्ञानाच्या संशोधन आणि विकासाशी गुंतागुंतीचा संबंध निर्माण झाला. अमेरिकेचा २००९ आर्थिक वर्षाचा संरक्षण अर्थसंकल्प ५१५.४ अब्ज अमेरिकी डॉलरचा होता. आणीबाणीचा विशेषाधिकारातील खर्च आणि परिशिष्ट खर्च पकडता, एकूण खर्च ६५१.२ अब्ज अमेरिकी डॉलर इतका येतो.<ref name="gpoaccess.gov">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.gpoaccess.gov/usbudget/fy09/pdf/budget/defense.pdf |title=Gpoaccess.gov |access-date=2018-07-18 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107010807/http://www.gpoaccess.gov/usbudget/fy09/pdf/budget/defense.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> यामधे संरक्षण विभागाच्या अर्थसंकल्पा बाहेरील अनेक लष्कराशी संबंधित साधनांचा समावेश नाही. एकंदरीत अमेरिकेचे केंद्र सरकार दरवर्षी साधारणपणे १००० अब्ज अमेरिकी डॉलर संरक्षणाशी संबंधित उद्देशासाठी खर्च करते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | author = [[Robert Higgs]] | title = The Trillion-Dollar Defense Budget Is Already Here | दुवा = http://www.independent.org/newsroom/article.asp?id=1941 | accessdate = March 15, 2007}}</ref> सलोन ह्या संकेतस्थळावर आलेल्या बातमीनुसार, "जरी २०१० पासून जागतिक बाजारापेठेत आणि खासकरून शस्त्रांच्या बाजारपेठेत मंदी असतानाही, अमेरिकेने आपला जगाच्या बाजारपेठेतला शस्त्रे विक्री करण्याचा भाग वाढवण्यात यश मिळवले आहे, एवढेच नसून अमेरिका जगाच्या शस्त्रांच्या व्यापारामध्ये एकूण ५३% व्यापार करते. २०११ साली ही विक्री ४६ दशलक्ष अमेरिकन डॉलर एवढी भयंकर मोठी होती."<ref>"[http://www.salon.com/2012/01/24/america_arms_dealer_to_the_world/ जगासाठीची शस्त्रांची व्यापारी 'अमेरिका']," ''[[Salon (website)|Salon]],'' January 24, 2012.</ref> संरक्षण उद्योग मोठ्या प्रमाणावर काँग्रेसच्या पदाधिकारी सदस्यांना ही पैसा पुरवत असते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.politico.com/news/stories/0910/42733.html|title=Defense goes all-in for incumbents - Jen DiMascio|author=Jen DiMascio|work=POLITICO}}</ref> लष्करी-औद्यिगीक संकुलाची संकल्पना आता करमणूक आणि कला संबंधी उद्योगांना सामावून घेण्यासाठीही विस्तारली गेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Japan: The Manga Military|दुवा=http://thediplomat.com/2016/01/japans-creative-industrial-complex/|website=The Diplomat|access-date=2016-01-22|first=Matthew Brummer, The|last=Diplomat}}</ref> जसे की, मेथ्थ्यू ब्रुम्मर यांनी दाखवून दिले आहे की, [[जपान|जापानच्या]] मांगा लष्कर आणि संरक्षण मंत्रालय लोकप्रिय संस्कृतीचा वापर करून घरातील वातावरण आणि आंतरराष्ट्रीय दृष्टीकोन घडवण्याचा प्रयत्न करत असते. == संदर्भ == e7kryvco0od7x0ddwmga3awzmzm0tat 1 235455 2704749 1638338 2026-08-23T12:28:35Z ~2026-46057-57 186600 /* श्वासनलिका */ नवीन विभाग 2704749 wikitext text/x-wiki == श्वासनलिका == माहिती पाहिजे [[विशेष:योगदान/&#126;2026-46057-57|&#126;2026-46057-57]] ([[सदस्य चर्चा:&#126;2026-46057-57|talk]]) १७:५८, २३ ऑगस्ट २०२६ (IST) p8gxgf6wc2z5qq4itpyghcehp87plh3 0 237040 2704907 2456749 2026-08-23T20:57:30Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704907 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = पदार्थाचा गैरवापर | image = Rational scale to assess the harm of drugs (mean physical harm and mean dependence).svg | caption = मनोरंजनासाठी केलेल्या औषधाच्या वापरापासून झालेल्या नुकसानाचे (म्हणजे शारीरिक नुकसान आणि म्हणजे परावलंबन जबाबदारी) 2007 चे मूल्यमापन<ref name="Nutt">{{Cite journal | journal = The Lancet | first4 = C. | last4 = Blakemore | authorlink4 = Colin Blakemore| authorlink1 = David Nutt| volume = 369 | issue = 9566| pmid=17382831 | pages = 1047–1053 | first3 = W. | last3 = Saulsbury | year = 2007 | title = Development of a rational scale to assess the harm of drugs of potential misuse | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_march-24-30-2007_369_9566/page/1047 | last1 = Nutt | first1 = D. | first2 = L. A. | last2 = King | doi = 10.1016/S0140-6736(07)60464-4}}</ref> | width = 300 | field = [[मानसोपचार]] | symptoms = | complications = | onset = | duration = | types = | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = | medication = | prognosis = | frequency = 27 दशलक्ष<ref name=UN2012/><ref name=EMC2016/> | deaths = 3,07,400 (2015)<ref name=GBD2015/> }} <!-- Definition and symptoms --> '''पदार्थाचा गैरवापर''', ज्याला '''औषधाचा गैरवापर'''असेही म्हणतात, हा औषधाच्या वापराचा एक नमूना आहे ज्यामध्ये वापरकर्ता त्यांना किंवा इतरांना नुकसानदायक असणाऱ्या संख्येने किंवा पद्धतींनी पदार्थ वापरून संपवतो आणि हे [[पदार्थाशी संबंधित विकाराचे एक स्वरूप आहे]]. औषधाच्या गैरवापरच्या विस्तृत आणि वेगवेगळ्या व्याख्या सार्वजनिक आरोग्य, वैद्यकीय आणि गुन्हेगारी न्याय या संदर्भांमध्ये वापरल्या जातात. जेव्हा एखादी व्यक्ती औषधाच्या प्रभावाखाली असते तेव्हा काही बाबतीत गुन्हेगारी किंवा [[समाज-विरोधी वागणूक]] घडते तसेच व्यक्तींमध्ये व्यक्तिमत्त्वातील दीर्घ काळ टिकणारे बदलही घडू शकतात.<ref name=Ksir>{{स्रोत पुस्तक|last=Ksir|first=Oakley Ray; Charles|title=Drugs, society, and human behavior|year=2002|publisher=McGraw-Hill|location=Boston [u.a.]|isbn=0072319631|edition=9th|दुवा=https://books.google.com/books?id=CFBHAAAAMAAJ&dq=antisocial}}</ref> संभाव्य शारीरिक, सामाजिक आणि मानसिक नुकसानाव्यतिरिक्त, काही औषधांच्या वापरामुळे गुन्हेगारी दंडदेखील होऊ शकतात, जरी ते मोठ्या प्रमाणात स्थानिक कायद्यानुसार बदलत असले तरीही.<ref name="mosby">(2002). ''[[Mosby's Medical, Nursing & Allied Health Dictionary]]''. Sixth Edition. Drug abuse definition, p. 552. Nursing diagnoses, p. 2109. {{ISBN|0-323-01430-5}}.</ref> <!-- Cause --> या संज्ञेशी बहुतेकदा संबंधित असलेल्या औषधांमध्ये यांचा समावेश असतो: [[इथेनॉल|अल्कोहोल]], [[कॅनाबिस]], [[बार्बिटुरेट|बार्बिटुरेट्स]], [[बेन्झोडियाझेपाइन|बेन्झोडियाझेपाइन्स]], [[कोकेन]], [[मेथाक्वालोन]], [[ओपिऑइड्स]] आणि काही [[एम्फेटामाइन घातलेले|एम्फेटामाइन्स घातलेले]]. पदार्थाच्या गैरवापराचे नेमके कारण स्पष्ट नाहीये, दोन प्रमुख सिद्धांतांसह जे आहेत: एकतर आनुवांशिक प्रवृत्ती जी इतरांकडून शिकली जाते, किंवा एक सवय जी व्यसन म्हणून विकसित होते, जी स्वतःला जुनाट दुर्बल होणारा रोग म्हणून प्रकट करते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Addiction is a Chronic Disease|दुवा=http://archives.drugabuse.gov/about/welcome/aboutdrugabuse/chronicdisease|accessdate=2 July 2014|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140624122314/http://archives.drugabuse.gov/about/welcome/aboutdrugabuse/chronicdisease/|archivedate=24 June 2014|df=}}</ref> <!-- Epidemiology --> 2010 मध्ये सुमारे 5% लोकांनी (230 दशलक्ष) अवैध पदार्थाचा वापर केला.<ref name=UN2012/> यापैकी 27 दशलक्ष लोकांना औषधाच्या वापरामुळे उच्च जोखीम असते ज्याला अन्यथा औषधाच्या वारंवार वापरामुळे त्यांच्या आरोग्याचे झालेले नुकसान असे म्हणले जाते, मनोवैज्ञानिक समस्या किंवा सामाजिक समस्या ज्या त्यांच्यासाठी त्या धोक्यांची जोखीम निर्माण करतात.<ref name=UN2012>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/WDR2012/WDR_2012_web_small.pdf|title=World Drug Report 2012|last=|first=|date=|website=|publisher=UNITED NATIONS|access-date=27 September 2016}}</ref><ref name=EMC2016>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.emcdda.europa.eu/activities/hrdu|title=EMCDDA {{!}} Information on the high-risk drug use (HRDU) (formerly 'problem drug use' (PDU)) key indicator|website=www.emcdda.europa.eu|access-date=2016-09-27}}</ref> पदार्थाच्या गैरवापराच्या विकारामुळे 1990 सालच्या 1,65,000 मृत्यूंची संख्या वाढून 2015 मध्ये 3,07,400 मृत्यू झाले.<ref name=GBD2015/><ref name=GDB2013>{{जर्नल स्रोत|last1=GBD 2013 Mortality and Causes of Death|first1=Collaborators|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.|journal=Lancet|date=17 December 2014|pmid=25530442|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2|pmc=4340604|volume=385|pages=117–71}}</ref> यापैकी सर्वात जास्त संख्या 1,37,500 ही,[[अल्कोहोल वापराच्या विकारांची]] असून, 1,22,100 मृत्यू हे ओपिऑइड वापर विकार [[ओपिऑइड्स वापर विकार]]यांमुळे, 12,200 मृत्यू हे ॲम्फेटामाइन वापर विकार [[ॲम्फेटामाइन वापर विकार]]यांमुळे, आणि 11,100 हे [[कोकेन वापर विकार]]यांमुळे आहेत.<ref name=GBD2015>{{जर्नल स्रोत|last1=GBD 2015 Mortality and Causes of Death|first1=Collaborators.|title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.|journal=Lancet|date=8 October 2016|volume=388|issue=10053|pages=1459–1544|pmid=27733281|doi=10.1016/S0140-6736(16)31012-1|pmc=5388903}}</ref> ==References== {{संदर्भयादी}} == External links == {{Medical resources | DiseasesDB = 3961 | ICD10 = {{ICD10|F|10||f|10}}.1-{{ICD10|F|19||f|10}} | ICD9 = {{ICD9|305}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 001945 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D019966 }} *[http://www.samhsa.gov/capt/tools-learning-resources/aces-risk-factors-substance-misuse Adverse Childhood Experiences: Risk Factors for Substance Misuse and Mental Health] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110144840/http://www.samhsa.gov/capt/tools-learning-resources/aces-risk-factors-substance-misuse |date=2019-01-10 }} Dr. Robert Anda of the U.S. Centers for Disease Control describes the relation between childhood adversity and later ill-health, including substance abuse (video) *[http://www.drugabuse.gov/ The National Institute on Drug Abuse] mqfkz7oeurmb5chx969adju010lumyv 0 237190 2704839 2701784 2026-08-23T19:20:11Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704839 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = मुख्य नैराश्याचा विकार | image = Van Gogh - Trauernder alter Mann.jpeg | caption = [[व्हिन्सेंट व्हॅन गॉग|विन्सेंट व्हॅन गॉगची]] 1890 पेंटिंग<br />''[[इटर्निटीज गेट|सॉरोइंग ओल्ड मॅन ('ॲट इटर्निटीज गेट')]]'' | field = [[मानसोपचार]], [[मानसशास्त्र]] | synonyms = चिकित्साविषयक निराशा, मुख्य निराशा, युनिपोलर निराशा, युनिपोलर डिसऑर्डर, आवर्ती निराशा | symptoms = [[निराशा (मनस्थिती)|खालची मनस्थिती]], कमी [[स्वयं-सन्मान]], [[सुखदुःखाचे भाव|सामान्यतः आनंददायक क्रियांमध्ये]] स्वारस्य कमी होणे, कमी ऊर्जा, [[स्पष्ट कारणांशिवाय]] वेदना<ref name=NIH2016/> | complications = [[आत्महत्या]]<ref name=Rich2014/> | onset = 20s–30s<ref name=DSM5/><ref name=Kes2013/> | duration = > 2 weeks<ref name=NIH2016/> | causes = [[अनुवांशिकशास्त्र|अनुवांशिक]], पर्यावरणीय आणि मानसिक घटक<ref name=NIH2016/> | risks = [[कुटुंबाचा इतिहास (औषध)|कुटुंबाचा इतिहास]], जीवनातील मुख्य बदल, विशिष्ट [[औषधोपचार|औषधोपचार]], [[आरोग्याची जुनाट समस्या|आरोग्याच्या जुनाट समस्या]], [[पदार्थाचा गैरवापर]]<ref name=NIH2016/><ref name=DSM5/> | diagnosis = | differential = [[दुःखीपणा]]<ref name=DSM5/> | prevention = | treatment = [[मानसोपचार|समुपदेशन]], [[निराशा अवरोधक औषधोपचार]], [[इलेक्ट्रोकोनव्हलसिव्ह चिकित्सा]]<ref name=NIH2016/> | medication = | prognosis = | frequency = 216 दशलक्ष (2015)<ref name=GBD2015Pre>{{cite journal | author = GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators | title = Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1545–1602 | date = October 2016 | pmid = 27733282 | pmc = 5055577 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 }}</ref> | deaths = }} <!--Definition and symptoms --> '''मुख्य नैराश्याचा विकार''' ('''एमडीडी'''), याला अगदी सोप्या भाषेत '''निराशा'''असे देखील म्हणतात, या [[मानसिक विकार|मानसिक विकारमध्ये]] निराशा किंवा खालची मनस्थिती कमीत कमी दोन आठवडे असणे,<ref name=NIH2016/> सामान्यपणे आनंददायक असलेल्या क्रियांमध्ये नेहमीच कमी [[स्वयं-सन्मान]], [[सुखदुःखाचे भाव|स्वारस्य कमी होणे]], कमी उर्जा, आणि [[वेदना]] ही कोणत्याही कारणाशिवाय असते.<ref name=NIH2016/> लोकांना कधीकधी [[भ्रम|खोटे विश्वास]] किंवा [[गैरसमज|इतर पाहू किंवा ऐकू शकत नाहीत अशा गोष्टी दिसणे किंवा ऐकू शकणे]]असे होऊ शकते.<ref name=NIH2016/> काही लोकांना [[निराशेची मुख्य घटना|निराशेचे कालावधी]] वेगवेगळ्या वर्षांमध्ये असते ज्यामध्ये ते सामान्य असतात, आणि बाकीच्यांना जवळजवळ नेहमीच लक्षणे असतात.<ref name=DSM5/> मुख्य नैराश्याचा विकार एखाद्या व्यक्तीच्या वैयक्तिक जीवनावर, कार्य जीवनावर किंवा शिक्षणावर, तसेच झोपण्याच्या, खाण्याच्या सवयींवर आणि सर्वसामान्य आरोग्यावर नकारात्मकपणे परिणाम करू शकते.<ref name=NIH2016/><ref name=DSM5/> प्रौढांपैकी मुख्य निराशेसह 2-8% प्रौढ व्यक्ती [[आत्महत्या]]करून मरतात,<ref name=Rich2014>{{स्रोत पुस्तक|last1=Richards|first1=C. Steven|last2=O'Hara|first2=Michael W. |name-list-format=vanc |title=The Oxford Handbook of Depression and Comorbidity|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199797042|page=254|दुवा=https://books.google.com/books?id=9jpsAwAAQBAJ&pg=PA254|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक |last1=Strakowski|first1=Stephen |last2=Nelson |first2=Erik |title=Major Depressive Disorder |date=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780190264321 |page=PT27 |दुवा=https://books.google.ca/books?id=nD8FCgAAQBAJ&pg=PT27 |language=en}}</ref> आणि आत्महत्या करणारे सुमारे 50% लोक निराशा किंवा इतर [[मनस्थितीच्या विकाराने]]मरतात.<ref>{{जर्नल स्रोत |last1=Bachmann |first1=S |title=Epidemiology of Suicide and the Psychiatric Perspective |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |date=6 July 2018 |volume=15 |issue=7 |pages=1425 |doi=10.3390/ijerph15071425 |pmid=29986446|pmc=6068947 |quote=Half of all completed suicides are related to depressive and other mood disorders}}</ref> ==कारण आणि निदान== कारण हे [[अनुवांशिकशास्त्र|अनुवांशिकता]], पर्यावरणीय आणि घटकांचे मानसशास्त्रीय घटकांचे मिश्रण आहे असे समजले जाते.<ref name=NIH2016>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Depression|दुवा=http://www.nimh.nih.gov/health/topics/depression/index.shtml|website=NIMH|accessdate=31 July 2016|date=May 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160805065529/http://www.nimh.nih.gov/health/topics/depression/index.shtml|archivedate=5 August 2016}}</ref> जोखीम घटकांमध्ये या स्थितीचा [[कुटुंबाचा इतिहास (औषध)|कुटुंबाचा इतिहास]] , जीवनातील मुख्य बदल, विशिष्ट औषधे, [[आरोग्याची जुनाट समस्या|आरोग्याच्या जुनाट समस्या]], आणि [[पदार्थाचा गैरवापर]]यांचा समावेश असतो.<ref name=NIH2016/><ref name=DSM5/> जोखमींपैकी सुमारे 40% अनुवांशिकशास्त्राशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name=DSM5/> मुख्य नैराश्य विकाराचे निदान व्यक्तीच्या कळवलेल्या अनुभवांवर आणि [[मानसिक स्थितीच्या तपासणीवर]]आधारित आहे.<ref name=Pat2015>{{स्रोत पुस्तक|last1=Patton|first1=Lauren L.|name-list-format=vanc |title=The ADA Practical Guide to Patients with Medical Conditions|date=2015|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781118929285|page=339|edition=2|दुवा=https://books.google.com/books?id=OTJiCgAAQBAJ&pg=PA339|language=en}}</ref> मुख्य नैराश्यासाठी प्रयोगशाळा चाचणी नाही.<ref name=DSM5/> तथापि, याचसारखी लक्षणे उद्भवू शकतील अशा शारीरिक स्थिती काढून टाकण्यासाठी चाचणी केली जाऊ शकते.<ref name=Pat2015/> मुख्य नैराश्य हे अधिक तीव्र आहे आणि [[दुःखीपणा]]पेक्षा जास्त काळ टिकतो, जो जीवनाचा एक सामान्य भाग आहे.<ref name=DSM5/> [[युनायटेड स्टेट्स प्रिव्हेंटिव्ह सर्व्हिसेस टास्क फोर्स]] (यूएसपीएसटीएफ) 12 वर्षापेक्षा जास्त वयाच्या लोकांमध्ये नैराश्यासाठी छाननी करण्याची शिफारस करते,<ref name=US2016>{{जर्नल स्रोत |authors=Siu AL, Bibbins-Domingo K, Grossman DC, Baumann LC, Davidson KW, Ebell M, García FA, Gillman M, Herzstein J, Kemper AR, Krist AH, Kurth AE, Owens DK, Phillips WR, Phipps MG, Pignone MP |title=Screening for Depression in Adults: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |url=https://archive.org/details/sim_jama_2016-01-26_315_4/page/380 |journal=JAMA |volume=315 |issue=4 |pages=380–7 |date=January 2016 |pmid=26813211 |doi=10.1001/jama.2015.18392}}</ref><ref name=US2016Peds>{{जर्नल स्रोत |authors=Siu AL |title=Screening for Depression in Children and Adolescents: U.S. Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=Annals of Internal Medicine |volume=164 |issue=5 |pages=360–6 |date=March 2016 |pmid=26858097 |doi=10.7326/M15-2957}}</ref> तर आधीच्या [[कोच्रेन रिव्हयु]] मध्ये सापडले आहे की छाननीच्या प्रश्नावलींचा नियमित वापर केल्याने शोध किंवा उपचारावर अगदी किंचितसा परिणाम होतो.<ref name=Gil2005>{{जर्नल स्रोत |authors=Gilbody S, House AO, Sheldon TA |title=Screening and case finding instruments for depression |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=4 |pages=CD002792 |date=October 2005 |pmid=16235301 |doi=10.1002/14651858.CD002792.pub2}}</ref> <!--Treatment and course --> ==उपचार== सामान्यतः, लोकांवर [[मानसोपचार|समुपदेशन]] आणि [[निराशा अवरोधक औषधोपचार]]हे उपचार केले जातात.<ref name=NIH2016/> औषधोपचार परिणामकारक असल्याचे दिसून येते, परंतु परिणाम हे केवळ सर्वात गंभीरपणे निराश असलेल्यांवर महत्त्वपूर्ण असू शकतो.<ref name="Fou2010">{{जर्नल स्रोत |authors=Fournier JC, DeRubeis RJ, Hollon SD, Dimidjian S, Amsterdam JD, Shelton RC, Fawcett J |title=Antidepressant drug effects and depression severity: a patient-level meta-analysis |journal=JAMA |volume=303 |issue=1 |pages=47–53 |date=January 2010 |pmid=20051569 |pmc=3712503 |doi=10.1001/jama.2009.1943}}</ref><ref name="Kir2008">{{जर्नल स्रोत |authors=Kirsch I, Deacon BJ, Huedo-Medina TB, Scoboria A, Moore TJ, Johnson BT |title=Initial severity and antidepressant benefits: a meta-analysis of data submitted to the Food and Drug Administration |journal=PLoS Medicine |volume=5 |issue=2 |pages=e45 |date=February 2008 |pmid=18303940 |pmc=2253608 |doi=10.1371/journal.pmed.0050045}}</ref> औषधे आत्महत्येच्या जोखमीवर परिणाम करतात किंवा नाही हे अस्पष्ट आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत |authors=Braun C, Bschor T, Franklin J, Baethge C |title=Suicides and Suicide Attempts during Long-Term Treatment with Antidepressants: A Meta-Analysis of 29 Placebo-Controlled Studies Including 6,934 Patients with Major Depressive Disorder |journal=Psychotherapy and Psychosomatics |volume=85 |issue=3 |pages=171–9 |date=2016 |pmid=27043848 |doi=10.1159/000442293}}</ref> वापरल्या जाणाऱ्या समुपदेशनाच्या प्रकारांमध्ये [[आकलनविषयक वागणुकीसंबंधित चिकित्सा]] (CBT) आणि [[आंतरवैयक्तिक चिकित्सा]]यांचा समावेश होतो.<ref name=NIH2016/><ref>{{जर्नल स्रोत |authors=Driessen E, Hollon SD |title=Cognitive behavioral therapy for mood disorders: efficacy, moderators and mediators |journal=The Psychiatric Clinics of North America |volume=33 |issue=3 |pages=537–55 |date=September 2010 |pmid=20599132 |pmc=2933381 |doi=10.1016/j.psc.2010.04.005}}</ref> इतर उपाय परिणामकारक नसल्यास, [[इलेक्ट्रोकोनव्हलसिव्ह चिकित्सा]] (ईसीटी)चा विचार केला जाऊ शकतो.<ref name=NIH2016/> स्वतःला इजा पोहचवण्याच्या जोखमीच्या प्रकरणी इस्पितळात भरती होणे आवश्यक असू शकते आणि कधीकधी एखाद्या व्यक्तीच्या इच्छेविरुद्ध घडू शकते.<ref>{{स्रोत पुस्तक |author=American Psychiatric Association |title=American Psychiatric Association Practice Guidelines for the Treatment of Psychiatric Disorders: Compendium 2006|publisher=American Psychiatric Pub|isbn=9780890423851|page=780|दुवा=https://books.google.com/books?id=zql0AqtRSrYC&pg=PA780|language=en|year=2006}}</ref> ==महामारी, इतिहास आणि समाज== <!-- Epidemiology, history, and society --> 2015 मध्ये मुख्य नैराश्याचा विकार अंदाजे 216&nbps;दशलक्ष लोकांवर (जगाच्या लोकसंख्येच्या 3%) परिणाम झाला.<ref name=GBD2015Pre/> जीवनात एकाच वेळी परिणाम झालेल्या लोकांची टक्केवारी जपानमधील 7% ते फ्रान्समध्ये 21% अशी बदलते.<ref name="Kes2013">{{जर्नल स्रोत |authors=Kessler RC, Bromet EJ |title=The epidemiology of depression across cultures |journal=Annual Review of Public Health |volume=34 |pages=119–38 |date=2013 |pmid=23514317 |pmc=4100461 |doi=10.1146/annurev-publhealth-031912-114409}}</ref> आयुर्मानाचा दर [[विकसित जगामध्ये]] (11%) या [[विकसनशील जगाच्या]] दराच्या तुलनेत (15%) इतका जास्त आहे.<ref name=Kes2013/> यामुळे दुसरे सर्वात जास्त [[वर्षे अपंगत्वासह जगणे]], नंतर [[कंबरदुखी|कंबरदुखी]]होते.<ref>{{जर्नल स्रोत |author=Global Burden of Disease Study 2013 Collaborators |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 301 acute and chronic diseases and injuries in 188 countries, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 |journal=Lancet |volume=386 |issue=9995 |pages=743–800 |date=August 2015 |pmid=26063472 |pmc=4561509 |doi=10.1016/S0140-6736(15)60692-4}}</ref> सुरुवातीची सर्वात सामान्य वेळ एखाद्या व्यक्तीच्या 20व्या आणि 30व्या वर्षात असते.<ref name=DSM5/><ref name=Kes2013/> पुरुषांपेक्षा दुप्पट बहुतेकदा स्त्रिया प्रभावित होतात.<ref name=DSM5>{{citation|author=American Psychiatric Association|year=2013|title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders|location=Arlington|publisher=American Psychiatric Publishing|pages=160–168|isbn=978-0-89042-555-8|edition=5th|दुवा=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm/dsm-5|accessdate=22 July 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160731072609/https://psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm/dsm-5|archivedate=31 July 2016}}</ref><ref name=Kes2013/> 1980 मध्ये [[अमेरिकन सायकियाट्रिक असोसिएशन]] ने ''[[डायग्नोस्टिक अँड स्टॅटिस्टिकल मॅन्युअल ऑफ मेंटल डिसऑर्डर्स]]'' (डीएसएम-III) मध्ये “मुख्य नैराश्याचा विकार”ची भर घातली.<ref name=Her2008/> डीएसएम -II मधील [[नैराश्याच्या मानसिक विकाराचे]] ते विभाजन होते, जे [[हताशपणा]] आणि [[निराश मनःस्थितीसह समायोजनाचा विकार]]अशा ओळखल्या जाणाऱ्या स्थितीला घेरलेले होते.<ref name=Her2008>{{स्रोत पुस्तक|last1=Hersen|first1=Michel|last2=Rosqvist|first2=Johan |name-list-format=vanc |title=Handbook of Psychological Assessment, Case Conceptualization, and Treatment, Volume 1: Adults|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9780470173565|page=32|date=2008|दुवा=https://books.google.com/books?id=zOBdVdjGf4oC&pg=PA32|language=en}}</ref> सध्या किंवा पूर्वी प्रभावित झालेले लोक [[सामाजिक कलंक|कलंकित असू शकतात]].<ref>{{स्रोत पुस्तक|last1=Strakowski|first1=Stephen M.|last2=Nelson|first2=Erik | name-list-format=vanc |title=Major Depressive Disorder|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190206185|page=Chapter 1|दुवा=https://books.google.com/books?id=dz8FCgAAQBAJ&pg=PT9|language=en|chapter=Introduction|year=2015}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ===उतारा=== {{refbegin}} * {{स्रोत पुस्तक |title=Diagnostic and statistical manual of mental disorders |edition=Fourth Edition, Text Revision: DSM-IV-TR |publisher=American Psychiatric Publishing, Inc. |location=Washington, DC |year=2000a|isbn=978-0-89042-025-6|ref=CITEREFAmerican_Psychiatric_Association2000a |author=American Psychiatric Association}} * {{स्रोत पुस्तक |authors=Barlow DH, Durand VM |title=Abnormal psychology: An integrative approach (5th ed.) |publisher=Thomson Wadsworth |location=Belmont, CA, USA |year=2005 |isbn=978-0-534-63356-1|ref=CITEREFBarlow2005}} * {{स्रोत पुस्तक |authors=Beck AT, Rush J, Shaw BF, Emery G |title=Cognitive Therapy of depression |publisher=Guilford Press |location=New York, NY, USA |year=1987|origyear=1979 |isbn=978-0-89862-919-4|ref=CITEREFBeck1987}} * {{स्रोत पुस्तक |author=Hergenhahn BR|title=An Introduction to the History of Psychology |edition=5th |publisher=Thomson Wadsworth |location=Belmont, CA, USA |year=2005|isbn=978-0-534-55401-9|ref=CITEREFHergenhahn2005}} * {{स्रोत पुस्तक |authors=May R |title=The discovery of being: Writings in existential psychology |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York, NY, USA |year=1994|isbn=978-0-393-31240-9|ref=CITEREFMay1994}} * {{स्रोत पुस्तक |last1=Hadzi-Pavlovic |first1=Dusan |last2=Parker |first2=Gordon |name-list-format=vanc |title=Melancholia: a disorder of movement and mood: a phenomenological and neurobiological review |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=1996 |isbn=978-0-521-47275-3|ref=CITEREFParker1996}} * {{स्रोत पुस्तक |title=British National Formulary (BNF 56) |author=Royal Pharmaceutical Society of Great Britain |year=2008 |publisher=BMJ Group and RPS Publishing |location=UK |isbn=978-0-85369-778-7 |दुवा=http://www.bnf.org/bnf/ |ref=CITEREFRoyal_Pharmaceutical_Society_of_Great_Britain2008 |accessdate=2018-12-17 |archive-date=2015-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150513222626/http://www.bnf.org/bnf/ |url-status=dead }} * {{स्रोत पुस्तक |last1=Sadock |first1=Virginia A. |last2=Sadock |first2=Benjamin J. |last3=Kaplan |first3=Harold I. |name-list-format=vanc |title=Kaplan & Sadock's synopsis of psychiatry: behavioral sciences/clinical psychiatry |url=https://archive.org/details/kaplansadockssyn09edsado |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |year=2003 |isbn=978-0-7817-3183-6|ref=CITEREFSadock2002}} {{refend}} [[वर्ग:मानसिक आजार]] gc2gkwk3dtnfx5a6d0c2vmgzyod2a1z 0 237444 2704865 2323241 2026-08-23T20:03:55Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704865 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=January 2018}} {{Infobox medical condition (new) | name = सर्दी | image = Rhinovirus.PNG | alt = सर्दीचा विषाणू | caption = मानवी सर्दीच्या विषाणूच्या आण्विक पृष्ठभागाची प्रातिनिधिक आकृती | image_size = | field = संसर्गजन्य रोग | synonyms = सर्दी, पडसे, तीव्र व्हायरल नासोफरीन्जायटिस, नासोफरीन्जायटिस, व्हायरल नासिका, नासिकाशोथ, तीव्र कोरायझा<ref>{{cite book|title=Textbook of Oral Medicine|year=2008|publisher=Jaypee Brothers Publishers|isbn=978-81-8061-562-7|page=336|url=https://books.google.com/books?id=8_jWY8wOGEsC&pg=PA336|author=John, Pramod R. John|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160529132044/https://books.google.com/books?id=8_jWY8wOGEsC&pg=PA336|archivedate=29 May 2016|df=dmy-all}}</ref> | symptoms = खोकला, घसा खवखवणे, वाहणारे नाक, ताप<ref name=CDC2015>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Common Colds: Protect Yourself and Others|url=https://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/|website=CDC|accessdate=4 February 2016|date=6 October 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205062000/http://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/|archivedate=5 February 2016|df=dmy-all}}</ref> <ref name=Eccles2005>{{cite journal | author = Eccles R | title = Understanding the symptoms of the common cold and influenza | journal = Lancet Infect Dis | volume = 5 | issue = 11 | pages = 718–25 | date = November 2005 | pmid = 16253889 | doi = 10.1016/S1473-3099(05)70270-X }}</ref> | complications = ओटिटिस मीडिया, सायनुसायटिस<ref name=Ben2014>{{cite book|last1=Bennett|first1=John E.|last2=Dolin|first2=Raphael|last3=Blaser|first3=Martin J.|title=Principles and Practice of Infectious Diseases|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4557-4801-3|page=750|url=https://books.google.com/books?id=BseNCgAAQBAJ&pg=PA750|language=en|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908184148/https://books.google.com/books?id=BseNCgAAQBAJ&pg=PA750|archivedate=8 September 2017|df=dmy-all}}</ref> | onset = ~२ दिवसांच्या संगतीमुळे<ref name=CMAJ2014>{{cite journal|last1=Allan|first1=GM|last2=Arroll|first2=B|title=Prevention and treatment of the common cold: making sense of the evidence|journal=CMAJ : Canadian Medical Association Journal |date=18 February 2014|volume=186|issue=3|pages=190–99|pmid=24468694|doi=10.1503/cmaj.121442|pmc=3928210}}</ref> | duration = १-३ आठवडे <ref name=CDC2015/><ref name=Heik2003>{{cite journal |vauthors=Heikkinen T, Järvinen A | title = The common cold |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2003-01-04_361_9351/page/51 | journal = Lancet | volume = 361 | issue = 9351 | pages = 51–59 | date = January 2003 | pmid = 12517470 | doi = 10.1016/S0140-6736(03)12162-9 }}</ref> | causes = विषाणू (व्हायरल) <ref name=CE11>{{cite journal | last = Arroll |first = B | title = Common cold | journal = Clinical Evidence | volume = 2011 | issue = 3 | page = 1510 | date = March 2011 | pmid = 21406124 | doi = | pmc = 3275147|quote=Common colds are defined as upper respiratory tract infections that affect the predominantly nasal part of the respiratory mucosa }} {{open access}}</ref> | risks = | diagnosis = | differential = असोशी नासिकाशोथ, ब्राँकायटिस, पेर्ट्यूसिस, सायनुसायटिस<ref name=Ben2014/> | prevention = हात धुणे, चेहऱ्यावर मुखवटा घालणे<ref name=CDC2015/> | treatment = रोगसूचक उपचार,<ref name=CDC2015/> झिंक <ref name=NIH2016Zinc>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=Zinc – Fact Sheet for Health Professionals |url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Zinc-HealthProfessional|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health |date=11 February 2016|accessdate=7 January 2018|quote=Although studies examining the effect of zinc treatment on cold symptoms have had somewhat conflicting results, overall zinc appears to be beneficial under certain circumstances.}}</ref> | medication = एनएसएआयडी<ref name=Kim2015>{{cite journal|last1=Kim|first1=SY|last2=Chang|first2=YJ|last3=Cho|first3=HM|last4=Hwang|first4=YW|last5=Moon|first5=YS|title=Non-steroidal anti-inflammatory drugs for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|date=21 September 2015|volume=9|issue=9|pages=CD006362|pmid=26387658|doi=10.1002/14651858.CD006362.pub4}}</ref> | frequency = दर वर्षी २-४ वेळा(प्रौढ); दर वर्षी ६-८ वेळा(लहान मुले)<ref name=AFP07>{{cite journal | vauthors = Simasek M, Blandino DA | title = Treatment of the common cold | journal = American Family Physician | volume = 75 | issue = 4 | pages = 515–20 | year = 2007 | pmid = 17323712 | doi = | url = http://www.aafp.org/afp/20070215/515.html | url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070926230125/http://www.aafp.org/afp/20070215/515.html | archivedate = 26 September 2007 | df = dmy-all }} {{open access}}</ref> | deaths = }} सामान्य सर्दी, ज्याला फक्त सर्दी म्हणून ओळखले जाते, तो वरच्या श्वसनमार्गाचा एक विषाणूजन्य संसर्गजन्य रोग आहे. हा प्रामुख्याने नाकांवर परिणाम करतो.<ref name=CE11 /> नाकातून पाणी वहाणे यास सर्दी म्हणतात. तिची अनेक कारणे असू शकतात. त्यांपैकी इन्फेक्शन आणि ॲलर्जी अशी दोन प्रमुख आहेत. सर्दीमुळे घसा, सायनस आणि स्वरयंत्रावरही विपरीत परिणाम होऊ शकतो. <ref name=CMAJ2014/> विषाणूच्या संपर्काने आल्यानंतर दोन दिवसात सर्दीची चिन्हे आणि लक्षणे दिसू लागतात. यात खोकला, घसा खवखवणे, नाक वाहणे, शिंका येणे, डोकेदुखी आणि ताप यांचा समावेश असू शकतो. <ref name=CDC2015/><ref name=Eccles2005/> लोक सर्दीतून बहुधा सात ते दहा दिवसांत बरे होतात <ref name=CDC2015/> परंतु काही लक्षणे तीन आठवड्यांपर्यंत टिकू शकतात. <ref name=Heik2003 /> कधीकधी त्या इतर लक्षणांमुळे [[न्यूमोनिया]] होऊ शकतो. <ref name=CDC2015/> जवळपास २००पेक्षा जास्त विषाणूंचे उपप्रकार सामान्य सर्दी होण्यास कारणीभूत असतात, त्यातील रायनोवायरस सामान्यत: आढळतो. <ref name=CDC2015Full>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Common Cold and Runny Nose|url=https://www.cdc.gov/getsmart/community/for-patients/common-illnesses/colds.html|website=CDC|accessdate=4 February 2016|format=17 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201101449/http://www.cdc.gov/getsmart/community/for-patients/common-illnesses/colds.html|archivedate=1 February 2016|df=dmy-all}}</ref> हा विषाणू संक्रमित लोकांच्या जवळ गेल्यास हवेतून पसरतो किंवा अप्रत्यक्षपणे वातावरणातील वस्तूंशी संपर्क साधून, त्यानंतर तोंड किंवा नाकावाटे पसरतो. <ref name=CDC2015/> सामान्यत: जोखीच्या जागा उदा० लहान मुलांची रुग्णालये, गर्दीची ठिकाणी गेल्यानेही सर्दी होऊ शकते, तसेच चांगली झोप न आल्याने किंवा मानसिक तणावामुळेही सर्दी होऊ शकते. सर्दीचे परिणाम हे मुख्यत्वे शरीराच्या रोगप्रतिकारक शक्तीमुळे तयार होतात, विषाणूंनी पेशी नष्ट केल्यामुळे नाही. <ref name=E112>Eccles p. 112</ref> याउलट, इन्फ्लूएन्झामुळे झालेली सर्दी साध्या सर्दी सारखेच लक्षण दर्शविते, परंतु ती लक्षणे बहुधा जास्त तीव्र असतात. याव्यतिरिक्त, वाहत्या नाकामुळे [[इन्फ्लुएन्झा]] असण्याची शक्यता कमी होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = Cold Versus Flu | date = 11 August 2016 | url = https://www.cdc.gov/flu/about/qa/coldflu.htm | accessdate = 5 January 2017 | url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170106173600/https://www.cdc.gov/flu/about/qa/coldflu.htm | archivedate = 6 January 2017 | df = dmy-all}}</ref> सामान्य सर्दीसाठी कोणतीही लस उपलब्ध नाही. सर्दी न होऊ देण्यासाठीचे उपाय म्हणजे हात धुणे, हात न धुता डोळे, नाक किंवा तोंड स्पर्श न करणे आणि आजारी लोकांपासून दूर रहाणे हे आहेत. काही पुराव्यांनुसार फेस मास्क वापरून सर्दीपासून दूर रहाता येते.<ref name=E209>Eccles p. 209</ref> सर्दीच्या झाल्यावर उपचार नाही, परंतु लक्षणांवर उपचार केले जाऊ शकतात. लक्षणांची सुरुवात झाल्यानंतर लगेचच जस्त (झिंक)चा वापर केल्यास लक्षणांचा कालावधी आणि तीव्रता कमी करू शकतो.<ref name=NIH2016Zinc /> इबूप्रोफेन सारख्या नॉनस्टेरॉइडल एंटी-इंफ्लेमेटरी ड्रग्स (एनएसएआयडी) वेदना कमी करण्यास मदत करू शकतात.<ref name=Kim2015/> सर्दीसाठी प्रतिजैविकांचा (ॲंटीबायोटिक्स) वापर करू नये.<ref>{{cite journal|last1=Harris|first1=AM|last2=Hicks|first2=LA|last3=Qaseem|first3=A|last4=High Value Care Task Force of the American College of Physicians and for the Centers for Disease Control and|first4=Prevention|title=Appropriate Antibiotic Use for Acute Respiratory Tract Infection in Adults: Advice for High-Value Care From the American College of Physicians and the Centers for Disease Control and Prevention|journal=Annals of Internal Medicine|date=19 January 2016|pmid=26785402|doi=10.7326/M15-1840|volume=164|issue=6|pages=425–34}}</ref> आणि खोकल्याच्या औषधांचा फायदा झाल्याचा पुरावा उपल्ब्ध नाही.<ref name=CMAJ2014/><ref name=Mal2017>{{cite journal |last1=Malesker |first1=MA |last2=Callahan-Lyon |first2=P |last3=Ireland |first3=B |last4=Irwin |first4=RS |last5=CHEST Expert Cough |first5=Panel. |title=Pharmacologic and Nonpharmacologic Treatment for Acute Cough Associated With the Common Cold: CHEST Expert Panel Report |journal=Chest |date=November 2017 |volume=152 |issue=5 |pages=1021–37 |doi=10.1016/j.chest.2017.08.009 |pmid=28837801|pmc=6026258 }}</ref> सामान्य सर्दी हा मानवांमध्ये सर्वात वारंवार होणारा संसर्गजन्य रोग आहे.<ref name=E1>Eccles p. 1</ref> सरासरी प्रौढ व्यक्तीला वर्षाला दोन ते तीन वेळेस सर्दी होते, तर लहान मुलांस सहा ते आठ वेळ होण्याची शक्यता असते.<ref name=CE11/><ref name=AFP07>{{cite journal | vauthors = Simasek M, Blandino DA | title = Treatment of the common cold | journal = American Family Physician | volume = 75 | issue = 4 | pages = 515–20 | year = 2007 | pmid = 17323712 | doi = | url = http://www.aafp.org/afp/20070215/515.html | url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070926230125/http://www.aafp.org/afp/20070215/515.html | archivedate = 26 September 2007 | df = dmy-all }} {{open access}}</ref> हिवाळ्यामध्ये या रोगाचे लागण अधिक प्रमाणात होते.<ref name=CDC2015/> सर्दी हा रोग मानवी इतिहासात पुरातन काळापासून आढळतो.<ref name="Eccles p. 3">{{cite book|first1=Ronald|last1=Eccles|first2=Olaf|last2=Weber|title=Common cold|date=2009|url=https://books.google.com/books?id=rRIdiGE42IEC&pg=PA3|publisher=Birkhäuser|location=Basel|isbn=978-3-7643-9894-1|page=3|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160508020931/https://books.google.com/books?id=rRIdiGE42IEC&pg=PA3|archivedate=8 May 2016|df=dmy-all}}</ref> ==संदर्भ== <references /> [[वर्ग:रोग]] [[वर्ग:संसर्गजन्य रोग]] el2dh79vk8tvcih9zei0q8f7d8bmbb2 0 242496 2704902 2168818 2026-08-23T20:51:46Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704902 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{Infobox medical condition (new) | name = छंदिष्टपणा-अत्याग्रही विकार | image = OCD handwash.jpg | caption = OCD असलेल्या काही लोकांमध्ये वारंवार, बेसुमार हात धुणे हे घडू शकते | field = [[मानसोपचार]] | symptoms = पुनःपुन्हा गोष्टी तपासण्याची गरज वाटते, [[अत्याग्रही वागणूक|विशिष्ट नित्यक्रम पुनःपुन्हा]] करणे, [[आगंतुक विचार|विशिष्ट विचार पुनःपुन्हा]] असणे<ref name=NIH2015 /> | complications = [[हावभाव विकार|हावभाव]], [[चिंतातुरता विकार]], [[आत्महत्या]]<ref name=DSM5 /><ref name=Ang2015 /> | onset = 35 वर्षांच्या पूर्वी<ref name=NIH2015 /><ref name=DSM5 /> | duration = | causes = अज्ञात<ref name=NIH2015 /> | risks = [[बालशोषण]], [[ताण (मानसिक)|ताण]]<ref name=DSM5 /> | diagnosis = लक्षणांवर आधारित<ref name=DSM5 /> | differential = चिंतातुरता विकार, [[मुख्य नैराश्याचा विकार]], [[खाण्याचा विकार]], [[छंदिष्टपणा-अत्याग्रही व्यक्तिमत्वाचा विकार]]<ref name=DSM5 /> | prevention = | treatment = [[मानसोपचार|समुपदेशन]], [[निवडक सेरोटोनिन पुनर्शोषण अवरोधके]], [[त्रिवलयी निराशा अवरोधक]]<ref name=NEJM2014 /><ref name=Ve2014 /> | medication = | prognosis = | frequency = 2.3%<ref name=Good2014 /> | deaths = }} <!-- Definition and symptoms --> '''छंदिष्टपणा-अत्याग्रही विकार''' ('''OCD''') हा एक [[मानसिक विकार]] आहे ज्यामध्ये लोकांना पुनःपुन्हा गोष्टी तपासण्याची गरज वाटते, [[अत्याग्रही वागणूक असणे|विशिष्ट नित्यक्रम पुनःपुन्हा करणे]] (ज्याला “विधी” असे म्हणतात), किंवा [[आगंतुक विचार करणे|विशिष्ट विचार पुनःपुन्हा करणे]] (ज्याला “छंदिष्ट” असे म्हणतात).<ref name=NIH2015 /> थोड्या कालावधीपेक्षा जास्त कालावधीसाठी लोक एकतर विचार किंवा क्रियांवर नियंत्रण ठेवण्यात अक्षम असतात.<ref name=NIH2015 /> सामान्य क्रियांमध्ये [[हात धुणे]], वस्तूंची मोजणे, आणि दार बंद आहे का हे पाहण्यासाठी तपासणे यांचा समावेश होतो.<ref name=NIH2015 /> काहींना वस्तू बाहेर फेकून देण्याची अडचण असू शकते.<ref name=NIH2015 /> या क्रिया अशा प्रमाणात घडतात की व्यक्तीच्या दैनंदिन जीवनावर नकारात्मकरित्या परिणाम होतो.<ref name=NIH2015>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=What is Obsessive-Compulsive Disorder (OCD)?|url=http://www.nimh.nih.gov/health/topics/obsessive-compulsive-disorder-ocd/index.shtml|website=U.S. National Institutes of Health (NIH)|author=The National Institute of Mental Health (NIMH)|date=January 2016|accessdate=24 July 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160723194024/http://www.nimh.nih.gov/health/topics/obsessive-compulsive-disorder-ocd/index.shtml|archivedate=23 July 2016|df=dmy-all}}</ref> हे बरेचदा एका दिवसात एका तासापेक्षा अधिक वेळ घेते.<ref name=DSM5>{{cite book|title=Diagnostic and statistical manual of mental disorders : DSM-5|date=2013|publisher=American Psychiatric Publishing|location=Washington|isbn=978-0-89042-555-8|pages=237–242|edition=5}}</ref> बऱ्याच प्रौढांना वागणुकींना काही अर्थ नसल्याचे समजते.<ref name=NIH2015 /> ही परिस्थिती [[हावभाव विकार|हावभाव]], [[चिंतातुरता विकार]], आणि [[आत्महत्येच्या]]वाढत्या जोखमी यांच्याशी संबंधित आहे.<ref name=DSM5 /><ref name=Ang2015>{{cite journal|last1=Angelakis|first1=I|last2=Gooding|first2=P|last3=Tarrier|first3=N|last4=Panagioti|first4=M|title=Suicidality in obsessive compulsive disorder (OCD): A systematic review and meta-analysis.|journal=Clinical Psychology Review|date=25 March 2015|volume=39|pages=1–15|pmid=25875222|doi=10.1016/j.cpr.2015.03.002}}</ref> <!-- Cause and diagnosis --> कारण अज्ञात आहे.<ref name=NIH2015 /> काही [[अनुवांशिक]] घटकांच्या [[एकसारख्या जोड्यांवर]] दोन्हीही एकसारख्या नसलेल्या जोड्यांपेक्षा बरेचदा परिणाम झाल्याचे दिसून आले आहे.<ref name=DSM5 /> जोखीम घटकांमध्ये [[बालशोषण]] किंवा इतर [[तणाव (मनोवैज्ञानिक)|तणाव]]-प्रेरित घटनेच्या इतिहासाचा समावेश होतो.<ref name=DSM5 /> काही प्रकरणांमध्ये [[लागण]]झाल्याची घटना घडल्याचे नोंदविले गेले आहे.<ref name=DSM5 /> निदान हे लक्षणांवर आधारित आहे आणि संबंधित इतर औषध किंवा वैद्यकीय कारणे नियमबाहय करणे आवश्यक आहे.<ref name=DSM5 /> गुणांकनाच्या [[येल-ब्राऊन छंदिष्टपणा-अत्याग्रही मापनपट्टी]] (Y-BOCS) यासारख्या मापनपट्टया या तीव्रतेचे मूल्यमापन करण्यासाठी वापरल्या जाऊ शकतात.<ref name="Fenske_2009">{{cite journal | vauthors = Fenske JN, Schwenk TL | title = Obsessive compulsive disorder: diagnosis and management | journal = Am Fam Physician | volume = 80 | issue = 3 | pages = 239–45 | date = August 2009 | pmid = 19621834 | doi = | url = http://www.aafp.org/afp/2009/0801/p239.html | deadurl = no | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140512222223/http://www.aafp.org/afp/2009/0801/p239.html | archivedate = 12 May 2014 | df = dmy-all }}</ref> इतर विकारांमध्ये यासारख्याच लक्षणांसह [[प्रमुख चिंतातुरता विकार]], [[खाण्याचा विकार]], [[हावभाव विकार]], आणि [[छंदिष्टपणा-अत्याग्रही व्यक्तिमत्त्व विकार]]यांचा समावेश होतो.<ref name=DSM5 /> <!-- Treatment and prognosis --> उपचारांमध्ये [[मानसोपचार|समुपदेशन]], जसे की [[आकलनविषयक वागणुकीसंबंधित चिकित्सा]] (CBT), आणि कधीकधी [[निराशा अवरोधक]] जसे की [[निवडक सेरोटोनिन पुनर्शोषण अवरोधक|निवडक सेरोटोनिन पुनर्शोषण अवरोधके]] (SSRIs) किंवा [[क्लॉमिप्रॅमिन]]यांचा समावेश होतो.<ref name=NEJM2014 /><ref name=Ve2014 /> OCD साठी CBT मध्ये पुनरावृत्ती होणाऱ्या वर्तनाला परवानगी नसताना समस्या कशामुळे येतात याबद्दलच्या वाढत्या अनावृत्तीचा समावेश होतो.<ref name=NEJM2014>{{cite journal | author = Grant JE | title = Clinical practice: Obsessive-compulsive disorder. | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2014-08-14_371_7/page/646 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 371 | issue = 7 | pages = 646–53 | date = 14 August 2014 | pmid = 25119610 | doi = 10.1056/NEJMcp1402176}}</ref> क्लॉमिप्रॅमिन हे SSRIs इतकेच चांगले काम करत असल्यासारखे दिसून आले तरी, त्याचे मोठे आनुषंगिक परिणाम असतात त्यामुळे सामान्यतः दुय्यम उपचार म्हणून राखून ठेवले जातात.<ref name=NEJM2014 /> [[एटिपिकल ॲंटिससायकोटिक|एटिपिकल ॲंटिससायकोटिक्स]] उपचार-प्रतिरोधक प्रकरणांमध्ये SSRIs च्या व्यतिरिक्त वापरताना हे उपयोगी असू शकते परंतु आनुषंगिक परिणामाच्या वाढीव जोखमीशी देखील संबंधित असू शकते.<ref name=Ve2014>{{cite journal |last=Veale |first= D|last2= Miles|first2=S |last3=Smallcombe |first3= N|last4=Ghezai |first4=H |last5=Goldacre |first5=B|last6=Hodsoll |first6=J |date=29 November 2014 |title=Atypical antipsychotic augmentation in SSRI treatment refractory obsessive-compulsive disorder: a systematic review and meta-analysis. |journal=BMC Psychiatry|publisher= |volume= 14|issue= |pages=317 |doi=10.1186/s12888-014-0317-5 |pmid=25432131 |pmc=4262998}}</ref><ref name=Dec2010>{{cite journal |vauthors=Decloedt EH, Stein DJ | title = Current trends in drug treatment of obsessive-compulsive disorder | journal = Neuropsychiatr Dis Treat | volume = 6 | issue = |pages = 233–42 | year = 2010 | pmid = 20520787 | pmc = 2877605 | doi = 10.2147/NDT.S3149}}</ref> उपचारांशिवाय, बरेचदा ही स्थिती काही दशके टिकते.<ref name=DSM5 /> <!-- Epidemiology, Society and Culture --> सुमारे 2.3% लोकांना त्यांच्या जीवनामध्ये कोणत्यातरी वेळी छंदिष्टपणा-अत्याग्रही विकार परिणाम करतो.<ref name=Good2014>{{cite journal|last1=Goodman|first1=WK|last2=Grice|first2=DE|last3=Lapidus|first3=KA|last4=Coffey|first4=BJ|title=Obsessive-compulsive disorder.|url=https://archive.org/details/sim_psychiatric-clinics-of-north-america_2014-09_37_3/page/n14|journal=The Psychiatric clinics of North America|date=September 2014|volume=37|issue=3|pages=257–67|pmid=25150561|doi=10.1016/j.psc.2014.06.004}}</ref> दिलेल्या वर्षादरम्यान सुमारे 1.2% हा दर आहे आणि हे जगभरात घडत असते.<ref name=DSM5 /> 35 वर्षे वयानंतर लक्षणे सुरू होणे असामान्य आहे आणि निम्म्याहून अधिक लोकांमध्ये ही समस्या 20 व्या वर्षापूर्वीच विकसित होते.<ref name=NIH2015 /><ref name=DSM5 /> पुरुष व स्त्री यांच्यावर समसमान प्रमाणात परिणाम होतात.<ref name=NIH2015 /> इंग्रजीमध्ये, ''छंदिष्टपणा-अत्याग्रही'' हे शब्द बरेचदा OCD शी संबंधित नसताना अनौपचारिक रीतीने एखाद्या अतिशय दक्ष राहणाऱ्या, [[परिपूर्णतेची (मानसिकता) असलेल्या|परिपूर्ण राहणाऱ्या]], तल्लीन झालेल्या अन्यथा आसक्त असलेल्या व्यक्तीचे वर्णन करण्यासाठी वापरले जातात.<ref>{{cite book|last1=Bynum|first1=W.F.|last2=Porter|first2=Roy|last3=Shepherd|first3=Michael|title=The anatomy of madness : essays in the history of psychiatry|date=1985|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-32382-6|pages=166–187|chapter=Obsessional Disorders: A Conceptual History. Terminological and Classificatory Issues.}}</ref> {{TOC limit|3}} == References == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मानसिक आजार]] 8ghoueeq3davf820eqr7l41oazwcykp 0 243049 2705166 2036741 2026-08-24T08:54:03Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705166 wikitext text/x-wiki '''कांचन मार्कंड अधिकारी''' तथा '''कांचन शरद घारपुरे''' ([[२३ एप्रिल]], ??? - ) या चित्रपट अभिनेत्री व निर्मात्या आहेत. नाटक, चित्रपट, दूरदर्शन या माध्यमांतून अभिनयाने सुरू झालेला प्रवास यशस्वी निर्मितीपर्यंत नेणाऱ्या कांचन अधिकारी यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव कांचन शरद घारपुरे. एका मध्यमवर्गीय व सुसंस्कारित कुटुंबात मुंबई येथे त्यांचा जन्म झाला. वडील शरद घारपुरे मुंबईला श्रीनिवास मिलमध्ये नोकरी करत होते आणि आई कुसुम घारपुरे कीर्तनकार होत्या. शालेय वयापासूनच त्यांना अभिनयक्षेत्राचे आकर्षण होते. मुंबईच्या एम.एल. डहाणूकर महाविद्यालयातून त्यांनी वाणिज्य शाखेची पदवी प्राप्त केली. त्यानंतर ‘आविष्कार’ या नाट्यसंस्थेच्या शिबिरात अभिनयाचे प्रशिक्षण घेतले. वाणिज्य शाखेच्या शिक्षणामुळे त्यांनी ‘बँक ऑफ इंडिया’मध्ये ५ ते ६ वर्षे नोकरीही केली. याच दरम्यान त्यांनी महाराष्ट्र राज्य नाट्यस्पर्धेमध्ये रत्नाकर मतकरींच्या एका नाटकात काम केले. या भूमिकेचे खूप कौतुक झाले आणि त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कारही मिळाला. या नाटकानंतर रंगभूमीवरील त्यांची वाटचाल सुरू झाली, पण दरम्यान दूरदर्शनच्या मुंबई केंद्रावर भक्ती बर्वे यांच्या प्रोत्साहनाने निवेदिका म्हणून त्यांची निवड झाली. १९८५ ते १९८८ या तीन वर्षांच्या काळात त्यांनी दूरदर्शन वाहिनीवर निवेदिका व वृत्तनिवेदिका म्हणून कामाचा अनुभव घेतला, तो भविष्यात त्यांच्या कुटुंबीयांच्या ‘सब टी.व्ही.’ अर्थात ‘श्री अधिकारी ब‘दर्स’ यांच्या खाजगी वाहिनीसाठी उपयुक्त ठरला. ‘बबन प्रभू’ लिखित  ‘पळा पळा कोण पुढे पळे तो’ या पहिल्या व्यावसायिक नाटकातून कांचन अधिकारी यांनी व्यावसायिक रंगभूमीवर पदार्पण केले. या पहिल्याच नाटकामुळे त्यांना भक्ती बर्वे, आत्माराम भेंडे, दिलीप प्रभावळकर, माधव वझे या कलाकारांसह काम करण्याचा अनुभव मिळाला. या नाटकातील भूमिकेमुळे ‘प्रेमासाठी वाट्टेल ते’ या प्रकाश भेंडे यांच्या चित्रपटात त्यांना संधी मिळाली. अशोक सराफ या दिग्गज कलाकाराबरोबर नायिका म्हणून या चित्रपटात काम केले. कांचन अधिकारी यांनी बाबा सावंत यांच्या ‘हिचं काय चुकलं?’ या चित्रपटात रंजना, विक्रम गोखले यांच्यासह भूमिका केली होती. हा त्यांचा पहिलाच चित्रपट होता. किरण शांताराम यांची निर्मिती असलेल्या, गिरीश घाणेकर दिग्दर्शित ‘बाळाचे बाप ब्रम्हचारी’ या चित्रपटातही भूमिका साकारली. १९८९ साली आलेल्या या चित्रपटाच्या चित्रीकरणादरम्यान त्यांनी मार्कंड अधिकारी यांच्याशी विवाह केला. लग्नानंतर काही काळ अभिनयक्षेत्रापासून दूर राहिल्यानंतर कांचन अधिकारी यांनी १९९५ साली ‘दामिनी’ या अत्यंत लोकप्रिय मालिकेच्या दिग्दर्शनाने या क्षेत्रात पुनरागमन केले. पंधराशेपेक्षा जास्त भाग चाललेल्या या मालिकेने अनेक पुरस्कारही मिळवले. आठ वर्षे चालू असलेल्या या मालिकेने लोकप्रियतेचा उच्चांक गाठला. कांचन अधिकारी यांनी मराठी चित्रपटांबरोबरच हिंदी चित्रपटातही भूमिका केल्या. दादा कोंडके यांच्या ‘आगे की सोच’ या हिंदी चित्रपटात शक्ती कपूर, स्वप्ना या कलाकारांबरोबर सहजतेने अभिनय केला. ‘ये जो है जिंदगी’, ‘बनते बिगडते’, ‘और भी है राहें’, ‘तितलियॉं’ यासारख्या हिंदी मालिकांमध्ये अभिनय केलाच, शिवाय ‘अभी तो मै जवान हूॅं’, ‘संबंध’, ‘डोली लेके आयी है दुल्हनियॉं’, ‘हॅंसी वो फसी’ या हिंदी मालिकांचे दिग्दर्शनही केले. ‘श्री अधिकारी ब्रदर्स टेलिव्हिजन नेटवर्क लिमिटेड’ या आपल्या कुटुंबाच्या व्यवसायात सक्रिय सहभाग घेऊन ‘मी मराठी’ या मराठी वाहिनीच्या कार्यक्रमांच्या निर्मितीची आणि दिग्दर्शनाची जबाबदारी यशस्वीपणे पार पाडत आहेत. त्यांनी रोहिणी हट्टंगडी, अजिंक्य देव, रेणुका शहाणे या कलाकारांना घेऊन ‘अंतर’ या दूरदर्शनपटाचे, ‘मानिनी’ या मराठी चित्रपटाचे दिग्दर्शन केले आहे. या चित्रपटानंतर ‘तुक्या तुकविला नाग्या नागविला’, ‘दोन घडीचा डाव’, ‘मोकळा श्‍वास’ अशा वेगळ्या वाटेने जाणाऱ्या चित्रपटांचे दिग्दर्शन केले. तसेच ‘चोरावर मोर’ यासारख्या काही मराठी मालिकांचेही दिग्दर्शन केले आहे. साजिद खान यांच्या ‘सब कुछ हो सकता है’ या मालिकेची संकल्पना आणि दिग्दर्शन कांचन अधिकारी यांनी केले. सत्य घटनेवर आधारित २०१८ मध्ये आलेला ‘इंडियन नेव्हर अगेन निर्भया’ हा हिंदी चित्रपट त्यांनी प्रोड्यूस तर केलाच आणि यात अभिनय देखील केला आहे. रंगभूमी, चित्रपट, दूरदर्शन या माध्यमांतून अभिनय आणि दिग्दर्शनाबरोबर ‘ध्रुव सेवाभावी संस्थे’च्या माध्यमातून सामाजिक उपक्रमांमध्येही कांचन अधिकारी यांचा सहभाग असतो. एकूणच सर्व माध्यमांची जाण असलेल्या कांचन अधिकारी यांचे निर्माती म्हणून काम आजही सुरू आहे. {{DEFAULTSORT:अधिकारी, कांचन मार्कंड}} [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी अभिनेत्री]] 2pfjrt26upb0j3my8aj9y3tld0snaar 0 244567 2705094 2683747 2026-08-24T06:09:51Z Abhijitsathe 4193 2705094 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = सुदीप बंदोपाध्याय | चित्र नाव = Shri_Sudip_Bandyopadhyay_official_portrait.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद1 = [[संसद सदस्य]] | मतदारसंघ1 = [[कोलकाता उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|कोलकाता उत्तर]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = २५ मे २००९ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = | मागील1 = नवा मतदारसंघ | पुढील1 = | कार्यकाळ_आरंभ2 = १० मार्च १९९८ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = १६ मे २००४ | मागील2 = देवीप्रसाद पाल | पुढील2 = सुधांग्शु सील | मतदारसंघ2 = [[वायव्य कोलकाता लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००९)|वायव्य कोलकाता]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1949|1|6}} | जन्मस्थान = [[बहरामपूर]], [[पश्चिम बंगाल]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] }} '''सुदीप बंदोपाध्याय''' हे भारतीय राजकारणी व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. आजवर चार वेळा [[पश्चिम बंगाल विधानसभा|पश्चिम बंगाल विधानसभेवर]] तर सहा वेळा लोकसभेवर तर निवडून गेले असलेले बंदोपाध्याय [[तृणमूल काँग्रेस]]चे एक वरिष्ठ नेते असून त्यांनी केंद्र सरकारमध्ये देखील अनेक मंत्रीपदे भुषवली आहेत. [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी बंदोपाध्याय देखील एक आहेत. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] 0a32t9tyin6pean3eqjdhg23ml9puk9 0 244622 2705123 2684511 2026-08-24T06:38:56Z Abhijitsathe 4193 2705123 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = शताब्दी रॉय | चित्र नाव = Shatabdi_Roy.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[संसद सदस्य]] | मतदारसंघ = [[बीरभूम लोकसभा मतदारसंघ|बीरभूम]] | कार्यकाळ_आरंभ = २२ मे २००९ | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = | मागील = रामचंद्र डोमे | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1969|10|5}} | जन्मस्थान = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | व्यवसाय = | शिक्षण = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''शताब्दी रॉय''' ([[बांग्ला भाषा|बांग्ला]]: শতাব্দী রায়) ही एक [[भारत]]ीय अभिनेत्री, निर्माती, दिग्दर्शक व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहे. शतब्दी रॉयने आजवर बंगाली सिनेसृष्टीत ६० पेक्षा अधिक चित्रपटांमध्ये अभिनय केला आहे व तिला अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत. २००९ सालापासून ती लोकसभा निवडणुकींमध्ये [[तृणमूल काँग्रेस]] पक्षाकडून [[बीरभूम लोकसभा मतदारसंघ|बीरभूम ]] लोकसभा मतदारसंघामधून निवडून येत आहे. [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी शताब्दी रॉय देखील एक आहे. ==बाह्य दुवे== {{Commons category|Shatabdi Roy}} {{IMDb title|1376311}} [[वर्ग:बंगाली चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] hswz7cz9jkixwiqgr8wmijuz505rw89 0 245245 2705071 2505797 2026-08-24T05:51:45Z Abhijitsathe 4193 2705071 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = अबू ताहेर खान | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद]] | कार्यकाळ_आरंभ = जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[बदरुद्दोझा खान]] | पुढील = | पद2 = [[पश्चिम बंगाल विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = नाओदा | कार्यकाळ_आरंभ2 = २००१ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २०१९ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1964|11|23}} | जन्मस्थान = नाओदा, [[पश्चिम बंगाल]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''अबू ताहेर खान''' हे भारतीय राजकारणी व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] पक्षातर्फे [[पश्चिम बंगाल]]मधील [[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद मतदारसंघातून]] [[१७वी लोकसभा|१७व्या]] व [[१८वी लोकसभा|१८व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी अबू ताहेर खान देखील एक आहेत. {{DEFAULTSORT:खान, अबू ताहेर}} [[वर्ग:मुर्शिदाबादचे खासदार]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:तृणमूल काँग्रेस नेते]] 71d9qryl5wyw5kn5dpfhvv7mpiauldn 0 245260 2705121 2505808 2026-08-24T06:37:44Z Abhijitsathe 4193 2705121 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = असित कुमार माल | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[बोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|बोलपूर ]] | कार्यकाळ_आरंभ = मे २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[अनुपम हाजरा]] | पुढील = | पद2 = [[पश्चिम बंगाल विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = हासन | कार्यकाळ_आरंभ2 = १९८७ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २०१६ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|7|11}} | जन्मस्थान = [[बीरभूम जिल्हा]], [[पश्चिम बंगाल]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''असित कुमार माल''' हे भारतीय राजकारणी व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[बोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|बोलपूर मतदारसंघातून]] (पश्चिम बंगाल) [[१७वी लोकसभा|१७व्या]] आणि [[१८वी लोकसभा|१८व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी माल देखील एक आहेत. {{DEFAULTSORT:माल, असित कुमार}} [[वर्ग:बोलपूरचे खासदार]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] lswkhzffqblt1da0n9nz6ponh4orhtv 0 246100 2705080 2683212 2026-08-24T06:01:13Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[ककली घोष दस्तीदार]] वरुन [[काकोली घोष दस्तीदार]] ला हलविला 2683212 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = ककली घोष दस्तीदार | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[संसद सदस्य]] | मतदारसंघ = [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]] | कार्यकाळ_आरंभ = १६ मे २००९ | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = | मागील = सुब्राता बोस | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1959|11|23}} | जन्मस्थान = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[तृणमूल काँग्रेस]] | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''ककली घोष दस्तीदार''' ([[बांग्ला भाषा|बांग्ला]]: কাকলি ঘোষ দস্তিদার) ह्या एक भारतीय राजकारणी व विद्यमान संसद सदस्य आहेत. पेशाने डॉक्टर असणाऱ्या घोष दस्तीदार [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] पासून [[तृणमूल काँग्रेस]] पक्षातर्फे [[लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून येत आहेत. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] 2xkevjnxul3q06lw324yiilhbg0fwy3 2705087 2705080 2026-08-24T06:05:42Z Abhijitsathe 4193 2705087 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = काकोली घोष दस्तीदार | चित्र नाव = Kakoli Ghosh Dastidar flagging off the Howrah-Pune Suvidha AC Express from Howrah Station, West Bengal.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[संसद सदस्य]] | मतदारसंघ = [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]] | कार्यकाळ_आरंभ = १६ मे २००९ | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = | मागील = सुब्राता बोस | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1959|11|23}} | जन्मस्थान = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''काकोली घोष दस्तीदार''' ([[बांग्ला भाषा|बांग्ला]]: কাকলি ঘোষ দস্তিদার) ह्या एक भारतीय राजकारणी व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. पेशाने डॉक्टर असणाऱ्या घोष दस्तीदार [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] पासून [[तृणमूल काँग्रेस]] पक्षातर्फे [[लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून येत आहेत. [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी काकोली घोष ह्यांच्या नेतृत्वाखाली पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. काकोली घोष [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] ह्या पक्षाच्या विद्यमान पक्षाध्यक्ष देखील आहेत. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] tg54wdv4j21sfbyvjspk0mubq36omvq 0 246135 2705061 2430965 2026-08-24T05:37:37Z Abhijitsathe 4193 2705061 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = खलीलुर रहमान | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]] | कार्यकाळ_आरंभ = जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[अभिजीत मुखर्जी]] | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1960|9|1}} | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''खलीलुर रहमान''' हे भारतीय राजकारणी व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. हे [[२०२९ लोकसभा निवडणुका]]ांमध्ये [[पश्चिम बंगाल]]च्या [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर मतदारसंघातून]] [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]तर्फे [[१७वी लोकसभा|१७व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले. २०२४ लोकसभा निवडणुकीत ते पुन्हा निवडून आले. [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी खलीलुर रहमान देखील एक आहेत. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] 58o9xyu1i18tywyk2vaj4dwpix0s5ep 2705063 2705061 2026-08-24T05:37:51Z Abhijitsathe 4193 2705063 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = खलीलुर रहमान | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]] | कार्यकाळ_आरंभ = जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[अभिजीत मुखर्जी]] | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1960|9|1}} | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''खलीलुर रहमान''' हे भारतीय राजकारणी व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. हे [[२०१९ लोकसभा निवडणुका]]ांमध्ये [[पश्चिम बंगाल]]च्या [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर मतदारसंघातून]] [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]तर्फे [[१७वी लोकसभा|१७व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले. २०२४ लोकसभा निवडणुकीत ते पुन्हा निवडून आले. [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी खलीलुर रहमान देखील एक आहेत. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] s3q7qfwnomfug5e7a56pf92sgtlj1mx 0 246372 2705101 2684247 2026-08-24T06:16:13Z Abhijitsathe 4193 2705101 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = दीपक अधिकारी | चित्र नाव = Dev_at_the_Suro_Bharati_Sangeet_Kala_Kendra_annual_ceremony_in_2026.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद1 = [[संसद सदस्य]] | मतदारसंघ1 = [[घाटल लोकसभा मतदारसंघ|घाटल]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = १६ मे २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = | मागील1 = [[गुरुदास दासगुप्ता]] | पुढील1 = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|12|25}} | जन्मस्थान = [[पश्चिम मेदिनीपूर जिल्हा]], [[पश्चिम बंगाल]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] }} '''दीपक अधिकारी''' उर्फ '''देव''' ([[बांग्ला भाषा|बांग्ला]]: দীপক অধিকারী) हा एक भारतीय अभिनेता, निर्माता, गायक, राजकारणी व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. त्याने आजवर अनेक बंगाली चित्रपटांमध्ये भूमिका केल्या आहेत व त्याला [[फिल्मफेअर पुरस्कार|फिल्मफेअर]]सह अनेक पुरस्कार देखील मिळाले आहेत. मे २०१४ पासून तो [[घाटल लोकसभा मतदारसंघ]]ामधून [[लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून येत आहे. [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी देव देखील एक आहे. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] ec90nh8djr3wccwt08thmxxmm7rmzjt 0 246423 2705036 2476378 2026-08-24T04:41:52Z QueerEcofeminist 12675 Created by translating the section "Criminal History" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1364800228|Prajwal Revanna]]" 2705036 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''प्रज्वल रेवण्णा''' (जन्म ५ ऑगस्ट १९९०) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन मतदारसंघातून]] २०१९ मध्ये [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] पक्षातर्फे [[१७वी लोकसभा|१७व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले होते. २०२४ च्या निवडणूकीत ते हरले. {{DEFAULTSORT:रेवण्णा, प्रज्वल}} [[वर्ग:हासनचे खासदार]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] == गुन्हेगारी पार्श्वभूमी == === २०२४ साली लैंगिक शोषणाचे आरोप, त्यानंतर झालेली शिक्षा आणि जन्मठेपेची शिक्षा === प्रज्वल यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकीत]] हसन मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/karnataka/d-k-suresh-only-incumbent-mp-from-karnataka-files-nomination-from-bangalore-rural/articleshow/108844296.cms|title=Incumbent MPs D K Suresh & Prajwal Revanna file nominations in Karnataka|date=28 March 2024|work=The Economic Times|access-date=28 April 2024}}</ref> मतदानाच्या दिवशी, त्याच्या पोलिंग एजंटने पोलिसांकडे तक्रार दाखल करून आरोप केला की, प्रज्वलचे काही खोटे फोटो आणि व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जात आहेत आणि दावा केला की, "आरोपी घरोघरी जाऊन हे अश्लील फोटो आणि व्हिडिओ दाखवून लोकांना प्रज्वलला मतदान करण्यापासून परावृत्त करत आहेत." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thesouthfirst.com/karnataka/morphed-videos-photos-of-jds-mp-prajwal-revanna-being-circulated-alleges-his-polling-agent|title='Morphed videos, photos of JD(S) MP Prajwal Revanna being circulated,' alleges his polling agent|date=25 April 2024|work=The South First|editor-last=Ghoshal|editor-first=Arkadev|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> लैंगिक शोषणाच्या आरोपांकडे माध्यमांचे लक्ष वाढू लागल्याने, कर्नाटक सरकारने २७ एप्रिल रोजी या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी एक विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन केले. कर्नाटक राज्य महिला आयोगाने असे म्हटले आहे की, महिलांवर जबरदस्ती केल्याच्या आणि त्यांच्या संमतीशिवाय चित्रीकरण केल्याच्या घटनांचीही त्यांच्याकडे तक्रार करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/india/sit-formed-to-probe-obscene-video-scandal-involving-jds-mp-prajwal-revanna-cm-siddaramaiah-reacts-8869270.html|title=SIT To Probe 'Obscene Video Scandal' Involving JDS MP Prajwal Revanna; CM Siddaramaiah Reacts|date=28 April 2024|work=News18|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> असे वृत्त आहे की, प्रज्वलने स्वतः बनवलेले असल्याचे मानले जाणारे हे व्हिडिओ असलेले हजारो [[यूएसबी फ्लॅश ड्राइव्ह|पेन ड्राइव्ह]] प्रसारित करण्यात आले, त्यापैकी काही हसनमधील उद्याने, बस स्टॉप आणि स्टेडियमसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी फेकण्यात आले आहेत. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/prajwal-sex-scandal-karnataka-govt-announces-sit-probe/article68115548.ece|title=Prajwal Revanna 'sex scandal': Karnataka govt. announces SIT probe|date=28 April 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=28 April 2024|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joshi|first=Bharath|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/hassan-sex-scandal-cm-siddaramaiah-orders-special-probe-prajwal-revanna-to-flee-2998042|title=Hassan sex scandal: CM Siddaramaiah orders special probe, Prajwal Revanna to flee?|work=Deccan Herald|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> 05733aboffu2mywu0cyqr5islewjr59 2705038 2705036 2026-08-24T04:43:36Z QueerEcofeminist 12675 Created by translating the section "Criminal History" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1364800228|Prajwal Revanna]]" 2705038 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''प्रज्वल रेवण्णा''' (जन्म ५ ऑगस्ट १९९०) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन मतदारसंघातून]] २०१९ मध्ये [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] पक्षातर्फे [[१७वी लोकसभा|१७व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले होते. २०२४ च्या निवडणूकीत ते हरले. {{DEFAULTSORT:रेवण्णा, प्रज्वल}} [[वर्ग:हासनचे खासदार]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] == गुन्हेगारी पार्श्वभूमी == === २०२४ साली लैंगिक शोषणाचे आरोप, त्यानंतर झालेली शिक्षा आणि जन्मठेपेची शिक्षा === प्रज्वल यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकीत]] हसन मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/karnataka/d-k-suresh-only-incumbent-mp-from-karnataka-files-nomination-from-bangalore-rural/articleshow/108844296.cms|title=Incumbent MPs D K Suresh & Prajwal Revanna file nominations in Karnataka|date=28 March 2024|work=The Economic Times|access-date=28 April 2024}}</ref> मतदानाच्या दिवशी, त्याच्या पोलिंग एजंटने पोलिसांकडे तक्रार दाखल करून आरोप केला की, प्रज्वलचे काही खोटे फोटो आणि व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जात आहेत आणि दावा केला की, "आरोपी घरोघरी जाऊन हे अश्लील फोटो आणि व्हिडिओ दाखवून लोकांना प्रज्वलला मतदान करण्यापासून परावृत्त करत आहेत." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thesouthfirst.com/karnataka/morphed-videos-photos-of-jds-mp-prajwal-revanna-being-circulated-alleges-his-polling-agent|title='Morphed videos, photos of JD(S) MP Prajwal Revanna being circulated,' alleges his polling agent|date=25 April 2024|work=The South First|editor-last=Ghoshal|editor-first=Arkadev|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> लैंगिक शोषणाच्या आरोपांकडे माध्यमांचे लक्ष वाढू लागल्याने, कर्नाटक सरकारने २७ एप्रिल रोजी या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी एक विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन केले. कर्नाटक राज्य महिला आयोगाने असे म्हटले आहे की, महिलांवर जबरदस्ती केल्याच्या आणि त्यांच्या संमतीशिवाय चित्रीकरण केल्याच्या घटनांचीही त्यांच्याकडे तक्रार करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/india/sit-formed-to-probe-obscene-video-scandal-involving-jds-mp-prajwal-revanna-cm-siddaramaiah-reacts-8869270.html|title=SIT To Probe 'Obscene Video Scandal' Involving JDS MP Prajwal Revanna; CM Siddaramaiah Reacts|date=28 April 2024|work=News18|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> असे वृत्त आहे की, प्रज्वलने स्वतः बनवलेले असल्याचे मानले जाणारे हे व्हिडिओ असलेले हजारो [[यूएसबी फ्लॅश ड्राइव्ह|पेन ड्राइव्ह]] प्रसारित करण्यात आले, त्यापैकी काही हसनमधील उद्याने, बस स्टॉप आणि स्टेडियमसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी फेकण्यात आले आहेत. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/prajwal-sex-scandal-karnataka-govt-announces-sit-probe/article68115548.ece|title=Prajwal Revanna 'sex scandal': Karnataka govt. announces SIT probe|date=28 April 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=28 April 2024|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joshi|first=Bharath|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/hassan-sex-scandal-cm-siddaramaiah-orders-special-probe-prajwal-revanna-to-flee-2998042|title=Hassan sex scandal: CM Siddaramaiah orders special probe, Prajwal Revanna to flee?|work=Deccan Herald|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> == गुन्हेगारी पार्श्वभूमी == === २०२४ साली लैंगिक शोषणाचे आरोप, त्यानंतर झालेली शिक्षा आणि जन्मठेपेची शिक्षा === प्रज्वल यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकीत]] हसन मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/karnataka/d-k-suresh-only-incumbent-mp-from-karnataka-files-nomination-from-bangalore-rural/articleshow/108844296.cms|title=Incumbent MPs D K Suresh & Prajwal Revanna file nominations in Karnataka|date=28 March 2024|work=The Economic Times|access-date=28 April 2024}}</ref> मतदानाच्या दिवशी, त्याच्या पोलिंग एजंटने पोलिसांकडे तक्रार दाखल करून आरोप केला की, प्रज्वलचे काही खोटे फोटो आणि व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जात आहेत आणि दावा केला की, "आरोपी घरोघरी जाऊन हे अश्लील फोटो आणि व्हिडिओ दाखवून लोकांना प्रज्वलला मतदान करण्यापासून परावृत्त करत आहेत." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thesouthfirst.com/karnataka/morphed-videos-photos-of-jds-mp-prajwal-revanna-being-circulated-alleges-his-polling-agent|title='Morphed videos, photos of JD(S) MP Prajwal Revanna being circulated,' alleges his polling agent|date=25 April 2024|work=The South First|editor-last=Ghoshal|editor-first=Arkadev|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> लैंगिक शोषणाच्या आरोपांकडे माध्यमांचे लक्ष वाढू लागल्याने, कर्नाटक सरकारने २७ एप्रिल रोजी या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी एक विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन केले. कर्नाटक राज्य महिला आयोगाने असे म्हटले आहे की, महिलांवर जबरदस्ती केल्याच्या आणि त्यांच्या संमतीशिवाय चित्रीकरण केल्याच्या घटनांचीही त्यांच्याकडे तक्रार करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/india/sit-formed-to-probe-obscene-video-scandal-involving-jds-mp-prajwal-revanna-cm-siddaramaiah-reacts-8869270.html|title=SIT To Probe 'Obscene Video Scandal' Involving JDS MP Prajwal Revanna; CM Siddaramaiah Reacts|date=28 April 2024|work=News18|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> असे वृत्त आहे की, प्रज्वलने स्वतः बनवलेले असल्याचे मानले जाणारे हे व्हिडिओ असलेले हजारो [[यूएसबी फ्लॅश ड्राइव्ह|पेन ड्राइव्ह]] प्रसारित करण्यात आले, त्यापैकी काही हसनमधील उद्याने, बस स्टॉप आणि स्टेडियमसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी फेकण्यात आले आहेत. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/prajwal-sex-scandal-karnataka-govt-announces-sit-probe/article68115548.ece|title=Prajwal Revanna 'sex scandal': Karnataka govt. announces SIT probe|date=28 April 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=28 April 2024|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joshi|first=Bharath|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/hassan-sex-scandal-cm-siddaramaiah-orders-special-probe-prajwal-revanna-to-flee-2998042|title=Hassan sex scandal: CM Siddaramaiah orders special probe, Prajwal Revanna to flee?|work=Deccan Herald|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> दुसऱ्या दिवशी, असे वृत्त आले की प्रज्वलने [[प्रवासी व्हिसा|व्हिसाची]] आवश्यकता नसलेल्या आपल्या [[पारपत्र|राजनैतिक पासपोर्टचा]] वापर करून देशातून जर्मनीला पळून गेला होता. त्याच्या कुटुंबीयांनी आणि पक्षाच्या सदस्यांनी सांगितले की, त्याचा हा दौरा पूर्वनियोजित होता. तथापि, जर्मनीला प्रवास करण्यापूर्वी त्यांनी परराष्ट्र मंत्रालयाकडून राजनैतिक पारपत्र वापरण्यासाठी आवश्यक असलेली कोणतीही परवानगी घेतली नसल्याचे समोर आले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/prajwal-revanna-travelled-to-germany-on-diplomatic-passport-no-political-clearance-was-sought-mea/article68132550.ece|title=Prajwal Revanna travelled to Germany on diplomatic passport, no political clearance was sought: MEA|date=2024-05-02|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2024-05-06}}</ref> <ref name=":1" /> ३० एप्रिल रोजी, प्रज्वल यांना पक्षाने निलंबित केले आणि सांगितले की त्यांच्याविरुद्ध सुरू असलेली एसआयटी चौकशी पूर्ण होईपर्यंत हे निलंबन कायम राहील. <ref name="BBC" /> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/prajwal-revanna-suspended-from-jds-what-was-compulsion-to-give-him-ticket-from-hassan-19404930.htm|title=Prajwal Revanna suspended from JD(S), but what was the compulsion to give him a ticket from Hassan?|date=30 April 2024|work=CNBCTV18|language=en|access-date=3 May 2024}}</ref> e33hyknwp5su521yvkkbk5ra7iz4hih 2705039 2705038 2026-08-24T04:44:34Z QueerEcofeminist 12675 Created by translating the section "Criminal History" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1364800228|Prajwal Revanna]]" 2705039 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''प्रज्वल रेवण्णा''' (जन्म ५ ऑगस्ट १९९०) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन मतदारसंघातून]] २०१९ मध्ये [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] पक्षातर्फे [[१७वी लोकसभा|१७व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले होते. २०२४ च्या निवडणूकीत ते हरले. {{DEFAULTSORT:रेवण्णा, प्रज्वल}} [[वर्ग:हासनचे खासदार]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] == गुन्हेगारी पार्श्वभूमी == === २०२४ साली लैंगिक शोषणाचे आरोप, त्यानंतर झालेली शिक्षा आणि जन्मठेपेची शिक्षा === प्रज्वल यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकीत]] हसन मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/karnataka/d-k-suresh-only-incumbent-mp-from-karnataka-files-nomination-from-bangalore-rural/articleshow/108844296.cms|title=Incumbent MPs D K Suresh & Prajwal Revanna file nominations in Karnataka|date=28 March 2024|work=The Economic Times|access-date=28 April 2024}}</ref> मतदानाच्या दिवशी, त्याच्या पोलिंग एजंटने पोलिसांकडे तक्रार दाखल करून आरोप केला की, प्रज्वलचे काही खोटे फोटो आणि व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जात आहेत आणि दावा केला की, "आरोपी घरोघरी जाऊन हे अश्लील फोटो आणि व्हिडिओ दाखवून लोकांना प्रज्वलला मतदान करण्यापासून परावृत्त करत आहेत." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thesouthfirst.com/karnataka/morphed-videos-photos-of-jds-mp-prajwal-revanna-being-circulated-alleges-his-polling-agent|title='Morphed videos, photos of JD(S) MP Prajwal Revanna being circulated,' alleges his polling agent|date=25 April 2024|work=The South First|editor-last=Ghoshal|editor-first=Arkadev|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> लैंगिक शोषणाच्या आरोपांकडे माध्यमांचे लक्ष वाढू लागल्याने, कर्नाटक सरकारने २७ एप्रिल रोजी या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी एक विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन केले. कर्नाटक राज्य महिला आयोगाने असे म्हटले आहे की, महिलांवर जबरदस्ती केल्याच्या आणि त्यांच्या संमतीशिवाय चित्रीकरण केल्याच्या घटनांचीही त्यांच्याकडे तक्रार करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/india/sit-formed-to-probe-obscene-video-scandal-involving-jds-mp-prajwal-revanna-cm-siddaramaiah-reacts-8869270.html|title=SIT To Probe 'Obscene Video Scandal' Involving JDS MP Prajwal Revanna; CM Siddaramaiah Reacts|date=28 April 2024|work=News18|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> असे वृत्त आहे की, प्रज्वलने स्वतः बनवलेले असल्याचे मानले जाणारे हे व्हिडिओ असलेले हजारो [[यूएसबी फ्लॅश ड्राइव्ह|पेन ड्राइव्ह]] प्रसारित करण्यात आले, त्यापैकी काही हसनमधील उद्याने, बस स्टॉप आणि स्टेडियमसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी फेकण्यात आले आहेत. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/prajwal-sex-scandal-karnataka-govt-announces-sit-probe/article68115548.ece|title=Prajwal Revanna 'sex scandal': Karnataka govt. announces SIT probe|date=28 April 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=28 April 2024|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joshi|first=Bharath|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/hassan-sex-scandal-cm-siddaramaiah-orders-special-probe-prajwal-revanna-to-flee-2998042|title=Hassan sex scandal: CM Siddaramaiah orders special probe, Prajwal Revanna to flee?|work=Deccan Herald|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> == गुन्हेगारी पार्श्वभूमी == === २०२४ साली लैंगिक शोषणाचे आरोप, त्यानंतर झालेली शिक्षा आणि जन्मठेपेची शिक्षा === प्रज्वल यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकीत]] हसन मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/karnataka/d-k-suresh-only-incumbent-mp-from-karnataka-files-nomination-from-bangalore-rural/articleshow/108844296.cms|title=Incumbent MPs D K Suresh & Prajwal Revanna file nominations in Karnataka|date=28 March 2024|work=The Economic Times|access-date=28 April 2024}}</ref> मतदानाच्या दिवशी, त्याच्या पोलिंग एजंटने पोलिसांकडे तक्रार दाखल करून आरोप केला की, प्रज्वलचे काही खोटे फोटो आणि व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जात आहेत आणि दावा केला की, "आरोपी घरोघरी जाऊन हे अश्लील फोटो आणि व्हिडिओ दाखवून लोकांना प्रज्वलला मतदान करण्यापासून परावृत्त करत आहेत." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thesouthfirst.com/karnataka/morphed-videos-photos-of-jds-mp-prajwal-revanna-being-circulated-alleges-his-polling-agent|title='Morphed videos, photos of JD(S) MP Prajwal Revanna being circulated,' alleges his polling agent|date=25 April 2024|work=The South First|editor-last=Ghoshal|editor-first=Arkadev|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> लैंगिक शोषणाच्या आरोपांकडे माध्यमांचे लक्ष वाढू लागल्याने, कर्नाटक सरकारने २७ एप्रिल रोजी या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी एक विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन केले. कर्नाटक राज्य महिला आयोगाने असे म्हटले आहे की, महिलांवर जबरदस्ती केल्याच्या आणि त्यांच्या संमतीशिवाय चित्रीकरण केल्याच्या घटनांचीही त्यांच्याकडे तक्रार करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/india/sit-formed-to-probe-obscene-video-scandal-involving-jds-mp-prajwal-revanna-cm-siddaramaiah-reacts-8869270.html|title=SIT To Probe 'Obscene Video Scandal' Involving JDS MP Prajwal Revanna; CM Siddaramaiah Reacts|date=28 April 2024|work=News18|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> असे वृत्त आहे की, प्रज्वलने स्वतः बनवलेले असल्याचे मानले जाणारे हे व्हिडिओ असलेले हजारो [[यूएसबी फ्लॅश ड्राइव्ह|पेन ड्राइव्ह]] प्रसारित करण्यात आले, त्यापैकी काही हसनमधील उद्याने, बस स्टॉप आणि स्टेडियमसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी फेकण्यात आले आहेत. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/prajwal-sex-scandal-karnataka-govt-announces-sit-probe/article68115548.ece|title=Prajwal Revanna 'sex scandal': Karnataka govt. announces SIT probe|date=28 April 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=28 April 2024|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joshi|first=Bharath|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/hassan-sex-scandal-cm-siddaramaiah-orders-special-probe-prajwal-revanna-to-flee-2998042|title=Hassan sex scandal: CM Siddaramaiah orders special probe, Prajwal Revanna to flee?|work=Deccan Herald|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> दुसऱ्या दिवशी, असे वृत्त आले की प्रज्वलने [[प्रवासी व्हिसा|व्हिसाची]] आवश्यकता नसलेल्या आपल्या [[पारपत्र|राजनैतिक पासपोर्टचा]] वापर करून देशातून जर्मनीला पळून गेला होता. त्याच्या कुटुंबीयांनी आणि पक्षाच्या सदस्यांनी सांगितले की, त्याचा हा दौरा पूर्वनियोजित होता. तथापि, जर्मनीला प्रवास करण्यापूर्वी त्यांनी परराष्ट्र मंत्रालयाकडून राजनैतिक पारपत्र वापरण्यासाठी आवश्यक असलेली कोणतीही परवानगी घेतली नसल्याचे समोर आले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/prajwal-revanna-travelled-to-germany-on-diplomatic-passport-no-political-clearance-was-sought-mea/article68132550.ece|title=Prajwal Revanna travelled to Germany on diplomatic passport, no political clearance was sought: MEA|date=2024-05-02|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2024-05-06}}</ref> <ref name=":1" /> ३० एप्रिल रोजी, प्रज्वल यांना पक्षाने निलंबित केले आणि सांगितले की त्यांच्याविरुद्ध सुरू असलेली एसआयटी चौकशी पूर्ण होईपर्यंत हे निलंबन कायम राहील. <ref name="BBC" /> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/prajwal-revanna-suspended-from-jds-what-was-compulsion-to-give-him-ticket-from-hassan-19404930.htm|title=Prajwal Revanna suspended from JD(S), but what was the compulsion to give him a ticket from Hassan?|date=30 April 2024|work=CNBCTV18|language=en|access-date=3 May 2024}}</ref> == गुन्हेगारी पार्श्वभूमी == === २०२४ साली लैंगिक शोषणाचे आरोप, त्यानंतर झालेली शिक्षा आणि जन्मठेपेची शिक्षा === प्रज्वल यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकीत]] हसन मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/karnataka/d-k-suresh-only-incumbent-mp-from-karnataka-files-nomination-from-bangalore-rural/articleshow/108844296.cms|title=Incumbent MPs D K Suresh & Prajwal Revanna file nominations in Karnataka|date=28 March 2024|work=The Economic Times|access-date=28 April 2024}}</ref> मतदानाच्या दिवशी, त्याच्या पोलिंग एजंटने पोलिसांकडे तक्रार दाखल करून आरोप केला की, प्रज्वलचे काही खोटे फोटो आणि व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जात आहेत आणि दावा केला की, "आरोपी घरोघरी जाऊन हे अश्लील फोटो आणि व्हिडिओ दाखवून लोकांना प्रज्वलला मतदान करण्यापासून परावृत्त करत आहेत." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thesouthfirst.com/karnataka/morphed-videos-photos-of-jds-mp-prajwal-revanna-being-circulated-alleges-his-polling-agent|title='Morphed videos, photos of JD(S) MP Prajwal Revanna being circulated,' alleges his polling agent|date=25 April 2024|work=The South First|editor-last=Ghoshal|editor-first=Arkadev|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> लैंगिक शोषणाच्या आरोपांकडे माध्यमांचे लक्ष वाढू लागल्याने, कर्नाटक सरकारने २७ एप्रिल रोजी या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी एक विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन केले. कर्नाटक राज्य महिला आयोगाने असे म्हटले आहे की, महिलांवर जबरदस्ती केल्याच्या आणि त्यांच्या संमतीशिवाय चित्रीकरण केल्याच्या घटनांचीही त्यांच्याकडे तक्रार करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/india/sit-formed-to-probe-obscene-video-scandal-involving-jds-mp-prajwal-revanna-cm-siddaramaiah-reacts-8869270.html|title=SIT To Probe 'Obscene Video Scandal' Involving JDS MP Prajwal Revanna; CM Siddaramaiah Reacts|date=28 April 2024|work=News18|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> असे वृत्त आहे की, प्रज्वलने स्वतः बनवलेले असल्याचे मानले जाणारे हे व्हिडिओ असलेले हजारो [[यूएसबी फ्लॅश ड्राइव्ह|पेन ड्राइव्ह]] प्रसारित करण्यात आले, त्यापैकी काही हसनमधील उद्याने, बस स्टॉप आणि स्टेडियमसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी फेकण्यात आले आहेत. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/prajwal-sex-scandal-karnataka-govt-announces-sit-probe/article68115548.ece|title=Prajwal Revanna 'sex scandal': Karnataka govt. announces SIT probe|date=28 April 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=28 April 2024|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joshi|first=Bharath|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/hassan-sex-scandal-cm-siddaramaiah-orders-special-probe-prajwal-revanna-to-flee-2998042|title=Hassan sex scandal: CM Siddaramaiah orders special probe, Prajwal Revanna to flee?|work=Deccan Herald|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> दुसऱ्या दिवशी, असे वृत्त आले की प्रज्वलने [[प्रवासी व्हिसा|व्हिसाची]] आवश्यकता नसलेल्या आपल्या [[पारपत्र|राजनैतिक पासपोर्टचा]] वापर करून देशातून जर्मनीला पळून गेला होता. त्याच्या कुटुंबीयांनी आणि पक्षाच्या सदस्यांनी सांगितले की, त्याचा हा दौरा पूर्वनियोजित होता. तथापि, जर्मनीला प्रवास करण्यापूर्वी त्यांनी परराष्ट्र मंत्रालयाकडून राजनैतिक पारपत्र वापरण्यासाठी आवश्यक असलेली कोणतीही परवानगी घेतली नसल्याचे समोर आले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/prajwal-revanna-travelled-to-germany-on-diplomatic-passport-no-political-clearance-was-sought-mea/article68132550.ece|title=Prajwal Revanna travelled to Germany on diplomatic passport, no political clearance was sought: MEA|date=2024-05-02|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2024-05-06}}</ref> <ref name=":1" /> ३० एप्रिल रोजी, प्रज्वल यांना पक्षाने निलंबित केले आणि सांगितले की त्यांच्याविरुद्ध सुरू असलेली एसआयटी चौकशी पूर्ण होईपर्यंत हे निलंबन कायम राहील. <ref name="BBC" /> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/prajwal-revanna-suspended-from-jds-what-was-compulsion-to-give-him-ticket-from-hassan-19404930.htm|title=Prajwal Revanna suspended from JD(S), but what was the compulsion to give him a ticket from Hassan?|date=30 April 2024|work=CNBCTV18|language=en|access-date=3 May 2024}}</ref> प्रज्वल अधिकाऱ्यांच्या हाती लागत नसल्याने, एसआयटीला त्याला शोधण्यासाठी [[इंटरपोल|इंटरपोलची]] मदत घ्यावी लागली आणि म्हणून ५ मे रोजी ब्लू कॉर्नर नोटीस जारी करण्यात आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.livemint.com/news/india/prajwal-revanna-sex-abuse-case-cbi-blue-corner-notice-interpol-karnataka-hassan-mp-g-parameshwara-11714909728477.html|title=Blue corner notice issued against Prajwal Revanna, Interpol help sought|date=5 May 2024|work=Mint|language=en|access-date=6 May 2024}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/interpol-revanna-prajwal-sexual-assault-blue-corner-notice-probe-explainer/article68145488.ece|title=Explained: What is an Interpol 'Blue Corner' notice, and how will it speed probe against Prajwal Revanna|date=6 May 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=6 May 2024}}</ref> 4iqunjt2pel300ptffb4v2ajmjk573p 2705040 2705039 2026-08-24T04:45:50Z QueerEcofeminist 12675 Created by translating the section "Criminal History" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1364800228|Prajwal Revanna]]" 2705040 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''प्रज्वल रेवण्णा''' (जन्म ५ ऑगस्ट १९९०) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन मतदारसंघातून]] २०१९ मध्ये [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] पक्षातर्फे [[१७वी लोकसभा|१७व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले होते. २०२४ च्या निवडणूकीत ते हरले. {{DEFAULTSORT:रेवण्णा, प्रज्वल}} [[वर्ग:हासनचे खासदार]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] == गुन्हेगारी पार्श्वभूमी == === २०२४ साली लैंगिक शोषणाचे आरोप, त्यानंतर झालेली शिक्षा आणि जन्मठेपेची शिक्षा === प्रज्वल यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकीत]] हसन मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/karnataka/d-k-suresh-only-incumbent-mp-from-karnataka-files-nomination-from-bangalore-rural/articleshow/108844296.cms|title=Incumbent MPs D K Suresh & Prajwal Revanna file nominations in Karnataka|date=28 March 2024|work=The Economic Times|access-date=28 April 2024}}</ref> मतदानाच्या दिवशी, त्याच्या पोलिंग एजंटने पोलिसांकडे तक्रार दाखल करून आरोप केला की, प्रज्वलचे काही खोटे फोटो आणि व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जात आहेत आणि दावा केला की, "आरोपी घरोघरी जाऊन हे अश्लील फोटो आणि व्हिडिओ दाखवून लोकांना प्रज्वलला मतदान करण्यापासून परावृत्त करत आहेत." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thesouthfirst.com/karnataka/morphed-videos-photos-of-jds-mp-prajwal-revanna-being-circulated-alleges-his-polling-agent|title='Morphed videos, photos of JD(S) MP Prajwal Revanna being circulated,' alleges his polling agent|date=25 April 2024|work=The South First|editor-last=Ghoshal|editor-first=Arkadev|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> लैंगिक शोषणाच्या आरोपांकडे माध्यमांचे लक्ष वाढू लागल्याने, कर्नाटक सरकारने २७ एप्रिल रोजी या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी एक विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन केले. कर्नाटक राज्य महिला आयोगाने असे म्हटले आहे की, महिलांवर जबरदस्ती केल्याच्या आणि त्यांच्या संमतीशिवाय चित्रीकरण केल्याच्या घटनांचीही त्यांच्याकडे तक्रार करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/india/sit-formed-to-probe-obscene-video-scandal-involving-jds-mp-prajwal-revanna-cm-siddaramaiah-reacts-8869270.html|title=SIT To Probe 'Obscene Video Scandal' Involving JDS MP Prajwal Revanna; CM Siddaramaiah Reacts|date=28 April 2024|work=News18|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> असे वृत्त आहे की, प्रज्वलने स्वतः बनवलेले असल्याचे मानले जाणारे हे व्हिडिओ असलेले हजारो [[यूएसबी फ्लॅश ड्राइव्ह|पेन ड्राइव्ह]] प्रसारित करण्यात आले, त्यापैकी काही हसनमधील उद्याने, बस स्टॉप आणि स्टेडियमसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी फेकण्यात आले आहेत. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/prajwal-sex-scandal-karnataka-govt-announces-sit-probe/article68115548.ece|title=Prajwal Revanna 'sex scandal': Karnataka govt. announces SIT probe|date=28 April 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=28 April 2024|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joshi|first=Bharath|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/hassan-sex-scandal-cm-siddaramaiah-orders-special-probe-prajwal-revanna-to-flee-2998042|title=Hassan sex scandal: CM Siddaramaiah orders special probe, Prajwal Revanna to flee?|work=Deccan Herald|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> == गुन्हेगारी पार्श्वभूमी == === २०२४ साली लैंगिक शोषणाचे आरोप, त्यानंतर झालेली शिक्षा आणि जन्मठेपेची शिक्षा === प्रज्वल यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकीत]] हसन मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/karnataka/d-k-suresh-only-incumbent-mp-from-karnataka-files-nomination-from-bangalore-rural/articleshow/108844296.cms|title=Incumbent MPs D K Suresh & Prajwal Revanna file nominations in Karnataka|date=28 March 2024|work=The Economic Times|access-date=28 April 2024}}</ref> मतदानाच्या दिवशी, त्याच्या पोलिंग एजंटने पोलिसांकडे तक्रार दाखल करून आरोप केला की, प्रज्वलचे काही खोटे फोटो आणि व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जात आहेत आणि दावा केला की, "आरोपी घरोघरी जाऊन हे अश्लील फोटो आणि व्हिडिओ दाखवून लोकांना प्रज्वलला मतदान करण्यापासून परावृत्त करत आहेत." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thesouthfirst.com/karnataka/morphed-videos-photos-of-jds-mp-prajwal-revanna-being-circulated-alleges-his-polling-agent|title='Morphed videos, photos of JD(S) MP Prajwal Revanna being circulated,' alleges his polling agent|date=25 April 2024|work=The South First|editor-last=Ghoshal|editor-first=Arkadev|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> लैंगिक शोषणाच्या आरोपांकडे माध्यमांचे लक्ष वाढू लागल्याने, कर्नाटक सरकारने २७ एप्रिल रोजी या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी एक विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन केले. कर्नाटक राज्य महिला आयोगाने असे म्हटले आहे की, महिलांवर जबरदस्ती केल्याच्या आणि त्यांच्या संमतीशिवाय चित्रीकरण केल्याच्या घटनांचीही त्यांच्याकडे तक्रार करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/india/sit-formed-to-probe-obscene-video-scandal-involving-jds-mp-prajwal-revanna-cm-siddaramaiah-reacts-8869270.html|title=SIT To Probe 'Obscene Video Scandal' Involving JDS MP Prajwal Revanna; CM Siddaramaiah Reacts|date=28 April 2024|work=News18|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> असे वृत्त आहे की, प्रज्वलने स्वतः बनवलेले असल्याचे मानले जाणारे हे व्हिडिओ असलेले हजारो [[यूएसबी फ्लॅश ड्राइव्ह|पेन ड्राइव्ह]] प्रसारित करण्यात आले, त्यापैकी काही हसनमधील उद्याने, बस स्टॉप आणि स्टेडियमसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी फेकण्यात आले आहेत. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/prajwal-sex-scandal-karnataka-govt-announces-sit-probe/article68115548.ece|title=Prajwal Revanna 'sex scandal': Karnataka govt. announces SIT probe|date=28 April 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=28 April 2024|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joshi|first=Bharath|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/hassan-sex-scandal-cm-siddaramaiah-orders-special-probe-prajwal-revanna-to-flee-2998042|title=Hassan sex scandal: CM Siddaramaiah orders special probe, Prajwal Revanna to flee?|work=Deccan Herald|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> दुसऱ्या दिवशी, असे वृत्त आले की प्रज्वलने [[प्रवासी व्हिसा|व्हिसाची]] आवश्यकता नसलेल्या आपल्या [[पारपत्र|राजनैतिक पासपोर्टचा]] वापर करून देशातून जर्मनीला पळून गेला होता. त्याच्या कुटुंबीयांनी आणि पक्षाच्या सदस्यांनी सांगितले की, त्याचा हा दौरा पूर्वनियोजित होता. तथापि, जर्मनीला प्रवास करण्यापूर्वी त्यांनी परराष्ट्र मंत्रालयाकडून राजनैतिक पारपत्र वापरण्यासाठी आवश्यक असलेली कोणतीही परवानगी घेतली नसल्याचे समोर आले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/prajwal-revanna-travelled-to-germany-on-diplomatic-passport-no-political-clearance-was-sought-mea/article68132550.ece|title=Prajwal Revanna travelled to Germany on diplomatic passport, no political clearance was sought: MEA|date=2024-05-02|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2024-05-06}}</ref> <ref name=":1" /> ३० एप्रिल रोजी, प्रज्वल यांना पक्षाने निलंबित केले आणि सांगितले की त्यांच्याविरुद्ध सुरू असलेली एसआयटी चौकशी पूर्ण होईपर्यंत हे निलंबन कायम राहील. <ref name="BBC" /> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/prajwal-revanna-suspended-from-jds-what-was-compulsion-to-give-him-ticket-from-hassan-19404930.htm|title=Prajwal Revanna suspended from JD(S), but what was the compulsion to give him a ticket from Hassan?|date=30 April 2024|work=CNBCTV18|language=en|access-date=3 May 2024}}</ref> == गुन्हेगारी पार्श्वभूमी == === २०२४ साली लैंगिक शोषणाचे आरोप, त्यानंतर झालेली शिक्षा आणि जन्मठेपेची शिक्षा === प्रज्वल यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकीत]] हसन मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/karnataka/d-k-suresh-only-incumbent-mp-from-karnataka-files-nomination-from-bangalore-rural/articleshow/108844296.cms|title=Incumbent MPs D K Suresh & Prajwal Revanna file nominations in Karnataka|date=28 March 2024|work=The Economic Times|access-date=28 April 2024}}</ref> मतदानाच्या दिवशी, त्याच्या पोलिंग एजंटने पोलिसांकडे तक्रार दाखल करून आरोप केला की, प्रज्वलचे काही खोटे फोटो आणि व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जात आहेत आणि दावा केला की, "आरोपी घरोघरी जाऊन हे अश्लील फोटो आणि व्हिडिओ दाखवून लोकांना प्रज्वलला मतदान करण्यापासून परावृत्त करत आहेत." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thesouthfirst.com/karnataka/morphed-videos-photos-of-jds-mp-prajwal-revanna-being-circulated-alleges-his-polling-agent|title='Morphed videos, photos of JD(S) MP Prajwal Revanna being circulated,' alleges his polling agent|date=25 April 2024|work=The South First|editor-last=Ghoshal|editor-first=Arkadev|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> लैंगिक शोषणाच्या आरोपांकडे माध्यमांचे लक्ष वाढू लागल्याने, कर्नाटक सरकारने २७ एप्रिल रोजी या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी एक विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन केले. कर्नाटक राज्य महिला आयोगाने असे म्हटले आहे की, महिलांवर जबरदस्ती केल्याच्या आणि त्यांच्या संमतीशिवाय चित्रीकरण केल्याच्या घटनांचीही त्यांच्याकडे तक्रार करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/india/sit-formed-to-probe-obscene-video-scandal-involving-jds-mp-prajwal-revanna-cm-siddaramaiah-reacts-8869270.html|title=SIT To Probe 'Obscene Video Scandal' Involving JDS MP Prajwal Revanna; CM Siddaramaiah Reacts|date=28 April 2024|work=News18|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> असे वृत्त आहे की, प्रज्वलने स्वतः बनवलेले असल्याचे मानले जाणारे हे व्हिडिओ असलेले हजारो [[यूएसबी फ्लॅश ड्राइव्ह|पेन ड्राइव्ह]] प्रसारित करण्यात आले, त्यापैकी काही हसनमधील उद्याने, बस स्टॉप आणि स्टेडियमसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी फेकण्यात आले आहेत. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/prajwal-sex-scandal-karnataka-govt-announces-sit-probe/article68115548.ece|title=Prajwal Revanna 'sex scandal': Karnataka govt. announces SIT probe|date=28 April 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=28 April 2024|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joshi|first=Bharath|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/hassan-sex-scandal-cm-siddaramaiah-orders-special-probe-prajwal-revanna-to-flee-2998042|title=Hassan sex scandal: CM Siddaramaiah orders special probe, Prajwal Revanna to flee?|work=Deccan Herald|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> दुसऱ्या दिवशी, असे वृत्त आले की प्रज्वलने [[प्रवासी व्हिसा|व्हिसाची]] आवश्यकता नसलेल्या आपल्या [[पारपत्र|राजनैतिक पासपोर्टचा]] वापर करून देशातून जर्मनीला पळून गेला होता. त्याच्या कुटुंबीयांनी आणि पक्षाच्या सदस्यांनी सांगितले की, त्याचा हा दौरा पूर्वनियोजित होता. तथापि, जर्मनीला प्रवास करण्यापूर्वी त्यांनी परराष्ट्र मंत्रालयाकडून राजनैतिक पारपत्र वापरण्यासाठी आवश्यक असलेली कोणतीही परवानगी घेतली नसल्याचे समोर आले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/prajwal-revanna-travelled-to-germany-on-diplomatic-passport-no-political-clearance-was-sought-mea/article68132550.ece|title=Prajwal Revanna travelled to Germany on diplomatic passport, no political clearance was sought: MEA|date=2024-05-02|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2024-05-06}}</ref> <ref name=":1" /> ३० एप्रिल रोजी, प्रज्वल यांना पक्षाने निलंबित केले आणि सांगितले की त्यांच्याविरुद्ध सुरू असलेली एसआयटी चौकशी पूर्ण होईपर्यंत हे निलंबन कायम राहील. <ref name="BBC" /> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/prajwal-revanna-suspended-from-jds-what-was-compulsion-to-give-him-ticket-from-hassan-19404930.htm|title=Prajwal Revanna suspended from JD(S), but what was the compulsion to give him a ticket from Hassan?|date=30 April 2024|work=CNBCTV18|language=en|access-date=3 May 2024}}</ref> प्रज्वल अधिकाऱ्यांच्या हाती लागत नसल्याने, एसआयटीला त्याला शोधण्यासाठी [[इंटरपोल|इंटरपोलची]] मदत घ्यावी लागली आणि म्हणून ५ मे रोजी ब्लू कॉर्नर नोटीस जारी करण्यात आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.livemint.com/news/india/prajwal-revanna-sex-abuse-case-cbi-blue-corner-notice-interpol-karnataka-hassan-mp-g-parameshwara-11714909728477.html|title=Blue corner notice issued against Prajwal Revanna, Interpol help sought|date=5 May 2024|work=Mint|language=en|access-date=6 May 2024}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/interpol-revanna-prajwal-sexual-assault-blue-corner-notice-probe-explainer/article68145488.ece|title=Explained: What is an Interpol 'Blue Corner' notice, and how will it speed probe against Prajwal Revanna|date=6 May 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=6 May 2024}}</ref> == गुन्हेगारी पार्श्वभूमी == === २०२४ साली लैंगिक शोषणाचे आरोप, त्यानंतर झालेली शिक्षा आणि जन्मठेपेची शिक्षा === प्रज्वल यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकीत]] हसन मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/karnataka/d-k-suresh-only-incumbent-mp-from-karnataka-files-nomination-from-bangalore-rural/articleshow/108844296.cms|title=Incumbent MPs D K Suresh & Prajwal Revanna file nominations in Karnataka|date=28 March 2024|work=The Economic Times|access-date=28 April 2024}}</ref> मतदानाच्या दिवशी, त्याच्या पोलिंग एजंटने पोलिसांकडे तक्रार दाखल करून आरोप केला की, प्रज्वलचे काही खोटे फोटो आणि व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जात आहेत आणि दावा केला की, "आरोपी घरोघरी जाऊन हे अश्लील फोटो आणि व्हिडिओ दाखवून लोकांना प्रज्वलला मतदान करण्यापासून परावृत्त करत आहेत." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thesouthfirst.com/karnataka/morphed-videos-photos-of-jds-mp-prajwal-revanna-being-circulated-alleges-his-polling-agent|title='Morphed videos, photos of JD(S) MP Prajwal Revanna being circulated,' alleges his polling agent|date=25 April 2024|work=The South First|editor-last=Ghoshal|editor-first=Arkadev|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> लैंगिक शोषणाच्या आरोपांकडे माध्यमांचे लक्ष वाढू लागल्याने, कर्नाटक सरकारने २७ एप्रिल रोजी या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी एक विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन केले. कर्नाटक राज्य महिला आयोगाने असे म्हटले आहे की, महिलांवर जबरदस्ती केल्याच्या आणि त्यांच्या संमतीशिवाय चित्रीकरण केल्याच्या घटनांचीही त्यांच्याकडे तक्रार करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/india/sit-formed-to-probe-obscene-video-scandal-involving-jds-mp-prajwal-revanna-cm-siddaramaiah-reacts-8869270.html|title=SIT To Probe 'Obscene Video Scandal' Involving JDS MP Prajwal Revanna; CM Siddaramaiah Reacts|date=28 April 2024|work=News18|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> असे वृत्त आहे की, प्रज्वलने स्वतः बनवलेले असल्याचे मानले जाणारे हे व्हिडिओ असलेले हजारो [[यूएसबी फ्लॅश ड्राइव्ह|पेन ड्राइव्ह]] प्रसारित करण्यात आले, त्यापैकी काही हसनमधील उद्याने, बस स्टॉप आणि स्टेडियमसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी फेकण्यात आले आहेत. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/prajwal-sex-scandal-karnataka-govt-announces-sit-probe/article68115548.ece|title=Prajwal Revanna 'sex scandal': Karnataka govt. announces SIT probe|date=28 April 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=28 April 2024|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joshi|first=Bharath|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/hassan-sex-scandal-cm-siddaramaiah-orders-special-probe-prajwal-revanna-to-flee-2998042|title=Hassan sex scandal: CM Siddaramaiah orders special probe, Prajwal Revanna to flee?|work=Deccan Herald|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> दुसऱ्या दिवशी, असे वृत्त आले की प्रज्वलने [[प्रवासी व्हिसा|व्हिसाची]] आवश्यकता नसलेल्या आपल्या [[पारपत्र|राजनैतिक पासपोर्टचा]] वापर करून देशातून जर्मनीला पळून गेला होता. त्याच्या कुटुंबीयांनी आणि पक्षाच्या सदस्यांनी सांगितले की, त्याचा हा दौरा पूर्वनियोजित होता. तथापि, जर्मनीला प्रवास करण्यापूर्वी त्यांनी परराष्ट्र मंत्रालयाकडून राजनैतिक पारपत्र वापरण्यासाठी आवश्यक असलेली कोणतीही परवानगी घेतली नसल्याचे समोर आले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/prajwal-revanna-travelled-to-germany-on-diplomatic-passport-no-political-clearance-was-sought-mea/article68132550.ece|title=Prajwal Revanna travelled to Germany on diplomatic passport, no political clearance was sought: MEA|date=2024-05-02|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2024-05-06}}</ref> <ref name=":1" /> ३० एप्रिल रोजी, प्रज्वल यांना पक्षाने निलंबित केले आणि सांगितले की त्यांच्याविरुद्ध सुरू असलेली एसआयटी चौकशी पूर्ण होईपर्यंत हे निलंबन कायम राहील. <ref name="BBC" /> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/prajwal-revanna-suspended-from-jds-what-was-compulsion-to-give-him-ticket-from-hassan-19404930.htm|title=Prajwal Revanna suspended from JD(S), but what was the compulsion to give him a ticket from Hassan?|date=30 April 2024|work=CNBCTV18|language=en|access-date=3 May 2024}}</ref> प्रज्वल अधिकाऱ्यांच्या हाती लागत नसल्याने, एसआयटीला त्याला शोधण्यासाठी [[इंटरपोल|इंटरपोलची]] मदत घ्यावी लागली आणि म्हणून ५ मे रोजी ब्लू कॉर्नर नोटीस जारी करण्यात आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.livemint.com/news/india/prajwal-revanna-sex-abuse-case-cbi-blue-corner-notice-interpol-karnataka-hassan-mp-g-parameshwara-11714909728477.html|title=Blue corner notice issued against Prajwal Revanna, Interpol help sought|date=5 May 2024|work=Mint|language=en|access-date=6 May 2024}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/interpol-revanna-prajwal-sexual-assault-blue-corner-notice-probe-explainer/article68145488.ece|title=Explained: What is an Interpol 'Blue Corner' notice, and how will it speed probe against Prajwal Revanna|date=6 May 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=6 May 2024}}</ref> ३१ मे २०२४ रोजी, प्रज्वलला [[म्युन्शेन|म्युनिकहून]] [[लुफ्तान्सा|लुफ्थांसाच्या]] विमानाने [[बंगळूर|बंगळूरमधील]] [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केम्पेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] उतरल्यानंतर अटक करण्यात आली. तो येत असतानाच इंटरपोलने म्युनिकहून प्रज्वलच्या चेक-इन आणि बोर्डिंगची माहिती एसआयटीला कळवली होती. त्यामुळे त्याला विमानतळावर इमिग्रेशन अधिकाऱ्यांनी ताब्यात घेतले आणि पोलिसांच्या स्वाधीन केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/bangalore/prajwal-revanna-arrest-munich-flight-reach-bengaluru-9362396/|title=Police on alert as Prajwal Revanna boards flight at Munich, to reach Bengaluru post-midnight|date=2024-05-30|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-05-30}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/prajwal-revanna-detained-by-sit-in-hassan-sexual-abuse-case-after-landing-at-bengaluru-airport-3045649|title=Prajwal Revanna arrested by SIT in sexual abuse case upon landing at Bengaluru airport|last=D'Souza|first=Prajwal|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2024-05-30}}</ref> सुरुवातीला, लोकप्रतिनिधींसाठीच्या विशेष न्यायालयाने त्याला ६ जूनपर्यंत एसआयटी कोठडी सुनावली, जी नंतर १० जूनपर्यंत वाढवण्यात आली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bengaluru-court-extends-prajwal-revanna-s-sit-custody-till-june-10-101717675832730.html|title=Bengaluru court extends Prajwal Revanna's SIT custody till June 10|date=6 June 2024|website=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20240606123040/https://www.hindustantimes.com/india-news/bengaluru-court-extends-prajwal-revanna-s-sit-custody-till-june-10-101717675832730.html|archive-date=2024-06-06|access-date=2025-02-22}}</ref> प्रज्वलचे वडील, एच. डी. रेवण्णा म्हणाले की, प्रज्वलने कोणताही गुन्हा केल्याचा दोषी आढळल्यास त्याला फाशी देण्यात यावी. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay?newsID=1208417|title=Hang my son if he has committed any crime: Prajwal Revanna's father}}</ref> syjrbeax15u1fqndsb8fxfuu07z1v8e 2705041 2705040 2026-08-24T04:47:32Z QueerEcofeminist 12675 Created by translating the section "Criminal History" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1364800228|Prajwal Revanna]]" 2705041 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''प्रज्वल रेवण्णा''' (जन्म ५ ऑगस्ट १९९०) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन मतदारसंघातून]] २०१९ मध्ये [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] पक्षातर्फे [[१७वी लोकसभा|१७व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले होते. २०२४ च्या निवडणूकीत ते हरले. {{DEFAULTSORT:रेवण्णा, प्रज्वल}} [[वर्ग:हासनचे खासदार]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] == गुन्हेगारी पार्श्वभूमी == === २०२४ साली लैंगिक शोषणाचे आरोप, त्यानंतर झालेली शिक्षा आणि जन्मठेपेची शिक्षा === प्रज्वल यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकीत]] हसन मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/karnataka/d-k-suresh-only-incumbent-mp-from-karnataka-files-nomination-from-bangalore-rural/articleshow/108844296.cms|title=Incumbent MPs D K Suresh & Prajwal Revanna file nominations in Karnataka|date=28 March 2024|work=The Economic Times|access-date=28 April 2024}}</ref> मतदानाच्या दिवशी, त्याच्या पोलिंग एजंटने पोलिसांकडे तक्रार दाखल करून आरोप केला की, प्रज्वलचे काही खोटे फोटो आणि व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जात आहेत आणि दावा केला की, "आरोपी घरोघरी जाऊन हे अश्लील फोटो आणि व्हिडिओ दाखवून लोकांना प्रज्वलला मतदान करण्यापासून परावृत्त करत आहेत." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thesouthfirst.com/karnataka/morphed-videos-photos-of-jds-mp-prajwal-revanna-being-circulated-alleges-his-polling-agent|title='Morphed videos, photos of JD(S) MP Prajwal Revanna being circulated,' alleges his polling agent|date=25 April 2024|work=The South First|editor-last=Ghoshal|editor-first=Arkadev|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> लैंगिक शोषणाच्या आरोपांकडे माध्यमांचे लक्ष वाढू लागल्याने, कर्नाटक सरकारने २७ एप्रिल रोजी या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी एक विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन केले. कर्नाटक राज्य महिला आयोगाने असे म्हटले आहे की, महिलांवर जबरदस्ती केल्याच्या आणि त्यांच्या संमतीशिवाय चित्रीकरण केल्याच्या घटनांचीही त्यांच्याकडे तक्रार करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/india/sit-formed-to-probe-obscene-video-scandal-involving-jds-mp-prajwal-revanna-cm-siddaramaiah-reacts-8869270.html|title=SIT To Probe 'Obscene Video Scandal' Involving JDS MP Prajwal Revanna; CM Siddaramaiah Reacts|date=28 April 2024|work=News18|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> असे वृत्त आहे की, प्रज्वलने स्वतः बनवलेले असल्याचे मानले जाणारे हे व्हिडिओ असलेले हजारो [[यूएसबी फ्लॅश ड्राइव्ह|पेन ड्राइव्ह]] प्रसारित करण्यात आले, त्यापैकी काही हसनमधील उद्याने, बस स्टॉप आणि स्टेडियमसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी फेकण्यात आले आहेत. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/prajwal-sex-scandal-karnataka-govt-announces-sit-probe/article68115548.ece|title=Prajwal Revanna 'sex scandal': Karnataka govt. announces SIT probe|date=28 April 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=28 April 2024|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joshi|first=Bharath|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/hassan-sex-scandal-cm-siddaramaiah-orders-special-probe-prajwal-revanna-to-flee-2998042|title=Hassan sex scandal: CM Siddaramaiah orders special probe, Prajwal Revanna to flee?|work=Deccan Herald|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> == गुन्हेगारी पार्श्वभूमी == === २०२४ साली लैंगिक शोषणाचे आरोप, त्यानंतर झालेली शिक्षा आणि जन्मठेपेची शिक्षा === प्रज्वल यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकीत]] हसन मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/karnataka/d-k-suresh-only-incumbent-mp-from-karnataka-files-nomination-from-bangalore-rural/articleshow/108844296.cms|title=Incumbent MPs D K Suresh & Prajwal Revanna file nominations in Karnataka|date=28 March 2024|work=The Economic Times|access-date=28 April 2024}}</ref> मतदानाच्या दिवशी, त्याच्या पोलिंग एजंटने पोलिसांकडे तक्रार दाखल करून आरोप केला की, प्रज्वलचे काही खोटे फोटो आणि व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जात आहेत आणि दावा केला की, "आरोपी घरोघरी जाऊन हे अश्लील फोटो आणि व्हिडिओ दाखवून लोकांना प्रज्वलला मतदान करण्यापासून परावृत्त करत आहेत." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thesouthfirst.com/karnataka/morphed-videos-photos-of-jds-mp-prajwal-revanna-being-circulated-alleges-his-polling-agent|title='Morphed videos, photos of JD(S) MP Prajwal Revanna being circulated,' alleges his polling agent|date=25 April 2024|work=The South First|editor-last=Ghoshal|editor-first=Arkadev|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> लैंगिक शोषणाच्या आरोपांकडे माध्यमांचे लक्ष वाढू लागल्याने, कर्नाटक सरकारने २७ एप्रिल रोजी या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी एक विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन केले. कर्नाटक राज्य महिला आयोगाने असे म्हटले आहे की, महिलांवर जबरदस्ती केल्याच्या आणि त्यांच्या संमतीशिवाय चित्रीकरण केल्याच्या घटनांचीही त्यांच्याकडे तक्रार करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/india/sit-formed-to-probe-obscene-video-scandal-involving-jds-mp-prajwal-revanna-cm-siddaramaiah-reacts-8869270.html|title=SIT To Probe 'Obscene Video Scandal' Involving JDS MP Prajwal Revanna; CM Siddaramaiah Reacts|date=28 April 2024|work=News18|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> असे वृत्त आहे की, प्रज्वलने स्वतः बनवलेले असल्याचे मानले जाणारे हे व्हिडिओ असलेले हजारो [[यूएसबी फ्लॅश ड्राइव्ह|पेन ड्राइव्ह]] प्रसारित करण्यात आले, त्यापैकी काही हसनमधील उद्याने, बस स्टॉप आणि स्टेडियमसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी फेकण्यात आले आहेत. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/prajwal-sex-scandal-karnataka-govt-announces-sit-probe/article68115548.ece|title=Prajwal Revanna 'sex scandal': Karnataka govt. announces SIT probe|date=28 April 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=28 April 2024|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joshi|first=Bharath|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/hassan-sex-scandal-cm-siddaramaiah-orders-special-probe-prajwal-revanna-to-flee-2998042|title=Hassan sex scandal: CM Siddaramaiah orders special probe, Prajwal Revanna to flee?|work=Deccan Herald|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> दुसऱ्या दिवशी, असे वृत्त आले की प्रज्वलने [[प्रवासी व्हिसा|व्हिसाची]] आवश्यकता नसलेल्या आपल्या [[पारपत्र|राजनैतिक पासपोर्टचा]] वापर करून देशातून जर्मनीला पळून गेला होता. त्याच्या कुटुंबीयांनी आणि पक्षाच्या सदस्यांनी सांगितले की, त्याचा हा दौरा पूर्वनियोजित होता. तथापि, जर्मनीला प्रवास करण्यापूर्वी त्यांनी परराष्ट्र मंत्रालयाकडून राजनैतिक पारपत्र वापरण्यासाठी आवश्यक असलेली कोणतीही परवानगी घेतली नसल्याचे समोर आले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/prajwal-revanna-travelled-to-germany-on-diplomatic-passport-no-political-clearance-was-sought-mea/article68132550.ece|title=Prajwal Revanna travelled to Germany on diplomatic passport, no political clearance was sought: MEA|date=2024-05-02|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2024-05-06}}</ref> <ref name=":1" /> ३० एप्रिल रोजी, प्रज्वल यांना पक्षाने निलंबित केले आणि सांगितले की त्यांच्याविरुद्ध सुरू असलेली एसआयटी चौकशी पूर्ण होईपर्यंत हे निलंबन कायम राहील. <ref name="BBC" /> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/prajwal-revanna-suspended-from-jds-what-was-compulsion-to-give-him-ticket-from-hassan-19404930.htm|title=Prajwal Revanna suspended from JD(S), but what was the compulsion to give him a ticket from Hassan?|date=30 April 2024|work=CNBCTV18|language=en|access-date=3 May 2024}}</ref> == गुन्हेगारी पार्श्वभूमी == === २०२४ साली लैंगिक शोषणाचे आरोप, त्यानंतर झालेली शिक्षा आणि जन्मठेपेची शिक्षा === प्रज्वल यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकीत]] हसन मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/karnataka/d-k-suresh-only-incumbent-mp-from-karnataka-files-nomination-from-bangalore-rural/articleshow/108844296.cms|title=Incumbent MPs D K Suresh & Prajwal Revanna file nominations in Karnataka|date=28 March 2024|work=The Economic Times|access-date=28 April 2024}}</ref> मतदानाच्या दिवशी, त्याच्या पोलिंग एजंटने पोलिसांकडे तक्रार दाखल करून आरोप केला की, प्रज्वलचे काही खोटे फोटो आणि व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जात आहेत आणि दावा केला की, "आरोपी घरोघरी जाऊन हे अश्लील फोटो आणि व्हिडिओ दाखवून लोकांना प्रज्वलला मतदान करण्यापासून परावृत्त करत आहेत." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thesouthfirst.com/karnataka/morphed-videos-photos-of-jds-mp-prajwal-revanna-being-circulated-alleges-his-polling-agent|title='Morphed videos, photos of JD(S) MP Prajwal Revanna being circulated,' alleges his polling agent|date=25 April 2024|work=The South First|editor-last=Ghoshal|editor-first=Arkadev|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> लैंगिक शोषणाच्या आरोपांकडे माध्यमांचे लक्ष वाढू लागल्याने, कर्नाटक सरकारने २७ एप्रिल रोजी या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी एक विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन केले. कर्नाटक राज्य महिला आयोगाने असे म्हटले आहे की, महिलांवर जबरदस्ती केल्याच्या आणि त्यांच्या संमतीशिवाय चित्रीकरण केल्याच्या घटनांचीही त्यांच्याकडे तक्रार करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/india/sit-formed-to-probe-obscene-video-scandal-involving-jds-mp-prajwal-revanna-cm-siddaramaiah-reacts-8869270.html|title=SIT To Probe 'Obscene Video Scandal' Involving JDS MP Prajwal Revanna; CM Siddaramaiah Reacts|date=28 April 2024|work=News18|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> असे वृत्त आहे की, प्रज्वलने स्वतः बनवलेले असल्याचे मानले जाणारे हे व्हिडिओ असलेले हजारो [[यूएसबी फ्लॅश ड्राइव्ह|पेन ड्राइव्ह]] प्रसारित करण्यात आले, त्यापैकी काही हसनमधील उद्याने, बस स्टॉप आणि स्टेडियमसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी फेकण्यात आले आहेत. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/prajwal-sex-scandal-karnataka-govt-announces-sit-probe/article68115548.ece|title=Prajwal Revanna 'sex scandal': Karnataka govt. announces SIT probe|date=28 April 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=28 April 2024|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joshi|first=Bharath|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/hassan-sex-scandal-cm-siddaramaiah-orders-special-probe-prajwal-revanna-to-flee-2998042|title=Hassan sex scandal: CM Siddaramaiah orders special probe, Prajwal Revanna to flee?|work=Deccan Herald|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> दुसऱ्या दिवशी, असे वृत्त आले की प्रज्वलने [[प्रवासी व्हिसा|व्हिसाची]] आवश्यकता नसलेल्या आपल्या [[पारपत्र|राजनैतिक पासपोर्टचा]] वापर करून देशातून जर्मनीला पळून गेला होता. त्याच्या कुटुंबीयांनी आणि पक्षाच्या सदस्यांनी सांगितले की, त्याचा हा दौरा पूर्वनियोजित होता. तथापि, जर्मनीला प्रवास करण्यापूर्वी त्यांनी परराष्ट्र मंत्रालयाकडून राजनैतिक पारपत्र वापरण्यासाठी आवश्यक असलेली कोणतीही परवानगी घेतली नसल्याचे समोर आले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/prajwal-revanna-travelled-to-germany-on-diplomatic-passport-no-political-clearance-was-sought-mea/article68132550.ece|title=Prajwal Revanna travelled to Germany on diplomatic passport, no political clearance was sought: MEA|date=2024-05-02|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2024-05-06}}</ref> <ref name=":1" /> ३० एप्रिल रोजी, प्रज्वल यांना पक्षाने निलंबित केले आणि सांगितले की त्यांच्याविरुद्ध सुरू असलेली एसआयटी चौकशी पूर्ण होईपर्यंत हे निलंबन कायम राहील. <ref name="BBC" /> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/prajwal-revanna-suspended-from-jds-what-was-compulsion-to-give-him-ticket-from-hassan-19404930.htm|title=Prajwal Revanna suspended from JD(S), but what was the compulsion to give him a ticket from Hassan?|date=30 April 2024|work=CNBCTV18|language=en|access-date=3 May 2024}}</ref> प्रज्वल अधिकाऱ्यांच्या हाती लागत नसल्याने, एसआयटीला त्याला शोधण्यासाठी [[इंटरपोल|इंटरपोलची]] मदत घ्यावी लागली आणि म्हणून ५ मे रोजी ब्लू कॉर्नर नोटीस जारी करण्यात आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.livemint.com/news/india/prajwal-revanna-sex-abuse-case-cbi-blue-corner-notice-interpol-karnataka-hassan-mp-g-parameshwara-11714909728477.html|title=Blue corner notice issued against Prajwal Revanna, Interpol help sought|date=5 May 2024|work=Mint|language=en|access-date=6 May 2024}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/interpol-revanna-prajwal-sexual-assault-blue-corner-notice-probe-explainer/article68145488.ece|title=Explained: What is an Interpol 'Blue Corner' notice, and how will it speed probe against Prajwal Revanna|date=6 May 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=6 May 2024}}</ref> == गुन्हेगारी पार्श्वभूमी == === २०२४ साली लैंगिक शोषणाचे आरोप, त्यानंतर झालेली शिक्षा आणि जन्मठेपेची शिक्षा === प्रज्वल यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकीत]] हसन मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/karnataka/d-k-suresh-only-incumbent-mp-from-karnataka-files-nomination-from-bangalore-rural/articleshow/108844296.cms|title=Incumbent MPs D K Suresh & Prajwal Revanna file nominations in Karnataka|date=28 March 2024|work=The Economic Times|access-date=28 April 2024}}</ref> मतदानाच्या दिवशी, त्याच्या पोलिंग एजंटने पोलिसांकडे तक्रार दाखल करून आरोप केला की, प्रज्वलचे काही खोटे फोटो आणि व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जात आहेत आणि दावा केला की, "आरोपी घरोघरी जाऊन हे अश्लील फोटो आणि व्हिडिओ दाखवून लोकांना प्रज्वलला मतदान करण्यापासून परावृत्त करत आहेत." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thesouthfirst.com/karnataka/morphed-videos-photos-of-jds-mp-prajwal-revanna-being-circulated-alleges-his-polling-agent|title='Morphed videos, photos of JD(S) MP Prajwal Revanna being circulated,' alleges his polling agent|date=25 April 2024|work=The South First|editor-last=Ghoshal|editor-first=Arkadev|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> लैंगिक शोषणाच्या आरोपांकडे माध्यमांचे लक्ष वाढू लागल्याने, कर्नाटक सरकारने २७ एप्रिल रोजी या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी एक विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन केले. कर्नाटक राज्य महिला आयोगाने असे म्हटले आहे की, महिलांवर जबरदस्ती केल्याच्या आणि त्यांच्या संमतीशिवाय चित्रीकरण केल्याच्या घटनांचीही त्यांच्याकडे तक्रार करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/india/sit-formed-to-probe-obscene-video-scandal-involving-jds-mp-prajwal-revanna-cm-siddaramaiah-reacts-8869270.html|title=SIT To Probe 'Obscene Video Scandal' Involving JDS MP Prajwal Revanna; CM Siddaramaiah Reacts|date=28 April 2024|work=News18|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> असे वृत्त आहे की, प्रज्वलने स्वतः बनवलेले असल्याचे मानले जाणारे हे व्हिडिओ असलेले हजारो [[यूएसबी फ्लॅश ड्राइव्ह|पेन ड्राइव्ह]] प्रसारित करण्यात आले, त्यापैकी काही हसनमधील उद्याने, बस स्टॉप आणि स्टेडियमसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी फेकण्यात आले आहेत. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/prajwal-sex-scandal-karnataka-govt-announces-sit-probe/article68115548.ece|title=Prajwal Revanna 'sex scandal': Karnataka govt. announces SIT probe|date=28 April 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=28 April 2024|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joshi|first=Bharath|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/hassan-sex-scandal-cm-siddaramaiah-orders-special-probe-prajwal-revanna-to-flee-2998042|title=Hassan sex scandal: CM Siddaramaiah orders special probe, Prajwal Revanna to flee?|work=Deccan Herald|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> दुसऱ्या दिवशी, असे वृत्त आले की प्रज्वलने [[प्रवासी व्हिसा|व्हिसाची]] आवश्यकता नसलेल्या आपल्या [[पारपत्र|राजनैतिक पासपोर्टचा]] वापर करून देशातून जर्मनीला पळून गेला होता. त्याच्या कुटुंबीयांनी आणि पक्षाच्या सदस्यांनी सांगितले की, त्याचा हा दौरा पूर्वनियोजित होता. तथापि, जर्मनीला प्रवास करण्यापूर्वी त्यांनी परराष्ट्र मंत्रालयाकडून राजनैतिक पारपत्र वापरण्यासाठी आवश्यक असलेली कोणतीही परवानगी घेतली नसल्याचे समोर आले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/prajwal-revanna-travelled-to-germany-on-diplomatic-passport-no-political-clearance-was-sought-mea/article68132550.ece|title=Prajwal Revanna travelled to Germany on diplomatic passport, no political clearance was sought: MEA|date=2024-05-02|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2024-05-06}}</ref> <ref name=":1" /> ३० एप्रिल रोजी, प्रज्वल यांना पक्षाने निलंबित केले आणि सांगितले की त्यांच्याविरुद्ध सुरू असलेली एसआयटी चौकशी पूर्ण होईपर्यंत हे निलंबन कायम राहील. <ref name="BBC" /> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/prajwal-revanna-suspended-from-jds-what-was-compulsion-to-give-him-ticket-from-hassan-19404930.htm|title=Prajwal Revanna suspended from JD(S), but what was the compulsion to give him a ticket from Hassan?|date=30 April 2024|work=CNBCTV18|language=en|access-date=3 May 2024}}</ref> प्रज्वल अधिकाऱ्यांच्या हाती लागत नसल्याने, एसआयटीला त्याला शोधण्यासाठी [[इंटरपोल|इंटरपोलची]] मदत घ्यावी लागली आणि म्हणून ५ मे रोजी ब्लू कॉर्नर नोटीस जारी करण्यात आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.livemint.com/news/india/prajwal-revanna-sex-abuse-case-cbi-blue-corner-notice-interpol-karnataka-hassan-mp-g-parameshwara-11714909728477.html|title=Blue corner notice issued against Prajwal Revanna, Interpol help sought|date=5 May 2024|work=Mint|language=en|access-date=6 May 2024}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/interpol-revanna-prajwal-sexual-assault-blue-corner-notice-probe-explainer/article68145488.ece|title=Explained: What is an Interpol 'Blue Corner' notice, and how will it speed probe against Prajwal Revanna|date=6 May 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=6 May 2024}}</ref> ३१ मे २०२४ रोजी, प्रज्वलला [[म्युन्शेन|म्युनिकहून]] [[लुफ्तान्सा|लुफ्थांसाच्या]] विमानाने [[बंगळूर|बंगळूरमधील]] [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केम्पेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] उतरल्यानंतर अटक करण्यात आली. तो येत असतानाच इंटरपोलने म्युनिकहून प्रज्वलच्या चेक-इन आणि बोर्डिंगची माहिती एसआयटीला कळवली होती. त्यामुळे त्याला विमानतळावर इमिग्रेशन अधिकाऱ्यांनी ताब्यात घेतले आणि पोलिसांच्या स्वाधीन केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/bangalore/prajwal-revanna-arrest-munich-flight-reach-bengaluru-9362396/|title=Police on alert as Prajwal Revanna boards flight at Munich, to reach Bengaluru post-midnight|date=2024-05-30|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-05-30}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/prajwal-revanna-detained-by-sit-in-hassan-sexual-abuse-case-after-landing-at-bengaluru-airport-3045649|title=Prajwal Revanna arrested by SIT in sexual abuse case upon landing at Bengaluru airport|last=D'Souza|first=Prajwal|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2024-05-30}}</ref> सुरुवातीला, लोकप्रतिनिधींसाठीच्या विशेष न्यायालयाने त्याला ६ जूनपर्यंत एसआयटी कोठडी सुनावली, जी नंतर १० जूनपर्यंत वाढवण्यात आली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bengaluru-court-extends-prajwal-revanna-s-sit-custody-till-june-10-101717675832730.html|title=Bengaluru court extends Prajwal Revanna's SIT custody till June 10|date=6 June 2024|website=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20240606123040/https://www.hindustantimes.com/india-news/bengaluru-court-extends-prajwal-revanna-s-sit-custody-till-june-10-101717675832730.html|archive-date=2024-06-06|access-date=2025-02-22}}</ref> प्रज्वलचे वडील, एच. डी. रेवण्णा म्हणाले की, प्रज्वलने कोणताही गुन्हा केल्याचा दोषी आढळल्यास त्याला फाशी देण्यात यावी. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay?newsID=1208417|title=Hang my son if he has committed any crime: Prajwal Revanna's father}}</ref> == गुन्हेगारी पार्श्वभूमी == === २०२४ साली लैंगिक शोषणाचे आरोप, त्यानंतर झालेली शिक्षा आणि जन्मठेपेची शिक्षा === प्रज्वल यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकीत]] हसन मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/karnataka/d-k-suresh-only-incumbent-mp-from-karnataka-files-nomination-from-bangalore-rural/articleshow/108844296.cms|title=Incumbent MPs D K Suresh & Prajwal Revanna file nominations in Karnataka|date=28 March 2024|work=The Economic Times|access-date=28 April 2024}}</ref> मतदानाच्या दिवशी, त्याच्या पोलिंग एजंटने पोलिसांकडे तक्रार दाखल करून आरोप केला की, प्रज्वलचे काही खोटे फोटो आणि व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जात आहेत आणि दावा केला की, "आरोपी घरोघरी जाऊन हे अश्लील फोटो आणि व्हिडिओ दाखवून लोकांना प्रज्वलला मतदान करण्यापासून परावृत्त करत आहेत." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thesouthfirst.com/karnataka/morphed-videos-photos-of-jds-mp-prajwal-revanna-being-circulated-alleges-his-polling-agent|title='Morphed videos, photos of JD(S) MP Prajwal Revanna being circulated,' alleges his polling agent|date=25 April 2024|work=The South First|editor-last=Ghoshal|editor-first=Arkadev|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> लैंगिक शोषणाच्या आरोपांकडे माध्यमांचे लक्ष वाढू लागल्याने, कर्नाटक सरकारने २७ एप्रिल रोजी या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी एक विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन केले. कर्नाटक राज्य महिला आयोगाने असे म्हटले आहे की, महिलांवर जबरदस्ती केल्याच्या आणि त्यांच्या संमतीशिवाय चित्रीकरण केल्याच्या घटनांचीही त्यांच्याकडे तक्रार करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/india/sit-formed-to-probe-obscene-video-scandal-involving-jds-mp-prajwal-revanna-cm-siddaramaiah-reacts-8869270.html|title=SIT To Probe 'Obscene Video Scandal' Involving JDS MP Prajwal Revanna; CM Siddaramaiah Reacts|date=28 April 2024|work=News18|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> असे वृत्त आहे की, प्रज्वलने स्वतः बनवलेले असल्याचे मानले जाणारे हे व्हिडिओ असलेले हजारो [[यूएसबी फ्लॅश ड्राइव्ह|पेन ड्राइव्ह]] प्रसारित करण्यात आले, त्यापैकी काही हसनमधील उद्याने, बस स्टॉप आणि स्टेडियमसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी फेकण्यात आले आहेत. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/prajwal-sex-scandal-karnataka-govt-announces-sit-probe/article68115548.ece|title=Prajwal Revanna 'sex scandal': Karnataka govt. announces SIT probe|date=28 April 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=28 April 2024|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joshi|first=Bharath|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/hassan-sex-scandal-cm-siddaramaiah-orders-special-probe-prajwal-revanna-to-flee-2998042|title=Hassan sex scandal: CM Siddaramaiah orders special probe, Prajwal Revanna to flee?|work=Deccan Herald|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> दुसऱ्या दिवशी, असे वृत्त आले की प्रज्वलने [[प्रवासी व्हिसा|व्हिसाची]] आवश्यकता नसलेल्या आपल्या [[पारपत्र|राजनैतिक पासपोर्टचा]] वापर करून देशातून जर्मनीला पळून गेला होता. त्याच्या कुटुंबीयांनी आणि पक्षाच्या सदस्यांनी सांगितले की, त्याचा हा दौरा पूर्वनियोजित होता. तथापि, जर्मनीला प्रवास करण्यापूर्वी त्यांनी परराष्ट्र मंत्रालयाकडून राजनैतिक पारपत्र वापरण्यासाठी आवश्यक असलेली कोणतीही परवानगी घेतली नसल्याचे समोर आले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/prajwal-revanna-travelled-to-germany-on-diplomatic-passport-no-political-clearance-was-sought-mea/article68132550.ece|title=Prajwal Revanna travelled to Germany on diplomatic passport, no political clearance was sought: MEA|date=2024-05-02|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2024-05-06}}</ref> <ref name=":1" /> ३० एप्रिल रोजी, प्रज्वल यांना पक्षाने निलंबित केले आणि सांगितले की त्यांच्याविरुद्ध सुरू असलेली एसआयटी चौकशी पूर्ण होईपर्यंत हे निलंबन कायम राहील. <ref name="BBC" /> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/prajwal-revanna-suspended-from-jds-what-was-compulsion-to-give-him-ticket-from-hassan-19404930.htm|title=Prajwal Revanna suspended from JD(S), but what was the compulsion to give him a ticket from Hassan?|date=30 April 2024|work=CNBCTV18|language=en|access-date=3 May 2024}}</ref> प्रज्वल अधिकाऱ्यांच्या हाती लागत नसल्याने, एसआयटीला त्याला शोधण्यासाठी [[इंटरपोल|इंटरपोलची]] मदत घ्यावी लागली आणि म्हणून ५ मे रोजी ब्लू कॉर्नर नोटीस जारी करण्यात आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.livemint.com/news/india/prajwal-revanna-sex-abuse-case-cbi-blue-corner-notice-interpol-karnataka-hassan-mp-g-parameshwara-11714909728477.html|title=Blue corner notice issued against Prajwal Revanna, Interpol help sought|date=5 May 2024|work=Mint|language=en|access-date=6 May 2024}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/interpol-revanna-prajwal-sexual-assault-blue-corner-notice-probe-explainer/article68145488.ece|title=Explained: What is an Interpol 'Blue Corner' notice, and how will it speed probe against Prajwal Revanna|date=6 May 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=6 May 2024}}</ref> ३१ मे २०२४ रोजी, प्रज्वलला [[म्युन्शेन|म्युनिकहून]] [[लुफ्तान्सा|लुफ्थांसाच्या]] विमानाने [[बंगळूर|बंगळूरमधील]] [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केम्पेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] उतरल्यानंतर अटक करण्यात आली. तो येत असतानाच इंटरपोलने म्युनिकहून प्रज्वलच्या चेक-इन आणि बोर्डिंगची माहिती एसआयटीला कळवली होती. त्यामुळे त्याला विमानतळावर इमिग्रेशन अधिकाऱ्यांनी ताब्यात घेतले आणि पोलिसांच्या स्वाधीन केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/bangalore/prajwal-revanna-arrest-munich-flight-reach-bengaluru-9362396/|title=Police on alert as Prajwal Revanna boards flight at Munich, to reach Bengaluru post-midnight|date=2024-05-30|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-05-30}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/prajwal-revanna-detained-by-sit-in-hassan-sexual-abuse-case-after-landing-at-bengaluru-airport-3045649|title=Prajwal Revanna arrested by SIT in sexual abuse case upon landing at Bengaluru airport|last=D'Souza|first=Prajwal|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2024-05-30}}</ref> सुरुवातीला, लोकप्रतिनिधींसाठीच्या विशेष न्यायालयाने त्याला ६ जूनपर्यंत एसआयटी कोठडी सुनावली, जी नंतर १० जूनपर्यंत वाढवण्यात आली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bengaluru-court-extends-prajwal-revanna-s-sit-custody-till-june-10-101717675832730.html|title=Bengaluru court extends Prajwal Revanna's SIT custody till June 10|date=6 June 2024|website=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20240606123040/https://www.hindustantimes.com/india-news/bengaluru-court-extends-prajwal-revanna-s-sit-custody-till-june-10-101717675832730.html|archive-date=2024-06-06|access-date=2025-02-22}}</ref> प्रज्वलचे वडील, एच. डी. रेवण्णा म्हणाले की, प्रज्वलने कोणताही गुन्हा केल्याचा दोषी आढळल्यास त्याला फाशी देण्यात यावी. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay?newsID=1208417|title=Hang my son if he has committed any crime: Prajwal Revanna's father}}</ref> पहिल्या प्रकरणात प्रज्वलला बलात्कारासाठी दोषी ठरवण्यात आले होते. लोकप्रतिनिधींसाठी असलेल्या विशेष न्यायालयाचे न्यायाधीश संतोष गजानन भट यांनी प्रज्वलला, त्याच्या कुटुंबासाठी काम करणाऱ्या एका शेतमजुर स्त्रीवर लैंगिक अत्याचार केल्याबद्दल आणि त्या अत्याचाराचे चित्रीकरण केल्याबद्दल दोषी ठरवले. प्रज्वलविरुद्ध दाखल झालेल्या चार खटल्यांपैकी हा पहिला निकाल आहे. २ ऑगस्ट २०२५ रोजी, बंगळूरु येथील एका विशेष न्यायालयाने प्रज्वलला, त्याच्या घरी घरकाम करणाऱ्या एका ४८ वर्षीय महिलेवर लैंगिक अत्याचार केल्याबद्दल जन्मठेपेची शिक्षा आणि ५ लाख रुपयांचा दंड ठोठावला. न्यायालयाने असेही सांगितले की पीडितेला ७ लाख रुपये नुकसान भरपाई देण्यात यावी. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/news/articles/c87edydwpv7o|title=Prominent Indian ex-MP gets life sentence for rape|last=Ethirajan|first=Anbarasan|date=August 2, 2025|website=BBC Home|access-date=August 2, 2025}}</ref> cejibt0zka4g81tadmxqyydrsnve42q 2705043 2705041 2026-08-24T04:49:03Z QueerEcofeminist 12675 स्वरुपण सुधारले 2705043 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''प्रज्वल रेवण्णा''' (जन्म ५ ऑगस्ट १९९०) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन मतदारसंघातून]] २०१९ मध्ये [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] पक्षातर्फे [[१७वी लोकसभा|१७व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले होते. २०२४ च्या निवडणूकीत ते हरले. {{DEFAULTSORT:रेवण्णा, प्रज्वल}} [[वर्ग:हासनचे खासदार]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] == गुन्हेगारी पार्श्वभूमी == === २०२४ साली लैंगिक शोषणाचे आरोप, त्यानंतर झालेली शिक्षा आणि जन्मठेपेची शिक्षा === प्रज्वल यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकीत]] हसन मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/karnataka/d-k-suresh-only-incumbent-mp-from-karnataka-files-nomination-from-bangalore-rural/articleshow/108844296.cms|title=Incumbent MPs D K Suresh & Prajwal Revanna file nominations in Karnataka|date=28 March 2024|work=The Economic Times|access-date=28 April 2024}}</ref> मतदानाच्या दिवशी, त्याच्या पोलिंग एजंटने पोलिसांकडे तक्रार दाखल करून आरोप केला की, प्रज्वलचे काही खोटे फोटो आणि व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जात आहेत आणि दावा केला की, "आरोपी घरोघरी जाऊन हे अश्लील फोटो आणि व्हिडिओ दाखवून लोकांना प्रज्वलला मतदान करण्यापासून परावृत्त करत आहेत." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thesouthfirst.com/karnataka/morphed-videos-photos-of-jds-mp-prajwal-revanna-being-circulated-alleges-his-polling-agent|title='Morphed videos, photos of JD(S) MP Prajwal Revanna being circulated,' alleges his polling agent|date=25 April 2024|work=The South First|editor-last=Ghoshal|editor-first=Arkadev|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> लैंगिक शोषणाच्या आरोपांकडे माध्यमांचे लक्ष वाढू लागल्याने, कर्नाटक सरकारने २७ एप्रिल रोजी या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी एक विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन केले. कर्नाटक राज्य महिला आयोगाने असे म्हटले आहे की, महिलांवर जबरदस्ती केल्याच्या आणि त्यांच्या संमतीशिवाय चित्रीकरण केल्याच्या घटनांचीही त्यांच्याकडे तक्रार करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/india/sit-formed-to-probe-obscene-video-scandal-involving-jds-mp-prajwal-revanna-cm-siddaramaiah-reacts-8869270.html|title=SIT To Probe 'Obscene Video Scandal' Involving JDS MP Prajwal Revanna; CM Siddaramaiah Reacts|date=28 April 2024|work=News18|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> असे वृत्त आहे की, प्रज्वलने स्वतः बनवलेले असल्याचे मानले जाणारे हे व्हिडिओ असलेले हजारो [[यूएसबी फ्लॅश ड्राइव्ह|पेन ड्राइव्ह]] प्रसारित करण्यात आले, त्यापैकी काही हसनमधील उद्याने, बस स्टॉप आणि स्टेडियमसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी फेकण्यात आले आहेत. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/prajwal-sex-scandal-karnataka-govt-announces-sit-probe/article68115548.ece|title=Prajwal Revanna 'sex scandal': Karnataka govt. announces SIT probe|date=28 April 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=28 April 2024|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joshi|first=Bharath|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/hassan-sex-scandal-cm-siddaramaiah-orders-special-probe-prajwal-revanna-to-flee-2998042|title=Hassan sex scandal: CM Siddaramaiah orders special probe, Prajwal Revanna to flee?|work=Deccan Herald|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> दुसऱ्या दिवशी, असे वृत्त आले की प्रज्वलने [[प्रवासी व्हिसा|व्हिसाची]] आवश्यकता नसलेल्या आपल्या [[पारपत्र|राजनैतिक पासपोर्टचा]] वापर करून देशातून जर्मनीला पळून गेला होता. त्याच्या कुटुंबीयांनी आणि पक्षाच्या सदस्यांनी सांगितले की, त्याचा हा दौरा पूर्वनियोजित होता. तथापि, जर्मनीला प्रवास करण्यापूर्वी त्यांनी परराष्ट्र मंत्रालयाकडून राजनैतिक पारपत्र वापरण्यासाठी आवश्यक असलेली कोणतीही परवानगी घेतली नसल्याचे समोर आले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/prajwal-revanna-travelled-to-germany-on-diplomatic-passport-no-political-clearance-was-sought-mea/article68132550.ece|title=Prajwal Revanna travelled to Germany on diplomatic passport, no political clearance was sought: MEA|date=2024-05-02|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2024-05-06}}</ref> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/prajwal-revanna-suspended-from-jds-what-was-compulsion-to-give-him-ticket-from-hassan-19404930.htm|title=Prajwal Revanna suspended from JD(S), but what was the compulsion to give him a ticket from Hassan?|date=30 April 2024|work=CNBCTV18|language=en|access-date=3 May 2024}}</ref> ३० एप्रिल रोजी, प्रज्वल यांना पक्षाने निलंबित केले आणि सांगितले की त्यांच्याविरुद्ध सुरू असलेली एसआयटी चौकशी पूर्ण होईपर्यंत हे निलंबन कायम राहील. <ref name="BBC" /> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/prajwal-revanna-suspended-from-jds-what-was-compulsion-to-give-him-ticket-from-hassan-19404930.htm|title=Prajwal Revanna suspended from JD(S), but what was the compulsion to give him a ticket from Hassan?|date=30 April 2024|work=CNBCTV18|language=en|access-date=3 May 2024}}</ref> प्रज्वल अधिकाऱ्यांच्या हाती लागत नसल्याने, एसआयटीला त्याला शोधण्यासाठी [[इंटरपोल|इंटरपोलची]] मदत घ्यावी लागली आणि म्हणून ५ मे रोजी ब्लू कॉर्नर नोटीस जारी करण्यात आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.livemint.com/news/india/prajwal-revanna-sex-abuse-case-cbi-blue-corner-notice-interpol-karnataka-hassan-mp-g-parameshwara-11714909728477.html|title=Blue corner notice issued against Prajwal Revanna, Interpol help sought|date=5 May 2024|work=Mint|language=en|access-date=6 May 2024}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/interpol-revanna-prajwal-sexual-assault-blue-corner-notice-probe-explainer/article68145488.ece|title=Explained: What is an Interpol 'Blue Corner' notice, and how will it speed probe against Prajwal Revanna|date=6 May 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=6 May 2024}}</ref> ३१ मे २०२४ रोजी, प्रज्वलला [[म्युन्शेन|म्युनिकहून]] [[लुफ्तान्सा|लुफ्थांसाच्या]] विमानाने [[बंगळूर|बंगळूरमधील]] [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केम्पेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] उतरल्यानंतर अटक करण्यात आली. तो येत असतानाच इंटरपोलने म्युनिकहून प्रज्वलच्या चेक-इन आणि बोर्डिंगची माहिती एसआयटीला कळवली होती. त्यामुळे त्याला विमानतळावर इमिग्रेशन अधिकाऱ्यांनी ताब्यात घेतले आणि पोलिसांच्या स्वाधीन केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/bangalore/prajwal-revanna-arrest-munich-flight-reach-bengaluru-9362396/|title=Police on alert as Prajwal Revanna boards flight at Munich, to reach Bengaluru post-midnight|date=2024-05-30|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-05-30}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/prajwal-revanna-detained-by-sit-in-hassan-sexual-abuse-case-after-landing-at-bengaluru-airport-3045649|title=Prajwal Revanna arrested by SIT in sexual abuse case upon landing at Bengaluru airport|last=D'Souza|first=Prajwal|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2024-05-30}}</ref> सुरुवातीला, लोकप्रतिनिधींसाठीच्या विशेष न्यायालयाने त्याला ६ जूनपर्यंत एसआयटी कोठडी सुनावली, जी नंतर १० जूनपर्यंत वाढवण्यात आली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bengaluru-court-extends-prajwal-revanna-s-sit-custody-till-june-10-101717675832730.html|title=Bengaluru court extends Prajwal Revanna's SIT custody till June 10|date=6 June 2024|website=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20240606123040/https://www.hindustantimes.com/india-news/bengaluru-court-extends-prajwal-revanna-s-sit-custody-till-june-10-101717675832730.html|archive-date=2024-06-06|access-date=2025-02-22}}</ref> प्रज्वलचे वडील, एच. डी. रेवण्णा म्हणाले की, प्रज्वलने कोणताही गुन्हा केल्याचा दोषी आढळल्यास त्याला फाशी देण्यात यावी. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay?newsID=1208417|title=Hang my son if he has committed any crime: Prajwal Revanna's father}}</ref> पहिल्या प्रकरणात प्रज्वलला बलात्कारासाठी दोषी ठरवण्यात आले होते. लोकप्रतिनिधींसाठी असलेल्या विशेष न्यायालयाचे न्यायाधीश संतोष गजानन भट यांनी प्रज्वलला, त्याच्या कुटुंबासाठी काम करणाऱ्या एका शेतमजुर स्त्रीवर लैंगिक अत्याचार केल्याबद्दल आणि त्या अत्याचाराचे चित्रीकरण केल्याबद्दल दोषी ठरवले. प्रज्वलविरुद्ध दाखल झालेल्या चार खटल्यांपैकी हा पहिला निकाल आहे. २ ऑगस्ट २०२५ रोजी, बंगळूरु येथील एका विशेष न्यायालयाने प्रज्वलला, त्याच्या घरी घरकाम करणाऱ्या एका ४८ वर्षीय महिलेवर लैंगिक अत्याचार केल्याबद्दल जन्मठेपेची शिक्षा आणि ५ लाख रुपयांचा दंड ठोठावला. न्यायालयाने असेही सांगितले की पीडितेला ७ लाख रुपये नुकसान भरपाई देण्यात यावी. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/news/articles/c87edydwpv7o|title=Prominent Indian ex-MP gets life sentence for rape|last=Ethirajan|first=Anbarasan|date=August 2, 2025|website=BBC Home|access-date=August 2, 2025}}</ref> j6ykf7y2w01y3l0m8ld3rttop0j5k5z 2705045 2705043 2026-08-24T04:49:32Z QueerEcofeminist 12675 मजकूरात भर घातली + संदर्भ दिले 2705045 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''प्रज्वल रेवण्णा''' (जन्म ५ ऑगस्ट १९९०) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन मतदारसंघातून]] २०१९ मध्ये [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] पक्षातर्फे [[१७वी लोकसभा|१७व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले होते. २०२४ च्या निवडणूकीत ते हरले. {{DEFAULTSORT:रेवण्णा, प्रज्वल}} [[वर्ग:हासनचे खासदार]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] == गुन्हेगारी पार्श्वभूमी == === २०२४ साली लैंगिक शोषणाचे आरोप, त्यानंतर झालेली शिक्षा आणि जन्मठेपेची शिक्षा === प्रज्वल यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकीत]] हसन मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/karnataka/d-k-suresh-only-incumbent-mp-from-karnataka-files-nomination-from-bangalore-rural/articleshow/108844296.cms|title=Incumbent MPs D K Suresh & Prajwal Revanna file nominations in Karnataka|date=28 March 2024|work=The Economic Times|access-date=28 April 2024}}</ref> मतदानाच्या दिवशी, त्याच्या पोलिंग एजंटने पोलिसांकडे तक्रार दाखल करून आरोप केला की, प्रज्वलचे काही खोटे फोटो आणि व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जात आहेत आणि दावा केला की, "आरोपी घरोघरी जाऊन हे अश्लील फोटो आणि व्हिडिओ दाखवून लोकांना प्रज्वलला मतदान करण्यापासून परावृत्त करत आहेत." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thesouthfirst.com/karnataka/morphed-videos-photos-of-jds-mp-prajwal-revanna-being-circulated-alleges-his-polling-agent|title='Morphed videos, photos of JD(S) MP Prajwal Revanna being circulated,' alleges his polling agent|date=25 April 2024|work=The South First|editor-last=Ghoshal|editor-first=Arkadev|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> लैंगिक शोषणाच्या आरोपांकडे माध्यमांचे लक्ष वाढू लागल्याने, कर्नाटक सरकारने २७ एप्रिल रोजी या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी एक विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन केले. कर्नाटक राज्य महिला आयोगाने असे म्हटले आहे की, महिलांवर जबरदस्ती केल्याच्या आणि त्यांच्या संमतीशिवाय चित्रीकरण केल्याच्या घटनांचीही त्यांच्याकडे तक्रार करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/india/sit-formed-to-probe-obscene-video-scandal-involving-jds-mp-prajwal-revanna-cm-siddaramaiah-reacts-8869270.html|title=SIT To Probe 'Obscene Video Scandal' Involving JDS MP Prajwal Revanna; CM Siddaramaiah Reacts|date=28 April 2024|work=News18|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> असे वृत्त आहे की, प्रज्वलने स्वतः बनवलेले असल्याचे मानले जाणारे हे व्हिडिओ असलेले हजारो [[यूएसबी फ्लॅश ड्राइव्ह|पेन ड्राइव्ह]] प्रसारित करण्यात आले, त्यापैकी काही हसनमधील उद्याने, बस स्टॉप आणि स्टेडियमसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी फेकण्यात आले आहेत. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/prajwal-sex-scandal-karnataka-govt-announces-sit-probe/article68115548.ece|title=Prajwal Revanna 'sex scandal': Karnataka govt. announces SIT probe|date=28 April 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=28 April 2024|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joshi|first=Bharath|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/hassan-sex-scandal-cm-siddaramaiah-orders-special-probe-prajwal-revanna-to-flee-2998042|title=Hassan sex scandal: CM Siddaramaiah orders special probe, Prajwal Revanna to flee?|work=Deccan Herald|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> दुसऱ्या दिवशी, असे वृत्त आले की प्रज्वलने [[प्रवासी व्हिसा|व्हिसाची]] आवश्यकता नसलेल्या आपल्या [[पारपत्र|राजनैतिक पासपोर्टचा]] वापर करून देशातून जर्मनीला पळून गेला होता. त्याच्या कुटुंबीयांनी आणि पक्षाच्या सदस्यांनी सांगितले की, त्याचा हा दौरा पूर्वनियोजित होता. तथापि, जर्मनीला प्रवास करण्यापूर्वी त्यांनी परराष्ट्र मंत्रालयाकडून राजनैतिक पारपत्र वापरण्यासाठी आवश्यक असलेली कोणतीही परवानगी घेतली नसल्याचे समोर आले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/prajwal-revanna-travelled-to-germany-on-diplomatic-passport-no-political-clearance-was-sought-mea/article68132550.ece|title=Prajwal Revanna travelled to Germany on diplomatic passport, no political clearance was sought: MEA|date=2024-05-02|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2024-05-06}}</ref> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/prajwal-revanna-suspended-from-jds-what-was-compulsion-to-give-him-ticket-from-hassan-19404930.htm|title=Prajwal Revanna suspended from JD(S), but what was the compulsion to give him a ticket from Hassan?|date=30 April 2024|work=CNBCTV18|language=en|access-date=3 May 2024}}</ref> ३० एप्रिल रोजी, प्रज्वल यांना पक्षाने निलंबित केले आणि सांगितले की त्यांच्याविरुद्ध सुरू असलेली एसआयटी चौकशी पूर्ण होईपर्यंत हे निलंबन कायम राहील. <ref name="BBC" /> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/prajwal-revanna-suspended-from-jds-what-was-compulsion-to-give-him-ticket-from-hassan-19404930.htm|title=Prajwal Revanna suspended from JD(S), but what was the compulsion to give him a ticket from Hassan?|date=30 April 2024|work=CNBCTV18|language=en|access-date=3 May 2024}}</ref> प्रज्वल अधिकाऱ्यांच्या हाती लागत नसल्याने, एसआयटीला त्याला शोधण्यासाठी [[इंटरपोल|इंटरपोलची]] मदत घ्यावी लागली आणि म्हणून ५ मे रोजी ब्लू कॉर्नर नोटीस जारी करण्यात आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.livemint.com/news/india/prajwal-revanna-sex-abuse-case-cbi-blue-corner-notice-interpol-karnataka-hassan-mp-g-parameshwara-11714909728477.html|title=Blue corner notice issued against Prajwal Revanna, Interpol help sought|date=5 May 2024|work=Mint|language=en|access-date=6 May 2024}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/interpol-revanna-prajwal-sexual-assault-blue-corner-notice-probe-explainer/article68145488.ece|title=Explained: What is an Interpol 'Blue Corner' notice, and how will it speed probe against Prajwal Revanna|date=6 May 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=6 May 2024}}</ref> ३१ मे २०२४ रोजी, प्रज्वलला [[म्युन्शेन|म्युनिकहून]] [[लुफ्तान्सा|लुफ्थांसाच्या]] विमानाने [[बंगळूर|बंगळूरमधील]] [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केम्पेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] उतरल्यानंतर अटक करण्यात आली. तो येत असतानाच इंटरपोलने म्युनिकहून प्रज्वलच्या चेक-इन आणि बोर्डिंगची माहिती एसआयटीला कळवली होती. त्यामुळे त्याला विमानतळावर इमिग्रेशन अधिकाऱ्यांनी ताब्यात घेतले आणि पोलिसांच्या स्वाधीन केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/bangalore/prajwal-revanna-arrest-munich-flight-reach-bengaluru-9362396/|title=Police on alert as Prajwal Revanna boards flight at Munich, to reach Bengaluru post-midnight|date=2024-05-30|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-05-30}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/prajwal-revanna-detained-by-sit-in-hassan-sexual-abuse-case-after-landing-at-bengaluru-airport-3045649|title=Prajwal Revanna arrested by SIT in sexual abuse case upon landing at Bengaluru airport|last=D'Souza|first=Prajwal|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2024-05-30}}</ref> सुरुवातीला, लोकप्रतिनिधींसाठीच्या विशेष न्यायालयाने त्याला ६ जूनपर्यंत एसआयटी कोठडी सुनावली, जी नंतर १० जूनपर्यंत वाढवण्यात आली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bengaluru-court-extends-prajwal-revanna-s-sit-custody-till-june-10-101717675832730.html|title=Bengaluru court extends Prajwal Revanna's SIT custody till June 10|date=6 June 2024|website=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20240606123040/https://www.hindustantimes.com/india-news/bengaluru-court-extends-prajwal-revanna-s-sit-custody-till-june-10-101717675832730.html|archive-date=2024-06-06|access-date=2025-02-22}}</ref> प्रज्वलचे वडील, एच. डी. रेवण्णा म्हणाले की, प्रज्वलने कोणताही गुन्हा केल्याचा दोषी आढळल्यास त्याला फाशी देण्यात यावी. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay?newsID=1208417|title=Hang my son if he has committed any crime: Prajwal Revanna's father}}</ref> पहिल्या प्रकरणात प्रज्वलला बलात्कारासाठी दोषी ठरवण्यात आले होते. लोकप्रतिनिधींसाठी असलेल्या विशेष न्यायालयाचे न्यायाधीश संतोष गजानन भट यांनी प्रज्वलला, त्याच्या कुटुंबासाठी काम करणाऱ्या एका शेतमजुर स्त्रीवर लैंगिक अत्याचार केल्याबद्दल आणि त्या अत्याचाराचे चित्रीकरण केल्याबद्दल दोषी ठरवले. प्रज्वलविरुद्ध दाखल झालेल्या चार खटल्यांपैकी हा पहिला निकाल आहे. २ ऑगस्ट २०२५ रोजी, बंगळूरु येथील एका विशेष न्यायालयाने प्रज्वलला, त्याच्या घरी घरकाम करणाऱ्या एका ४८ वर्षीय महिलेवर लैंगिक अत्याचार केल्याबद्दल जन्मठेपेची शिक्षा आणि ५ लाख रुपयांचा दंड ठोठावला. न्यायालयाने असेही सांगितले की पीडितेला ७ लाख रुपये नुकसान भरपाई देण्यात यावी. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/news/articles/c87edydwpv7o|title=Prominent Indian ex-MP gets life sentence for rape|last=Ethirajan|first=Anbarasan|date=August 2, 2025|website=BBC Home|access-date=August 2, 2025}}</ref> == संदर्भ == iccqdq7e9mla9q9ggdqyvi4axhxw100 2705046 2705045 2026-08-24T04:49:52Z QueerEcofeminist 12675 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705046 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''प्रज्वल रेवण्णा''' (जन्म ५ ऑगस्ट १९९०) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन मतदारसंघातून]] २०१९ मध्ये [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] पक्षातर्फे [[१७वी लोकसभा|१७व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले होते. २०२४ च्या निवडणूकीत ते हरले. {{DEFAULTSORT:रेवण्णा, प्रज्वल}} [[वर्ग:हासनचे खासदार]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:गुन्हेगार राजकारणी]] == गुन्हेगारी पार्श्वभूमी == === २०२४ साली लैंगिक शोषणाचे आरोप, त्यानंतर झालेली शिक्षा आणि जन्मठेपेची शिक्षा === प्रज्वल यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकीत]] हसन मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/karnataka/d-k-suresh-only-incumbent-mp-from-karnataka-files-nomination-from-bangalore-rural/articleshow/108844296.cms|title=Incumbent MPs D K Suresh & Prajwal Revanna file nominations in Karnataka|date=28 March 2024|work=The Economic Times|access-date=28 April 2024}}</ref> मतदानाच्या दिवशी, त्याच्या पोलिंग एजंटने पोलिसांकडे तक्रार दाखल करून आरोप केला की, प्रज्वलचे काही खोटे फोटो आणि व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जात आहेत आणि दावा केला की, "आरोपी घरोघरी जाऊन हे अश्लील फोटो आणि व्हिडिओ दाखवून लोकांना प्रज्वलला मतदान करण्यापासून परावृत्त करत आहेत." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thesouthfirst.com/karnataka/morphed-videos-photos-of-jds-mp-prajwal-revanna-being-circulated-alleges-his-polling-agent|title='Morphed videos, photos of JD(S) MP Prajwal Revanna being circulated,' alleges his polling agent|date=25 April 2024|work=The South First|editor-last=Ghoshal|editor-first=Arkadev|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> लैंगिक शोषणाच्या आरोपांकडे माध्यमांचे लक्ष वाढू लागल्याने, कर्नाटक सरकारने २७ एप्रिल रोजी या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी एक विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन केले. कर्नाटक राज्य महिला आयोगाने असे म्हटले आहे की, महिलांवर जबरदस्ती केल्याच्या आणि त्यांच्या संमतीशिवाय चित्रीकरण केल्याच्या घटनांचीही त्यांच्याकडे तक्रार करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/india/sit-formed-to-probe-obscene-video-scandal-involving-jds-mp-prajwal-revanna-cm-siddaramaiah-reacts-8869270.html|title=SIT To Probe 'Obscene Video Scandal' Involving JDS MP Prajwal Revanna; CM Siddaramaiah Reacts|date=28 April 2024|work=News18|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> असे वृत्त आहे की, प्रज्वलने स्वतः बनवलेले असल्याचे मानले जाणारे हे व्हिडिओ असलेले हजारो [[यूएसबी फ्लॅश ड्राइव्ह|पेन ड्राइव्ह]] प्रसारित करण्यात आले, त्यापैकी काही हसनमधील उद्याने, बस स्टॉप आणि स्टेडियमसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी फेकण्यात आले आहेत. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/prajwal-sex-scandal-karnataka-govt-announces-sit-probe/article68115548.ece|title=Prajwal Revanna 'sex scandal': Karnataka govt. announces SIT probe|date=28 April 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=28 April 2024|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joshi|first=Bharath|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/hassan-sex-scandal-cm-siddaramaiah-orders-special-probe-prajwal-revanna-to-flee-2998042|title=Hassan sex scandal: CM Siddaramaiah orders special probe, Prajwal Revanna to flee?|work=Deccan Herald|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> दुसऱ्या दिवशी, असे वृत्त आले की प्रज्वलने [[प्रवासी व्हिसा|व्हिसाची]] आवश्यकता नसलेल्या आपल्या [[पारपत्र|राजनैतिक पासपोर्टचा]] वापर करून देशातून जर्मनीला पळून गेला होता. त्याच्या कुटुंबीयांनी आणि पक्षाच्या सदस्यांनी सांगितले की, त्याचा हा दौरा पूर्वनियोजित होता. तथापि, जर्मनीला प्रवास करण्यापूर्वी त्यांनी परराष्ट्र मंत्रालयाकडून राजनैतिक पारपत्र वापरण्यासाठी आवश्यक असलेली कोणतीही परवानगी घेतली नसल्याचे समोर आले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/prajwal-revanna-travelled-to-germany-on-diplomatic-passport-no-political-clearance-was-sought-mea/article68132550.ece|title=Prajwal Revanna travelled to Germany on diplomatic passport, no political clearance was sought: MEA|date=2024-05-02|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2024-05-06}}</ref> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/prajwal-revanna-suspended-from-jds-what-was-compulsion-to-give-him-ticket-from-hassan-19404930.htm|title=Prajwal Revanna suspended from JD(S), but what was the compulsion to give him a ticket from Hassan?|date=30 April 2024|work=CNBCTV18|language=en|access-date=3 May 2024}}</ref> ३० एप्रिल रोजी, प्रज्वल यांना पक्षाने निलंबित केले आणि सांगितले की त्यांच्याविरुद्ध सुरू असलेली एसआयटी चौकशी पूर्ण होईपर्यंत हे निलंबन कायम राहील. <ref name="BBC" /> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/prajwal-revanna-suspended-from-jds-what-was-compulsion-to-give-him-ticket-from-hassan-19404930.htm|title=Prajwal Revanna suspended from JD(S), but what was the compulsion to give him a ticket from Hassan?|date=30 April 2024|work=CNBCTV18|language=en|access-date=3 May 2024}}</ref> प्रज्वल अधिकाऱ्यांच्या हाती लागत नसल्याने, एसआयटीला त्याला शोधण्यासाठी [[इंटरपोल|इंटरपोलची]] मदत घ्यावी लागली आणि म्हणून ५ मे रोजी ब्लू कॉर्नर नोटीस जारी करण्यात आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.livemint.com/news/india/prajwal-revanna-sex-abuse-case-cbi-blue-corner-notice-interpol-karnataka-hassan-mp-g-parameshwara-11714909728477.html|title=Blue corner notice issued against Prajwal Revanna, Interpol help sought|date=5 May 2024|work=Mint|language=en|access-date=6 May 2024}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/interpol-revanna-prajwal-sexual-assault-blue-corner-notice-probe-explainer/article68145488.ece|title=Explained: What is an Interpol 'Blue Corner' notice, and how will it speed probe against Prajwal Revanna|date=6 May 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=6 May 2024}}</ref> ३१ मे २०२४ रोजी, प्रज्वलला [[म्युन्शेन|म्युनिकहून]] [[लुफ्तान्सा|लुफ्थांसाच्या]] विमानाने [[बंगळूर|बंगळूरमधील]] [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केम्पेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] उतरल्यानंतर अटक करण्यात आली. तो येत असतानाच इंटरपोलने म्युनिकहून प्रज्वलच्या चेक-इन आणि बोर्डिंगची माहिती एसआयटीला कळवली होती. त्यामुळे त्याला विमानतळावर इमिग्रेशन अधिकाऱ्यांनी ताब्यात घेतले आणि पोलिसांच्या स्वाधीन केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/bangalore/prajwal-revanna-arrest-munich-flight-reach-bengaluru-9362396/|title=Police on alert as Prajwal Revanna boards flight at Munich, to reach Bengaluru post-midnight|date=2024-05-30|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-05-30}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/prajwal-revanna-detained-by-sit-in-hassan-sexual-abuse-case-after-landing-at-bengaluru-airport-3045649|title=Prajwal Revanna arrested by SIT in sexual abuse case upon landing at Bengaluru airport|last=D'Souza|first=Prajwal|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2024-05-30}}</ref> सुरुवातीला, लोकप्रतिनिधींसाठीच्या विशेष न्यायालयाने त्याला ६ जूनपर्यंत एसआयटी कोठडी सुनावली, जी नंतर १० जूनपर्यंत वाढवण्यात आली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bengaluru-court-extends-prajwal-revanna-s-sit-custody-till-june-10-101717675832730.html|title=Bengaluru court extends Prajwal Revanna's SIT custody till June 10|date=6 June 2024|website=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20240606123040/https://www.hindustantimes.com/india-news/bengaluru-court-extends-prajwal-revanna-s-sit-custody-till-june-10-101717675832730.html|archive-date=2024-06-06|access-date=2025-02-22}}</ref> प्रज्वलचे वडील, एच. डी. रेवण्णा म्हणाले की, प्रज्वलने कोणताही गुन्हा केल्याचा दोषी आढळल्यास त्याला फाशी देण्यात यावी. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay?newsID=1208417|title=Hang my son if he has committed any crime: Prajwal Revanna's father}}</ref> पहिल्या प्रकरणात प्रज्वलला बलात्कारासाठी दोषी ठरवण्यात आले होते. लोकप्रतिनिधींसाठी असलेल्या विशेष न्यायालयाचे न्यायाधीश संतोष गजानन भट यांनी प्रज्वलला, त्याच्या कुटुंबासाठी काम करणाऱ्या एका शेतमजुर स्त्रीवर लैंगिक अत्याचार केल्याबद्दल आणि त्या अत्याचाराचे चित्रीकरण केल्याबद्दल दोषी ठरवले. प्रज्वलविरुद्ध दाखल झालेल्या चार खटल्यांपैकी हा पहिला निकाल आहे. २ ऑगस्ट २०२५ रोजी, बंगळूरु येथील एका विशेष न्यायालयाने प्रज्वलला, त्याच्या घरी घरकाम करणाऱ्या एका ४८ वर्षीय महिलेवर लैंगिक अत्याचार केल्याबद्दल जन्मठेपेची शिक्षा आणि ५ लाख रुपयांचा दंड ठोठावला. न्यायालयाने असेही सांगितले की पीडितेला ७ लाख रुपये नुकसान भरपाई देण्यात यावी. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/news/articles/c87edydwpv7o|title=Prominent Indian ex-MP gets life sentence for rape|last=Ethirajan|first=Anbarasan|date=August 2, 2025|website=BBC Home|access-date=August 2, 2025}}</ref> == संदर्भ == lz133ubde4al9lnt0n1i5u41unutkdj 2705047 2705046 2026-08-24T04:53:01Z QueerEcofeminist 12675 Created by translating the section "__LEAD_SECTION__" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1364800228|Prajwal Revanna]]" 2705047 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''प्रज्वल रेवण्णा''' (जन्म ५ ऑगस्ट १९९०) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन मतदारसंघातून]] २०१९ मध्ये [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] पक्षातर्फे [[१७वी लोकसभा|१७व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले होते. २०२४ च्या निवडणूकीत ते हरले. {{DEFAULTSORT:रेवण्णा, प्रज्वल}} [[वर्ग:हासनचे खासदार]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:गुन्हेगार राजकारणी]] '''प्रज्वल रेवण्णा''' (जन्म ५ ऑगस्ट १९९०) हा बलात्काराचा दोषी आणि भारताचा माजी राजकारणी आहे, जो सध्या लैंगिक अत्याचार आणि बलात्कारासाठी जन्मठेपेची शिक्षा भोगत आहे. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/prajwal-revanna-awarded-life-imprisonment-3662563-3662563|title=Rape Conviction: Prajwal Revanna Sentenced to Life Imprisonment by Special Court|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2025-08-07}}</ref> त्यानी [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हसन मतदारसंघाचे]] प्रतिनिधित्व करत [[सतरावी लोकसभा|१७ व्या लोकसभेत]] सदस्य म्हणून तो निवडून आला होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.elections.in/karnataka/parliamentary-constituencies/hassan.html|title=Hassan(Karnataka) Lok Sabha Election Results 2019|website=www.elections.in|access-date=7 March 2020}}</ref> २०२४ मध्ये, प्रज्वलवर अनेक महिलांवर बलात्कार केल्याचे आरोप झाले. ते अत्याचार प्रज्वलने स्वतःच व्हिडिओ रेकॉर्ड केल्याचे सांगितले जाणारे, या कथित कृत्यांचे व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात पसरले, ज्यामुळे मोठा राजकीय आणि कायदेशीर वाद निर्माण झाला. <ref name="BBC" /> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/politics/sexual-abuse-case-third-fir-filed-against-hassan-mp-prajwal-revanna-124051000926_1.html|title=Sexual abuse case: Third FIR filed against Hassan MP Prajwal Revanna|date=10 May 2024|work=Business Standard|access-date=12 May 2024|agency=Press Trust of India}}</ref> ऑगस्ट २०२५ मध्ये, खासदार आणि आमदारांवरील फौजदारी खटल्यांसाठीच्या विशेष सत्र न्यायालयाने, [[कर्नाटक|कर्नाटकातील]] [[मैसुरु जिल्हा|म्हैसूर जिल्ह्यातील]] कृष्णराजनगर येथील एका घरकाम करणाऱ्या महिलेवर लैंगिक अत्याचार केल्याबद्दल त्याला दोषी ठरवून जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. <ref name="The Hindu">{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/former-jds-mp-prajwal-revanna-convicted-in-rape-case/article69882189.ece|title=Prajwal Revanna, former JD(S) MP, convicted in rape case|date=Aug 1, 2025|work=The Hindu|access-date=Aug 1, 2025|url-status=live}}</ref> <ref name="Dwarakanath">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/india/story/prajwal-revanna-former-jds-mp-convicted-for-rape-breaks-down-in-court-2764732-2025-08-01|title=Ex-JDS MP Prajwal Revanna convicted for rape, verdict came in just 14 months|last=Dwarakanath|first=Sagay RajNagarjun|date=2025-08-01|website=India Today|language=en|access-date=2025-08-01}}</ref> तो सध्या बंगळूरू मध्यवर्ती कारागृहात शिक्षा भोगत आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/convicted-ex-mp-prajwal-revanna-now-library-clerk-in-bengaluru-jail-tasked-with-issuing-books-keeping-records/articleshow/123755285.cms|title=Rape convict Prajwal Revanna now a library clerk in Bengaluru jail; tasked with issuing books, keeping records|date=2025-09-08|work=The Times of India|issn=0971-8257|access-date=2026-05-24}}</ref> == गुन्हेगारी पार्श्वभूमी == === २०२४ साली लैंगिक शोषणाचे आरोप, त्यानंतर झालेली शिक्षा आणि जन्मठेपेची शिक्षा === प्रज्वल यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकीत]] हसन मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/karnataka/d-k-suresh-only-incumbent-mp-from-karnataka-files-nomination-from-bangalore-rural/articleshow/108844296.cms|title=Incumbent MPs D K Suresh & Prajwal Revanna file nominations in Karnataka|date=28 March 2024|work=The Economic Times|access-date=28 April 2024}}</ref> मतदानाच्या दिवशी, त्याच्या पोलिंग एजंटने पोलिसांकडे तक्रार दाखल करून आरोप केला की, प्रज्वलचे काही खोटे फोटो आणि व्हिडिओ हसन जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जात आहेत आणि दावा केला की, "आरोपी घरोघरी जाऊन हे अश्लील फोटो आणि व्हिडिओ दाखवून लोकांना प्रज्वलला मतदान करण्यापासून परावृत्त करत आहेत." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thesouthfirst.com/karnataka/morphed-videos-photos-of-jds-mp-prajwal-revanna-being-circulated-alleges-his-polling-agent|title='Morphed videos, photos of JD(S) MP Prajwal Revanna being circulated,' alleges his polling agent|date=25 April 2024|work=The South First|editor-last=Ghoshal|editor-first=Arkadev|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> लैंगिक शोषणाच्या आरोपांकडे माध्यमांचे लक्ष वाढू लागल्याने, कर्नाटक सरकारने २७ एप्रिल रोजी या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी एक विशेष तपास पथक (एसआयटी) स्थापन केले. कर्नाटक राज्य महिला आयोगाने असे म्हटले आहे की, महिलांवर जबरदस्ती केल्याच्या आणि त्यांच्या संमतीशिवाय चित्रीकरण केल्याच्या घटनांचीही त्यांच्याकडे तक्रार करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/india/sit-formed-to-probe-obscene-video-scandal-involving-jds-mp-prajwal-revanna-cm-siddaramaiah-reacts-8869270.html|title=SIT To Probe 'Obscene Video Scandal' Involving JDS MP Prajwal Revanna; CM Siddaramaiah Reacts|date=28 April 2024|work=News18|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> असे वृत्त आहे की, प्रज्वलने स्वतः बनवलेले असल्याचे मानले जाणारे हे व्हिडिओ असलेले हजारो [[यूएसबी फ्लॅश ड्राइव्ह|पेन ड्राइव्ह]] प्रसारित करण्यात आले, त्यापैकी काही हसनमधील उद्याने, बस स्टॉप आणि स्टेडियमसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी फेकण्यात आले आहेत. <ref name="BBC">{{स्रोत बातमी|last=Imran Qureshi|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918326|title=Prajwal Revanna: Karnataka MP's 'sex abuse' tapes spark outrage|last2=Meryl Sebastian|date=29 April 2024|publisher=BBC News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/prajwal-sex-scandal-karnataka-govt-announces-sit-probe/article68115548.ece|title=Prajwal Revanna 'sex scandal': Karnataka govt. announces SIT probe|date=28 April 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=28 April 2024|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joshi|first=Bharath|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/hassan-sex-scandal-cm-siddaramaiah-orders-special-probe-prajwal-revanna-to-flee-2998042|title=Hassan sex scandal: CM Siddaramaiah orders special probe, Prajwal Revanna to flee?|work=Deccan Herald|language=en|access-date=28 April 2024}}</ref> दुसऱ्या दिवशी, असे वृत्त आले की प्रज्वलने [[प्रवासी व्हिसा|व्हिसाची]] आवश्यकता नसलेल्या आपल्या [[पारपत्र|राजनैतिक पासपोर्टचा]] वापर करून देशातून जर्मनीला पळून गेला होता. त्याच्या कुटुंबीयांनी आणि पक्षाच्या सदस्यांनी सांगितले की, त्याचा हा दौरा पूर्वनियोजित होता. तथापि, जर्मनीला प्रवास करण्यापूर्वी त्यांनी परराष्ट्र मंत्रालयाकडून राजनैतिक पारपत्र वापरण्यासाठी आवश्यक असलेली कोणतीही परवानगी घेतली नसल्याचे समोर आले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/prajwal-revanna-travelled-to-germany-on-diplomatic-passport-no-political-clearance-was-sought-mea/article68132550.ece|title=Prajwal Revanna travelled to Germany on diplomatic passport, no political clearance was sought: MEA|date=2024-05-02|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2024-05-06}}</ref> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/prajwal-revanna-suspended-from-jds-what-was-compulsion-to-give-him-ticket-from-hassan-19404930.htm|title=Prajwal Revanna suspended from JD(S), but what was the compulsion to give him a ticket from Hassan?|date=30 April 2024|work=CNBCTV18|language=en|access-date=3 May 2024}}</ref> ३० एप्रिल रोजी, प्रज्वल यांना पक्षाने निलंबित केले आणि सांगितले की त्यांच्याविरुद्ध सुरू असलेली एसआयटी चौकशी पूर्ण होईपर्यंत हे निलंबन कायम राहील. <ref name="BBC" /> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/prajwal-revanna-suspended-from-jds-what-was-compulsion-to-give-him-ticket-from-hassan-19404930.htm|title=Prajwal Revanna suspended from JD(S), but what was the compulsion to give him a ticket from Hassan?|date=30 April 2024|work=CNBCTV18|language=en|access-date=3 May 2024}}</ref> प्रज्वल अधिकाऱ्यांच्या हाती लागत नसल्याने, एसआयटीला त्याला शोधण्यासाठी [[इंटरपोल|इंटरपोलची]] मदत घ्यावी लागली आणि म्हणून ५ मे रोजी ब्लू कॉर्नर नोटीस जारी करण्यात आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.livemint.com/news/india/prajwal-revanna-sex-abuse-case-cbi-blue-corner-notice-interpol-karnataka-hassan-mp-g-parameshwara-11714909728477.html|title=Blue corner notice issued against Prajwal Revanna, Interpol help sought|date=5 May 2024|work=Mint|language=en|access-date=6 May 2024}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/interpol-revanna-prajwal-sexual-assault-blue-corner-notice-probe-explainer/article68145488.ece|title=Explained: What is an Interpol 'Blue Corner' notice, and how will it speed probe against Prajwal Revanna|date=6 May 2024|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=6 May 2024}}</ref> ३१ मे २०२४ रोजी, प्रज्वलला [[म्युन्शेन|म्युनिकहून]] [[लुफ्तान्सा|लुफ्थांसाच्या]] विमानाने [[बंगळूर|बंगळूरमधील]] [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केम्पेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] उतरल्यानंतर अटक करण्यात आली. तो येत असतानाच इंटरपोलने म्युनिकहून प्रज्वलच्या चेक-इन आणि बोर्डिंगची माहिती एसआयटीला कळवली होती. त्यामुळे त्याला विमानतळावर इमिग्रेशन अधिकाऱ्यांनी ताब्यात घेतले आणि पोलिसांच्या स्वाधीन केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/bangalore/prajwal-revanna-arrest-munich-flight-reach-bengaluru-9362396/|title=Police on alert as Prajwal Revanna boards flight at Munich, to reach Bengaluru post-midnight|date=2024-05-30|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-05-30}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/prajwal-revanna-detained-by-sit-in-hassan-sexual-abuse-case-after-landing-at-bengaluru-airport-3045649|title=Prajwal Revanna arrested by SIT in sexual abuse case upon landing at Bengaluru airport|last=D'Souza|first=Prajwal|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2024-05-30}}</ref> सुरुवातीला, लोकप्रतिनिधींसाठीच्या विशेष न्यायालयाने त्याला ६ जूनपर्यंत एसआयटी कोठडी सुनावली, जी नंतर १० जूनपर्यंत वाढवण्यात आली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bengaluru-court-extends-prajwal-revanna-s-sit-custody-till-june-10-101717675832730.html|title=Bengaluru court extends Prajwal Revanna's SIT custody till June 10|date=6 June 2024|website=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20240606123040/https://www.hindustantimes.com/india-news/bengaluru-court-extends-prajwal-revanna-s-sit-custody-till-june-10-101717675832730.html|archive-date=2024-06-06|access-date=2025-02-22}}</ref> प्रज्वलचे वडील, एच. डी. रेवण्णा म्हणाले की, प्रज्वलने कोणताही गुन्हा केल्याचा दोषी आढळल्यास त्याला फाशी देण्यात यावी. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay?newsID=1208417|title=Hang my son if he has committed any crime: Prajwal Revanna's father}}</ref> पहिल्या प्रकरणात प्रज्वलला बलात्कारासाठी दोषी ठरवण्यात आले होते. लोकप्रतिनिधींसाठी असलेल्या विशेष न्यायालयाचे न्यायाधीश संतोष गजानन भट यांनी प्रज्वलला, त्याच्या कुटुंबासाठी काम करणाऱ्या एका शेतमजुर स्त्रीवर लैंगिक अत्याचार केल्याबद्दल आणि त्या अत्याचाराचे चित्रीकरण केल्याबद्दल दोषी ठरवले. प्रज्वलविरुद्ध दाखल झालेल्या चार खटल्यांपैकी हा पहिला निकाल आहे. २ ऑगस्ट २०२५ रोजी, बंगळूरु येथील एका विशेष न्यायालयाने प्रज्वलला, त्याच्या घरी घरकाम करणाऱ्या एका ४८ वर्षीय महिलेवर लैंगिक अत्याचार केल्याबद्दल जन्मठेपेची शिक्षा आणि ५ लाख रुपयांचा दंड ठोठावला. न्यायालयाने असेही सांगितले की पीडितेला ७ लाख रुपये नुकसान भरपाई देण्यात यावी. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/news/articles/c87edydwpv7o|title=Prominent Indian ex-MP gets life sentence for rape|last=Ethirajan|first=Anbarasan|date=August 2, 2025|website=BBC Home|access-date=August 2, 2025}}</ref> == संदर्भ == f9sp9t2fcuxwdw43o50lggugxguxr6j 0 246477 2705091 2683635 2026-08-24T06:08:07Z Abhijitsathe 4193 2705091 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = माला रॉय | चित्र नाव = Mala_Roy_(Member_of_Parliament).jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[संसद सदस्य]] | मतदारसंघ = [[कोलकाता दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|कोलकाता दक्षिण]] | कार्यकाळ_आरंभ = २३ मे २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = | मागील = [[सुब्राता बक्षी]] | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1957|11|19}} | जन्मस्थान = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''माला रॉय''' ([[बांग्ला भाषा|बांग्ला]]: মালা রায়) ह्या एक भारतीय राजकारणी व विद्यमान खासदार आहेत. २०१९ पासून त्या [[कोलकाता]] शहरामधून लोकसभेवर निवडून येत आहेत. माला रॉय २००५ ते २०१० दरम्यान [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]ाच्या तर २०१० ते २०१५ दरम्यान काँग्रेस पक्षामध्ये होत्या. [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी माला रॉय देखील एक आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:लोकसभेच्या महिला सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला राजकारणी]] [[वर्ग:तृणमूल काँग्रेस नेते]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] n4ghw7ow4r9htyc92eeakaf4pwnu7bp 0 246718 2705068 2561501 2026-08-24T05:47:15Z ~2026-46135-18 186622 /* */ 2705068 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[मुघल]] काळानंतर मराठा साम्राज्याचा अर्धा शतक 1803 मध्ये [[आर्थर वेलेस्ली (वेलिंग्टनचा पहिला ड्युक)|वेलिंग्लीच्या ड्यूक आर्थर वेलेस्ली]] यांनी [[अहिल्यानगर किल्ला|अहमदनगर]] किल्ल्यावर कब्जा केला, परंतु ते [[पेशवे|पेशवेला]] दिले. 1817 साली [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|ब्रिटिश]] लष्करींनी अहमदनगर ताब्यात घेतला आणि त्यानंतर ते राहिले. 1830 साली, ब्रिटिश सैन्याने अहमदनगरला पोहचण्यास सुरुवात केली, जी पूर्णतः ब्रिटिश सैन्याची गाडी बनली. 1849 साली स्थानिक शेतकऱ्यांनी [[जिल्हाधिकारी|कलेक्टरकडे]] तक्रार केली की बार्ट प्रॅक्टिस घेऊन आर्टिलरी युनिट्सनी त्यांची शेती नष्ट केली जात आहे. कलेक्टरांनी त्यांच्याकडून कब्जा केलेली जमीन ताब्यात घेण्यास सेनाला विचारले. 1849 ते 1852 पर्यंत ब्रिटिशांनी किल्ल्याभोवती 400 एकर जमीन हस्तगत केली आणि कॅन्टोनमेंटची निर्मिती सुरू केली. 1889 मध्ये अहमदनगर गॅझेटियर मध्ये प्रकाशित केलेल्या विस्तृत खात्यांनुसार, फील्ड आर्टिलरी, युरोपियन इन्फंट्रीतील आमच्या कंपन्या आणि इंडियन इन्फंट्रीची एक कंपनी अहमदनगर येथे ताब्यात घेण्यात आली होती. 1913 साली 500 घोडेससाठी एक स्मृती डिपार्ट स्थापन करण्यात आले. 1897 मध्ये, अहमदनगरमध्ये एकूण 559 एकर जमीन लष्कराला प्राप्त झाली होती. [[वर्ग:अहिल्यानगर जिल्हा]] 106ez1d25ec60lb67mtc0sc0p15ls0a 0 247231 2705095 2683885 2026-08-24T06:11:04Z Abhijitsathe 4193 2705095 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = प्रसून बॅनर्जी | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद1 = [[संसद सदस्य]] | मतदारसंघ1 = [[हावडा लोकसभा मतदारसंघ|हावडा]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = जून २०१३ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = | मागील1 = अंबिका बॅनर्जी | पुढील1 = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|4|6}} | जन्मस्थान = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] }} '''प्रसून बॅनर्जी''' ([[बांग्ला भाषा|बांग्ला]]: প্রসূন ব্যানার্জী) हे एक माजी [[फुटबॉल]]पटू, राजकारणी व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. त्यांनी आजवर अनेक आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमध्ये [[भारतीय राष्ट्रीय फुटबॉल संघ]]ाचे नेतृत्व केले आहे. जून २०१३ पासून ते [[हावडा लोकसभा मतदारसंघ]]ामधून [[लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून येत आहेत. [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी बॅनर्जी देखील एक आहेत. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] tvpake24ucbx2pzgva756jey70kgvj8 0 247238 2705072 2032979 2026-08-24T05:55:14Z Abhijitsathe 4193 2705072 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = बदरुद्दोझा खान | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद]] | कार्यकाळ_आरंभ = मे २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती = मे २०१९ | मागील = अब्दुल मन्नन हुसेन | पुढील = [[अबू ताहेर खान]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1954|4|8}} | जन्मस्थान = [[मुर्शिदाबाद जिल्हा]], [[पश्चिम बंगाल]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]] | इतरपक्ष = | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''बदरुद्दोझा खान''' हे भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]ातर्फे [[पश्चिम बंगाल]]मधील [[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद मतदारसंघातून]] [[१६वी लोकसभा|१६व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] oc75mwodzw0fd3u97j9bm7brzahl1ji 0 247430 2705066 2165503 2026-08-24T05:44:19Z Abhijitsathe 4193 2705066 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = अभिजीत मुखर्जी | चित्र नाव = Am_photo.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]] | कार्यकाळ_आरंभ = ऑक्टोबर २०१२ | कार्यकाळ_समाप्ती = मे २०१९ | मागील = [[प्रणव मुखर्जी]] | पुढील = [[खलीलुर रहमान]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1960|1|2}} | जन्मस्थान = [[हूगळी]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] (२०२१ ते २०२५) | वडील = [[प्रणव मुखर्जी]] | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''अभिजीत मुखर्जी ''' हे भारतीय राजकारणी, माजी [[लोकसभा]] सदस्य व माजी [[पश्चिम बंगाल विधानसभा]] सदस्य आहेत. हे [[२०१४ लोकसभा निवडणुका]]ांमध्ये [[पश्चिम बंगाल]]च्या [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर मतदारसंघातून]] काँग्रेस पक्षातर्फे [[१७वी लोकसभा|१७व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले. त्यापूर्वी ते २०१२ मधील पोटनिवडणुकीत देखील येथूनच विजयी झाले होते. अभिजीत मुखर्जी हे [[भारताचे दिवंगत राष्ट्रपती|भारताचे राष्ट्रपती]] [[प्रणव मुखर्जी]] ह्यांचे पुत्र आहेत. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] i4j7xy733nigculxz1csfow6czwqjpq 2705067 2705066 2026-08-24T05:44:34Z Abhijitsathe 4193 2705067 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = अभिजीत मुखर्जी | चित्र नाव = Am_photo.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]] | कार्यकाळ_आरंभ = ऑक्टोबर २०१२ | कार्यकाळ_समाप्ती = मे २०१९ | मागील = [[प्रणव मुखर्जी]] | पुढील = [[खलीलुर रहमान]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1960|1|2}} | जन्मस्थान = [[हूगळी]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] (२०२१ ते २०२५) | वडील = [[प्रणव मुखर्जी]] | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''अभिजीत मुखर्जी ''' हे भारतीय राजकारणी, माजी [[लोकसभा]] सदस्य व माजी [[पश्चिम बंगाल विधानसभा]] सदस्य आहेत. हे [[२०१४ लोकसभा निवडणुका]]ांमध्ये [[पश्चिम बंगाल]]च्या [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर मतदारसंघातून]] काँग्रेस पक्षातर्फे [[१७वी लोकसभा|१७व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले. त्यापूर्वी ते २०१२ मधील पोटनिवडणुकीत देखील येथूनच विजयी झाले होते. अभिजीत मुखर्जी हे [[भारताचे राष्ट्रपती|भारताचे दिवंगत राष्ट्रपती]] [[प्रणव मुखर्जी]] ह्यांचे पुत्र आहेत. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] dnst8kgzgf210l0ubn375hbnapab5ap 0 248752 2704877 2618671 2026-08-23T20:17:01Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704877 wikitext text/x-wiki '''विषमलैंगिकता''' म्हणजे विपरित [[लिंग]] किंवा [[लिंगभाव|लिंग]] असलेल्या व्यक्तींबद्दल वाटणारे [[प्रणय|प्रणयी]] आणि [[लैंगिक आकर्षण]]; किंवा यांच्यातील लैंगिक वर्तन . [[लैंगिक कल|लैंगिक आवड म्हणून]], विषमलैंगिकता म्हणजे विपरीत लिंगातील व्यक्तींसाठी "भावनिक, रोमँटिक आणि / किंवा लैंगिक आकर्षणांचा एक दीर्घकाळ चाललेला शिरस्ता"; हे "ही आकर्षणे, संबंधित वर्तणूक आणि त्या आकर्षणांमध्ये सामायिक असलेल्या इतरांच्या समुदायातील सदस्यावर आधारित एखाद्या व्यक्तीच्या ओळखीची भावना देखील दाखवते." <ref name="apahelp">{{संकेतस्थळ स्रोत|archive-url=https://web.archive.org/web/20130808032050/http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx|archive-date=August 8, 2013|दुवा=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx}}</ref> <ref name="brief">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.courtinfo.ca.gov/courts/supreme/highprofile/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf}}</ref> जो विषमलैंगिक आहे त्याला लौकिक भाषेत सामान्यतः ''सरळ'' म्हणून संबोधले जाते ''.'' उभयलिंगी आणि [[समलैंगिकता|समलैंगिकतेबरोबरच]], [[लैंगिक कल|विषमलैंगिक-समलैंगिक]] संबंधात लैंगिक कलाच्या तीन मुख्य श्रेणींपैकी एक आहे [[लैंगिक कल|विषमलैंगिकता]]. <ref name="apahelp">{{संकेतस्थळ स्रोत|archive-url=https://web.archive.org/web/20130808032050/http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx|archive-date=August 8, 2013|दुवा=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx}}</ref> बहुतांश संस्कृतीं/सभ्यतांमध्ये, बहुतेक लोक भिन्नलिंगी असतात. वैज्ञानिकांना लैंगिक कलाचे नेमके कारण माहित नाही, परंतु त्याबद्दलचे सिद्धांत सांगतात की ते अनुवांशिक, [[संप्रेरक|संप्रेरकीय]] आणि [[ पर्यावरण आणि लैंगिक आवड |पर्यावरणीय प्रभावांच्या]] जटिल गुंतागुंतीमुळे उद्भवले आहे, <ref name="Lamanna">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=fofaAgAAQBAJ&pg=PA82|title=Marriages, Families, and Relationships: Making Choices in a Diverse Society|last=Lamanna|first=Mary Ann|last2=Riedmann|first2=Agnes|last3=Stewart|first3=Susan D|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2014|isbn=978-1-305-17689-8|page=82|quote=The reason some individuals develop a gay sexual identity has not been definitively established &nbsp;– nor do we yet understand the development of heterosexuality. The American Psychological Association (APA) takes the position that a variety of factors impact a person's sexuality. The most recent literature from the APA says that sexual orientation is not a choice that can be changed at will, and that sexual orientation is most likely the result of a complex interaction of environmental, cognitive and biological factors...is shaped at an early age...[and evidence suggests] biological, including genetic or inborn hormonal factors, play a significant role in a person's sexuality (American Psychological Association 2010).|access-date=February 11, 2016}}</ref> <ref name="Stuart">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&pg=PA502|title=Principles and Practice of Psychiatric Nursing|last=Gail Wiscarz Stuart|publisher=[[Elsevier Health Sciences]]|year=2014|isbn=978-0-323-29412-6|page=502|quote=No conclusive evidence supports any one specific cause of homosexuality; however, most researchers agree that biological and social factors influence the development of sexual orientation.|access-date=February 11, 2016}}</ref> <ref name="Stuart">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&pg=PA502|title=Principles and Practice of Psychiatric Nursing|last=Gail Wiscarz Stuart|publisher=[[Elsevier Health Sciences]]|year=2014|isbn=978-0-323-29412-6|page=502|quote=No conclusive evidence supports any one specific cause of homosexuality; however, most researchers agree that biological and social factors influence the development of sexual orientation.|access-date=February 11, 2016}}</ref> आणि त्यास निवड म्हणून लक्षात घेत नाहीत. <ref name="Kersey-Matusiak">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=X8O_wGedAYoC&pg=PA169|title=Delivering Culturally Competent Nursing Care|last=Gloria Kersey-Matusiak|publisher=[[Springer Publishing Company]]|year=2012|isbn=978-0-8261-9381-0|page=169|quote=Most health and mental health organizations do not view sexual orientation as a 'choice.'|access-date=February 10, 2016}}</ref> लैंगिक कलाच्या कारणाबद्दल अद्याप कोणत्याही एका सिद्धांताला व्यापक पाठिंबा मिळाला नाही, परंतु अनेक वैज्ञानिक जैविकदृष्ट्या-आधारित सिद्धांतांना अनुकूल आहेत. <ref name="pediatrics2004">{{जर्नल स्रोत|last=Frankowski BL|last2=American Academy of Pediatrics Committee on Adolescence|date=June 2004|title=Sexual orientation and adolescents|url=http://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827.long|journal=[[Pediatrics (journal)|Pediatrics]]|volume=113|issue=6|pages=1827–32|doi=10.1542/peds.113.6.1827|pmid=15173519}}</ref> सामाजिक, विशेषतः पुरुषांच्या लैंगिक कलाला जैविक कारणे कारणीभूत असण्याचे पुष्कळ पुरावे आहेत. <ref name="Bailey16">{{जर्नल स्रोत|last=Bailey|first=J. Michael|last2=Vasey|first2=Paul|last3=Diamond|first3=Lisa|last4=Breedlove|first4=S. Marc|last5=Vilain|first5=Eric|last6=Epprecht|first6=Marc|date=2016|title=Sexual Orientation, Controversy, and Science|url=https://www.researchgate.net/publication/301639075|journal=Psychological Science in the Public Interest|volume=17|issue=2|pages=45–101|doi=10.1177/1529100616637616|pmid=27113562}}</ref> <ref name="LeVay">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=HmQFFfa03nkC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Gay, Straight, and the Reason Why: The Science of Sexual Orientation|last=LeVay|first=Simon|date=2017|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199752966}}</ref> <ref name="Balthazart">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=3fjGjlcVINkC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=The Biology of Homosexuality|last=Balthazart|first=Jacques|date=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199838820}}</ref> ''विषमलैंगिक'' किंवा ''विषमलैंगिकता'' हा शब्द सहसा [[मानव|मानवांना]] लागू [[मानव|होतो]], परंतु लैंगिक पुनरुत्पादनासाठी आवश्यक असणारी सर्व [[सस्तन प्राणी]] आणि इतर प्राण्यांमध्ये विषमलैंगिक वर्तन पाळले जाते. == परिभाषा == === व्युत्पत्ती === === टर्मिनोलॉजी === == प्रतीकात्मकता == [[चित्र:Heterosexual symbol (bold, red blue).svg|इवलेसे|160x160अंश| विषमलैंगिकता चिन्हाची एक आवृत्ती]] == धार्मिक पैलू == ==== प्राण्यांमध्ये विषमलिंगी वर्तन ==== ==== वर्तणूक अभ्यास ==== [[चित्र:Trash_the_dress_-_Wetlook_in_wedding_clothes_-_Heterosexual_couple_in_sea.jpg|इवलेसे|250x250अंश| जिव्हाळ्याची विषमलैंगिक जोडी ]] === लैंगिक तरलता/लवचिकता === अनेकदा, लैंगिक अभिमुखता आणि लैंगिक अभिमुखता ओळख ओळखली जात नाही, ज्यामुळे लैंगिक ओळखीचे अचूक मूल्यांकन करणे आणि लैंगिक अभिमुखता बदलण्यास सक्षम आहे की नाही यावर परिणाम होऊ शकतो; लैंगिक अभिमुखता ओळख एखाद्या व्यक्तीच्या संपूर्ण आयुष्यात बदलू शकते आणि जैविक लिंग, लैंगिक वर्तन किंवा वास्तविक लैंगिक अभिमुखतेशी संरेखित होऊ शकते किंवा नाही. <ref name="Sinclair">Sinclair, Karen, About Whoever: The Social Imprint on Identity and Orientation, NY, 2013 {{ISBN|9780981450513}}</ref> <ref name="Rosario et al.">{{जर्नल स्रोत|last=Rosario|first=M.|last2=Schrimshaw|first2=E.|last3=Hunter|first3=J.|last4=Braun|first4=L.|year=2006|title=Sexual identity development among lesbian, gay, and bisexual youths: Consistency and change over time|url=|journal=Journal of Sex Research|volume=43|issue=1|pages=46–58|doi=10.1080/00224490609552298|pmc=3215279|pmid=16817067}}</ref> <ref name="Concordance/discordance in SO">{{जर्नल स्रोत|last=Ross|first=Michael W.|last2=Essien, E. James|last3=Williams, Mark L.|last4=Fernandez-Esquer, Maria Eugenia.|year=2003|title=Concordance Between Sexual Behavior and Sexual Identity in Street Outreach Samples of Four Racial/Ethnic Groups|url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2003-02_30_2/page/110|journal=Sexually Transmitted Diseases|publisher=American Sexually Transmitted Diseases Association|volume=30|issue=2|pages=110–113|doi=10.1097/00007435-200302000-00003|pmid=12567166}}</ref> लैंगिक अभिमुखता स्थिर असते आणि बहुसंख्य लोकांसाठी बदलण्याची शक्यता नसते, परंतु काही संशोधन असे सूचित करतात की काही लोकांना त्यांच्या लैंगिक अभिमुखतेमध्ये बदल जाणवू शकतो आणि पुरुषांपेक्षा स्त्रियांसाठी ही शक्यता जास्त असते. <ref name="fluidity"></ref> अमेरिकन सायकोलॉजिकल असोसिएशन लैंगिक अभिमुखता (एक जन्मजात आकर्षण) आणि लैंगिक अभिमुखता ओळख (जी एखाद्या व्यक्तीच्या आयुष्यातील कोणत्याही टप्प्यावर बदलू शकते) यांच्यात फरक करते. <ref name="apa2009-2">{{जर्नल स्रोत|date=2009|title=Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation|url=http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/therapeutic-response.pdf|publisher=[[American Psychological Association]]|pages=63, 86|access-date=February 3, 2015}}</ref> === लैंगिक कल बदलण्याचे प्रयत्न === === सामाजिक दृष्टिकोन === == विषमलैंगिक केंद्रितता आणि विषमलिंगवाद == == हे सुद्धा पहा == * हेटेरोसोशियालिटी * विचित्र विषमलैंगिकता == संदर्भ == [[वर्ग:प्रेम]] [[वर्ग:लैंगिक कल]] [[वर्ग:लिंगभाव]] [[वर्ग:विषमलैंगिकता]] q4s1x3jxbue7edy93ev6qmmsdoxt1h0 0 248766 2704822 2703934 2026-08-23T19:05:05Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704822 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox|fossil_range={{Fossil_range|299|0|परमियन - आजपर्यंत}}|image=Skorpionsfliege Panorpa communis male full (cropped).jpg|image_caption=''पॅनोर्पा कम्युनिस'', नर|taxon=मेकोप्टेरा|authority=अल्फियस हयात आणि जेनी मारिया आर्म्स शेल्डन, १८९१ <ref name="HyattArms1891">{{cite journal |last1=Hyatt |first1=Alpheus |last2=Arms |first2=Jennie Maria |title=A novel diagrammatic representation of the orders of insects |journal=Psyche |date=1891 |volume=6 |issue=177 |pages=11–13 |doi=10.1155/1891/39454}}</ref>|subdivision_ranks=वर्गीकरण गट|subdivision=* †एनेरेटोप्सिचीडे<ref name="Bashkuev2011">{{cite journal |last1=Bashkuev |first1=A.S. |year=2011 |title=Nedubroviidae, a new family of Mecoptera: the first Paleozoic long-proboscid scorpionflies |journal=Zootaxa |volume=2895 |issue=1 |pages=47–57 |doi=10.11646/zootaxa.2895.1.3}}</ref> * अप्टेरोपानोरपीडे * †ऑस्ट्रालोचोरीस्टिडे <ref name="Krzemiński2015">{{cite journal |last1=Krzemiński |first1=W. |last2=Soszyńska-Maj |first2=A. |last3=Bashkuev |first3=A. S. |last4=Kopeć |first4=K |year=2015 |title=Revision of the unique Early Cretaceous Mecoptera from Koonwarra (Australia) with description of a new genus and family |journal=Cretaceous Research |volume=52 |pages=501–506 |doi=10.1016/j.cretres.2014.04.004}}</ref> * बिट्टासिडे (हॅंगफ्लाइज) * बोरिडे (हिम विंचू) * चोरिस्टिडे * †कॉरिस्टोप्सीचीडे <ref name="Qiao2013">{{cite journal |last1=Qiao |first1=X. |last2=Shih |first2=C. K. |last3=Petrulevičius |first3=J. F. |last4=Dong |first4=R. |year=2013 |title=Fossils from the Middle Jurassic of China shed light on morphology of Choristopsychidae (Insecta, Mecoptera) |url=https://archive.org/details/pubmed-PMC3744206 |journal=ZooKeys |issue=318 |pages=91–111 |doi=10.3897/zookeys.318.5226|pmid=23950679 |pmc=3744206 }}</ref> * † सिंब्रोफ्लेबिडे <ref name="Wang2014">{{cite journal |last1=Wang |first1=C. |last2=Shih |first2=C. |last3=Ren |first3=D |year=2014 |title=A new fossil hangingfly (Mecoptera: Cimbrophlebiidae) from the Early Cretaceous of China |journal=Acta Geologica Sinica (English Edition) |volume=88 |issue=1 |pages=29–34 |doi=10.1111/1755-6724.12180}}</ref> * † डायनोपानोरपीडे <ref name="Dinopanorpidae">{{cite journal |author=Archibald, S.B. |title= New Dinopanorpida (Insecta: Mecoptera) from the Eocene Okanogan Highlands (British Columbia, Canada and Washington State, USA) |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-earth-sciences_2005-02_42_2/page/119 |year=2005| journal = [[Canadian Journal of Earth Sciences]] |volume = 42 | issue = 2| pages =119–136 |doi= 10.1139/e04-073|bibcode= 2005CaJES..42..119A }}</ref> * † परमोकोरिस्टिडे * † इंग्लॉमॅटिडे <ref name="Novokshonov2016">{{cite journal |last1=Novokshonov |first1=V. G. |last2=Ross |first2=A. J. |last3=Cook |first3=E. |last4=Krzemiński, W. |last5=Soszyńska-Maj |first5=A. |year=2016 |title=A new family of scorpionflies (Insecta; Mecoptera) from the Lower Cretaceous of England |journal=Cretaceous Research |volume=62 |pages=44–51 |doi=10.1016/j.cretres.2016.01.013}}</ref> * इओम्रोपिडि * मेरोपेडाइ (इअरविग फ्लाइज) * † मेसोप्सीडा <ref name="Lin2016">{{cite journal |last1=Lin |first1=X. |last2=Shih |first2=M. J. |last3=Labandeira |first3=C. C. |last4=Ren |first4=D. |year=2016 |title=New data from the Middle Jurassic of China shed light on the phylogeny and origin of the proboscis in the Mesopsychidae (Insecta: Mecoptera) |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=16 |issue=1 |pages=1–22 |doi=10.1186/s12862-015-0575-y|pmid=26727998 |pmc=4700641 }}</ref> * नॅनोचोरिस्टिडे * † नेदुब्रोविडे <ref name="Bashkuev2011">{{cite journal |last1=Bashkuev |first1=A.S. |year=2011 |title=Nedubroviidae, a new family of Mecoptera: the first Paleozoic long-proboscid scorpionflies |journal=Zootaxa |volume=2895 |issue=1 |pages=47–57 |doi=10.11646/zootaxa.2895.1.3}}</ref> * पॅनोरपीडा (सामान्य स्कॉर्पिओनफ्लायज) * पॅनोरपोडिडे (शॉर्ट-फेस स्कॉर्पिओनफ्लाइस) * † पर्मोचोरिस्टिडे <ref name="Bashkuev2011" /> * † स्यूडोपालिसेन्ट्रोपोडिडे <ref name="Grimaldi2014">{{cite journal |last1=Grimaldi |first1=D. |last2=Johnston |first2=M. A. |year=2014 |title=The long-tongued Cretaceous scorpionfly ''Parapolycentropus'' Grimaldi and Rasnitsyn (Mecoptera: Pseudopolycentropodidae): new data and interpretations |journal=American Museum Novitates |volume=3793 |issue=3793 |pages=1–24 |doi=10.1206/3793.1|hdl=2246/6466 }}</ref>}} '''मेकोप्टेरा''' (ग्रीक भाषेत: मेकोस = "लांब", ptera = "पंख" ) हा एक किटकांचा वर्गीकरण गट आहे. हा गट एंडोप्ट्रीगोटा या गटात मोडतो. यामध्ये सुमारे सहाशे प्रजाती आहेत आणि नऊ वर्गीकरण गट आहेत. मेकोप्टेरानला कधीकधी स्कॉर्पिओनफ्लायज म्हणून संबोधतात, कारण या वर्गातील सर्वात जास्त किटक हे पॅनोरपीडा या गटात मोडतात, यातील नर किटकांचे वाढलेले जननेंद्रिय विंचवाच्या नांगीसारखे दिसते तर त्यांची लांब चोच विंचवाच्या हातासारखी दिसते. बिट्टासिडे किंवा हॅंगफ्लाइज हे किटकही ह्या गटात मोठ्या प्रमाणात सापडतात. हे दोन गट त्यांच्या विचित्र विवाह पद्धतीसाठी प्रसिद्ध आहेत, यातील मादी नराकडून देण्यात येणाऱ्या भेटवस्तूच्या गुणवत्तेनुसार जोडीदार निवडते. तुलनेत लहान असणारा गट म्हणजे हिम विंचू, गट बोरिडे, यातील प्रौढ किटक कधीकधी बर्फावर चालताना दिसतात. याउलट, या गटातील बहुतेक प्रजाती उष्णकटिबंधीय ठिकाणी आर्द्र वातावरणात आढळून येतात. मेकोप्टेरा हा वर्ग सिफोनाप्टेरा (पिसवा) यांच्या जास्त जवळचा तर दिप्तेरा (उडणाऱ्या माश्या) यांच्याशी लांबचा संबधित आहे. या वर्गातील किटक काहीसे उडणाऱ्या माशी सारखे दिसतात. हे लहान ते मध्यम आकाराचे किटक असतात. यांचे शरीर लांब पातळ असते आणि पंख अरुंद अर्ध पारदर्शक असतात. बहुतेक जातींची पैदास झाडांची पाने किंवा मॉस सारख्या ओलसर वातावरणामध्ये होते. यांची अंडी ओल्या हंगामातच उबतात. यांच्या अळ्या सुरवंटासारख्या असतात आणि झाडांच्या पानासारखे पदार्थ खाऊन वाढतात. जर परिस्थिती अनुकूल नसेल तर प्युपाच्या स्थितित संक्रमण होते, या स्थितित खाण्याची गरज पडत नाही. परिस्थिती अनुकूल होताच प्युपा स्थितितून प्रौढ स्थितित संक्रमण होते. जिम्नोस्पर्म वर्ग आता सध्या नामशेष प्रजाती आहे परंतु मधमाश्यासारख्या परागकण-वाहू इतर कीटकांच्या उदयाअगोदर हा वर्ग हे काम उत्तमरित्या बजावत होता. सध्याचे आधुनिक प्रजातींचे प्रौढ हे जबरदस्त शिकारी किंवा मृत जीवांच्या शवावर जगणारे होते. मृत प्राण्यांच्या शरिरावर पोहोचणारे हे पहिले कीटक असतात, यामुळे हे फॉरेन्सिक एंटोमोलॉजीमध्ये फार उपयुक्त ठरतात. ==विविधता== मेकोप्टेरा किटकांची लांबी २ ते ३५ मिमी असू शकते. यांच्या जवळपास सहाशे अस्तित्वात असलेल्या प्रजाती ज्ञात आहेत आणि ह्या नऊ कुटुंबांत आणि चौतीस पिढ्यांमध्ये विभागले आहेत. यातील बहुतेक किटक पॅनोरापीडे आणि बिटासिडाई प्रजातीत मोडतात. या व्यतिरिक्त सुमारे एकोणतीस पिढीत चारशे ज्ञात प्रजाती आहेत, जे या गटातील जिवंत सदस्यांपेक्षा भिन्न आहेत.<ref name=Dunford>{{cite book|author1=Dunford, James C. |author2=Somma, Louis A. |editor=Capinera, John L. |title=Encyclopedia of Entomology: Scorpionflies (Mecoptera) |url=https://books.google.com/books?id=i9ITMiiohVQC&pg=PA3304 |year=2008 |publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4020-6242-1 |pages=3304–3309}}</ref> पॅनोरापीडियातील पुरुषांच्या जननेंद्रियाच्या वर गेलेल्या शेपटीसारख्या दिसण्न्यामुळे या गटाला कधीकधी विंचूही संबोधतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Scorpionflies (Order: Mecoptera)|publisher=Amateur Entomologists' Society}}</ref> मेकोप्टेरा किटक जगभरात पसरलेले आहेत. प्रजाती स्तरावरील सर्वात मोठी विविधता अफ्रोट्रॉपिक आणि पॅलेअर्टिक क्षेत्रांमध्ये आढळते. परंतु निओट्रॉपिक, निकट्रिक आणि ऑस्ट्रालासीयन क्षेत्रांमध्ये सर्वसामान्य आणि कौटुंबिक पातळीवरील भिन्नता दिसून येते. ते मादागास्कर आणि बऱ्याच बेटांवर आढळत नाहीत. यावरून त्यांची पसरण्याची क्षमता कमी असल्याचे सिद्ध होते. त्रिनिदाद, तैवान आणि जपान येथे बांधलेल्या पुलांमुळे जवळपासची बेटे मुख्य बेटांशी जोडली गेली आणि तिथे या किटकांचा प्रसार झाला.<ref name=Dunford/> == संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी|3}} s5utpina7sns90blii341h64vwzopn7 0 249147 2705064 2648851 2026-08-24T05:38:45Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705064 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विधानसभा सदस्य | सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = | नाव = जगजितसिंह उर्फ राणा पाटील | सन्मानवाचक प्रत्यय= | चित्र = | चित्र आकारमान = 250 px | चित्र शीर्षक = | पद= {{AutoLink|आमदार, तुळजापूर विधानसभा मतदारसंघ}} | कार्यकाळ_आरंभ = २५ ऑक्टोबर २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = | पुढील = | जन्मदिनांक ={{जन्म दिनांक|1971|10|30}} | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | पक्ष = [[भारतीय जनता पार्टी]] | इतरपक्ष = [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | वडील = [[पद्मसिंह बाजीराव पाटील|पद्मसिंह पाटील]] | पती = | पत्नी = सौ.अर्चना | नाते = | अपत्ये = मल्हार, मेघ | निवास = तेर, ता.जि.धाराशिव. | शाळा_महाविद्यालय = | व्यवसाय = | धंदा = | धर्म = हिंदू | सही = | संकेतस्थळ = {{URL|www.ranapatil.in}} | तळटीपा = }} '''जगजितसिंह पद्मसिंह पाटील''' ([[३० ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९७१|१९७१ -]]) हे महाराष्ट्रातील राजकारणी आहेत. मार्च २०२५ मध्ये त्यांची महाराष्ट्र इन्स्टिट्यूशन फॉर ट्रान्सफॉर्मेशन (MITRA) या महाराष्ट्र सरकारच्या थिंक टॅंकच्या उपाध्यक्षपदी नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mitra-term-not-renewed-for-developer-close-to-shinde/articleshow/118767884.cms|title=MITRA term not renewed for developer close to Shinde|date=2025-03-07|issn=0971-8257}}</ref> २०१९ च्या विधानसभा निवडणुकीत त्यांनी माजी मंत्री मधुकरराव चव्हाण यांचा भाजपच्या तिकिटावर २४,००० मतांनी पराभव केला. २०२४ च्या विधानसभा निवडणुकीत त्यांनी काँग्रेसच्या कुलदीप धीरज पाटील यांचा ३६ हजार ८७९ मतांनी पराभव केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenNov2024/candidateswise-S13241.htm|title=Maharashtra Vidhansabha Result {{!}} Election Commission of India|date=24 November 2024|website=Election Commission of India|url-status=live|access-date=29 April 2025}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/elections/tuljapur-election-result-2024-live-leading-winner-mla-9130188.html|title=Tuljapur Election Result 2024 LIVE: Ranajagjitsinha Padmasinha Patil of BJP Wins|website=News18|language=en|access-date=2025-04-29}}</ref> हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] अध्यक्ष [[अमित शाह|अमित शहा]] यांच्या उपस्थितीत [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] आले असून महाराष्ट्रातील [[तुळजापूर]] येथील विद्यमान आमदार आहेत. ==कौटुंबिक जीवन== * त्यांच्या कुटुंबीयांनी १९७८ ते २०१९ या काळात महाराष्ट्र विधानसभेत धाराशिव विधानसभेचे १० वेळा प्रतिनिधित्व केले आहे. * त्यांचे वडील [[पद्मसिंह बाजीराव पाटील|पद्मसिंह पाटील]] हे २० वर्षांहून अधिक काळ मंत्री होते. * वडील महाराष्ट्र विधानसभेचे उपसभापती, विरोधी पक्षनेते आणि शरद पवारांच्या समाजवादी काँग्रेसचे प्रदेशाध्यक्ष (एस) होते. == राजकीय कार्यकाळ == उद्योग, महसूल, कृषी, सांस्कृतिक कार्य, रोजगार व रोजगार हमी योजना, संसदीय कार्य, सामान्य प्रशासन राज्यमंत्री होते. मंत्रीपदाच्या पहिल्या पदावर त्यांनी ६ विभागांची जबाबदारी सांभाळली आहे. * २००४ - २००९ : कृषि, उद्योग, सांस्कृतिक कार्य, राजशिष्टाचार, रोजगार, स्वयंरोजगार आणि रोजगार हमी योजना खात्याचे राज्यमंत्री. * २००८ ते नोव्हेंबर २००९ : महसूल व पुनर्वसन, सामान्य प्रशासन, माहिती व जनसंपर्क, उद्योग व संसदीयकार्य खात्याचे राज्यमंत्री, (महाराष्ट्र राज्य). * २००५ ते २००८ : सदस्य [[महाराष्ट्र विधानपरिषद]]. * २००८ ते २०१४ : सदस्य, [[महाराष्ट्र विधानपरिषद]]. # ऑक्टोबर २०१४ मध्ये महाराष्ट्र विधानसभेवर निवड. # २०१९ - तुळजापूर विधानसभा मतदारसंघातून निवड. # २०२४ - तुळजापूर विधानसभा मतदारसंघातून निवड. * २०२५ - महाराष्ट्र इन्स्टिट्यूशन फॉर ट्रान्सफॉर्मेशन (MITRA) या महाराष्ट्र सरकारच्या थिंक टॅंकच्या उपाध्यक्षपदी नियुक्ती ==सामाजिक योगदान== * तेरणा पब्लिक चॅरिटेबल ट्रस्ट या संस्थेमार्फत धाराशिव जिल्ह्यातील मुलांसाठी शिक्षणाची सोय. * दुष्काळग्रस्त विद्यार्थ्यांना शिक्षणासाठी १ कोटीची मदत. * अनेक शैक्षणिक उपक्रमाचे आयोजन; २०१७ पासून ६७ मोठी वैद्यकीय शिबिरे घेऊन ६१३४७ रुग्णांची तपासणी करून निदान केले, तर ३९०६ रुग्णांवर निशुल्क उपचार व शस्त्रक्रिया करण्यात यश. * इतर रुग्णालयामधील रुग्णांना मुख्यमंत्री सहायता निधी मधून भरघोस सहकार्य; धाराशिव तालुक्यातील ४२ गावांमध्ये पशू वैद्यकीय शिबिरांच्या माध्यमातून छोट्या शस्त्रक्रिया, कृत्रिम रेतण व लसटोचणीचे मोफत आयोजन तसेच दुष्काळी परिस्थितीमध्ये नागरिकांच्या सुविधेसाठी टॅंकरद्वारे टंचाई काळात विनामूल्य पाणीपुरवठा केला. * महिलांचे सक्षमीकरण करण्यासाठी ४५ गावांमध्ये ६००० महिलांसाठी शिवण क्लासेस द्वारे प्रशिक्षण. * धाराशिव शहरासाठी महत्त्वाकांक्षी अशी उजनी धरणातून १०८ किमी अंतरावरून १८४ कोटी रुपयाची उजनी पाणी पुरवठा योजना सुरू केली. * रोजगार निर्मिती, कृषि सुधारणा, विविध सहकारी संस्था, साखर कारखाना, रेशीम शेती-उद्योग, पॉलिहाऊस-शेडनेटच्या माध्यमातून फुलशेतीस प्रोत्साहन. * राज्यमंत्री असताना धाराशिव शहरालगत कौडगाव येथे २५०० एकरवर औद्योगिक वसाहतीची स्थापना करून १५०० एकरचे भूसंपादन तसेच महाजनकोच्या ५० मे.वॅ. सोलार ऊर्जा निर्मिती प्रकल्पास मंजूरी मिळवून घेतली. उर्वरित भूसंपादन व उद्योग आणणेसाठी पाठपुरावा. ==संदर्भ== *[http://ranapatil.in/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113065635/http://ranapatil.in/ |date=2019-11-13 }} *[http://epaperlokmat.in/Archive/epapernew.php?articleid=LOK_HOBD_20191103_1_5&arted=Hello%20Osmanabad&width=371px http://epaperlokmat.in/Archive/epapernew.php?articleid=LOK_HOBD_20191103_1_5&arted=Hello%20Osmanabad&width=371px] *[http://epaperlokmat.in/Archive/epapernew.php?articleid=LOK_HOBD_20191025_2_4&arted=Hello%20Osmanabad&width=301px http://epaperlokmat.in/Archive/epapernew.php?articleid=LOK_HOBD_20191025_2_4&arted=Hello%20Osmanabad&width=301px] *[http://epaperlokmat.in/Archive/epapernew.php?articleid=LOK_HOBD_20191031_1_7&arted=Hello%20Osmanabad&width=226px http://epaperlokmat.in/Archive/epapernew.php?articleid=LOK_HOBD_20191031_1_7&arted=Hello%20Osmanabad&width=226px] *[http://epaperlokmat.in/Archive/epapernew.php?articleid=LOK_HOBD_20191025_4_5&arted=Hello%20Osmanabad&width=299px http://epaperlokmat.in/Archive/epapernew.php?articleid=LOK_HOBD_20191025_4_5&arted=Hello%20Osmanabad&width=299px] *[http://epaperlokmat.in/Archive/epapernew.php?articleid=LOK_HOBD_20191025_7_4&arted=Hello%20Osmanabad&width=595px http://epaperlokmat.in/Archive/epapernew.php?articleid=LOK_HOBD_20191025_7_4&arted=Hello%20Osmanabad&width=595px] *[http://epaperlokmat.in/Archive/epapernew.php?articleid=LOK_HOBD_20191025_6_1&arted=Hello%20Osmanabad&width=598px http://epaperlokmat.in/Archive/epapernew.php?articleid=LOK_HOBD_20191025_6_1&arted=Hello%20Osmanabad&width=598px] *[http://epaperlokmat.in/Archive/epapernew.php?articleid=LOK_HOBD_20191025_6_3&arted=Hello%20Osmanabad&width=303px http://epaperlokmat.in/Archive/epapernew.php?articleid=LOK_HOBD_20191025_6_3&arted=Hello%20Osmanabad&width=303px] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:तुळजापूरचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:उस्मानाबादचे आमदार]] t2iiognmkr2zadloczp62vz7a4fcl02 0 252590 2705115 2679797 2026-08-24T06:33:35Z ~2026-46135-18 186622 /* */ 2705115 wikitext text/x-wiki '''डॉ.मुक्ता नरेंद्र दाभोलकर (पटवर्धन)''' (२८ एप्रिल १९७४) ह्या भारतीय सामाजिक कार्यकर्त्या आहेत. त्या [[नरेंद्र दाभोलकर]] यांच्या कन्या असून [[महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती|महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीमध्ये]] काम करतात.<ref>https://m.maharashtratimes.com/topics/Mukta-Dabholkar{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==पुरस्कार== * [[मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार]] (२०१५), [[सातारा|साताऱ्याच्या]] संबोधी प्रतिष्ठानातर्फे == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:दाभोलकर, मुक्ता}} [[वर्ग:सामाजिक कार्यकर्त्या]] [[वर्ग:मराठी महिला]] [[वर्ग:मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार विजेत्या]] 2fubml2z1u8zijuowocsnm5y0x7xxdk 2705127 2705115 2026-08-24T06:46:22Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2705127 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''डॉ.मुक्ता नरेंद्र दाभोलकर (पटवर्धन)''' (२८ एप्रिल १९७४) ह्या भारतीय सामाजिक कार्यकर्त्या आहेत. त्या [[नरेंद्र दाभोलकर]] यांच्या कन्या असून [[महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती|महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीमध्ये]] काम करतात.<ref>https://m.maharashtratimes.com/topics/Mukta-Dabholkar{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{विस्तार}} ==पुरस्कार== * [[मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार]] (२०१५), [[सातारा|साताऱ्याच्या]] संबोधी प्रतिष्ठानातर्फे == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:दाभोलकर, मुक्ता}} [[वर्ग:सामाजिक कार्यकर्त्या]] [[वर्ग:मराठी महिला]] [[वर्ग:मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार विजेत्या]] k1lzh8ml8o5qta1xvnvpdfjjjqbhb31 2705128 2705127 2026-08-24T06:47:26Z संतोष गोरे 135680 /* */ मृत दुवा 2705128 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''डॉ.मुक्ता नरेंद्र दाभोलकर (पटवर्धन)''' (२८ एप्रिल १९७४) ह्या भारतीय सामाजिक कार्यकर्त्या आहेत. त्या [[नरेंद्र दाभोलकर]] यांच्या कन्या असून [[महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती|महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीमध्ये]] काम करतात.{{संदर्भ हवा}} {{विस्तार}} ==पुरस्कार== * [[मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार]] (२०१५), [[सातारा|साताऱ्याच्या]] संबोधी प्रतिष्ठानातर्फे == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:दाभोलकर, मुक्ता}} [[वर्ग:सामाजिक कार्यकर्त्या]] [[वर्ग:मराठी महिला]] [[वर्ग:मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार विजेत्या]] 1gptxz8rto139k98ixbltqpgy3d1dhm 0 253158 2704952 2546674 2026-08-23T22:20:58Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704952 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} स्त्रियांचे, स्वतःच्या वेगळेपणाची जाणीव प्रकर्षाने व्यक्त करणारे व स्वत्वाचा शोध घेणारे साहित्य म्हणजे '''स्त्रीवादी साहित्य''' होय. साहजिकच पुरुषी साहित्याहून ते स्वरूपतः वेगळे ठरते, तथापि [[स्त्रीवाद|स्त्रीवादी]] साहित्य याचा अर्थ केवळ स्त्रीनिर्मित साहित्य नव्हे, तर पुरुषकेंद्री विचारव्यूहातून मुक्त अशा परिप्रेक्ष्यातून कोणीही — स्त्री वा पुरुषाने — निर्माण केलेले साहित्य म्हणजे स्त्रीवादी साहित्य असेही व्यापक अर्थाने म्हणता येईल. == व्यापक व्याख्या == वास्तविक साहित्याच्या आविष्कारातील कोणत्या साहित्याला स्त्रीवादी साहित्य म्हणता येईल, हा एक गुंतागुंतीचा प्रश्न आहे परंतु एवढे निश्चित म्हणता येईल, की मानव म्हणजे पुरुष-स्त्री हे त्याचे उपांग ह्या विचाराला छेद देणारे, त्याबद्दल प्रश्न उपस्थित करणारे, त्यातील जटिलता, धूसरता यांची जाणीव करून देणारे साहित्य स्त्रीवादी साहित्य म्हणता येईल. बाईच्या असण्याचा, होण्याचा — म्हणजेच अस्तित्वाचा, स्वत्वाचा व अस्मितेचा — समग्रतेने वेध घेणारे, तिच्या आत्मशोधाचा प्रवास वाङ्मयीन आविष्कार म्हणून मांडणारे लेखन स्त्रीवादी म्हणता येईल. परंतु स्त्रियांच्या दुःखाच्या करुण कहाण्या पराभूत नियतिवादी दृष्टिकोणातून मांडणारे, त्यांच्याविषयी केवळ दया, सहानुभूती निर्माण करणारे, तसेच उद्धारकाच्या भूमिकेतून केलेले लिखाण हे स्त्रीवादी साहित्य म्हणता येणार नाही. स्त्रीच्या देहात्मतेभोवती गूढता उभारून मूळ दडपणुकीचे वास्तव धूसर करणारे साहित्य स्त्रीवादाच्या कसोट्यांना उतरणारे नव्हे. स्त्रीवाद ही एक समाजपरिवर्तन घडवू पाहणारी राजकीय जाणीव आहे. या स्त्रीवादी जाणिवेचा विविध दृष्टिकोणांतून, भिन्न भिन्न पातळ्यांवरचा आविष्कार स्त्रीवादी साहित्यात आढळून येतो. [[उदारमतवाद|उदारमतवादी]], [[मार्क्सवाद|मार्क्सवादी]], [[समाजवाद|समाजवादी]], उत्तर-आधुनिक अशा अनेक विचारप्रणालींमध्ये स्वतःची भर घालून, स्त्रीवादी भान स्त्री-पुरुष विषमतेच्या प्रश्नांची मीमांसा करते. म्हणून काळाच्या प्रत्येक टप्प्यावर स्त्रीवादाची भिन्न रूपे तर दिसतातच परंतु त्यांच्यात अनेकदा परस्परविरोधही आढळून येतो. ह्याचेच प्रतिबिंब वेगवेगळ्या काळांत लिहिल्या गेलेल्या स्त्रीवादी साहित्यात दिसते. ह्या भिन्न स्त्रीवादी जाणिवा व्यक्त करणारे साहित्य म्हणजे स्त्रीवादी साहित्य. पुरुषाच्या आधाराशिवाय स्त्रीच्या व्यक्तिमत्त्वाला परिपूर्णता येऊ शकते आणि प्रेमाइतकीच, माणसासारखे जगण्याची भूक स्त्रीलाही असते हे दर्शविणारे आणि स्त्री म्हणून घडताना आलेल्या विविध अनुभवांना अभिव्यक्त करणारे साहित्य म्हणजे स्त्रीवादी साहित्य. पुरुषप्रधानतेला विरोध करणारे आणि स्त्रीचे माणूस म्हणून चित्रण करणारे साहित्य, मग ते पुरुषाने लिहिले असले तरी स्त्रीवादी ठरेल कारण तत्त्वतः स्त्रीवादी जाणीव स्त्री व पुरुष दोघांमध्येही विकसित होऊ शकते परंतु पुरुषी वर्चस्वाचा अनुभव बाई होऊन घेणे स्त्रीला अधिक समर्थपणे करता येते, असेही मानले जाते. त्यामुळे स्त्रियांचे लेखन अधिक नेमके, धारदार व प्रखर होते. जहाल स्त्रीवाद्यांच्या मते स्त्रियांची बाईपणाच्या भानातून निर्माण झालेली भाषा, प्रतीके, प्रतिमा खऱ्या अर्थाने विकसित होण्यासाठी काही काळ तरी जाणीवपूर्वक अलगतावादी भूमिका घेणे इष्ट ठरेल. पाश्चात्य देशांत स्त्रीवादाचा उदय साधारणपणे १९६० च्या आसपास झाला व भारतात स्त्रीवाद सुमारे १९७५ नंतर रुजला. असे असले, तरी स्त्रीवादी जाणीव तत्पूर्वी अस्तित्वात नव्हती, असे मात्र नव्हते.व्यक्तिगत पातळीवर स्त्रियांना आपल्या वाट्याला आलेल्या दुय्यमत्वाची, गौण स्थानाची जाणीव होतीच आणि ती त्यांच्या साहित्यातून व्यक्तही होत होती पण आपला हा अनुभव व त्याचा आविष्कार व्यक्तिगत आहे, असे त्यांना वाटत होते. त्याला संघटित चळवळीचे स्वरूप प्राप्त झाले नव्हते. मात्र जे खाजगी आहे, ते राजकीय आहे हे भान स्त्रीजातीला आल्यानंतर स्त्रीवादी तत्त्वज्ञानाचा उदय झाला. स्त्रीवादी जाणीव कशाला म्हणायचे, हे आधी स्पष्ट केले पाहिजे. जगभर प्रदीर्घकाळ जी [[पितृसत्ता|पितृसत्ताक समाजव्यवस्था]] अस्तित्वात आहे, त्या व्यवस्थेने जैविक [[लिंगभेद|लिंगभेदाला]] (सेक्स) सांस्कृतिक लिंगभेदाचे (जेंडर) रूप दिले. आपले हितसंबंध जपण्यासाठी स्त्री-पुरुष यांच्यात एक विशिष्ट सत्तासंबंध रचला. या सत्तासंबंधात स्त्रीला गौण व दुय्यम ठरविले गेले. स्त्रीचा स्वभाव, लक्षणे, कार्यक्षेत्रे, कर्तव्ये या सत्तेने निश्चित केली व स्त्रीवर लादली. या गोष्टीची जाणीव म्हणजे स्त्रीवादी जाणीव होय. "स्त्री ही स्त्री म्हणून जन्मत नाही, तर ती घडवली जातेओ" (''"वन इज नॉट बॉर्न अ वुमन, रादर वन बिकम्स अ वुमन"''), हे फ्रेंच स्त्रीवादी लेखिका [[सिमोन दि बोव्हा]]चे विधान म्हणजे स्त्रीवादी जाणिवेचे महत्त्वाचे प्रमेय आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Simone de Beauvoir Explains “Why I’m a Feminist” in a Rare TV Interview (1975)|दुवा=https://www.openculture.com/2024/07/simone-de-beauvoir-explains-why-im-a-feminist-in-a-rare-tv-interview-1975.html|प्रकाशक=Open Culture|ॲक्सेसदिनांक=6 फेब्रुवारी 2025}}</ref> स्त्रीवादी जाणीव ही स्त्री व पुरुष या दोघांत उदित होऊ शकते. पुरुष या जाणिवेचा समर्थक होऊ शकतो परंतु या जाणिवेचा अनुभव मात्र स्त्रीच घेत असते. स्त्री-पुरुष विषमतेचे भान येणे,ही या जाणिवेची पहिली अवस्था होय. पुरुषरचित स्त्रीत्वाच्या कल्पनेला नकार देणे, ही या जाणिवेची दुसरी अवस्था, तर एक व्यक्ती म्हणून स्वतःचा शोध घेता घेता स्त्रीत्वाचा शोध घेणे, ही स्त्रीवादी जाणिवेची यापुढील व अंतिम अवस्था म्हणता येईल. या अवस्थांमधून जात असताना स्त्री-पुरुष समतेच्या तत्त्वावर आधारलेल्या नवसमाजाची निर्मिती करणे, हे स्त्रीवादाचे उद्दिष्ट आहे. स्त्रीवादी जाणिवेच्या या तिन्ही अवस्थांचे आविष्कार वाङ्मयेतिहासाच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवर, वेगवेगळ्या कालखंडांत आढळून येतात. == इतिहास == १५ व्या शतकात, क्रिस्टीन डी पिझान यांनी ''द बुक ऑफ द सिटी ऑफ लेडीज'' हे पुस्कत लिहिले जे पूर्वग्रहांचा सामना करते आणि समाजात महिलांचे महत्त्व वाढवते. हे पुस्तक १४ व्या शतकात जिओव्हानी बोकाकियो यांनी लिहिलेल्या ''डी मुलीरिबस क्लॅरिस'' या पुस्कतकाचे अनुसरण करते, जे ऐतिहासिक आणि पौराणिक महिलांच्या १०६ चरित्रांचा संग्रह आहे. स्त्रीवादी चळवळीने स्त्रीवादी काल्पनिक कथा, स्त्रीवादी अ-काल्पनिक कथा आणि स्त्रीवादी कविता निर्माण केल्या, ज्यामुळे स्त्रियांच्या लेखनात नवीन रस निर्माण झाला. महिलांचे जीवन आणि योगदान हे विद्वानांच्या आवडीचे क्षेत्र म्हणून अधोरेखित केले गेले आहे. या विश्वासाला प्रतिसाद म्हणून स्त्रियांच्या ऐतिहासिक आणि शैक्षणिक योगदानांचे सामान्य पुनर्मूल्यांकन करण्यास देखील प्रवृत्त केले.<ref name="Blain">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/feministcompanio00blai|title=The feminist companion to literature in English: women writers from the Middle Ages to the present|last=Blain, Virginia|last2=Clements, Patricia|last3=Grundy, Isobel|publisher=Yale University Press|year=1990|isbn=978-0-300-04854-4|location=New Haven|pages=vii–x|url-access=registration}}</ref> स्त्रीवादी साहित्य आणि सक्रियता यांच्यात जवळचा संबंध आहे, स्त्रीवादी लेखन विशेषतः विशिष्ट युगात स्त्रीवादाच्या मुख्य चिंता किंवा कल्पना व्यक्त करते. सुरुवातीच्या स्त्रीवादी साहित्यिक शिष्यवृत्तीचा बराचसा भाग स्त्रियांनी लिहिलेल्या ग्रंथांचा पुनर्शोध आणि पुनर्संचयित करण्यासाठी देण्यात आला होता. पाश्चात्य स्त्रीवादी वाङ्मयीन शिष्यवृत्तीमध्ये, डेल स्पेन्डरच्या ''मदर्स ऑफ द नॉव्हेल'' (१९८६) आणि जेन स्पेन्सरच्या ''द राइज ऑफ द वुमन नॉव्हेलिस्ट'' (१९८६) यांसारख्या अभ्यासांनी स्त्रिया नेहमीच लिहित असल्याचा आग्रह होता.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Mothers of the Novel: 100 Good Women Writers Before Jane Austen|last=Spender|first=Dale|publisher=Pandora Press, London, Routledge & Kegan Paul, New York|year=१९८६|isbn=0863580815}}</ref> विद्वानांच्या आवडीच्या वाढीच्या अनुषंगाने, विविध छापखान्यांनी दीर्घकाळ-मुद्रित मजकूर पुन्हा जारी करण्याचे कार्य सुरू केले. विरागो प्रेसने १९७५ मध्ये १९व्या आणि २०व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या कादंबऱ्यांची मोठी यादी प्रकाशित करण्यास सुरुवात केली आणि पुनर्वसन प्रकल्पात सामील झालेल्या पहिल्या व्यावसायिक प्रेसपैकी एक बनले. १९८० च्या दशकात, पेंडोरा प्रेसने १८ व्या शतकातील स्त्रियांनी लिहिलेल्या कादंबऱ्या जारी केल्या.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Gilbert|first=Sandra M.|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A0DE4DD1E3AF937A35756C0A960948260&sec=&spon=&pagewanted=1|title=Paperbacks: From Our Mothers' Libraries: women who created the novel|date=4 May 1986|work=[[The New York Times]]}}</ref> अगदी अलीकडे, ब्रॉडव्ह्यू प्रेसने १८व्या आणि १९व्या शतकातील कादंबऱ्या जारी केल्या आहेत. केंटकी विद्यापीठात सुरुवातीच्या स्त्रियांच्या कादंबऱ्यांच्या पुनरावृत्तीची मालिका आहे. साहित्यातील काही विशेष कार्ये प्रमुख स्त्रीवादी ग्रंथ म्हणून ओळखली जातात. [[मेरी वोल्स्टनक्राफ्ट]] द्वारे ''अ व्हिंडीकेशन ऑफ थे राइटस ओफ् विमेन'' (१७९२) हे स्त्रीवादी तत्त्वज्ञानाच्या सुरुवातीच्या कामांपैकी एक आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://standardebooks.org/ebooks/mary-wollstonecraft/a-vindication-of-the-rights-of-woman|title=A Vindication of the Rights of Woman|last=Wollstonecraft|first=Mary|year=१९७२|location=इंग्लंड}}</ref> [[व्हर्जिनिया वूल्फ|व्हर्जिनिया वुल्फ]] लिखित ''अ रूम ऑफ वन्स ओन'' (१९२९), पुरुषसत्ताक वर्चस्व असलेल्या साहित्यिक परंपरेतील महिला लेखिकांसाठी शाब्दिक आणि अलंकारिक जागा या दोन्हीसाठी त्याच्या युक्तिवादात नोंद आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gutenberg.net.au/ebooks02/0200791h.html|title=A Room of One's Own|last=Woolf|first=Virginia|website=[Project Gutenberg Australia|url-status=live}}</ref> जर्मेन ग्रीरची ''द फिमेल एनन्च'' (१९७०) हे पुस्तक स्त्री गृहिणीच्या स्व-मर्यादित भूमिकेवर प्रश्नचिन्ह लावते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/133_wbc_archive_new/page3.shtml|title=Germaine Greer discusses ''The Female Eunuch''|last=Greer|first=Germaine|website=BBC ''World Book Club''|url-status=live}}</ref> एलिस रे हेल्फोर्ड यांच्या मते, "विज्ञान कथा आणि कल्पनारम्य कथा या स्त्रीवादी विचारांसाठी महत्त्वपूर्ण वाहने आहेत, विशेषतः सिद्धांत आणि रीत यांच्यातील पूल म्हणून."<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy|last=Helford, Elyce Rae|publisher=Greenwood Press|year=2005|isbn=978-0-300-04854-4|editor-last=Westfahl|editor-first=Gary|pages=[https://archive.org/details/feministcompanio00blai/page/289 289–291]|chapter=Feminist Science Fiction|chapter-url=https://archive.org/details/feministcompanio00blai/page/289}}</ref> स्त्रीवादी विज्ञान कथा कधीकधी विद्यापीठ स्तरावर लिंग समजून घेण्यासाठी सामाजिक रचनांची भूमिका शोधण्यासाठी शिकवली जाते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Lips|first=Hilary M.|year=1990|title=Using Science Fiction to Teach the Psychology of Sex and Gender|url=https://archive.org/details/sim_teaching-of-psychology_1990-10_17_3/page/197|journal=Teaching of Psychology|volume=17|issue=3|pages=197–98|doi=10.1207/s15328023top1703_17}}</ref> उर्सुला के. ले गिन यांचे ''द लेफ्ट हँड ऑफ डार्कनेस'' (१९६९), जोआना रस यांचे ''द फिमेल मॅन'' (१९७०), ऑक्टाव्हिया बटलर यांचे ''किंड्रेड'' (१९७९), आणि [[मार्गारेट अ‍ॅटवुड|मार्गारेट ॲटवुड]] यांचे ''हॅन्डमेड्स टेल'' (१९८५) हे या प्रकारचे उल्लेखनीय ग्रंथ आहेत. स्त्रीवादी अ-काल्पनिक कथांनी स्त्रियांच्या जीवनातील अनुभवांबद्दल चिंता व्यक्त करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. उदाहरणार्थ, [[माया एंजेलो|माया अँजेलो]] यांचे''आय नो व्हाय द केज्ड बर्ड सिंग्स'' हे अत्यंत प्रभावशाली होते, कारण ती युनायटेड स्टेट्समध्ये वाढणाऱ्या कृष्णवर्णीय स्त्रियांनी अनुभवलेल्या विशिष्ट वर्णद्वेष आणि लिंगवादाचे प्रतिनिधित्व करते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://feminisminindia.com/2018/08/10/i-know-why-the-caged-bird-sings-review-maya-angelou/|title=I Know Why The Caged Bird Sings: Angelou's Quest to Truth and Power|last=Shah|first=Mahvish|date=2018|website=Feminism in India}}</ref> याव्यतिरिक्त, अनेक स्त्रीवादी चळवळींनी काव्यसंग्रह आणि सार्वजनिक वाचनाद्वारे स्त्रीवादी कल्पनांना प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवण्याचे साधन म्हणून [[कविता|कवितेचा]] स्वीकार केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.poetryfoundation.org/articles/144696/a-change-of-world|title=A Change of World|last=Poetry Foundation|website=Poetry Foundation}}</ref> == उप-प्रकार == === स्त्रीवादी विज्ञान कथा === स्त्रीवादी विज्ञान कथा हा [[विज्ञानकथा|विज्ञानकथांचा]] एक उपप्रकार आहे ज्या स्त्रीवादी विषयांवर केंद्रित आहे जसे: लिंग असमानता, लैंगिकता, वंश, अर्थशास्त्र, पुनरुत्पादन आणि पर्यावरण.<ref>{{Cite book |url=https://www.routledge.com/Ecofeminist-Science-Fiction-International-Perspectives-on-Gender-Ecology/Vakoch/p/book/9780367716417 |title=Ecofeminist Science Fiction: International Perspectives on Gender, Ecology, and Literature |publisher=[[Routledge]] |year=2021 |isbn=9780367716417 |editor-last=Vakoch |editor-first=Douglas A. |editor-link=Douglas Vakoch |location=London}}</ref> स्त्रीवादी विज्ञान कथा राजकीय आहे कारण ती प्रबळ संस्कृतीवर टीका करण्याची प्रवृत्ती ठेवते. काही सर्वात उल्लेखनीय स्त्रीवादी विज्ञान कथांमध्ये या विशयाचे चित्रण [[यूटोपिया]] वापरून अशा समाजाचा शोध घेण्यासाठी केले आहे ज्यामध्ये लिंग-फरक किंवा लिंग-शक्ती असंतुलन अस्तित्वात नाही, किंवा [[डिस्टोपिया]] अशा जगाचा शोध घेण्यासाठी वापरले आहे जिथे लिंग-असमानता तीव्र आहे, अशा प्रकारे स्त्रीवादी कार्य चालू राहण्याची गरज आहे हे प्रतिपादन केले आहे.<ref name="ReferenceA">{{citation | last = Helford | first = Elyce Rae | contribution = Feminism | editor-last = Westfahl | editor-first = Gary | title = The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy: themes, works and wonders | pages = 289–291 | publisher = Greenwood Press | location = Westport, Connecticut | year = 2005 | isbn = 9780313329531 | postscript = .}} [https://books.google.com/books?id=SQMQQyIaACYC&pg=PA290 Preview.]</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.routledge.com/Dystopias-and-Utopias-on-Earth-and-Beyond-Feminist-Ecocriticism-of-Science/Vakoch/p/book/9780367716233 |title=Dystopias and Utopias on Earth and Beyond: Feminist Ecocriticism of Science Fiction |publisher=[[Routledge]] |year=2021 |isbn=9780367716233 |editor-last=Vakoch |editor-first=Douglas A. |editor-link=Douglas Vakoch |location=London}}</ref> == लोकप्रिय स्त्रीवादी साहित्य == :''इतर पुस्तके [[:वर्ग:स्त्रीवादी साहित्य|वर्ग:स्त्रीवादी साहित्य]]'' {| class="wikitable sortable" |- ! लेखक !! पुस्तक !! वर्ष |- | [[मेरी वोल्स्टनक्राफ्ट]] || ''[[अ व्हिंडीकेशन ऑफ द राइटस ओफ् विमेन]]'' || १७९२ |- | [[व्हर्जिनिया वूल्फ]] || ''[[अ रूम ऑफ वन्स ओन]]'' || १९२९ |- | [[बेल हुकस]] || ''फेमिनिझम इज फॉर एव्हरीबडी'' || २००० |- | [[केट बोर्नस्टीन]] || ''जेंडर आउटलॉ'' || १९९५ |- | [[सॅन्ड्रा सिस्नेरोस]] || ''[[द हाउस ऑन मँगो स्ट्रीट]]'' || १९८४ |- | [[रोक्सेन गे]] || ''[[बॅड फेमिनिस्ट]]'' || २०१४ |- | [[लुईसा मे अल्कोट]] || ''[[लिटिल वुमन]]'' || १८६८ |- | [[रेबेका सॉलनिट]] || ''[[मेन एक्सप्लेन थिंग्ज टू मी]]'' || २०१४ |- | [[जेनेट मॉक]] || ''[[रिडिफाइनिंग रियलनेस]]'' || २०१४ |- | [[ऑड्रे लॉर्डे]] || ''[[सिस्टर आउटसाइडर]]'' || १९७६ ते १९८४ |- | [[सिल्व्हिया प्लाथ]] || ''[[द बेल जार]]'' || १९६३ |- | [[अँजेला कार्टर]] || ''[[द ब्लडी चेंबर]]'' || १९७९ |- | [[जर्मेन ग्रीर]] || ''द फिमेल एनन्च'' || १९७० |- | [[इव्ह एन्स्लर]] || ''[[योनी मनीच्या गुजगोष्टी|द व्हॅजीना मोनोलॉग्स]]'' || १९९६ |- | [[ॲलिस वॉकर]] || ''इन सर्च ऑफ अवर मदर्स दार्डन्स'' || १९८३ |- | [[बेट्टी फ्रीडन]] || ''द फेमिनाइन मिस्टिक'' || १९६३ |- | [[मार्गारेट अ‍ॅटवुड]] || ''[[द हँडमेड्स टेल]]'' || १९८५ |- | [[सिमोन दि बोव्हा]] || ''[[द सेकंड सेक्स]]'' || १९४९ |- | [[एंजेला वाई. डेव्हिस]] || ''वुमन, रेस ॲन्ड क्लास'' || १९८१ |- | [[डोरिस लेसिंग]] || ''द गोल्डन नोटबुक'' || १९६२ |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:स्त्रीवाद]] [[वर्ग:साहित्यप्रकार]] [[वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख]] 88zy5zfnb506jjwcqbwqxgsc9xftgps 0 253834 2704792 2701418 2026-08-23T18:26:23Z InternetArchiveBot 130355 Add 15 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704792 wikitext text/x-wiki उबदार उष्णकटिबंधीय प्रदेशांमधून थंड ध्रुवीय प्रदेशात महासागराचे प्रवाह बरीच उर्जा वाहतूक करतात. शेवटच्या बर्फयुगाच्या आसपास झालेले बदल (तांत्रिक भाषेत सांगायचे तर शेवटचे हिमनदी) हे दाखवतात की उत्तर अटलांटिक भागात अचानक आणि मोठ्या प्रमाणात हवामान बदलू शकते. जेव्हा '''हवामानातील बदल''' घडतात तेव्हा पृथ्वीच्या हवामान प्रणालीतील बदलांमुळे नवीन [[हवामान]] पद्धतींचा परिणाम होत असतो. हा काळानुसार वाढत राहतो. ही काळाचा कालावधी काही दशकांपासून ते कोट्यावधी वर्षे इतकी लहान असू शकतो. शास्त्रज्ञांनी [[पृथ्वीचा इतिहास|पृथ्वीच्या भौगोलिक इतिहासादरम्यान]] हवामानातील बदलांचे अनेक भाग ओळखले आहेत.अलीकडेच, [[औद्योगिक क्रांती|औद्योगिक क्रांतीनंतर]] [[जागतिक तापमानवाढ|ग्लोबल वार्मिंग]] चालविणाऱ्या मानवी क्रियांचा हवामानाचा परिणाम वाढत्या प्रमाणात झाला आहे, <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782|title=Advancing the Science of Climate Change|last=America's Climate Choices: Panel on Advancing the Science of Climate Change; National Research Council|publisher=The National Academies Press|year=2010|isbn=978-0-309-14588-6|location=Washington, D.C.|quote=(p1) ... there is a strong, credible body of evidence, based on multiple lines of research, documenting that climate is changing and that these changes are in large part caused by human activities. While much remains to be learned, the core phenomenon, scientific questions, and hypotheses have been examined thoroughly and have stood firm in the face of serious scientific debate and careful evaluation of alternative explanations. (pp. 21–22) Some scientific conclusions or theories have been so thoroughly examined and tested, and supported by so many independent observations and results, that their likelihood of subsequently being found to be wrong is vanishingly small. Such conclusions and theories are then regarded as settled facts. This is the case for the conclusions that the Earth system is warming and that much of this warming is very likely due to human activities.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529161102/http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782|archive-date=29 May 2014}}</ref> आणि त्या संदर्भात सामान्यत: या शब्दांचा वापर बदलला जाऊ शकतो. हवामान प्रणाली सूर्यापासून आपल्या जवळजवळ सर्व ऊर्जा प्राप्त करते. हवामान प्रणाली [[अंतराळ विज्ञान|बाह्य जागेला]] उर्जा देखील देते. पृथ्वीवर येणारी आणि जाणारे उर्जा संतुलन आणि हवामान प्रणालीद्वारे उर्जा जाणे पृथ्वीचे ऊर्जा बजेट ठरवते. जेव्हा येणारी उर्जा जाणा-या उर्जापेक्षा जास्त असते, तेव्हा पृथ्वीचे उर्जा बजेट सकारात्मक असते आणि हवामान प्रणाली गरम होते. जर जास्त ऊर्जा गेली तर उर्जा बजेट नकारात्मक आहे आणि पृथ्वीला थंडपणाचा अनुभव आहे. पृथ्वीवरील हवामान प्रणाली माध्यमातून हलवून ऊर्जा अभिव्यक्ती पोहोचला आहे. [[हवामान]] भौगोलिक घटक आणि वेळ यानुसार आकर्षित करते. एखाद्या प्रदेशातील दीर्घकालीन सरासरी आणि हवामानातील बदल यामुळे प्रदेशाचे [[हवामान सरासरी स्थिती|हवामान ठरते]] . हवामान बदल हा हवामानातील बदलाचा दीर्घकालीन आणि टिकाव आहे. जेव्हा हवामान प्रणालीच्या विविध भागांमध्ये जन्मजात नैसर्गिक प्रक्रिया उर्जा वितरणात बदल करतात.तेव्हा असे बदल अंतर्गत परिवर्तनशीलताचे परिणाम असू शकतात. उदाहरणांमध्ये पॅसिफिक डिकॅडल ओसीलेशन आणि अटलांटिक मल्टीडेकेडल दोलन सारख्या समुद्राच्या खो-यांमधील परिवर्तनशीलता समाविष्ट आहे. हवामानातील बदलांचा परिणाम ''बाह्य सक्तीने'' देखील होऊ शकतो, जेव्हा हवामानातील घटकांच्या बाहेरील घटनांनी प्रणालीत बदल घडवून आणला. सौर आउटपुट आणि ज्वालामुखीय बदलामधील उदाहरणांचा समावेश आहे. हवामान बदलाचे समुद्री पातळीवरील बदल, वनस्पतींचे जीवन आणि मोठ्या प्रमाणात विलुप्त होण्याचे विविध परिणाम आहेत; त्याचा मानवी समाजांवरही परिणाम होतो. == संकल्पना == हवामान बदलांची सर्वात सामान्य व्याख्या म्हणजे सांख्यिकीय गुणधर्म (मुख्यतः त्याचा अर्थ आणि प्रसार )इ.चा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch9s9-1.html|year=2007|editor-last=Solomon|editor-first=S.|editor2-last=Qin|editor2-first=D.|editor3-last=Manning|editor3-first=M.|editor4-last=Chen|editor4-first=Z.|editor5-last=Marquis|editor5-first=M.|editor6-last=Averyt|editor6-first=K.B.|editor7-last=Tignor|editor7-first=M.|editor8-last=Miller|editor8-first=H.L.|title=संग्रहित प्रत|access-date=2020-03-26|archive-date=2019-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219023505/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch9s9-1.html|url-status=dead}}</ref> हवामानशास्त्रीय बदलांच्या <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch9s9-1.html|year=2007|editor-last=Solomon|editor-first=S.|editor2-last=Qin|editor2-first=D.|editor3-last=Manning|editor3-first=M.|editor4-last=Chen|editor4-first=Z.|editor5-last=Marquis|editor5-first=M.|editor6-last=Averyt|editor6-first=K.B.|editor7-last=Tignor|editor7-first=M.|editor8-last=Miller|editor8-first=H.L.|title=संग्रहित प्रत|access-date=2020-03-26|archive-date=2019-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219023505/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch9s9-1.html|url-status=dead}}</ref> मध्ये बदल केला जातो. कारण,कोणत्याही कारणाशिवाय. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://nsidc.org/cryosphere/glossary?keys=climate+change}}; [http://archive.ipcc.ch/ipccreports/tar/wg1/518.htm Glossary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219030354/https://archive.ipcc.ch/ipccreports/tar/wg1/518.htm |date=2019-12-19 }}, in {{Harvard citation no brackets|IPCC TAR WG1|2001}}.</ref> त्यानुसार [[एल निन्यो|अल निनोसारख्या]] काही दशकांपेक्षा कमी कालावधीत चढउतार हवामान बदलाचे प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. "हवामान बदल" हा शब्द बहुधा मानववंश हवामान बदलाला ( [[जागतिक तापमानवाढ|ग्लोबल वार्मिंग]] म्हणूनही ओळखला जातो) विशेषतः वापरला जातो. मानवी कृतीमुळे मानववंशातील हवामानातील बदल घडतात, पृथ्वीच्या नैसर्गिक प्रक्रियेचा एक परिणाम म्हणून हवामानातील बदलांच्या विरुद्ध. <ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://unfccc.int/resource/ccsites/zimbab/conven/text/art01.htm}}</ref> या अर्थाने, विशेषतः पर्यावरणविषयक धोरणाच्या संदर्भात हवामान बदल हा शब्द मानववंश [[जागतिक तापमानवाढ|ग्लोबल वार्मिंगचा]] पर्याय बनला आहे. वैज्ञानिक जर्नल्समध्ये ग्लोबल वार्मिंगचा अर्थ पृष्ठभागाच्या तापमानात वाढ होण्याचा संदर्भ असतो तर हवामान बदलामध्ये ग्लोबल वार्मिंगचा समावेश असतो आणि [[हरितगृह वायू|ग्रीनहाऊस गॅसच्या]] वाढत्या पातळीवर परिणाम होतो. <ref name=":3">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/climate_by_any_other_name.html|title=संग्रहित प्रत|access-date=2020-03-26|archive-date=2010-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100809221926/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/climate_by_any_other_name.html|url-status=dead}}</ref> जागतिक हवामान संघटना (डब्ल्यूएमओ) ने 1966 मध्ये 10 वर्षापेक्षा जास्त काळ कालावधीत सर्व प्रकारचे हवामान बदल करण्याच्या हेतूने संबंधित हवामानविषयक बदल प्रस्तावित केला होता.1970च्या दशकात, हवामान बदलांच्या शब्दाने हवामान बदलांची जागा मानववंशीय कारणांवर केंद्रित करण्यासाठी बदलली आहे. कारण हे स्पष्ट झाले की मानवी क्रियाकलापांमध्ये हवामान बदलण्याची क्षमता आहे. हवामान बदलांची आंतर-सरकारी पॅनेल ऑन क्लायमेट चेंज (आयपीसीसी) आणि यूएन फ्रेमवर्क कन्व्हेन्शन ऑन क्लायमेट चेंज (यूएनएफसीसीसी) या titleात हवामान बदलाचा समावेश होता. हवामान बदल आता प्रक्रियेचे तांत्रिक वर्णन तसेच समस्येचे वर्णन करण्यासाठी वापरलेले एक संज्ञा म्हणून वापरले जाते. <ref name=":1">{{जर्नल स्रोत|last=Hulme|first=Mike|year=2016|title=Concept of Climate Change, in: The International Encyclopedia of Geography|url=https://www.academia.edu/10358797|journal=The International Encyclopedia of Geography|publisher=Wiley-Blackwell/Association of American Geographers (AAG)|access-date=16 May 2016}}</ref> == कारणे == व्यापक स्तरावर, [[सूर्य|सूर्याकडून]] ज्या दराने ऊर्जा प्राप्त होते आणि ज्या भागावर ते हरवते त्यास दर संतुलन तापमान आणि पृथ्वीचे हवामान निर्धारित करते. ही ऊर्जा जगभरात वारे, समुद्री प्रवाह, <ref name="Hsiung1985">{{जर्नल स्रोत|last=Hsiung|first=Jane|date=November 1985|title=Estimates of Global Oceanic Meridional Heat Transport|url=https://archive.org/details/journal-of-physical-oceanography_1985-11_15_11/page/1405|journal=Journal of Physical Oceanography|volume=15|issue=11|pages=1405–13|bibcode=1985JPO....15.1405H|doi=10.1175/1520-0485(1985)015<1405:EOGOMH>2.0.CO;2}}</ref> <ref name="Vallis2009">{{जर्नल स्रोत|last=Vallis|first=Geoffrey K.|last2=Farneti|first2=Riccardo|date=October 2009|title=Meridional energy transport in the coupled atmosphere–ocean system: scaling and numerical experiments|url=https://semanticscholar.org/paper/63bde86163975235232e8de15bd703e8f7a34c3e|journal=Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society|volume=135|issue=644|pages=1643–60|bibcode=2009QJRMS.135.1643V|doi=10.1002/qj.498}}</ref> आणि वेगवेगळ्या प्रदेशांच्या हवामानावर परिणाम करण्यासाठी इतर यंत्रणेद्वारे वितरीत केली जाते. <ref name="Trenberth2009">{{जर्नल स्रोत|last=Trenberth|first=Kevin E.|last2=Fasullo|first2=John T.|last3=Kiehl|first3=Jeffrey|displayauthors=1|year=2009|title=Earth's Global Energy Budget|url=https://archive.org/details/bulletin-of-the-american-meteorological-society_2009-03_90_3/page/311|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|volume=90|issue=3|pages=311–23|bibcode=2009BAMS...90..311T|doi=10.1175/2008BAMS2634.1}}</ref> हवामानास आकार देणारे घटक हवामानविषयक परिणाम करणारे किंवा "सक्ती करणारी यंत्रणा" असे म्हणतात. या विविधतांमध्ये सौर विकिरण, पृथ्वीच्या कक्षेत बदल, अल्बेडोमध्ये बदल किंवा खंडांचे प्रतिबिंब, वातावरण आणि महासागर, पर्वत-इमारत आणि खंड खंड आणि हरितगृह वायू एकाग्रतेतील बदल यासारख्या प्रक्रिया समाविष्ट आहेत. हवामान बदलांच्या विविध फीडबॅक आहेत जे प्रारंभिक सक्तीने वाढवणे किंवा कमी करू शकतात. हवामान प्रणालीतील काही भाग जसे की महासागर आणि बर्फाच्या टोप्या हवामानातील काटेकोरपणास हळू हळू प्रतिसाद देतात, तर इतर अधिक जलद प्रतिसाद देतात. जलद बदल तयार करताना काही मुख्य उंबरठे देखील मात केली जाऊ शकतात. हवामान बदल एकतर बाह्य सक्तीने किंवा अंतर्गत प्रक्रियेमुळे उद्भवू शकतात. अंतर्गत असमर्थित प्रक्रियांमध्ये बहुतेक वेळा समुद्रामध्ये आणि वातावरणामध्ये उर्जा वितरणामध्ये बदल होतो. उदाहरणार्थ थर्मोहेलाइन अभिसरणात बदल. बाह्य सक्तीची यंत्रणा एकतर अँथ्रोपोजेनिक (उदा. ग्रीनहाऊस वायू आणि धूळ यांचे उत्सर्जन वाढवणे) किंवा नैसर्गिक (उदा. सौर आउटपुटमधील बदल, पृथ्वीची कक्षा, ज्वालामुखीचा उद्रेक) असू शकतात. <ref>{{Harvard citation no brackets|Cronin|2010|pp=17–18}}</ref> हवामानास भाग घेणाऱ्या हवामान व्यवस्थेचा प्रतिसाद जलद असू शकतो (उदा. सूर्य [[ज्वालामुखीय राख|प्रकाशाने]] प्रतिबिंबित होणाऱ्या हवाबंद [[ज्वालामुखीय राख|ज्वालामुखी राखमुळे]] अचानक थंड होणे), मंद (उदा. तापमानवाढ महासागरातील पाण्याचे [[प्रसरण|थर्मल विस्तार]] ) किंवा संयोजन (उदा. अल्बेडोचा अचानक नुकसान आर्कटिक महासागर जसे समुद्रावरील बर्फ वितळतो, त्यानंतर पाण्याचे अधिक हळूहळू थर्मल विस्तार होते). म्हणूनच, हवामान प्रणाली अचानक प्रतिसाद देऊ शकते, परंतु सक्ती करणाऱ्या यंत्रणेस संपूर्ण प्रतिसाद शतकानुशतके किंवा त्याहून अधिक काळपर्यंत पूर्णपणे विकसित होऊ शकत नाही. === अंतर्गत परिवर्तनशीलता === [[चित्र:Ecinfigtwo.jpg|उजवे|इवलेसे| 1925 ते 2010 पर्यंत पॅसिफिक दशकीय दोलन ]] शास्त्रज्ञ साधारणपणे पृथ्वीच्या हवामान व्यवस्थेच्या पाच घटकांची व्याख्या करण्यासाठी [[पृथ्वीचे वातावरण|वातावरण]], हायड्रोस्फीअर, क्रायोस्फीयर, लिथोस्फीयर (पृष्ठभागावरील माती, खडक आणि गाळासाठी मर्यादित) आणि जैवमंडळाचा समावेश करतात . <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://earthobservatory.nasa.gov/Glossary/index.php?mode=alpha&seg=b&segend=d|year=2011}}</ref> हवामान प्रणालीतील नैसर्गिक बदलांचा परिणाम अंतर्गत "हवामानातील बदल" होतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch9s9-1.html|last=IPCC|authorlink=Intergovernmental Panel on Climate Change|year=2007|title=संग्रहित प्रत|access-date=2020-03-26|archive-date=2019-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219023505/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch9s9-1.html|url-status=dead}}</ref> प्रजातींचा प्रकार आणि वितरण आणि महासागराच्या वातावरणाच्या अभिसरणात होणाऱ्या बदलांची उदाहरणे. अंतर्गत बदलांमुळे हवामानातील बदल कधीकधी चक्र किंवा दोलनमध्ये आढळतात, उदाहरणार्थ प्रत्येक 100 किंवा 2000 वर्षानंतर. इतर प्रकारच्या नैसर्गिक हवामान बदलासाठी, ते केव्हा होईल हे आपण सांगू शकत नाही; यास बदल ''यादृच्छिक'' असे म्हणतात. {{Sfn|Ruddiman|2008}} हवामानाच्या दृष्टीकोनातून हवामान यादृच्छिक मानले जाऊ शकते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hasselmann|first=K.|date=1976|title=Stochastic climate models Part I. Theory|journal=Tellus|volume=28|issue=6|pages=473–85|bibcode=1976TellA..28..473H|doi=10.1111/j.2153-3490.1976.tb00696.x|issn=2153-3490}}</ref> विशिष्ट वर्षात थोडे ढग असल्यास, ऊर्जा असंतुलन असते आणि महासागराद्वारे अतिरिक्त उष्णता शोषली जाऊ शकते. हवामान जडपणामुळे, हा संकेत महासागरात 'साठवून' ठेवला जाऊ शकतो आणि मूळ हवामानातील अडथळ्यापेक्षा जास्त काळ मोजमापांवर बदल म्हणून दर्शविला जाऊ शकतो. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Liu|first=Zhengyu|date=14 October 2011|title=Dynamics of Interdecadal Climate Variability: A Historical Perspective|url=https://semanticscholar.org/paper/ffb678cd7f266d7a89050672af65cedae56e1245|journal=Journal of Climate|volume=25|issue=6|pages=1963–95|doi=10.1175/2011JCLI3980.1|issn=0894-8755}}</ref> जर हवामानाचा त्रास पूर्णपणे यादृच्छिक असेल तर पांढरा आवाज म्हणून उद्भवल्यास, हिमनद किंवा महासागराची जडत्व हे हवामान बदलांमध्ये रूपांतरित करू शकते जिथे दीर्घ-काळातील दोलन देखील मोठे दोलन आहे, ज्याला लाल आवाज म्हणतात. {{Sfn|Ruddiman|2008}} बऱ्याच हवामान बदलांमध्ये यादृच्छिक पैलू आणि चक्रीय पैलू असतात. हे वर्तन ''स्टबॅस्टिक अनुनाद'' म्हणून डब केले जाते. {{Sfn|Ruddiman|2008}} ==== समुद्र-वातावरणीय बदल ==== एकाच वेळी वर्षानुवर्षे अनेक दशके टिकू शकणारी आंतरिक हवामान परिवर्तनशीलता उत्स्फूर्तपणे निर्माण करण्यासाठी समुद्र आणि वातावरण एकत्र काम करू शकतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Brown|first=Patrick T.|last2=Li|first2=Wenhong|last3=Cordero|first3=Eugene C.|last4=Mauget|first4=Steven A.|date=21 April 2015|title=Comparing the model-simulated global warming signal to observations using empirical estimates of unforced noise|journal=Scientific Reports|volume=5|page=9957|bibcode=2015NatSR...5E9957B|doi=10.1038/srep09957|issn=2045-2322|pmc=4404682|pmid=25898351}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hasselmann|first=K.|date=1 December 1976|title=Stochastic climate models Part I. Theory|journal=Tellus|volume=28|issue=6|pages=473–85|bibcode=1976TellA..28..473H|doi=10.1111/j.2153-3490.1976.tb00696.x|issn=2153-3490}}</ref> या प्रकारच्या बदलांच्या उदाहरणांमध्ये एल निनो – सदर्न ऑसीलेशन, पॅसिफिक डिकॅडल दोलन आणि अटलांटिक मल्टीडेकेडल दोलन समाविष्ट आहे . खोल समुद्र आणि वातावरणामधील उष्णतेचे पुनर्वितरण करून <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Meehl|first=Gerald A.|last2=Hu|first2=Aixue|last3=Arblaster|first3=Julie M.|last4=Fasullo|first4=John|last5=Trenberth|first5=Kevin E.|date=8 April 2013|title=Externally Forced and Internally Generated Decadal Climate Variability Associated with the Interdecadal Pacific Oscillation|url=https://semanticscholar.org/paper/08f26af247af8580dfb975a56dc8a274febdae58|journal=Journal of Climate|volume=26|issue=18|pages=7298–310|bibcode=2013JCli...26.7298M|doi=10.1175/JCLI-D-12-00548.1|issn=0894-8755}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=England|first=Matthew H.|last2=McGregor|first2=Shayne|last3=Spence|first3=Paul|last4=Meehl|first4=Gerald A.|last5=Timmermann|first5=Axel|author-link5=Axel Timmermann|last6=Cai|first6=Wenju|last7=Gupta|first7=Alex Sen|last8=McPhaden|first8=Michael J.|last9=Purich|first9=Ariaan|date=1 March 2014|title=Recent intensification of wind-driven circulation in the Pacific and the ongoing warming hiatus|url=https://archive.org/details/nature-climate-change_2014-03_4_3/page/222|journal=Nature Climate Change|volume=4|issue=3|pages=222–27|bibcode=2014NatCC...4..222E|doi=10.1038/nclimate2106|issn=1758-678X}}</ref> आणि / किंवा ढग / जल वाष्प / समुद्रातील बर्फ वितरणाद्वारे हे बदल जागतिक स्तरावरील सरासरी तपमानावर परिणाम करतात ज्यामुळे पृथ्वीच्या एकूण उर्जा बजेटवर परिणाम होऊ शकतो. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Brown|first=Patrick T.|last2=Li|first2=Wenhong|last3=Li|first3=Laifang|last4=Ming|first4=Yi|date=28 July 2014|title=Top-of-atmosphere radiative contribution to unforced decadal global temperature variability in climate models|journal=Geophysical Research Letters|volume=41|issue=14|page=2014GL060625|bibcode=2014GeoRL..41.5175B|doi=10.1002/2014GL060625|issn=1944-8007}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Palmer|first=M. D.|last2=McNeall|first2=D. J.|date=1 January 2014|title=Internal variability of Earth's energy budget simulated by CMIP5 climate models|journal=Environmental Research Letters|volume=9|issue=3|page=034016|bibcode=2014ERL.....9c4016P|doi=10.1088/1748-9326/9/3/034016|issn=1748-9326}}</ref> ==== समुद्र अभिसरण ==== [[चित्र:Ocean_circulation_conveyor_belt.jpg|उजवे|इवलेसे|221x221अंश| आधुनिक थर्मोहेलाईन रक्ताभिसरण एक योजनाबद्ध. कोट्यावधी वर्षांपूर्वी कॉन्टिनेंटल-प्लेट चळवळीने अंटार्क्टिकाच्या भोवती जमीन-मुक्त अंतर तयार केले, ज्यामुळे [[अँटार्क्टिका ध्रुवप्रदक्षिणा प्रवाह|एसीसी]] तयार होऊ शकले, ज्यामुळे अंटार्क्टिकापासून कोमट पाणी दूर राहते. ]] <br /> ==== जीवन ==== कार्बन आणि [[जलचक्र|जलच्या चक्रात असलेल्या भूमिकेद्वारे]] आणि अल्बेडो, बाष्पीभवन, [[ढग|ढग तयार होणे]] आणि हवामान यासारख्या यंत्रणेद्वारे जीवनाचा परिणाम हवामानावर होतो. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Spracklen|first=D. V.|last2=Bonn|first2=B.|last3=Carslaw|first3=K. S.|year=2008|title=Boreal forests, aerosols and the impacts on clouds and climate|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|volume=366|issue=1885|pages=4613–26|bibcode=2008RSPTA.366.4613S|doi=10.1098/rsta.2008.0201|pmid=18826917|ref=harv}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Christner|first=B. C.|last2=Morris|first2=C. E.|last3=Foreman|first3=C. M.|last4=Cai|first4=R.|last5=Sands|first5=D. C.|year=2008|title=Ubiquity of Biological Ice Nucleators in Snowfall|url=https://scholarworks.montana.edu/xmlui/bitstream/1/13209/1/08-006_Ubiquity_of_biological.pdf|journal=Science|volume=319|issue=5867|page=1214|bibcode=2008Sci...319.1214C|doi=10.1126/science.1149757|pmid=18309078|ref=harv|accessdate=2020-04-02|archive-date=2020-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200305072355/https://scholarworks.montana.edu/xmlui/bitstream/1/13209/1/08-006_Ubiquity_of_biological.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Schwartzman|first=David W.|last2=Volk|first2=Tyler|year=1989|title=Biotic enhancement of weathering and the habitability of Earth|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1989-08-10_340_6233/page/457|journal=Nature|volume=340|issue=6233|pages=457–60|bibcode=1989Natur.340..457S|doi=10.1038/340457a0|ref=harv}}</ref> मागील हवामानात जीवनावर कसा परिणाम झाला असेल याची उदाहरणे पुढीलप्रमाणेः * 2.3 अब्ज वर्षांपूर्वी ग्लेशिएशन ऑक्सिजनिक प्रकाश संश्लेषणाच्या उत्क्रांतीला कारणीभूत ठरला. त्यामुळे ग्रीनहाऊस गॅसमुळे वातावरनातील कार्बन डाय ऑक्साईडचे प्रमाण कमी झाले आणि ऑक्सिजनचे प्रमाण वाढले.<ref>{{cite journal|last1=Kopp|first1=R.E.|last2=Kirschvink|first2=J.L.|last3=Hilburn|first3=I.A.|last4=Nash|first4=C.Z.|year=2005|title=The Paleoproterozoic snowball Earth: A climate disaster triggered by the evolution of oxygenic photosynthesis|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=102|issue=32|pages=11131–36|bibcode=2005PNAS..10211131K|doi=10.1073/pnas.0504878102|pmc=1183582|pmid=16061801|ref=harv}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Kasting|first1=J.F.|last2=Siefert|first2=JL|year=2002|title=Life and the Evolution of Earth's Atmosphere|url=https://semanticscholar.org/paper/6935df43daad329d53112787e75df243a86d754c|journal=Science|volume=296|issue=5570|pages=1066–68|bibcode=2002Sci...296.1066K|doi=10.1126/science.1071184|pmid=12004117|ref=harv}}</ref> * 300 दशलक्ष वर्षांपूर्वी आणखी एक हिमनगामुळे जमीनवरील -रोपांचे विघटन-प्रतिरोधक ड्रिटरस (कार्बन सिंक तयार करून कोळसा तयार करणे)<ref>{{cite journal|last1=Mora|first1=C.I.|last2=Driese|first2=S.G.|last3=Colarusso|first3=L. A.|year=1996|title=Middle to Late Paleozoic Atmospheric CO2 Levels from Soil Carbonate and Organic Matter|url=https://archive.org/details/sim_science_1996-02-23_271_5252/page/1105|journal=Science|volume=271|issue=5252|pages=1105–07|bibcode=1996Sci...271.1105M|doi=10.1126/science.271.5252.1105|ref=harv}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Berner|first1=R.A.|year=1999|title=Atmospheric oxygen over Phanerozoic time|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=96|issue=20|pages=10955–57|bibcode=1999PNAS...9610955B|doi=10.1073/pnas.96.20.10955|pmc=34224|pmid=10500106|ref=harv}}</ref> दीर्घकाळ दफन करून ठेवले गेले. * * समुद्री फाइटोप्लॅक्टनमध्ये मोठया प्रमाणात वाढ होऊन पॅलेओसीन – ईओसिन थर्मल जास्तीत जास्त 55 दशलक्ष वर्षांपूर्वी नाश झाला.<ref>{{cite journal|last1=Bains|first1=Santo|last2=Norris|first2=Richard D.|last3=Corfield|first3=Richard M.|last4=Faul|first4=Kristina L.|year=2000|title=Termination of global warmth at the Palaeocene/Eocene boundary through productivity feedback|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-09-14_407_6801/page/171|journal=Nature|volume=407|issue=6801|pages=171–74|bibcode=2000Natur.407..171B|doi=10.1038/35025035|pmid=11001051|ref=harv}}</ref><ref name="Zachos1999">{{cite journal|last1=Zachos|first1=J.C.|last2=Dickens|first2=G.R.|year=2000|title=An assessment of the biogeochemical feedback response to the climatic and chemical perturbations of the LPTM|journal=GFF|volume=122|pages=188–89|doi=10.1080/11035890001221188|ref=harv}}</ref> * 49 दशलक्ष वर्षांपूर्वी ग्लोबल वार्मिंगचे 800,000 वर्षांपूर्वीचे आर्टिक अ‍ॅझोला फुलण्याद्वारे उलट परिस्थती होती.<ref>{{cite journal|last1=Speelman|first1=E.N.|last2=Van Kempen|first2=M.M.L.|last3=Barke|first3=J.|last4=Brinkhuis|first4=H.|last5=Reichart|first5=G.J.|last6=Smolders|first6=A.J.P.|last7=Roelofs|first7=J.G.M.|last8=Sangiorgi|first8=F.|last9=De Leeuw|first9=J.W.|year=2009|title=The Eocene Arctic Azolla bloom: Environmental conditions, productivity and carbon drawdown|url=https://semanticscholar.org/paper/f87f51a7c252c4903eddae0d5313b6ef08bae04d|journal=Geobiology|volume=7|issue=2|pages=155–70|doi=10.1111/j.1472-4669.2009.00195.x|pmid=19323694|last10=Lotter|first10=A.F.|last11=Sinninghe Damsté|first11=J.S.}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Brinkhuis|first1=Henk|last2=Schouten|first2=Stefan|last3=Collinson|first3=Margaret E.|last4=Sluijs|first4=Appy|last5=Sinninghe Damsté|first5=Jaap S. Sinninghe|last6=Dickens|first6=Gerald R.|last7=Huber|first7=Matthew|last8=Cronin|first8=Thomas M.|last9=Onodera|first9=Jonaotaro|year=2006|title=Episodic fresh surface waters in the Eocene Arctic Ocean|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-06-01_441_7093/page/n83|journal=Nature|volume=441|issue=7093|pages=606–09|bibcode=2006Natur.441..606B|doi=10.1038/nature04692|pmid=16752440|ref=harv|first23=Scientists|last19=De Leeuw|last23=Expedition 302|first22=Kathryn|last22=Moran|first21=Jan|last21=Backman|first20=Jens|last20=Matthiessen|first19=Jan W.|last13=Van Der Burgh|first18=Han van Konijnenburg-van|first13=Johan|last10=Takahashi|first10=Kozo|last11=Bujak|first11=Jonathan P.|last12=Stein|first12=Ruediger|last14=Eldrett|last18=Van Konijnenburg-Van Cittert|first14=James S.|last15=Harding|first15=Ian C.|last16=Lotter|first16=André F.|last17=Sangiorgi|first17=Francesca|hdl=11250/174278}}</ref> * गेल्या 40 दशलक्ष वर्षात जागतिक पातळीवर थंड होण्याच्या प्रक्रियेमुळे गवत-ग्रॅझर इकोसिस्टमच्या विस्तार मोठ्या प्रमाणात वाढत आहे.<ref>{{cite journal|last1=Retallack|first1=Gregory J.|year=2001|title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling|url=https://semanticscholar.org/paper/d7b418493d1f24626318d8039312c31a855c7b2e|journal=The Journal of Geology|volume=109|issue=4|pages=407–26|bibcode=2001JG....109..407R|doi=10.1086/320791|ref=harv}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Dutton|first1=Jan F.|last2=Barron|first2=Eric J.|year=1997|title=Miocene to present vegetation changes: A possible piece of the Cenozoic cooling puzzle|url=https://archive.org/details/sim_geology_1997-01_25_1/page/39|journal=Geology|volume=25|issue=1|page=39|bibcode=1997Geo....25...39D|doi=10.1130/0091-7613(1997)025<0039:MTPVCA>2.3.CO;2}}</ref> === बाह्य हवामान सक्ती === ==== हरितगृह वायू ==== [[चित्र:Mauna_Loa_CO2_monthly_mean_concentration.svg|उजवे|इवलेसे| वातावरणीय CO वाढ CO <nowiki></br></nowiki> CO पातळी ]] जीवावरणाद्वारे सोडल्या जाणाऱ्या ग्रीनहाऊस वायूंना बहुतेकदा अभिप्राय किंवा अंतर्गत हवामान प्रक्रियेच्या रूपात पाहिले जाते. हवामानशास्त्रज्ञांद्वारे सामान्यत: ज्वालामुखीतून उत्सर्जित ग्रीनहाऊस वायू बाह्य म्हणून वर्गीकृत केल्या जातात. <ref>{{Harvard citation no brackets|Cronin|2010|p=17}}</ref> ग्रीनहाऊस वायूंमध्ये कार्बनडायऑकसाइङ (CO2), मिथेन आणि नायट्रस ऑक्साईड, इन्फ्रारेड प्रकाशाला अडकवून हवामान प्रणालीला गरम करतात. हवामान बदलांवर वैज्ञानिक एकमत म्हणजे "हवामान बदलत आहे आणि हे बदल मानवी क्रियाप्रक्रियामुळे मोठ्या प्रमाणात होत आहेत", <ref> {{स्रोत पुस्तक|url=http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782|title=Advancing the Science of Climate Change|last=America's Climate Choices: Panel on Advancing the Science of Climate Change; National Research Council|publisher=The National Academies Press|year=2010|isbn=978-0-309-14588-6|location=Washington, D.C.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529161102/http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782|archive-date=29 May 2014|df=}} </ref> आणि ते "मोठ्या प्रमाणात अपरिवर्तनीय आहे". <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Susan Solomon|last2=Gian-Kasper Plattner|last3=Reto Knutti|author-link3=Reto Knutti|last4=Pierre Friedlingstein|year=2009|title=Irreversible climate change due to carbon dioxide emissions|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=106|issue=6|pages=1704–09|bibcode=2009PNAS..106.1704S|doi=10.1073/pnas.0812721106|pmc=2632717|pmid=19179281|ref=harv}}</ref> मानवी क्रियाप्रक्रियाचा जागतिक तापमानवाढीवर कसा परिणाम करतात आणि असे सतत करत राहतात याचे अनेक प्रभाव आहेत. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Nickerson|first=Raymond S.|date=October 2014|title=Is Global Warming a Challenge to Human Factors/Ergonomics?|journal=Ergonomics in Design: The Quarterly of Human Factors Applications|volume=22|issue=4|pages=4–7|doi=10.1177/1064804614547127|issn=1064-8046}}</ref> मानवी मुख्य प्रभावा पासून [[जीवाष्म इंधन|जीवाश्म इंधन]]<nowiki/>च्या ज्वलन, अरोसोल्स (वातावरणातील विशेष बाब), आणि [[सिमेंट]] उत्पादणामुळे बाहेर पडणारा CO₂ . <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.science.org.au/learning/general-audience/science-booklets-0/science-climate-change/3-are-human-activities-causing}}</ref> भूमीचा वापर, ओझोनची कमी, पशुसंवर्धन ( [[गाय|गुरेढोरे]] गुरेपालन सारख्या प्राण्यामुळे [[मिथेन]] <ref name="Steinfeld2006">{{स्रोत पुस्तक|url=http://www.fao.org/docrep/010/a0701e/a0701e00.HTM|title=Livestock's long shadow|last=Steinfeld|first=H.|last2=P. Gerber|last3=T. Wassenaar|last4=V. Castel|last5=M. Rosales|last6=C. de Haan|year=2006}}</ref> ) आणि जंगलतोड यासह इतर घटक देखील यात भूमिका निभावतात. <ref name="NYT-20151128">{{स्रोत बातमी|last=The Editorial Board|date=28 November 2015|work=[[न्यू यॉर्क टाइम्स]]|access-date=28 November 2015}}</ref> ज्वालामुखी हा देखील विस्तारित कार्बन चक्राचा एक भाग आहेत. भूगर्भशास्त्रीय (कालविभागाच्या) जास्त कालावधीत ते पृथ्वीच्या कवच आणि आवरणातून कार्बन डाय ऑक्साईड सोडतात आणि तलछट खडक आणि इतर भूशास्त्रीय कार्बन डाय ऑक्साईड विहिर द्वाराच्या प्रतिक्रियेचा प्रतिकार करतात. अमेरिकेच्या भूगर्भीय सर्वेक्षण सर्वेक्षणानुसार ज्वालामुखी उत्सर्जन सध्याच्या मानवी क्रियाकलापांच्या प्रभावापेक्षा खूपच कमी पातळीवर आहेजे ज्वालामुखींमधून उत्सर्जित कार्बन डाय ऑक्साईडच्या प्रमाणात 100 ते 1000 पट तयार करते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://volcanoes.usgs.gov/Hazards/What/VolGas/volgas.html}}</ref> मानवी क्रियाकलापांद्वारे जाहीर केलेली वार्षिक रक्कम आत्महत्येने सोडल्या गेलेल्या रकमेपेक्षा जास्त असू शकते, त्यातील सर्वात अलिकडील म्हणजे 74,000 वर्षांपूर्वी इंडोनेशियातील तोबाचा स्फोट . <ref name="www.agu.org">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.agu.org/news/press/pr_archives/2011/2011-22.shtml}}</ref> ==== कक्षीय भिन्नता ==== {{multiple image||direction=vertical|width=220|footer=|image1=MilankovitchCyclesOrbitandCores.png|caption1=Milankovitch cycles from 800,000 years ago in the past to 800,000 years in the future.|image2=Vostok Petit data.svg|caption2=Variations in [[CO2|CO₂]], temperature and dust from the [[Vostok, Antarctica|Vostok]] ice core over the last 450,000 years}} पृथ्वीच्या हालचालीत थोड्याफार प्रमाणात बदल पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर पोहोचणाऱ्या सूर्यप्रकाशाच्या हंगामी वितरणात आणि ते जगभर कसे वितरीत केले जातात त्यामधील बदलांचे कारण ठरते. क्षेत्राच्या सरासरी वार्षिक सरासरी उन्हात फारच कमी बदल होत आहेत; परंतु भौगोलिक आणि हंगामी वितरणात भरीव बदल होऊ शकतात. तीन प्रकारचे [[शुद्धगतिकी|गतिमान]] बदल म्हणजे पृथ्वीच्या [[कक्षीय वक्रता निर्देशांक|विलक्षणपणामधील]] बदल [[आसाचा कल|, पृथ्वीच्या अक्षाच्या फिरण्याच्या कोनाच्या तिरपे कोनात]] बदल [[आसाचा कल|आणि पृथ्वीच्या अक्षाची]] पूर्वस्थिती . एकत्रितपणे, हे मिलानकोविच चक्र तयार करतात जे हवामानावर परिणाम करतात आणि हिमनदी आणि आंतरजातीय काळाशी संबंधित असलेल्या संबंधात उल्लेखनीय आहेत, <ref name="msu milankovitch">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.homepage.montana.edu/~geol445/hyperglac/time1/milankov.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716144130/http://www.homepage.montana.edu/~geol445/hyperglac/time1/milankov.htm|archive-date=16 July 2011}}</ref> [[सहारा|सहाराच्या]] आगाऊ आणि माघार घेण्याशी त्यांचा संबंध आणि आणि स्ट्रॅटग्राफिक रेकॉर्डमध्ये दिसण्यासाठी . <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Gale, Andrew S.|year=1989|title=A Milankovitch scale for Cenomanian time|url=https://archive.org/details/sim_terra-nova_1989_1_5/page/420|journal=Terra Nova|volume=1|issue=5|pages=420–25|bibcode=1989TeNov...1..420G|doi=10.1111/j.1365-3121.1989.tb00403.x|ref=harv}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.sdu.dk/en/Om_SDU/Fakulteterne/Naturvidenskab/Nyheder/2015_03_10_climate_cycles|archive-url=https://web.archive.org/web/20150312163250/http://www.sdu.dk/en/Om_SDU/Fakulteterne/Naturvidenskab/Nyheder/2015_03_10_climate_cycles|archive-date=12 March 2015}}</ref> हिमवादळ चक्र दरम्यान CO₂ एकाग्रता आणि तापमान एक उच्च संबंध आहे. सुरुवातीच्या अभ्यासानुसार CO₂ एकाग्रता तापमान कमी होते, परंतु हे नेहमीच असे नसते हे स्पष्ट झाले आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=van Nes|first=Egbert H.|last2=Scheffer|first2=Marten|last3=Brovkin|first3=Victor|last4=Lenton|first4=Timothy M.|last5=Ye|first5=Hao|last6=Deyle|first6=Ethan|last7=Sugihara|first7=George|date=2015|title=Causal feedbacks in climate change|journal=Nature Climate Change|language=en|volume=5|issue=5|pages=445–48|bibcode=2015NatCC...5..445V|doi=10.1038/nclimate2568|issn=1758-6798}}</ref> जेव्हा समुद्री पाण्याचे तापमान वाढते तेव्हा CO₂ विद्रव्यता असते CO₂ कमी होते जेणेकरून ते महासागरातून मुक्त होते. CO₂ची देवाणघेवाण CO₂ हवामानातील बदलाच्या पुढील पैलूंद्वारे हवा आणि समुद्रादरम्यानही CO₂परिणाम होऊ शकतो. या आणि इतर स्वयं-मजबुतीकरण प्रक्रियेमुळे पृथ्वीच्या हालचालीत होणारे छोटे बदल हवामानावर शक्यतो मोठा प्रभाव पडू देतात. ==== सौर उत्पादन ==== [[चित्र:Solar_Activity_Proxies.png|अल्ट=|डावे|इवलेसे| सनस्पॉट्स आणि [[बेरिलियम|बेरेलियम]] समस्थानिकेच्या निरीक्षणाच्या आधारे गेल्या कित्येक शतकांमध्ये सौर कार्यात बदल. 17 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात विलक्षण काही सूर्यप्रकाशाचा कालावधी मौंदर किमान होता . ]] [[सूर्य]] हा पृथ्वीच्या हवामान प्रणालीतील [[ऊर्जा|उर्जा]] इनपुटचा प्रबल स्रोत आहे. इतर स्त्रोतांमध्ये पृथ्वीच्या कोरपासून भू-तापीय ऊर्जा, चंद्रापासून भरतीसंबंधी उर्जा आणि किरणोत्सर्गी संयुगांचे क्षय होणारी उष्णता यांचा समावेश आहे. सौर तीव्रतेमध्ये दोन्ही दीर्घकालीन फरक जागतिक हवामानावर परिणाम म्हणून ओळखले जातात. {{Sfn|Rohli|Vega|2018}} ११ वर्षांच्या सौर चक्र <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Willson|first=Richard C.|last2=Hudson|first2=Hugh S.|year=1991|title=The Sun's luminosity over a complete solar cycle|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1991-05-02_351_6321/page/42|journal=Nature|volume=351|issue=6321|pages=42–44|bibcode=1991Natur.351...42W|doi=10.1038/351042a0|ref=harv}}</ref> आणि दीर्घकालीन मॉड्यूल्ससह, सौर उत्पादन कमी वेळ मोजमापांवर बदलते . <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Turner|first=T. Edward|last2=Swindles|first2=Graeme T.|last3=Charman|first3=Dan J.|last4=Langdon|first4=Peter G.|last5=Morris|first5=Paul J.|last6=Booth|first6=Robert K.|last7=Parry|first7=Lauren E.|last8=Nichols|first8=Jonathan E.|date=5 April 2016|title=Solar cycles or random processes? Evaluating solar variability in Holocene climate records|journal=Scientific Reports|language=en|volume=6|issue=1|pages=23961|doi=10.1038/srep23961|issn=2045-2322|pmc=4820721|pmid=27045989}}</ref> सनस्पॉट्स आणि हवामान आणि सर्वात चांगले ट्यूर्यसमधील सहसंबंध. {{Sfn|Rohli|Vega|2018}} [[पृथ्वीचा इतिहास|तीन ते चार अब्ज वर्षापूर्वी]], सूर्याने आज जितके सामर्थ्य निर्माण केले त्याद्वारे केवळ 75% उत्सर्जन केले गेले. जर वातावरणीय रचना आजच्या सारखीच असते तर पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर द्रव पाणी अस्तित्त्वात नव्हते. तथापि, प्रारंभिक पृथ्वीवर हडियन <ref name="Marty, B. 2006 421">{{जर्नल स्रोत|last=Marty, B.|year=2006|title=Water in the Early Earth|journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry|volume=62|issue=1|pages=421–50|bibcode=2006RvMG...62..421M|doi=10.2138/rmg.2006.62.18|ref=harv}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Watson|first=E.B.|last2=Harrison|first2=TM|year=2005|title=Zircon Thermometer Reveals Minimum Melting Conditions on Earliest Earth|url=https://semanticscholar.org/paper/ba1a3013bf1e912fa4b3d40d96048fb5e7064491|journal=Science|volume=308|issue=5723|pages=841–44|bibcode=2005Sci...308..841W|doi=10.1126/science.1110873|pmid=15879213|ref=harv}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Watson|first=E.B.|last2=Harrison|first2=TM|year=2005|title=Zircon Thermometer Reveals Minimum Melting Conditions on Earliest Earth|url=https://semanticscholar.org/paper/ba1a3013bf1e912fa4b3d40d96048fb5e7064491|journal=Science|volume=308|issue=5723|pages=841–44|bibcode=2005Sci...308..841W|doi=10.1126/science.1110873|pmid=15879213|ref=harv}}</ref> आणि आर्केन <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hagemann|first=Steffen G.|last2=Gebre-Mariam|first2=Musie|last3=Groves|first3=David I.|year=1994|title=Surface-water influx in shallow-level Archean lode-gold deposits in Western, Australia|url=https://archive.org/details/sim_geology_1994-12_22_12/page/1067|journal=Geology|volume=22|issue=12|page=1067|bibcode=1994Geo....22.1067H|doi=10.1130/0091-7613(1994)022<1067:SWIISL>2.3.CO;2|ref=harv}}</ref> इन्स मध्ये पाण्याचे अस्तित्त्व असल्याचा पुरावा आहे, ज्यामुळे ते दुर्बल तरुण सूर्य विरोधाभास म्हणून ओळखले जाते. <ref name="Sagan1972">{{जर्नल स्रोत|last=Sagan|first=C.|last2=G. Mullen|year=1972|title=Earth and Mars: Evolution of Atmospheres and Surface Temperatures|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/177/4043/52?ck=nck|journal=Science|volume=177|issue=4043|pages=52|bibcode=1972Sci...177...52S|doi=10.1126/science.177.4043.52}}</ref> या विरोधाभासांच्या हायपोथेसिज्ड सोल्यूशन्समध्ये सध्या अस्तित्त्वात असलेल्या ग्रीनहाऊस वायूंचे प्रमाण जास्त प्रमाणात असल्यामुळे, बरेच वेगळे वातावरण आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Sagan|first=C.|last2=Chyba|first2=C|year=1997|title=The Early Faint Sun Paradox: Organic Shielding of Ultraviolet-Labile Greenhouse Gases|url=https://archive.org/details/sim_science_1997-05-23_276_5316/page/1217|journal=Science|volume=276|issue=5316|pages=1217–21|bibcode=1997Sci...276.1217S|doi=10.1126/science.276.5316.1217|pmid=11536805|ref=harv}}</ref> पुढील अंदाजे 4 अब्ज वर्षांमध्ये सूर्याच्या उर्जा उत्पादनाची वाढ झाली. पुढील पाच अब्ज वर्षांमध्ये, सूर्याचा शेवटचा मृत्यू लाल धोका झाला आणि त्यानंतर [[श्वेत बटू|पांढऱ्या भागाचा]] हवामानावर मोठ्या प्रमाणात परिणाम होईल, लाल धोक्याच्या अवस्थेपर्यंत पृथ्वीवरील कोणतेही जीवन शक्यतो संपेल. <ref name="mnras361">{{Citation|title=Distant future of the Sun and Earth revisited}}</ref> ==== ज्वालामुखी ==== [[चित्र:Msu_1978-2010.jpg|उजवे|इवलेसे| 1979 ते 2010 पर्यंत वातावरणातील तापमान, निर्धारित मध्ये MSU [[नासा]] उपग्रह, प्रभाव दिसून येते . प्रमुख ज्वालामुखीचा पुरळणे (जाहीर एल आणि ). एल <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAWI">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> निनो ही एक वेगळी घटना आहे, समुद्राच्या बदलण्यापासून. ]] पृथ्वीवरील हवामानावर 1 वर्षापेक्षा जास्त प्रमाणात परिणाम होण्यास पुरेसे मोठे मानले जाणारे [[ज्वालामुखी|उद्रेक]] स्ट्रेटोस्फीयरमध्ये 100,000 टन [[सल्फर डायॉक्साइड|एसओ ₂]] पेक्षा जास्त इंजेक्ट करतात. <ref name="2004miles">{{जर्नल स्रोत|last=Miles|first=M.G.|last2=Grainger|first2=R.G.|last3=Highwood|first3=E.J.|date=2004|title=The significance of volcanic eruption strength and frequency for climate|journal=Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society|volume=130|issue=602|pages=2361–76|bibcode=2004QJRMS.130.2361M|doi=10.1256/qj.03.60}}</ref> हे एसओ ₂ आणि सल्फेट एरोसल्सच्या ऑप्टिकल गुणधर्मांमुळे आहे, जे सौर विकिरण जोरदारपणे शोषून घेते किंवा स्कॅटर करते, [[सल्फ्युरिक आम्ल|गंधकयुक्त अँ]]<nowiki/>सिडच्या धुकेचा एक जागतिक स्तर तयार करते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://volcanoes.usgs.gov/hazards/gas/climate.php}}</ref> सरासरी, अशा विस्फोट दर शतकात बऱ्याच वेळा उद्भवतात आणि कूलिंग (पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर सौर किरणे प्रसारित करण्यास अंशतः रोखून) कित्येक वर्षांच्या कालावधीसाठी कारणीभूत असतात. ज्वालामुखी तांत्रिकदृष्ट्या लिथोस्फीयरचा भाग असून तो स्वतः हवामान व्यवस्थेचा भाग आहे, आयपीसीसी स्पष्टपणे ज्वालामुखीची बाह्य सक्ती करणारा एजंट म्हणून परिभाषित करतो. 1999च्या माउंट पिनाटुबोचा उद्रेक म्हणून ऐतिहासिक नोंदींमधील उल्लेखनीय विस्फोट म्हणजे जागतिक तापमानाला अंदाजे 0.5&nbsp;°C (0.9&nbsp;°F) ने कमी केले. तीन वर्षापर्यंत, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs113-97/|last=Diggles|पहिले नाव=Michael}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs113-97/|last=Diggles|पहिले नाव=Michael}}</ref> आणि 1815 तंबोरा पर्वताचा उद्रेक यामुळे उन्हाळ्याशिवाय वर्ष होते . <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Oppenheimer|first=Clive|year=2003|title=Climatic, environmental and human consequences of the largest known historic eruption: Tambora volcano (Indonesia) 1815|url=https://archive.org/details/sim_progress-in-physical-geography_2003-06_27_2/page/230|journal=Progress in Physical Geography|volume=27|issue=2|pages=230–59|doi=10.1191/0309133303pp379ra|ref=harv}}</ref> मोठ्या प्रमाणावर हा दर 50 दशलक्ष ते 100 दशलक्ष वर्षांत काही वेळा - मोठ्या आग्नेय प्रांतांचा उद्रेक होणे आवरण आणि लिथोस्फीयरमधून मोठ्या प्रमाणात आग्नेय खडक पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर आणते. नंतर खडकातील कार्बन डाय ऑक्साईड वातावरणात सोडले जाते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Black|first=Benjamin A.|last2=Gibson|first2=Sally A.|date=2019|title=Deep Carbon and the Life Cycle of Large Igneous Provinces|url=http://elementsmagazine.org/2019/10/02/deep-carbon-life-cycle-large-igneous-provinces/|journal=Elements|volume=15|issue=5|pages=319–324|doi=10.2138/gselements.15.5.319|accessdate=2020-04-23|archive-date=2023-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230323085218/http://elementsmagazine.org/2019/10/02/deep-carbon-life-cycle-large-igneous-provinces/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Wignall|first=P|year=2001|title=Large igneous provinces and mass extinctions|url=https://archive.org/details/sim_earth-science-reviews_2001-03_53_1-2/page/n6|journal=Earth-Science Reviews|volume=53|issue=1|pages=1–33|bibcode=2001ESRv...53....1W|doi=10.1016/S0012-8252(00)00037-4|ref=harv}}</ref> ०.१ पेक्षा कमी इंजेक्शनसह लहान स्फोट &nbsp; तापमानात बदल नैसर्गिक परिवर्तनाशी तुलना करता येणा-या स्ट्रॅटोस्फीयरमध्ये मेट्रिक सल्फर डाय ऑक्साईड वातावरणास सूक्ष्मपणे प्रभावित करते. तथापि, लहान स्फोट बऱ्याच जास्त वारंवारतेवर होत असल्यामुळे ते पृथ्वीच्या वातावरणावरही महत्त्वपूर्ण परिणाम करतात. <ref name="2004miles"/> <ref name="1997graf">{{जर्नल स्रोत|last=Graf|first=H.-F.|last2=Feichter|first2=J.|last3=Langmann|first3=B.|date=1997|title=Volcanic sulphur emissions: Estimates of source strength and its contribution to the global sulphate distribution|journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres|volume=102|issue=D9|pages=10727–38|bibcode=1997JGR...10210727G|doi=10.1029/96JD03265}}</ref> ==== प्लेट टेक्टोनिक्स ==== लाखो वर्षांच्या कालावधीत, टेक्टोनिक प्लेट्सची गती वैश्विक भूमी आणि समुद्राच्या भागांची पुनर्रचना करते आणि भूगोल निर्माण करते. याचा परिणाम हवामान आणि वातावरण-समुद्र अभिसरणांच्या जागतिक आणि स्थानिक दोन्ही पद्धतींवर होऊ शकतो. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Forest|first=C.E.|last2=Wolfe|first2=J.A.|last3=Molnar|first3=P.|last4=Emanuel|first4=K.A.|year=1999|title=Paleoaltimetry incorporating atmospheric physics and botanical estimates of paleoclimate|url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_1999-04_111_4/page/497|journal=Geological Society of America Bulletin|volume=111|issue=4|pages=497–511|bibcode=1999GSAB..111..497F|doi=10.1130/0016-7606(1999)111<0497:PIAPAB>2.3.CO;2}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] [[वर्ग:हवामान]] 2qdk42vbsf4e5wif1qe8dj7hsx1ud5b 0 253835 2704931 2448364 2026-08-23T21:44:02Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704931 wikitext text/x-wiki '''शहरी थर्मल प्लूम''' शहरी भाग आसपासच्या भागांपेक्षा उबदार असल्यामुळे पृथ्वीच्या वातावरणाच्या निम्न उंच भागात '''निर्माण होणाऱ्या''' हवेचे वर्णन करतो. गेल्या तीस वर्षांमध्ये शहरी उष्णता बेट (यूआयएचआय) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ही समस्या वाढत आहे,<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hsu Sheng-I|year=1981|title=The urban heat island effect : a case study of metropolitan Phoenix area|publisher=Chinese University of Hong Kong}}</ref> परंतु, 2007 पासूनच उबदार हवेच्या वाढत्या स्तंभ किंवा थर्मल प्ल्युम्सना विचार देण्यात आला आहे. ते उत्पादन करतात. आम्ही सर्व परिचित आहेत. किना-यावर एक उबदार दिवशी समुद्रकिनारी असलेले गाव येथे आणि बंद किना- रात्री . हे उष्ण दिवशी जमीन जास्त गरम झाल्यामुळे आणि अनुक्रमे सूर्यास्तानंतर वेगवान थंड झाल्यामुळे होते. किना-यावरील वा-यांचा आमच्या वैयक्तिक अनुभवावरून असे दिसून येते की अनुक्रमे जमीन आणि समुद्रापासून उद्भवणारे थर्मल किंवा उबदार आकाशवाणी स्थानिक सूक्ष्मदर्शी हवामानशास्त्रांवर संवेदनशील प्रभाव पाडते ; आणि कदाचित कधीकधी सूक्ष्मदर्शी हवामानशास्त्र .शहरी थर्मल प्ल्यूम्समध्ये कमी प्रभावी असले तरीही प्रभावी आहे. <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The material near this tag possibly contains original research. (October 2009)">मूळ संशोधन?</span></nowiki>''</sup> [[लंडन]] हे साधारणपणे स्थानिक भागापेक्षा 3 ते 9 सेल्सियस जास्त गरम असते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/climateofbritish00chan|title=The Climate of London|last=Chandler|first=Tony John|publisher=Hutchinson|year=1965|isbn=0-582-48558-4|location=London|url-access=registration}}</ref><ref>Mike Davies; ''Implications of UHI Issues for Urban Planning: a London Perspective''; Office of the Mayor of London, 2007</ref> [[लंडन|लंडनच्या]] हवामानशास्त्रीय विकृतींचा प्रथम अभ्यास 1810च्या दशकात ल्यूक हॉवर्ड, एफआरएसने केला होता,<ref>Luke Howard, ''The climate of London, deduced from Meteorological observations, made at different places in the neighbourhood of the metropolis'', 2 vol., London, 1818-20</ref> परंतु या मोठ्या उबदार भागामुळे शहरी औष्णिक झुबके निर्माण होईल ही कल्पना फार पूर्वी प्रस्तावित नव्हती. मायक्रोस्केल थर्मल प्ल्यूम्स, ज्यांचे व्यास दहापट मीटरमध्ये मोजले जाऊ शकते, जसे की औद्योगिक चिमणीद्वारे तयार केलेल्या, मोठ्या प्रमाणात तपासणी केली गेली आहे, परंतु मुख्यत: स्थानिक मायक्रोमेटिओलॉजीद्वारे प्लूमच्या विखुरलेल्या दृष्टिकोनातून अभ्यासले गेले <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Belghith|first=A.|last2=Mahmoud|first2=A. O. M.|last3=Zinoubi|first3=J.|last4=Ben MaadMahmoud|first4=R.|year=2006|title=Improvement of the Vertical Dispersion of Pollutants Resulting From Chimneys by Thermosiphon Effect|journal=American Journal of Environmental Sciences|volume=2|issue=2|pages=66–73|doi=10.3844/ajessp.2006.66.73}}</ref> जरी त्यांचा वेग सामान्यत: कमी असेल, परंतु त्यांची फार मोठी परिमाण (व्यास) म्हणजे शहरी थर्मल प्ल्यूम्सचा मेसोमेटिओलॉजी आणि अगदी कॉन्टिनेंटल मॅक्रोमेटिओलॉजीवर अधिक महत्त्वपूर्ण परिणाम होईल.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Masson|first=V.|year=2006|title=Urban surface modeling and the meso-scale impact of cities|url=https://archive.org/details/theoretical-and-applied-climatology_2006_84_1-3/page/35|journal=Theoretical and Applied Climatology|volume=84|issue=1–3|pages=35–5|bibcode=2006ThApC..84...35M|doi=10.1007/s00704-005-0142-3}}</ref> == हवामान बदल == आर्कटिक समुद्रावर बर्फचा थर कमी करणे, ही हवामानातील बदलाची सर्वात दृश्यता आहे आणि बहुतेकदा ते वाढत्या जागतिक तापमानाशी जोडले जातात. तथापि, असे अनेक अहवाल आहेत की ध्रुवीय बर्फ संकुचित करणे वातावरणाच्या तापमानात प्रति सें.मी. वाढण्याऐवजी वातावरणाच्या वायु दिशेतील बदलांमुळे जास्त आ हे. 2007 मध्ये , कॅलिफोर्नियाच्या पासाडेना, नासा जेट प्रोपल्शन प्रयोगशाळेतील सोन एनगीम यांच्या नेतृत्वात एका पथकाने आर्क्टिक बारमाही बर्फ कव्हरमधील ट्रेन्डचा अभ्यास नासाच्या क्विकस्काट उपग्रहामधील डेटा एकत्र करून केला, जे जुन्यासह समुद्री बर्फाचे विविध वर्ग ओळखू शकतात आणि नकाशे बनवू शकतात. दाट बारमाही बर्फ आणि तरुण, पातळ हंगामी बर्फ. शास्त्रज्ञांनी असे पाहिले की आर्क्टिक महासागरामध्ये पातळ हंगामी बर्फ आहे ज्यामुळे द्रुतगतीने वितळते. हा बर्फ अधिक सहजपणे संकुचित होतो आणि वाराद्वारे आर्क्टिकच्या बाहेर काढण्यासाठी अधिक द्रुत प्रतिसाद देते. त्या पातळ हंगामी बर्फाच्या परिस्थितीमुळे बर्फाचे नुकसान झाले आणि त्यामुळे 2007 मधील एकूण आर्क्टिक समुद्राच्या बर्फाचे प्रमाण कमी झाले. एनजीएमने असा निष्कर्ष काढला की गेल्या दोन वर्षांत हिवाळ्यातील बारमाही बर्फाचा वेगवान घट समुद्राच्या बर्फाला कंप्रेस करणाऱ्या, वायूच्या ट्रान्सपोलर ड्राफ्ट स्ट्रीममध्ये भारित करून, नंतर आर्क्टिकच्या बाहेर वाहू लागलेल्या वेगवान वायूच्या नमुन्यांमुळे झाला. कमी अक्षांशांवर पाणी आढळून येते.<ref name="NASA071001">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2007/oct/HQ_07216_Sea_Ice.html|title=संग्रहित प्रत|access-date=2020-03-29|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301035636/https://www.nasa.gov/home/hqnews/2007/oct/HQ_07216_Sea_Ice.html|url-status=dead}}</ref> हे बऱ्याच वेळा नोंदवले गेले आहे की, जेव्हा स्तरीय वातावरणात विविध दिशेने येणारे ग्रहणीय वारे हे  सीमारेषाच्या वरच्या बाजूस येते, तेव्हा महत्त्वपूर्ण क्षणाची अनुलंब गती असते.  शहरी थर्मल प्ल्यूम्सच्या काठावर उभ्या हालचालींचा स्थिरता कमी झाल्याने त्याचा परिणाम कमी होईल, हे समजून घेता रेल्वेने असा प्रस्ताव दिला की अशा शहरी थर्मल प्लम्स आर्कटिकच्या वायु दिशेच्या वातावरणाच्या दिशेने होणारे बदल घडवून आणण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात आणि त्याचा थेट परिणाम झाला आहे. आर्क्टिक संकोचन वर.  अर्बन उष्ण बेटाचे व्यास आणि तपमान ग्रेडियंट, अक्षांश, स्ट्रॅटीफॉर्मची थर्मल स्थिरता, सिंनोप्टिक वारा आणि सी यासह शहरी थर्मल प्ल्यूम्सचा प्रभाव मोठ्या प्रमाणात भिन्न घटकांवर अवलंबून असतो. अशा प्रकारे, उदाहरणार्थ, शहरी थर्मल प्ल्यूम्सचा उच्च अक्षांशांवर (40 ° उत्तर आणि 40° दक्षिण पेक्षा जास्त) जास्त परिणाम होईल, जेथे पृथ्वी-वातावरण प्रणाली रेडिएशनद्वारे शुद्ध शीतकरण करते. == हे सुद्धा पहा == * [[जागतिक तापमानवाढ]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} 79o4l461h0fyrynvdqoe2bv9cyoj589 0 254041 2705200 2652685 2026-08-24T10:43:47Z ~2026-46182-10 186636 /* */ 2705200 wikitext text/x-wiki {{उदयोन्मुख लेख टीप | वर्ष =२०२० | दिनांक =५ एप्रिल }} {{माहितीचौकट साथीचाउद्रेक | width = | map1 = India Maharashtra COVID-19 map.svg | legend1 = कोव्हिड-१९ च्या संसर्गाचे निदान झालेल्या रुग्ण संख्येचा जिल्हावार नकाशा | map2 = India Maharashtra COVID-19 deaths.svg | legend2 = कोव्हिड-१९मुळे मृत संख्येचा जिल्हावार नकाशा | map3 = | legend3 = | map4 = | legend4 = | map5 = | legend5 = | disease = कोव्हिड-१९ | virus_strain = सार्स-कोव्ह-२ | location = [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | first_case = [[पुणे]] | arrival_date = ९ मार्च २०२० | origin = [[वुहान]], [[चीन]] | confirmed_cases = {{wdib|ps=1|P1603|qual=P585|df=dmy|list=p-1}} | active_cases = {{formatnum: {{#expr: {{formatnum: {{wdib|ps=1|P1603|list=p-1|df=dmy}} |R}} - {{formatnum: {{wdib|ps=1|P8010|list=p-1|df=dmy}} |R}} - {{formatnum: {{wdib|ps=1|P1120|list=p-1|df=dmy}} |R}} }} }} | recovery_cases = {{wdib|ps=1|P8010|qual=P585|list=p-1|df=dmy}} | deaths = {{wdib|ps=1|P1120|qual=P585|list=p-1|df=dmy}} | fatality_rate = {{percentage |{{formatnum: {{wdib|ps=1|P1120|list=p-1}} |R}} |{{formatnum: {{wdib|ps=1|P1603|list=p-1}} |R}} |2 }} | territories = सर्व [[#सांख्यिकी|३६ जिल्हे]] | total_ili = | website = [https://arogya.maharashtra.gov.in/1175/Novel--Corona-Virus arogya.maharashtra.gov.in]<br />[https://phdmah.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/2cc0055832264c5296890745e9ea415c COVID-19 Monitoring Dashboard, Government of Maharashtra] | youtube = }} '''२०२० मधील महाराष्ट्रातील कोरोना विषाणू उद्रेक''' ९ मार्च २०२० रोजी सुरू झाला. या दिवशी भारताच्या [[महाराष्ट्र]] राज्यात [[कोरोनाव्हायरस रोग २०१९|कोरोना विषाणूच्या]] प्रादुर्भावामुळे होणाऱ्या साथीच्या आजाराची पहिली नोंद झाली. १७ मार्च २०२० रोजी महाराष्ट्रात पहिल्या कोरोनाबाधित व्यक्तीच्या मृत्यूची नोंद झाली. महाराष्ट्र हे देशातील कोरोनाचा सर्वाधिक प्रभाव झालेले राज्य आहे.<ref name="देशातील 'या' सहा राज्यांत कोरोनाचे ६५ टक्के रुग्ण; दक्षिण आणि पश्चिम भारतात सर्वाधिक प्रभाव">{{स्रोत बातमी|title=देशातील 'या' सहा राज्यांत कोरोनाचे ६५ टक्के रूग्ण; दक्षिण आणि पश्चिम भारतात सर्वाधिक प्रभाव|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/india/coronavirus-india-update-65-percent-corona-patients-in-these-six-states-of-the-country-south-and-west-india-most-affected-759464|ॲक्सेसदिनांक=११ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=11 Apr 2020}}</ref> राज्यात ३ मे २०२० पर्यंत {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic in Maharashtra|confirmed|ref=no}} जणांना याची लागण झाली असून त्यापैकी {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic in Maharashtra|deaths|ref=no}} जणांचा मृत्यू झाला आहे आणि {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic in Maharashtra|recovered|ref=no}} जण पूर्ण बरे झालेले आहेत. एकूण संसर्ग झालेल्या रोग्यांपैकी ४% लोकांचा मृत्यू झाला आहे.{{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|ref=yes}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://phdmah.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/2cc0055832264c5296890745e9ea415c|title=ArcGIS Dashboards|संकेतस्थळ=phdmah.maps.arcgis.com|ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०२०}}</ref> राज्यातील दोन तृतीयांशपेक्षा जास्त रुग्ण [[मुंबई]] महानगर भागातून (एमएमआर) आढळून आलेले आहेत. एमएमआर - [[मुंबई]], [[पुणे]], [[ठाणे]] जिल्ह्याचा पट्टा हा देशातील कोरोनाव्हायरस प्रादुर्भावासाठीच्या १० 'हॉटस्पॉट' पैकी एक बनला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/coronavirus-outbreak/story/10-coronavirus-hotspots-in-india-1662073-2020-04-01|title=10 coronavirus hotspots in India|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=८ एप्रिल २०२०}}</ref> १४ एप्रिल पर्यंतच्या आकडेवारीनुसार भारतातील एकूण रुग्णांपैकी एकट्या महाराष्ट्रात २३% रुग्ण असून एकूण मृत्यूंपैकी ४६% मृत्यू राज्यात झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Data {{!}} Why has Mumbai seen the most coronavirus cases in Maharashtra?|दुवा=https://www.thehindu.com/data/data-why-mumbai-has-seen-the-most-coronavirus-cases-in-maharashtra/article31334926.ece|ॲक्सेसदिनांक=१६ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=द हिंदू}}</ref> या उद्रेकावरील उपाययोजनेचा भाग म्हणून काही अभूतपूर्व निर्णय घेण्यात आले. ११ मार्च २०२० पासून राज्यातील प्रवासी वाहतूक करणाऱ्या सर्व बससेवा अनिश्चित काळासाठी बंद करण्यात आल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=MSRTC takes Rs 3-crore hit due to cancellation of services|दुवा=https://www.outlookindia.com/newsscroll/msrtc-takes-rs-3crore-hit-due-to-cancellation-of-services/1771090|ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०२०|प्रकाशक=Outlook}}</ref> १३ मार्च रोजी, महाराष्ट्र शासनाने कोरोना विषाणूचा उद्रेक पाहता महाराष्ट्रात [[महामारी रोग अधिनियम १८९७]] लागू करण्यात आला. राज्यात जमावबंदीचे [[कलम १४४]] लागू करण्यात आले. २२ मार्च पासून प्रवासी वाहतूक करणाऱ्या सर्व आंतरराष्ट्रीय विमान सेवा, रेल्वे तसेच मुंबईतील लोकल सेवा बंद करण्यात आल्या.<ref name="लाल परीही शांत बसणार">{{स्रोत बातमी|title=लाल परीही शांत बसणार|दुवा=http://www.dainikaikya.com/newsdetails/?NewsId=5496875116770639353&title=Lalparihi%20shant%20basnar&SectionId=4&SectionName=विभागीय%20वार्ता|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=ऐक्य समूह}}{{मृत दुवा|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> २३ मार्चला जमावबंदीने फरक पडत नसल्याचे पाहून संपूर्ण राज्यात [[संचारबंदी]] लागू करण्याची घोषणा मुख्यमंत्री [[उद्धव ठाकरे]] यांनी केली. राज्याच्या सर्व सीमा सील करण्याचा निर्णय राज्य सरकारने घेतला. राज्यातील सर्व जिल्ह्यांच्याही सीमा सील करून एका जिल्ह्यातून दुसऱ्या जिल्ह्यात वाहतूक करण्यास त्यानुसार मनाई करण्यात आली. सर्वधर्मीयांची प्रार्थना स्थळे बंद करण्यात आली. देशातील विमानतळे बंद करण्याचा संबंधित अधिकार पंतप्रधानांना असल्याने सर्व विमानतळे त्वरित बंद करण्याची विनंती ठाकरे यांनी पंतप्रधानांना केली.<ref name="संचारबंदी : राज्याबरोबरच जिल्ह्याच्या सीमा सील">{{स्रोत बातमी|title=संचारबंदी : राज्याबरोबरच जिल्ह्याच्या सीमा सील|दुवा=https://www.maxmaharashtra.com/news-update/politics-and-nation-uddhav-thackeray-imposes-curfew-in-entire-maharashtra/79637/|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=मॅक्स महाराष्ट्र|दिनांक=23 Mar 2020}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> महाराष्ट्रातील जनजीवनावर याचे फार मोठे परिणाम झाले. राज्यात लागू झालेल्या नियमांनुसार अत्यावश्यक कामाशिवाय सर्वांनी घरी बसणे सक्तीचे करण्यात आले. नागरिकांची उपासमार होऊ नये, अन्नधान्याचा तुटवडा भासू नये म्हणून रेशन दुकानावर तीन महिन्यांचे रेशन देण्याचा निर्णय झाला.<ref name="रेशन दुकानावर तीन महिन्यांचे मोफत धान्य मिळणार; मुंबईतील दुकानांची यादी जाहीर">{{स्रोत बातमी|title=रेशन दुकानावर तीन महिन्यांचे मोफत धान्य मिळणार; मुंबईतील दुकानांची यादी जाहीर|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/mumbai/maharashtra-govt-will-provide-free-grain-for-next-three-months-on-ration-card-755870|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=30 Mar 2020}}</ref> २४ मार्चच्या मध्यरात्रीपासून देशांतर्गत प्रवासी वाहतूक करणारी विमानसेवाही बंद करण्यात आली.<ref name="देशांतर्गत विमानसेवा बंद">{{स्रोत बातमी|title=देशांतर्गत विमानसेवा बंद|दुवा=https://www.dainikprabhat.com/the-union-government-ordered-suspension-of-all-domestic-flight-services/|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=प्रभात वृत्तसेवा|दिनांक=23 Mar 2020}}</ref> कोरोनाचा संसर्ग रोखण्यासाठी लोकांनी घराबाहेर पडू नये, दोन व्यक्तींमध्ये सुरक्षित अंतर ठेवावे, असे स्पष्ट निर्देश प्रशासनाने वारंवार करूनही लोक गंभीरतेने घेताना दिसले नाहीत. जीवनावश्यक वस्तूंच्या खरेदीसाठी जनतेला दिलेली सूट हीच लोकांच्या बेशिस्तीच्या वागण्याने समाजासाठी प्राणघातक ठरू नये या साठी पोलीस यंत्रणा झगडत आहे. वैद्यकीय यंत्रणा जीवावर उदार होऊन रात्रंदिवस सेवा करण्यात गर्क आहे. [[भारतातील मूलभूत हक्क|मूलभूत अधिकारांसोबत]] नागरिकांनी आपल्या मूलभूत कर्तव्यांबाबतही जागरूक असायला हवे असे मत [[मुंबई उच्च न्यायालय]]ाचे न्यायमूर्ती प्रसन्न वरळे यांनी व्यक्त केले.<ref name="मूलभूत अधिकारांसोबत नागरिकांनी आपल्या मूलभूत कर्तव्यांबाबतही जागरूक असायला हवं : हायकोर्ट">{{स्रोत बातमी|title=मूलभूत अधिकारांसोबत नागरिकांनी आपल्या मूलभूत कर्तव्यांबाबतही जागरूक असायला हवं : हायकोर्ट|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/india/citizens-with-basic-rights-should-also-be-aware-of-their-basic-duties-says-high-court-759600|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=10 Apr 2020}}</ref> == इतिहास == [[चीन]]च्या आरोग्य अधिकाऱ्यांनी २६ डिसेंबर २०१९ रोजी [[वुहान]] शहरात संक्रमक [[कोरोना व्हायरस]] आढळल्याची पुष्टी दिली. ३० जानेवारी २०२० रोजी जागतिक आरोग्य संघटनेने ह्या विषाणूचा उद्रेक हा सार्वजनिक आरोग्यविषयक आंतरराष्ट्रीय आणीबाणी असल्याचे जाहीर केले. ११ मार्च २०२० रोजी कोरोनाचा उद्रेक हा जागतिक महामारी असल्याचे जाहीर करण्यात आले.<ref>{{Cite web|title=WHO declares coronavirus a global health emergency |दुवा=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/30/who-declares-coronavirus-a-global-health-emergency |ॲक्सेसदिनांक=३० मार्च २०२० |प्रकाशक=The Guardian |दिनांक=30 Jan 2020}}</ref> २९ जानेवारी २०२० रोजी भारतातील पहिला रुग्ण हा केरळमध्ये आढळला.<ref name="कोरोना व्हायरस भारतात दाखल, केरळमध्ये आढळला पहिला रुग्ण">{{स्रोत बातमी|title=कोरोना व्हायरस भारतात दाखल, केरळमध्ये आढळला पहिला रुग्ण|दुवा=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/positive-case-of-novel-coronavirus-patient-kerala-china-wuhan-university-sgy-87-2072661/|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[लोकसत्ता]]|दिनांक=30 Jan 2020}}</ref> महाराष्ट्रातील कोरोना व्हायरसची लागण झालेला पहिला रुग्ण पुण्यामध्ये ९ मार्च २०२० रोजी आढळून आला.<ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/two-with-travel-history-to-dubai-test-positive-for-coronavirus-in-pune-1654113-2020-03-09|title=Two with travel history to Dubai test positive for coronavirus in Pune|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=१ एप्रिल २०२०}}</ref> महाराष्ट्रातील पहिला बळी १६ मार्च २०२० रोजी मुंबईतील [[कस्तुरबा रुग्णालय]]ात उपचारादरम्यान झाला.<ref name="महाराष्ट्रात कोरोनाचा पहिला बळी, बाधितांच्या संपर्कात ९ जण">{{स्रोत बातमी|title=महाराष्ट्रात कोरोनाचा पहिला बळी, बाधितांच्या संपर्कात ९ जण|दुवा=https://www.tv9marathi.com/mumbai/maharashtra-a-64-year-old-covid-19-patient-passes-away-at-mumbais-kasturba-hospital-195146.html|ॲक्सेसदिनांक=१३ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[टीव्ही९ मराठी]]|दिनांक=17 Mar 2020}}</ref> == संपर्क मागोवा == संक्रमित व्यक्तीच्या संपर्कात आलेल्या व्यक्तींचा शोध घेणे आणि पुढील संक्रमणास प्रतिबंध करण्यासाठी संपर्कांचा मागोवा घेतला जातो. क्षयरोग, लस-प्रतिबंधक गोवर इत्यादी संक्रमण, लैंगिक संक्रमित संक्रमण, एचआयव्ही, रक्त-संसर्गजन्य संक्रमण, काही गंभीर जिवाणू संक्रमण यांत संक्रमित व्यक्तीच्या संपर्कात आलेल्या व्यक्तीचा मागोवा घेतला जातो. २०२० मधील कोरोना विषाणू उद्रेकात महाराष्ट्रातील संक्रमित व्यक्तीच्या संपर्काचा मागोवा घेण्यासाठी पोलिसांना व प्रशासकीय यंत्रणेला फार मेहनत घ्यावी लागत आहे.<ref name="पोलिसांनी पाठविले एक कोटी मेसेज">{{स्रोत बातमी|title=पोलिसांनी पाठविले एक कोटी मेसेज|दुवा=https://www.dainikprabhat.com/one-crore-messages-sent-by-police/|ॲक्सेसदिनांक=१३ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=प्रभात|दिनांक=9 Apr 2020}}</ref> १० एप्रिल २०२० रोजी, ॲपल आणि गुगल ह्या स्मार्टफोन सॉफ्टवेअरच्या निर्मात्यांनी कोरोनाव्हायरस ट्रॅकिंग तंत्रज्ञानाची घोषणा केली.<ref name="Android phones and iPhones will now communicate to track coronavirus Read more: https://metro.co.uk/2020/04/13/apple-google-join-forces-build-coronavirus-tracing-ios-android-12548134/?ito=cbshare Twitter: https://twitter.com/MetroUK | Facebook: https://www.facebook.com/MetroUK/">{{स्रोत बातमी|title=Android phones and iPhones will now communicate to track coronavirus|दुवा=https://metro.co.uk/2020/04/13/apple-google-join-forces-build-coronavirus-tracing-ios-android-12548134/|ॲक्सेसदिनांक=१३ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=मेट्रो|दिनांक=13 Apr 2020}}</ref> == निदान == ८ एप्रिल रोजी वकील शशांक देव सुधी यांनी [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालयात]] दाखल केलेल्या खासगी प्रयोगशाळेत होत असलेल्या करोनाच्या चाचणी संदर्भातील याचिकेवरील सुनावणी झाली व सर्वोच्च न्यायालयाने केंद्र सरकारने मंजूरी दिलेल्या सर्व प्रयोगशाळा, मग त्या सरकारी असोत की खासगी या ठिकाणी करोना व्हायरसची चाचणी मोफत करण्यात यावी असा निर्देश केंद्र सरकारला दिला व सदरच्या आदेशाच्या तात्काळ अंमलबजवणीच्या सूचनाही केंद्र सरकारला दिल्या.<ref name="करोनाच्या चाचण्या मोफत करा, सुप्रीम कोर्टाचे निर्देश">{{स्रोत बातमी|title=करोनाच्या चाचण्या मोफत करा, सुप्रीम कोर्टाचे निर्देश|दुवा=https://maharashtratimes.com/india-news/tests-relating-to-covid19-whether-in-approved-govt-laboratories-or-approved-private-labs-shall-be-free-of-cost-supreme-court-direction-to-centre/articleshow/75051235.cms|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=8 Apr 2020}}</ref> १३ एप्रिल रोजी सर्वोच्च न्यायालयाने ८ एप्रिला दिलेला आपलाच आदेश बदलला, नव्या आदेशानुसार फक्त दारिद्य्ररेषेखालील, ईडब्ल्यूएस आणि आयुष्मान भारत योजनेच्या लाभार्थी असलेल्यांनाच ही चाचणी मोफत असेल असा निकाल दिला.<ref name="फक्त गरिबांसाठीच मोफत करोना चाचणी: सुप्रीम कोर्ट">{{स्रोत बातमी|title=फक्त गरिबांसाठीच मोफत करोना चाचणी: सुप्रीम कोर्ट|दुवा=https://maharashtratimes.com/india-news/supreme-court-changed-its-old-decision-and-according-to-new-decision-now-onwards-only-poor-people-can-eligible-for-free-corona-virus-test/articleshow/75124815.cms|ॲक्सेसदिनांक=१३ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=13 Apr 2020}}</ref> प्राथमिक पातळीवर कोरोनाची लक्षणे घरबसल्या ओळखण्यासाठी ऑनलाईन स्व-चाचणीसाठीचे टूल बनविण्यात आले आले आहे.<ref name="घरबसल्या कोरोनाची लक्षणं ओळखा; विषाणूचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी ऑनलाईन स्व-चाचणी टूल">{{स्रोत बातमी|title=घरबसल्या कोरोनाची लक्षणे ओळखा; विषाणूचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी ऑनलाईन स्व-चाचणी टूल|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/mumbai/corona-test-at-home-by-online-self-test-tool-756924|ॲक्सेसदिनांक=११ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=2 Apr 2020}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:right; float:right; font-size:90%; width:auto;" |- | style="text-align:center;" colspan="2" | '''महाराष्ट्रातील चाचण्यांची संख्या''' |- ! scope="row" |चाचण्यांची एकूण संख्या | ६७,४६८ |- ! scope="row" |पॉझिटिव्ह | ३,६४८ |- ! scope="row" |निगेटीव्ह | ६३,४७६ |- | style="text-align:center;" colspan="2" | १८ एप्रिलच्या माहितीनुसार<ref name="नवीन करोना विषाणू (कोविड -१९) - सद्य:स्थिती आणि उपाय योजना, दिनांक १८ एप्रिल २०२०">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=नवीन करोनाविवषाणू (कोविड -१९) - सद्य:स्थिती आणि उपाय योजना, दिनांक १८ एप्रिल २०२०"|दुवा=https://arogya.maharashtra.gov.in/pdf/ncovidmpressnote18.pdf|प्रकाशक=एक संक्रमक रोग म्हणजे कायम,महाराष्ट्र सार्वजनिक आरोग्यविभाग|ॲक्सेसदिनांक=१९ एप्रिल २०२०}}</ref> |} === प्रयोगशाळा === {{मुख्य लेख|कोरोनाव्हायरस रोगाच्या निदानासाठी महाराष्ट्रातील मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळांची यादी}} २०२० मधील महाराष्ट्रातील कोरोना विषाणू उद्रेकात [[कोरोनाव्हायरस रोग २०१९]]च्या निदानासाठी १९ शासकीय व १८ खासगी अशा एकूण [[राष्ट्रीय विषाणूविज्ञान संस्था]]द्वारा मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळा आहेत.<ref name="Laboratories for COVID-19 Testing approved by ICMR">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Laboratories for COVID-19 Testing approved by ICMR|दुवा=https://covid.icmr.org.in/index.php/testing-labs-deatails|संकेतस्थळ=ICMR|ॲक्सेसदिनांक=१८ एप्रिल २०२०|archive-date=2020-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414124854/https://covid.icmr.org.in/index.php/testing-labs-deatails|url-status=dead}}</ref> === चाचणीचे प्रकार === १७ जानेवारी २०२० रोजी [[जागतिक आरोग्य संघटना|जागतिक आरोग्य संघटने]]ने सार्स-सीओव्ही-२ साठी अनेक आरएनए चाचणीचे मानदंड प्रकाशित केले व रिअल-टाईम रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्शन पॉलिमरेज चेन रिॲक्शन (आरटीपीसीआर) ही चाचणी कोरोना लागण झाल्याचे पुष्टीकरण करण्यासाठी प्रमाणित केली.<ref name="Vital test to cover all symptomatic cases in hotspots now">{{स्रोत बातमी|title=Vital test to cover all symptomatic cases in hotspots now|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/india/government-ramps-up-rt-pcr-testing-in-hotspots/articleshow/75089535.cms|ॲक्सेसदिनांक=११ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|दिनांक=11 Apr 2020}}</ref> ७ एप्रिल २०२० रोजी भारतात कोरोनाचा वाढता प्रादुर्भाव पाहता [[राष्ट्रीय विषाणूविज्ञान संस्था]]ने एचएलएल लाइफकेअर लिमिटेड या सरकारी कंपनीने विकसित केलेल्या रॅपिड अँटीबॉडी ब्लड टेस्ट किटला प्राथमिक चाचणी म्हणून मान्यता दिली. १५ ते २० मिनिटांत होणाऱ्या या चाचणीच्या मदतीने कोरोना प्रादुर्भाव कोणत्या भागात वाढत आहे याचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरणार आहे. अँटीबॉडी रक्त चाचणीत रुग्ण संक्रमित असल्याचे आढळल्यास त्या रुग्णाची जागतिक आरोग्य संघटनेने प्रमाणित केलेली आरटीपीसीआर चाचणी होणार आहे.<ref name="भारताच्या या कंपनीने तयार केले अँटीबॉडी किट">{{स्रोत बातमी|title=भारताच्या या कंपनीने तयार केले अँटीबॉडी किट|दुवा=https://amnews.live/news/desh/india--hll-lifecare-limited-succeeded-in-preparing-coronavirus-antibody-kit-for-plasma-and-blood-test|ॲक्सेसदिनांक=११ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=AM News Network|दिनांक=8 Apr 2020|archive-date=2020-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411021644/https://amnews.live/news/desh/india--hll-lifecare-limited-succeeded-in-preparing-coronavirus-antibody-kit-for-plasma-and-blood-test|url-status=dead}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> चित्र:Infektionsschutzzentrum im Rautenstrauch-Joest-Museum, Köln-6313 (cropped).jpg| कोरोना चाचणीसाठी नाकातून नमुने घेतानाचे चित्र चित्र:Infektionsschutzzentrum im Rautenstrauch-Joest-Museum, Köln-6306 (cropped).jpg|कोरोना चाचणीसाठी घशातून नमुने घेतानाचे चित्र चित्र:Cycler offen.JPG| रिअल-टाइम रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्शन पॉलिमेरेज चेन रिएक्शन (आरटीपीसीआर) ही चाचणी करणारे मशीन </gallery> == कालावधी == जागतिक आरोग्य संघटनेच्या म्हणण्यानुसार साथीचे रोग नियंत्रित केले जाऊ शकतात, पर्ंतु या उद्रेकातील सर्वोच्च आणि अंतिम कालावधी अनिश्चित आहे आणि स्थानानुसार वेगवेगळा असू शकतो.<ref name="WHO Director-General's opening remarks at the media briefing on COVID-19 – 11 March 2020">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=WHO Director-General's opening remarks at the media briefing on COVID-19 – 11 March 2020|दुवा=https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|प्रकाशक=जागतिक आरोग्य संघटना|ॲक्सेसदिनांक=१३ एप्रिल २०२०}}</ref> चिनी सरकारचे ज्येष्ठ वैद्यकीय सल्लागार झोंग नानशान यांच्या म्हणण्यानुसार सर्व देशांनी एकत्रितपणे जागतिक आरोग्य संघटनेच्या उपाययोजनांबाबतच्या सल्ल्याचे पालन केल्यास विषाणूचा प्रसार जून २०२० पर्यंत संपेल.<ref name="Modelers Struggle to Predict the Future of the COVID-19 Pandemic">{{स्रोत बातमी|title=Modelers Struggle to Predict the Future of the COVID-19 Pandemic|दुवा=https://www.the-scientist.com/news-opinion/modelers-struggle-to-predict-the-future-of-the-covid-19-pandemic-67261|ॲक्सेसदिनांक=१३ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=The Scientist|दिनांक=12 Mar 2020|archive-date=2020-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407060842/https://www.the-scientist.com/news-opinion/modelers-struggle-to-predict-the-future-of-the-covid-19-pandemic-67261|url-status=dead}}</ref> ज्येष्ठ महामारीविज्ञानी व गणिती जीवशास्त्रज्ञ नील मॉरिस फर्ग्युसन यांच्या नेतृत्वात लंडनच्या इम्पीरियल कॉलेजने केलेल्या अभ्यासानुसार लस उपलब्ध होईपर्यंत (संभाव्यतः १८ महिने किंवा अधिक) शारीरिक अंतर आणि इतर उपाययोजना आवश्यक असतील.<ref name="Impact of non-pharmaceutical interventions (NPIs) to reduce COVID- 19 mortality and healthcare demand">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Impact of non-pharmaceutical interventions (NPIs) to reduce COVID- 19 mortality and healthcare demand|दुवा=https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/Imperial-College-COVID19-NPI-modelling-16-03-2020.pdf|प्रकाशक=Imperial College COVID-19 Response Team|ॲक्सेसदिनांक=१३ एप्रिल २०२०}}</ref> == उपाययोजना == {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> "कोरोना व्हायरस हे एक जागतिक युद्ध आहे. या युद्धाचा सामना करताना आपण जनता म्हणून सरकारला सहकार्य करत आहात. घाबरू नका, घाबरून युद्ध जिंकता येत नाही. आता मागे हटून चालणार नाही. आपल्याकडे पुरेशा गोष्टी आहेत. आपण घाबरू नये, सरकार तुमच्यासोबत आहे. युद्धाचा अनुभव फार वाईट असतो. पण युद्धासाठी आम्ही सज्ज आहोत, पण यंत्रणेवरील भार कमी करणे ही आपली जबाबदारी आहे. यंत्रणा सांभाळणारी सुद्धा माणसंच आहेत. सरकारकडून ज्या सूचना दिल्या जात आहेत, त्या पाळा, अफवांवर विश्वास ठेवू नका!" "हे संकट जात-पात-धर्म ओळखत नाही. संकट हे संकट असते, आपत्ती ही आपत्ती असते, म्हणून या संकटास सर्वांनी एकजुटीने मुकाबला केला तर आपल्याकडे हे संकट काहीसुद्धा वेडेवाकडे करू शकणार नाही." </poem> |salign=right |author=[[उद्धव ठाकरे]] |source=<small>१९ मार्च २०२० . </small><ref name="कोरोना; घाबरू नका, घाबरून युद्ध जिंकता येत नाही,आपण शिवरायांचे लढवय्ये आहोत:मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे">{{स्रोत बातमी|title=कोरोना; घाबरु नका, घाबरुन युद्ध जिंकता येत नाही, आपण शिवरायांचे लढवय्ये आहोत : मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे|दुवा=https://www.kaaltarangnews.com/corona-dont-be-afraid-panic-cannot-win-a-war/|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=कालतरंग|दिनांक=19 Mar 2020}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} === विलगीकरण === करोना विषाणूचा संसर्ग पसरू नये यासाठी संसर्गजन्य प्रदेशांतून प्रवास करून आलेल्या अथवा संसर्ग झाला असल्याचे निदान झालेल्या व्यक्तिच्या संपर्कात आलेल्या व्यक्तींना विलगीकरणात ठेवले जाते. === कृती दल === १३ एप्रिल २०२० रोजी नामवंत आणि तज्ञ डॉक्टरांच्या समितीची निर्मिती करण्यात आली. या समितीच्या अध्यक्षपदी डॉ. संजय ओक यांची नियुक्ती करण्यात आली. महाराष्ट्रातील करोनाच्या गंभीर रुग्णांवरील उपचाराची दिशा निश्चित करणे, गंभीर रुग्णांवरील उपचारासाठी निश्चित केलेल्या रुग्णालयात विशेषज्ञ व अन्य आवश्यक कर्मचारी वर्गाची नेमकी किती गरज आहे याचा अभ्यास करणे तसेच या रुग्णांवरील औषधोपचाराची कार्यपद्धती ठरवणे आणि अन्य रुग्णालयातील गंभीर झालेल्या रुग्णांना त्यांच्यासाठी असलेल्या रुग्णांलयात कशाप्रकारे हलवले जावे याची कार्यपद्धती तयार करण्याची जबाबदारी या समितीवर सोपवली आहे. डॉ. झहीर उडवाडिया (हिंदुजा रुग्णालय), डॉ. साहिल जवरे (लीलावती रुग्णालय), डॉ. केदार तोरस्कर (वाॅकहार्ट रुग्णालय), डॉ. राहुल पंडित (फोर्टिस रुग्णालय), डॉ. एन. डी. कर्णिक (सायन रुग्णालय), डॉ. झहिर विरानी (पी.ए.के. रुग्णालय), डॉ. प्रवीण बांगर (केईएम रुग्णालय), डॉ. ओम श्रीवास्तव (कस्तुरबा रुग्णालय) हे या समितीचे सदस्य आहेत.<ref name="कोरोना लढ्यासाठी टास्क फोर्स, डॉ. संजय ओक यांची अध्यक्षपदी नियुक्ती">{{स्रोत बातमी|title=कोरोना लढ्यासाठी टास्क फोर्स, डॉ. संजय ओक यांची अध्यक्षपदी नियुक्ती|दुवा=https://www.tv9marathi.com/mumbai/corona-virus-maharashtra-cm-uddhav-thackeray-forms-9-member-task-force-of-specialist-doctors-to-tackle-coronavirus-deaths-207051.html|ॲक्सेसदिनांक=१७ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[टीव्ही९ मराठी]]|दिनांक=14 Apr 2020}}</ref> == संचारबंदीला प्रतिसाद == संचारबंदीला बहुतांश लोकांनी चांगला प्रतिसाद दिला, परंतु समाजातील काही नागरीक सरकारी नियमांचे व साथीच्या रोगाचे गांभीर्य न समजून नियमांचे उल्लंघन करत विनाकारण रस्त्यावर वाहने घेऊन फिरताना दिसले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=संचारबंदी की मुक्त-संचार?|दुवा=https://www.esakal.com/coronavirus-pune/curfew-or-free-communication-pimpri-chinchwad-278550|प्रकाशक=[[सकाळ]]|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०}}</ref> कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर संचारबंदी असल्यामुळे पंढरपूरचे श्री विठ्ठल - रुक्मिणी मंदिर दर्शनासाठी बंद केले असताना संचारबंदीचे सर्व नियम मोडत भाजपचे आमदार सुजितसिंह ठाकूर यांनी सहपत्निक महापूजा केली. यांच्याविरुद्ध तसेच विठ्ठल - रुक्मिणी मंदिर समितीचे आणखी एक सदस्य आणि शिवसेनेचे कार्यकर्ते संभाजी शिंदे विरुद्ध पंढरपूर पोलीस स्टेशनमध्ये भादंवि २६९, २७०, १८८ तसंच राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियम कलम ५१ (ब), ३७ (३)/१३५ अन्वये गुन्हा दाखल करण्यात आला.<ref name="भल्या पहाटे मंदिरात केली विठ्ठलाची पूजा, भाजप आमदारासह सेनेच्या नेत्याला पडले भारी">{{स्रोत बातमी|title=भल्या पहाटे मंदिरात केली विठ्ठलाची पूजा, भाजप आमदारासह सेनेच्या नेत्याला पडले भारी|दुवा=https://lokmat.news18.com/news/coronavirus-lockdown-case-file-aginst-bjp-mla-and-shivsena-leader-at-pandharpur-mhss-446122.html|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[लोकमत]]|दिनांक=7 Apr 2020|archive-date=2020-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414091447/https://lokmat.news18.com/news/coronavirus-lockdown-case-file-aginst-bjp-mla-and-shivsena-leader-at-pandharpur-mhss-446122.html|url-status=dead}}</ref> {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor=Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> " मूलभूत अधिकारांसोबत नागरिकांनी आपल्या मूलभूत कर्तव्यांबाबतही जागरूक असायला हवं!" " कोरोनाच्या वाढत्या प्रादुर्भावाला आळा घालण्यासाठी केंद्र सरकार, राज्य सरकार तसेच स्थानिक प्रशासन वारंवार करत असलेल्या सूचना लोक गंभीरतेने घेताना दिसत नाहीत. लोकांनी घराबाहेर पडू नये, दोन व्यक्तींमध्ये सुरक्षित अंतर ठेवावं असे स्पष्ट निर्देश दिलेले असतानाही या साध्या सूचना लोक पाळताना दिसत नाहीत. त्यामुळे काही नागरिकांमुळे समाजाची सामाजिक सुरक्षितता धोक्यात आली आहे." </poem> |salign=right |author= '''न्यायमूर्ती प्रसन्न वरळे''', मुंबई उच्च न्यायालय (औरंगाबाद खंडपीठ) }} मालेगावच्या सामान्य रुग्णालयात करोनाचे दोन संशयीत रुग्णांवर नियमितपणे उपचारही सुरू असताना केवळ आमदारांचा फोन उचलला नाही असा आरोप करून आमदार मौलाना मुफ्ती यांनी रुग्णालयात येऊन कामकाजात हस्तक्षेप केला व त्यांच्यासोबत आलेले २० ते २५ कार्यकर्ते थेट वैद्यकीय अधिकारी यांच्या दालनात शिरले. तेथे आरडाओरड व मोठमोठ्या आवाजात शिवीगाळ करण्यात आली. रुग्ण सेवेत व्यस्त असलेल्या डॉक्टरांना धक्काबुक्की केली.<ref name="ओवैसींच्या आमदाराची गुंडगिरी, समर्थकांसोबत हॉस्पिटलमध्ये जाऊन डॉक्टरांना शिवीगाळ आणि मारहाण">{{स्रोत बातमी|title=ओवैसींच्या आमदाराची गुंडगिरी, समर्थकांसोबत हॉस्पिटलमध्ये जाऊन डॉक्टरांना शिवीगाळ आणि मारहाण|दुवा=https://www.timesnowmarathi.com/maharashtra-news/nashik-news/article/supporters-of-aimim-mla-mufti-mohammad-ismail-abused-a-doctor-at-malegaon-general-hospital-in-nashik/286340|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|दिनांक=26 Mar 2020|archive-date=2020-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411171146/https://www.timesnowmarathi.com/maharashtra-news/nashik-news/article/supporters-of-aimim-mla-mufti-mohammad-ismail-abused-a-doctor-at-malegaon-general-hospital-in-nashik/286340|url-status=dead}}</ref><ref name="मालेगाव: एमआयएम आमदाराचा रुग्णालयात राडा">{{स्रोत बातमी|title=मालेगाव: एमआयएम आमदाराचा रुग्णालयात राडा|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik-north-maharashtra-news/nashik/medical-officer-threatened-by-aimim-mla-in-malegaon/articleshow/74818368.cms|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=25 Mar 2020}}</ref> कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर संचारबंदी असताना वर्धा जिल्ह्यातील आर्वीचे भाजपचे आमदार दादाराव केचे यांनी स्वत:च्या वाढदिवसाच्या दिवशी धान्य वाटपाचा कार्यक्रम हाती घ्यायचे ठरवले. वाढदिवसाच्या आदल्या दिवशी संपूर्ण आर्वी शहरात सायकल रिक्षावर लाऊडस्पीकर लावून आमदार दादाराव केचे यांच्यातर्फे धान्यवाटप होणार असल्याची माहिती प्रसारित करण्यात आली. मोफत धान्य घेण्यासाठी दुसऱ्या दिवशी अनेक गरीब लोकांनी झुंबड केली. या कार्यक्रमाची कुठलीही शासकीय परवानगी जिल्हा प्रशासनाकडून घेतली गेली नव्हती. स्थानिक नागरिकाने केलेल्या फोनमुळे याची माहिती पोलिसांना झाली. पोलिसांनी या प्रकरणात गुन्ह्याची नोंद केली.<ref name="कोरोना व्हायरस लॉकडाऊन : वर्धा येथील भाजप आमदाराच्या वाढदिवशी धान्यवाटपाला उसळली गर्दी">{{स्रोत बातमी|title=कोरोना व्हायरस लॉकडाऊन : वर्धा येथील भाजप आमदाराच्या वाढदिवशी धान्यवाटपाला उसळली गर्दी|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-52182909|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=बीबीसी मराठी|दिनांक=६ एप्रिल २०२०}}</ref> सोलापूर जिल्ह्यातील अक्कलकोट तालुक्यातील वागदरी येथे श्री परमेश्वर देवस्थानच्या यात्रेतील रथ ओढण्याची परंपरा असल्याचे सांगत मोठ्या संख्येने तरुण जमा झाले व त्यांनी यात्रेतील रथ ओढण्याचा प्रयत्न केला त्यास पोलिसांनी हस्तक्षेप करत गर्दीला पांगवण्याचा प्रयत्न केला असता ग्रामस्थांनी थेट पोलिसांवरच हल्ला चढवला आणि दगडफेक केली. या दगडफेकीत अक्कलकोटचे पोलीस निरीक्षक के. एस. पुजारी यांच्यासह तीन पोलीस कर्मचारी तसेच एक होमगार्ड जखमी झाले. पोलीस निरीक्षक के. एस. पुजारी यांच्या डोळ्याला आणि डोक्याला ईजा झाली. या प्रकरणात यात्रेच्या पंच कमिटीच्या सदस्यांसह जवळपास ४० ग्रामस्थांच्या विरोधात गुन्हा दाखल झाला.<ref name="सोलापुरात पोलिसांवर दगडफेक, रथ ओढू न दिल्याने गावकऱ्यांचा हल्ला">{{स्रोत बातमी|title=सोलापुरात पोलिसांवर दगडफेक, रथ ओढू न दिल्याने गावकऱ्यांचा हल्ला|दुवा=https://lokmat.news18.com/maharashtra/coronavirus-update-lockdown-the-youth-threw-stones-on-police-at-solpaur-mhss-444392.html|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[लोकमत]]|दिनांक=30 Mar 2020|archive-date=2020-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200331165707/https://lokmat.news18.com/maharashtra/coronavirus-update-lockdown-the-youth-threw-stones-on-police-at-solpaur-mhss-444392.html|url-status=dead}}</ref> लातूरमधील भातांगळी शिवारातील संचारबंदी आदेश डावलून मरीआई देवीची पूजा करण्यात आली. जमलेल्या ३२ जणांविरुद्ध पोलिसांनी गुन्हा दाखल केला.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.saamana.com/fir-32-people-gathering-latur-fir/|title=संचारबंदी आदेश मोडून मरीआई देवीची पूजा, ३२ जणांवर गुन्हा दाखल|प्रकाशक=[[सामना]]|ॲक्सेसदिनांक=३ एप्रिल २०२०|दिनांक=3 Apr 2020|archive-date=2020-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520201557/https://www.saamana.com/fir-32-people-gathering-latur-fir/|url-status=dead}}</ref> कोल्हापुरात तर संचारबंदी काळात घराबाहेर पडणाऱ्यात अनेक उच्चभ्रू लोकदेखील असल्याचे आढळून आले. पोलिसांनी त्यांना पकडल्यानंतर खोटी माहिती दिल्याचे उघड झाले, खोटी माहिती देणाऱ्यामध्ये डॉक्टर, वकील, प्राचार्य, उद्योजक, शिक्षक यांचा समावेश आहे. गुन्हे दाखल करण्यात आले आहेत.<ref name="कोल्हापूर शहरातील 100 जणांवर शहरातील विविध पोलीस ठाण्यात गुन्हे दाखल">{{स्रोत बातमी|title=कोल्हापूर शहरातील 100 जणांवर शहरातील विविध पोलीस ठाण्यात गुन्हे दाखल|दुवा=https://hellomaharashtra.in/maharashtra-news/western-maharashtra-news/कोल्हापूरात-लॉकडाउनमध्य/|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=हॅलो महारा|दिनांक=9 Apr 2020}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पनवेलमधील भाजप नगरसेवक अजय बहिरा यांनी संचारबंदीचे नियम पायदळी तुडवत मित्रांना आमंत्रित करून इमारतीच्या गच्चीवर वाढदिवसाची पार्टी आयोजित केली. पोलिसांनी या ठिकाणी अचानक धाड टाकून नगरसेवकासह अकरा जणांवर गुन्हा दाखल केला.<ref name="लाॅकडाऊनमध्ये बर्थडे पार्टी करणाऱ्या पनवेलमधील भाजप नगरसेवकावर गुन्हा">{{स्रोत बातमी|title=लाॅकडाऊनमध्ये बर्थडे पार्टी करणाऱ्या पनवेलमधील भाजप नगरसेवकावर गुन्हा|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/mumbai/coronavirus-fir-lodged-against-bjp-corporator-ajay-bahira-for-organising-birthday-party-during-lockdown-759753|ॲक्सेसदिनांक=११ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=11 Apr 2020}}</ref> १३ एप्रिलला नेरूळमधील पारसिक हिल टेकडीवर मॉर्निंग वॉक करणारे भाजपचे नगरसेवक आणि विद्यमान सभागृह नेते रवींद्र इथापे यांच्यासह इतर १७ जणांवर साथीचे रोग अधिनियमांतर्गत गुन्हे दाखल झाले.<ref name="भाजप नगरसेवकाचा प्रताप; लॉकडाऊनचे नियम पायदळी तुडवत मॉर्निंग वॉक">{{स्रोत बातमी|title=भाजप नगरसेवकाचा प्रताप; लॉकडाऊनचे नियम पायदळी तुडवत मॉर्निंग वॉक|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/mumbai/maharashtra-lockdown-bjp-corporator-morning-walk-760448|ॲक्सेसदिनांक=१३ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=13 Apr 2020}}</ref> == अत्यावश्यक वस्तूंचा काळाबाजार == कोरोना व्हायरसच्या पार्श्वभूमीवर राज्यभर मास्कचा तुटवडा भासत असलेल्या एन ९५ प्रकाराच्या मास्कचा काळाबाजाराचा मुंबई क्राइम ब्रँचने छडा लावला. मुंबईच्या वांद्रे परिसरात २४ मार्च २०२० रोजी केलेल्या कारवाईत अंदाजे १४ कोटी रुपयांचे २५ लाख मास्क जप्त करण्यात आले.<ref name="Coronavirus : मुंबई पोलिसांची मोठी कारवाई, तब्बल १४ कोटींचे मास्क केले जप्त">{{स्रोत बातमी|title=Coronavirus : मुंबई पोलिसांची मोठी कारवाई, तब्बल १४ कोटींचे मास्क केले जप्त|दुवा=https://lokmat.news18.com/news/coronavirus-update-14-crores-masks-seized-by-crime-branch-in-mumbai-mhss-443194.html|प्रकाशक=[[लोकमत]]|दिनांक=24 Mar 2020|accessdate=2020-04-09|archive-date=2020-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325145413/https://lokmat.news18.com/news/coronavirus-update-14-crores-masks-seized-by-crime-branch-in-mumbai-mhss-443194.html|url-status=dead}}</ref> पुण्यात वाढीव दराने मास्क आणि सॅनिटायझर विकणाऱ्या चार मेडिकल स्टोअर्सवर अन्न व औषध प्रशासनाने मोठी कारवाई केली. या चारही मेडिकल स्टोअर्सना औषधी खरेदी आणि विक्री करण्यावर निर्बंध घालण्यात आले.<ref name="मास्क आणि सॅनिटायझरची वाढीव दराने विक्री, पुण्यातील 4 मेडिकल स्टोअर्सवर कारवाई">{{स्रोत बातमी|title=मास्क आणि सॅनिटायझरची वाढीव दराने विक्री, पुण्यातील चार मेडिकल स्टोअर्सवर कारवाई|दुवा=https://lokmat.news18.com/pune/sales-of-masks-and-sanitizers-at-an-increased-rate-in-pune-updates-mhsp-441085.html|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[लोकमत]]|दिनांक=12 Mar 2020|archive-date=2020-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200811162841/https://lokmat.news18.com/pune/sales-of-masks-and-sanitizers-at-an-increased-rate-in-pune-updates-mhsp-441085.html|url-status=dead}}</ref> == घटनाक्रम == === मार्च २०२० === * '''९ मार्च''' रोजी महाराष्ट्रातील कोरोना व्हायरसची लागण झालेला पहिला रुग्ण पुण्यामध्ये आढळून आला. दुबईहून परतलेले एक दाम्पत्य हे कोरोना व्हायरस चाचणीमध्ये बाधित असल्याचे प्रथम निदर्शनास आले. दुसऱ्याच दिवशी त्यांच्या संपर्कात आलेल्या अजून ३ जणांना लागण झाली असल्याचे आढळून आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.livemint.com/news/india/coronavirus-update-two-more-persons-in-pune-test-positive-for-covid-19-11583846182319.html|title=Coronavirus update: 3 more test positive for COVID-19 in Maha, number rises to 5|दिनांक=2020-03-10|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''११ मार्च''' रोजी पुण्यातील दाम्पत्याच्या संपर्कात आलेले दोन लोक मुंबईमध्ये कोरोनाबाधित असल्याचे चाचणीमध्ये निदर्शनास आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.livemint.com/news/india/coronavirus-update-two-test-positive-in-mumbai-total-cases-in-state-rise-to-7-11583935531786.html|title=Coronavirus update: Two test positive in Mumbai, total cases in state rise to 7|दिनांक=2020-03-11|संकेतस्थळ=Livemint|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> याच दिवशी अमेरिकेतून परतलेले पुण्यामध्ये आणखी ३, नागपूरमध्ये १ कोरोनाग्रस्त असल्याचे चाचणी मध्ये स्पष्ट झाले. करोना बाधितांची संख्या ११ वर पोहोचली. * '''१३ मार्च''' रोजी नागपूरमधील बाधित व्यक्तीची पत्नी आणि त्याचा मित्र हे देखील विषाणूमुळे बाधित असल्याचे स्पष्ट झाले. अमेरिकेतून परतलेल्या एका व्यक्तीसह, पुण्यातील कोरोना बाधितांचा आकडा १० वर पोचला. याच दिवशी अहमदनगरमध्ये दुबईमधून परतलेल्या एका व्यक्तीलाही लागण झाली असल्याचे स्पष्ट झाले. <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/2-more-test-positive-for-coronavirus-in-nagpur-maharashtra-count-now-16/articleshow/74611718.cms|title=2 more test positive for coronavirus in Nagpur; Maharashtra count now 17|date=2020-03-14|work=The Economic Times|access-date=2020-04-01}}</ref> * '''१४ मार्च''' रोजी नागपूरमधील पहिल्या व्यक्तीबरोबर अमेरिकेला प्रवास केलेली अजून एक व्यक्ती कोरोनाबाधित असल्याचे चाचणीमध्ये निदर्शनास आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/1-more-tests-positive-coronavirus-nagpur-total-cases-maharashtra-20-1655534-2020-03-14|title=1 more tests positive of coronavirus in Nagpur, total cases in Maharashtra rise to 20|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> मुंबईमध्ये १ आणि जवळच्याच वाशी, कामोठे, कल्याणमध्येदेखील प्रत्येकी एक असे एकूण ४ कोरोनाबाधित असल्याचे स्पष्ट झाले. दुबईमधून परतलेल्या दोन यवतमाळच्या व्यक्ती कोरोना चाचणीमध्ये कोरोनाग्रस्त असल्याचे निदर्शनास आले.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/coronavirus-two-more-test-positive-in-yavatmal-maharashtra-count-rises-to-26/article31069249.ece|title=Coronavirus {{!}} Two more test positive in Yavatmal; Maharashtra count rises to 26|date=2020-03-14|work=द हिंदू|access-date=2020-04-01|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> याच दिवशी पिंपरी चिंचवडमध्ये नवीन ५ करोना बाधित रुग्ण आढळले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.newsonair.com/Main-News-Details.aspx?title=Five-persons-tested-positive-for-the-coronavirus-in-Pimpri-Chinchwad-near-Pune-in-Maharashtra&id=383010|title=Five persons tested positive for the coronavirus in Pimpri-Chinchwad near Pune in Maharashtra|संकेतस्थळ=www.newsonair.com|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01|archive-date=2020-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316213156/http://www.newsonair.com/Main-News-Details.aspx?title=Five-persons-tested-positive-for-the-coronavirus-in-Pimpri-Chinchwad-near-Pune-in-Maharashtra&id=383010|url-status=dead}}</ref> * '''१५ मार्च''' रोजी रशिया आणि कझाकिस्तानला जाऊन आलेली औरंगाबादची एक महिला कोरोना बाधित असल्याचे स्पष्ट झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/maharashtra-woman-tests-positive-for-coronavirus-in-aurangabad-1655719-2020-03-15|title=Maharashtra: Woman tests positive for coronavirus in Aurangabad|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> या दिवशी महाराष्ट्रातील कोरोना बाधितांची संख्या ३२ वर पोहोचली. याच दिवशी दुबई, जपान असा प्रवास करून आलेली एक व्यक्ती पिंपरी चिंचवड मध्ये बाधित असल्याचे स्पष्ट झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.livemint.com/news/india/one-more-positive-coronavirus-case-reported-from-maharashtra-11584339269314.html|title=One more positive coronavirus case reported from Maharashtra|दिनांक=2020-03-16|संकेतस्थळ=Livemint|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''१६ मार्च''' रोजी मुंबईमध्ये एका तीन वर्षाच्या मुलासह महिला बाधित असल्याचे स्पष्ट झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.livemint.com/news/india/coronavirus-four-new-cases-in-maharashtra-patient-count-rises-to-37-11584343809195.html|title=Coronavirus: Four new cases in Maharashtra, patient count rises to 37|दिनांक=2020-03-16|संकेतस्थळ=Livemint|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> यवतमाळमध्ये विलगीकरण केलेल्या एक महिला बाधित असल्याचे स्पष्ट झाले; पुण्यामधील अजून एका व्यक्तीसह या दिवशीचा आकडा ३७ वर पोहोचला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/yavatmal-woman-tests-ve-total-now-39-in-maha/articleshow/74652486.cms|title=Yavatmal woman tests +ve for coronavirus; total count now 39 in Maharashtra {{!}} Nagpur News – Times of India|संकेतस्थळ=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''१७ मार्च''' रोजी महाराष्ट्रात पहिल्या कोरोनाबाधित व्यक्तीच्या मृत्यूची नोंद झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/coronavirus-patient-64-dies-in-mumbai-third-death-in-india/story-ABgqt3fZm6gBESgYokTXfP.html|title=Coronavirus patient, 64, dies in Mumbai; third death in India|दिनांक=2020-03-17|संकेतस्थळ=Hindustan Times|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> मुंबईतील कस्तुरबा हॉस्पिटल मध्ये चौसष्ट वर्षीय कोरोनाबाधित व्यक्तीचा मृत्यू झाला. अमेरिकेहून परत आलेल्या मुंबई आणि पिंपरी-चिंचवड येथील व्यक्ती कोरोनाबाधित असल्याची नोंद झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.dnaindia.com/india/report-covid-19-outbreak-no-of-positive-coronavirus-cases-in-india-rises-to-139-highest-in-maharashtra-2817572|title=COVID-19 Outbreak: No. of positive coronavirus cases in India rises to 139, highest in Maharashtra|दिनांक=2020-03-17|संकेतस्थळ=DNA India|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''१८ मार्च''' रोजी विशीत असलेल्या फ्रान्स आणि नेदरलँड्स येथे जाऊन आलेल्या पुण्यातील महिलेला कोरोना बाधा असल्याचे स्पष्ट झाले.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/covid-19-with-a-new-case-tally-in-pune-district-is-18-and-42-in-maharashtra/article31096831.ece|title=COVID-19: With two fresh cases, tally in Pune district reaches 19|date=2020-03-18|work=द हिंदू|access-date=2020-04-01|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ६८ वर्षाच्या मुंबईतील महिलेला कोरोनाबाधा असल्याची स्पष्ट झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/pune-woman-tests-positive-for-covid-19-had-returned-from-netherlands-maharashtra-total-now-at-42-1657064-2020-03-18|title=Pune woman tests positive for Covid-19, had returned from Netherlands. Maharashtra total now at 43|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> पिंपरी-चिंचवड आणि रत्नागिरीमध्ये प्रत्येकी एक रुग्ण सापडला असल्यामुळे त्या दिवशीची राज्यातील कोरोनाबाधितांची संख्या ४५ वर जाऊन पोहोचली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/maharashtra-ratnagiri-man-tests-positive-coronavirus-dubai-travel-1657172-2020-03-18|title=50-year-old man tests positive for coronavirus in Maharashtra's Ratnagiri|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> {{२०२० मधील महाराष्ट्रातील कोरोना विषाणू उद्रेक/चार्ट}} * '''१९ मार्च''' रोजी महाराष्ट्रात अजून तीन कोरोना बाधितांची भर पडली. त्यामध्ये लंडनहून मुंबईला परतलेल्या महिला, दुबईहून परतलेल्या अहमदनगर आणि उल्हासनगर येथील दोन व्यक्ती ह्यांचा सामावेश आहे.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/three-more-test-positive-maharashtra-tally-is-48/article31112976.ece|title=Three more test positive, Maharashtra tally is 48|date=2020-03-20|work=द हिंदू|access-date=2020-04-01|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> * '''२० मार्च''' रोजी मुंबई, पुणे आणि पिंपरी-चिंचवड येथील प्रत्येकी एक अशा एकूण तीन कोरोनाबाधित रुग्णांची भर पडली. ह्याच दिवशी पाच रुग्ण पूर्णतः बरे होऊन त्यांना घरी पाठवण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/coronavirus-in-india-3-more-test-positive-for-covid-19-maharashtra-total-now-52-1657834-2020-03-20|title=Coronavirus in India: 3 more test positive for Covid-19, Maharashtra total now 52|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''२१ मार्च''' रोजी १२ नवीन रुग्णांची भर पडली. त्यामध्ये मुंबईमधील ८, पुण्यामधील २, [[कल्याण]] आणि [[यवतमाळ]]मधील प्रत्येकी एक ह्या रुग्णांचा ह्यात समावेश आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/coronavirus-maharashtra-test-positive-cases-covid19-1658270-2020-03-21|title=64 coronavirus cases in Maharashtra: Airport staffer, woman test positive for Covid-19|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''२२ मार्च''' रोजी मुंबईतील ६३ वर्षीय व्यक्तीचा मृत्यू नोंदवण्यात आला. हा राज्यातील दुसरा मृत्यू होता. त्यादिवशी मुंबईतील ६ आणि पुण्यातील ४ अशा १० नवीन कोरोनाबाधित रुग्णांची भर पडली.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/another-covid-19-patient-dies-in-mumbai-maha-toll-reaches-2/articleshow/74756605.cms|title=Another COVID-19 patient dies in Mumbai; Maha toll reaches 2|date=2020-03-22|work=The Economic Times|access-date=2020-04-01}}</ref> * '''२३ मार्च''' रोजी [[फिलिपिन्स]]ची नागरिक असलेली एक व्यक्ती मुंबईत मृत्युमुखी पडली. पण राज्य आरोग्य अधिकाऱ्यांनी मृत्यूचे कारण मूत्रपिंडे निकामी होणे, असे निश्चित केले. मुंबईतील १३, सांगलीतील ४, ठाण्यातील ३, पुणे, वसई, सातारा येथील प्रत्येकी १ अशा १३ व्यक्तींची भर पडल्यामुळे राज्यातील एकूण कोरोनाबाधितांची संख्या ९७ वर पोचली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.freepressjournal.in/mumbai/coronavirus-in-mumbai-state-worst-hit-with-97-virus-positive-cases|title=Coronavirus Update: Confirmed cases in Maharashtra rises to 97|संकेतस्थळ=Free Press Journal|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''२४ मार्च''' रोजी राज्यात नवीन १० रुग्ण (मुंबईत ५, पुण्यात ३ आणि सातारा तसेच अहमदनगर जिल्ह्यात प्रत्येकी १) आढळल्यामुळे राज्यातील कोरोनाग्रस्त लोकांची संख्या १०७ झाली.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/coronavirus-cases-in-maharashtra-go-up-to-101/articleshow/74787560.cms|title=Coronavirus cases in Maharashtra go up to 107|date=2020-03-24|work=The Economic Times|access-date=2020-04-01}}</ref> याच दिवशी युएईमधून मुंबईत आलेला अहमदाबादचा एक कोरोनाबाधित रुग्ण मृत्युमुखी पडल्यामुळे राज्यातील कोरोनामुळे झालेल्या मृत्यूंची संख्या तीनवर पोचली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.livemint.com/news/india/coronavirus-update-65-year-old-dies-in-mumbai-death-toll-in-india-rises-to-10-11585033975530.html|title=Coronavirus update: 65-year-old dies in Mumbai, death toll in India rises to 10|दिनांक=2020-03-24|संकेतस्थळ=Livemint|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''२५ मार्च''' रोजी महाराष्ट्रातील बाधित रुग्णाची संख्या १२२ झाली. यात [[सांगली]] जिल्ह्यातील एकाच कुटुंबातील ५ जण आणि मुंबईतील १० जणांचा समावेश होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/mar/25/15-new-coronavirus-cases-take-total-to-122-in-maharashtra-2121510.html|title=15 new coronavirus cases take total to 122 in Maharashtra|संकेतस्थळ=द इंडियन एक्सप्रेस|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''२६ मार्च''' रोजी मुंबईमधील ६५ वर्षांची महिला आणि नवी मुंबईतील एक महिला अशा दोन व्यक्तींचा मृत्यू झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/covid-19-patient-dies-mumbai-5-deaths-maharashtra-1660131-2020-03-26|title=Covid-19 patient dies in Mumbai, 5 deaths in Maharashtra so far|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> [[सिंधुदुर्ग]] आणि [[कोल्हापूर]] जिल्ह्यात पहिल्यांदा कोरोनाबाधित रुग्णांची नोंदणी करण्यात आली. याशिवाय सांगलीतील ३ व्यक्ती आणि मुंबई, ठाणे आणि पुण्यातील प्रत्येक एक व्यक्ती यांना कोरोनाची बाधा झाल्याचे आढळले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/coronavirus-maharashtra-count-mounts-to-130-after-fresh-cases-reported-in-pune-kolhapur-1660167-2020-03-27|title=Coronavirus: Maharashtra's count mounts to 130 after fresh cases reported in Pune, Kolhapur|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.livemint.com/news/india/coronavirus-2-new-cases-in-mumbai-thane-maharashtra-total-rises-to-124-11585196272814.html|title=Coronavirus: 2 new cases in Mumbai, Thane; Maharashtra total rises to 124|दिनांक=2020-03-26|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''२७ मार्च''' रोजी विदर्भातून ५ नवीन रुग्ण नोंदवण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.news18.com/news/india/five-test-positive-for-coronavirus-in-maharashtras-vidarbha-2553191.html|title=Five Test Positive for Coronavirus in Maharashtra's Vidarbha|संकेतस्थळ=News18|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> यातील ४ [[नागपूर]]मधील आणि एक [[गोंदिया]] जिल्ह्यातील होता. नंतर सांगलीतील बाधित कुटुंबाकडून लागण झालेले नवीन १२ रुग्ण नोंदवले गेले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/maharashtra-another-12-test-positive-coronavirus-sangli-1660438-2020-03-27|title=Maharashtra: Another 12 test positive for coronavirus in Sangli|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> मुंबईतील ३, ठाण्यातील २ आणि पालघरमधील १ रुग्ण धरून रुग्णाची संख्या १५३ पर्यंत पोचली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/153-cases-in-maharashtra-state-reaches-out-to-army-for-help/story-wItCRCX87GEGIdauibxdqO.html|title=153 cases in Maharashtra; state reaches out to Army for help|दिनांक=2020-03-28|संकेतस्थळ=Hindustan Times|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''२८ मार्च''' रोजी राज्यातील अधिकाऱ्यांनी मुंबईत २२ रुग्ण, [[नागपूर]]मध्ये २ रुग्ण, आणि नवी मुंबई, [[पालघर]] आणि वसई-विरार भागातून ४ असे २२ नवीन रुग्ण आढळल्याचे सांगितले. २७ मार्च रोजी मुंबईमध्ये ८५ वर्षीय डॉक्टरचा मृत्यू झाला. हा कोरोना विषाणूमुळे महाराष्ट्रात झालेला सहावा मृत्यू ठरला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/mar/28/coronavirus-28-new-cases-in-maharashtra-count-reaches-181-2122775.html|title=Coronavirus: 28 new cases in Maharashtra, count reaches 181|संकेतस्थळ=द इंडियन एक्सप्रेस|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> पुण्यात ४ आणि [[जळगाव]]मध्ये १ नवीन रुग्ण आढळल्यामुळे राज्यातील कोरोना बाधितांची संख्या १८६ वर पोहोचली. मुंबईमध्ये ४० वर्षीय महिलेचा आणि [[बुलढाणा|बुलढाण्यामध्ये]] ४५ वर्षीय पुरुषाचा मृत्यू झाला. एकूण कोरोना बाधितांची संख्या २०३ झाली. * '''३० मार्च''' रोजी पुण्यात कोरोनामुळे ५२ वर्षीय रुग्णाचा मृत्यू झाला. हा कोरोनामुळे झालेला पुण्यातील पहिला मृत्यू. मुंबईमध्ये ७८ वर्षीय व्यक्तीचा मृत्यू झाला. मुंबईत ८, पुण्यात ५, नागपूरमध्ये २ आणि कोल्हापूर व [[नाशिक|नासिकमध्ये]] प्रत्येकी १ नवीन रुग्ण आढळल्याचे सरकारी अधिकाऱ्यांनी जाहीर केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/state-s-covid-19-count-rises-to-220-toll-is-10/story-95IwKlDVu1Df9mL0sdruuN.html|title=State’s Covid-19 count rises to 220; toll is 10|दिनांक=2020-03-30|संकेतस्थळ=Hindustan Times|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''३१ मार्च''' रोजी, मुंबईत ५, पुण्यात ३ आणि बुलढाण्यात २ नवीन रुग्ण आढळले. याच दिवशी मुंबईत ५९, [[अहमदनगर]]मध्ये ३, पुणे, [[ठाणे]], [[नवी मुंबई]], वसई-विरारमध्ये प्रत्येकी ७ अशा एकूण ७२ नवीन केसेस आढळल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.freepressjournal.in/mumbai/first-coronavirus-death-in-palghar-vehicles-other-than-of-essential-services-to-be-confiscated-warns-police|title=First coronavirus death in Palghar; Vehicles other than of essential services to be confiscated, warns Police|संकेतस्थळ=Free Press Journal|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/coronavirus-in-india-maharashtra-toll-climbs-to-12-after-2-more-covid-19-patients-pass-away-1662004-2020-04-01|title=Coronavirus in India: Maharashtra toll climbs to 12 after 2 more Covid-19 patients pass away|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> === एप्रिल २०२० === * '''१ एप्रिल''' रोजी मुंबईतील नवीन ३०, पुण्यातील २ आणि [[बुलढाणा|बुलढाणातील]] एका कोरोनाबाधित रुग्णासाहित महाराष्ट्रातील कोरोना बाधित रुग्णांची संख्या ३३५ झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.livemint.com/news/india/number-of-coronavirus-cases-in-maharashtra-rises-to-335-11585749948541.html|title=Number of coronavirus cases in Maharashtra rises to 335|दिनांक=2020-04-01|संकेतस्थळ=Livemint|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-02}}</ref> धारावी, मुंबई येथील एका व्यक्तीसह कोरोनामुळे या दिवशी ४ जणांचा मृत्यू झाला आणि मृतांची संख्या १६ वर पोहोचली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/novel-coronavirus-death-toll-maharashtra-1662311-2020-04-01|title=Coronavirus outbreak in India: 4 more deaths in Maharashtra, state toll reaches 16|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-02}}</ref> * '''२ एप्रिल''' रोजी महाराष्ट्रात ८८ नवीन कोरोनाबाधित रुग्ण आढळले. त्यामुळे एकूण कोरोनाग्रस्तांची संख्या ४२३ झाली. यामध्ये मुंबई शहरातील ५४, बृहन्मुंबई विभागातील ९, पुण्यातील ८, पिंपरी चिंचवडमधील ३, अहमदनगरमधील ९, औरंगाबादमधील २, बुलढाणा, सातारा आणि उस्मानाबादमधील प्रत्येकी १ रुग्णाचा समावेश आहे. मुंबईत ४ रुग्णांचा मृत्यू झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/maharashtra-coronavirus-covid19-new-cases-total-number-latest-updates-april-2-1662693-2020-04-02|title=With 88 new Covid-19 cases on Thursday, Maharashtra's tally reaches 423|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-05}}</ref> * '''३ एप्रिल''' रोजी महाराष्ट्रात कोरोनाबाधित रुग्णांची संख्या ४९० पर्यंत पोहोचली. यामध्ये मुंबईतील ४३, बृहन्मुंबई विभागातील १०, पुण्यातील ९, अहमदनगरमधील ३, वाशिम आणि रत्नागिरीमधील प्रत्येकी १ रुग्णाचा समावेश आहे. या दिवशी राज्यात ६ कोरोनाबाधित रुग्णांचे मृत्यू झाल्यामुळे राज्यातील एकूण मृतांचा आकडा २६ वर पोचला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/mumbai/coronavirus-50-patients-state-recover-and-return-home-total-patient-numbers-490-vrd/|title=CoronaVirus: आनंदवार्ता! राज्यात ५० रुग्ण बरे होऊन घरी परतले; एकूण कोरोनाग्रस्तांची संख्या ४९० वर|दिनांक=2020-04-03|संकेतस्थळ=[[लोकमत]]|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-05}}</ref> * '''४ एप्रिल''' रोजी महाराष्ट्रात कोरोनाबाधित रुग्णांची संख्या ६३५ पर्यंत पोचली. यामध्ये मुंबईतील १०१, बृहन्मुंबई विभागातील २२, पुण्यातील १२, लातूरमधील ८, उस्मानाबादमधील २, हिंगोली, नागपूर, अमरावतीमधील प्रत्येकी १ नव्याने आढळलेल्या रुग्णाचा समावेश आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.esakal.com/coronavirus-maharashtra/corona-virus-updates-maharashtra-tally-now-625-277159|title=राज्यातील कोरोना बाधित रुग्णांची संख्या ६३५; कोणत्या जिल्ह्यात किती रुग्ण? {{!}} eSakal|संकेतस्थळ=www.esakal.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-05}}</ref> * '''५ एप्रिल''' रोजी महाराष्ट्रात कोरोनामुळे १३ जणांचा मृत्यू झाला. यात मुंबईतील ८, पुण्यातील ३ आणि कल्याण, डोंबिवली आणि औरंगाबादमधील प्रत्येकी एका व्यक्तीचा समावेश आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/maharashtra-news/coronavirus-lockdown-coronavirus-covid19-lockdown-live-update-coronavirus-lockdown-letest-news-update-2124115/|title=राष्ट्रपतींनीही दिली मोदींच्या आवाहनाला साद, गडकरी, जावडेकरांच्या हातीही दिवे|दिनांक=2020-04-05|संकेतस्थळ=[[लोकसत्ता]]|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-07}}</ref> * '''६ एप्रिल''' रोजी महाराष्ट्रात कोरोनाचे १२० नवीन रुग्ण आढळले. आत्तापर्यंत ७० कोरोनाबाधित रुग्ण बरे झाल्याने त्यांना घरी सोडण्यात आले आहे. राज्यात ६ एप्रिलपर्यंत १७,५६३ जणांची कोरोनासाठी चाचणी करण्यात आली. यापैकी १५,८०८ जणांचे नमुने निगेटीव्ह आले आहेत. तर ८६८ नमुने पॉझिटिव्ह आले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.esakal.com/coronavirus-maharashtra/868-people-affected-coronavirus-maharashtra-says-rajesh-tope-277831|title=Coronavirus : राज्यात कोरोनाबाधितांची संख्या ८६८; आतापर्यंत तपासले एवढे नमुने {{!}} eSakal|संकेतस्थळ=www.esakal.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-07}}</ref> * '''९ एप्रिल''' दाट लोकवस्ती आणि गर्दीच्या भागांत संचारबंदी कठोरपणे लागू करण्यासाठी तेथे राज्य राखीव पोलीस दलाच्या (एसआरपीएफ) तुकड्या तैनात करण्यात येणार.<ref name="आता राखीव पोलीस दल मैदानात">{{स्रोत बातमी|title=आता राखीव पोलीस दल मैदानात|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/now-the-reserved-police-force-is-on-the-field-in-mumbai-says-rajesh-tope/articleshow/75071291.cms|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=9 Apr 2020}}</ref> ** विदर्भासाठी धोक्याची घंटा, एकाच दिवशी २२ जणांना लागण.<ref name="करोना: विदर्भासाठी धोक्याची घंटा; एकाच दिवशी आढळले २२ रुग्ण">{{स्रोत बातमी|title=करोना: विदर्भासाठी धोक्याची घंटा; एकाच दिवशी आढळले २२ रुग्ण|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/coronavirus-in-maharashtra-danger-bell-for-vidarbha-22-patients-found-in-a-single-day/articleshow/75074142.cms|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=9 Apr 2020}}</ref> ** मुंबईत ३५० खाटांची सुविधा जगजीवन राम रुग्णालय हे कोरोनाबाधित रुग्णांसाठी राखीव करण्यात आले.<ref name="'जगजीवन राम रुग्णालय’ करोनाबाधितांसाठी राखीव">{{स्रोत बातमी|title='जगजीवन राम रुग्णालय’ करोनाबाधितांसाठी राखीव|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/jagjivan-ram-hospital-reserved-for-coronavirus-patients/articleshow/75070592.cms|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=9 Apr 2020}}</ref> * '''१० एप्रिल''' बृहन्मुंबई महापालिकेच्या आरोग्य विभागाने मुंबई शहरातील खाजगी रुग्णालयांतील वैद्यकीय अधिकारी-कर्मचाऱ्यांच्या सुरक्षिततेसाठी जारी केली मार्गदर्शक तत्त्वे. त्यानुसार रुग्णालयातील वैद्यकीय अधिकारी- कर्मचाऱ्यांना आवश्यक पीपीई किट, एन ९५ मास्क, ग्लोव्हज व इतर साहित्य उपलब्ध करणे आवश्यक.<ref name="खासगी हॉस्पिटलला सरकारने दिली तंबी">{{स्रोत बातमी|title=खासगी हॉस्पिटलला सरकारने दिली तंबी|दुवा=https://www.timesnowmarathi.com/maharashtra-news/mumbai-news/article/state-govt-gave-directives-to-privet-hospital-provide-ppe-kits-to-doctors-and-para-medical-staff/288384|प्रकाशक=Times Now|दिनांक=10 Apr 2020|accessdate=2020-04-10|archive-date=2023-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230323205720/https://www.timesnowmarathi.com/maharashtra-news/mumbai-news/article/state-govt-gave-directives-to-privet-hospital-provide-ppe-kits-to-doctors-and-para-medical-staff/288384|url-status=dead}}</ref> * '''११ एप्रिल''' परिस्थिती अद्याप नियंत्रणात आली नसल्याने किमान ३० एप्रिलपर्यंत संचारबंदी वाढवत आसल्याचे तसेच काही भागांत संचारबंदी आणखी कठोर करण्यात येईल, असे मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांनी सांगितले.<ref name="महाराष्ट्रात 30 एप्रिलपर्यंत लॉकडाऊन वाढणार; मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांचा निर्णय">{{स्रोत बातमी|title=महाराष्ट्रात ३० एप्रिलपर्यंत लॉकडाऊन वाढणार; मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांचा निर्णय|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/mumbai/maharashtra-extend-lockdown-till-30-april-says-uddhav-thackeray-759869|ॲक्सेसदिनांक=११ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=11 Apr 2020}}</ref> * '''१४ एप्रिल''' केंद्र सरकारने विविध राज्यात अडकलेले मजूर, यात्रेकरू आणि विद्यार्थ्यांना आपापल्या राज्यात परतण्यासाठी खास रेल्वे गाड्या सोडण्याची घोधना केली. त्यानुसार नाशिकहून मध्य प्रदेश आणि उत्तर प्रदेश येथे खास गाड्या सोडण्यात आल्या.<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik-north-maharashtra-news/nashik/the-first-special-train-left-from-maharashtras-nashik-for-madhya-pradesh/articleshow/75496017.cms|title=घरवापसी: महाराष्ट्रातील पहिली स्पेशल ट्रेन नाशिकमधून मध्य प्रदेशकडे रवाना|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|language=mr|access-date=2020-05-04}}</ref> == परिणाम == === शैक्षणिक क्षेत्र === शाळांमधून कोरोना व्हायरसचा प्रादुर्भाव रोखणे सुलभ करण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने इयत्ता १ ते ८ वी च्या सर्व परीक्षा रद्द केल्या व विद्यार्थ्यांना पुढील वर्गात प्रवेश देण्यात आला तसेच उपाययोजनेचा एक भाग म्हणून विद्यापीठ, महाविद्यालयीन आणि सीईटी परीक्षा कक्षाचे नियोजित वेळापत्रक पुढे ढकलण्यात आले. या संदर्भात [[मुंबई विद्यापीठ]]ाचे कुलगुरू डॉ. सुहास पेडणेकर, [[पुणे विद्यापीठ]]ाचे कुलगुरू डॉ. नितीन करमळकर, [[श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी महिला विद्यापीठ|एसएनडीटी]] विद्यापीठाच्या कुलगुरू शशिकला वंजारी, [[कोल्हापूर विद्यापीठ]]ाचे कुलगुरू देवानंद शिंदे, तंत्रशिक्षण विभागाचे संचालक डॉ. अभय वाघ, उच्च तंत्रशिक्षण विभागाचे संचालक धनराज माने यांची समिती स्थापन करण्यात आली. ही समिती परिस्थितीचा अभ्यास करून योग्य वेळी उच्च व तंत्र शिक्षण विभागाचे सचिव आणि शिक्षण मंत्री उदय सामंत यांना अहवाल सादर करेल.<ref>{{Cite web|दुवा=https://www.lokmat.com/maharashtra/big-decision-education-ministers-exams-1st-8th-state-canceled-rkp/|title=Coronavirus: शिक्षणमंत्र्यांचा मोठा निर्णय, राज्यातील पहिली ते आठवीपर्यंतच्या परीक्षा रद्द!|दिनांक=२० मार्च २०२०|प्रकाशक=[[लोकमत]]}}</ref><ref name="विद्यापीठ, ‘सीईटी’च्या परीक्षा रद्द नाहीत">{{स्रोत बातमी|title=विद्यापीठ, ‘सीईटी’च्या परीक्षा रद्द नाहीत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/university-cet-exams-are-not-canceled/articleshow/75016623.cms|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=7 Apr 2020}}</ref> १२ एप्रिल २०२० रोजी दहावीचा भूगोलाचा पेपर तसेच नववी आणि अकरावी परिक्षाही रद्द करण्याचा निर्णय झाला.<ref name="दहावीचा भूगोलाचा पेपर रद्द; नववी आणि अकरावी परीक्षाही रद्द करण्याचा निर्णय">{{स्रोत बातमी|title=दहावीचा भूगोलाचा पेपर रद्द; नववी आणि अकरावी परीक्षाही रद्द करण्याचा निर्णय|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/coronavirus-live-update-india-maharashtra-corona-covid-19-live-blog-760000|ॲक्सेसदिनांक=१२ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=12 Apr 2020}}</ref> === आर्थिक परिणाम === ५.२ लाख कोटींचे कर्ज असणाऱ्या महाराष्ट्र राज्याला करोनाच्या उद्रेकाने फार मोठ्या आर्थिक संकटातून जावे लागत आहे. उद्योगधंदे सुरू नसल्यामुळे राज्य सरकारला [[जीएसटी]], [[मुद्रांक]] शुल्क मधून मिळणारा महसूल बंद झाला. वर्ष २०१९ मार्च महिन्याच्या तुलनेत २०२० मार्च महिन्याचे महसूली उत्पन्न ६०% इतके कमी झाले. राज्याचे उपमुख्यमंत्री व अर्थमंत्री [[अजित पवार]] यांनी केंद्र सरकारकडून राज्याला येणे असलेली १६ हजार ६५४ कोटींची जीएसटी परताव्याची रक्कम अनेक महिन्यांपासून थकबाकी असल्याचे सांगितले व सदरची रक्कम त्वरित देण्याची मागणी केंद्राला लिहिलेल्या पत्रात केली. केंद्राकडून राज्याला देय असलेली थकबाकी आर्थिक वर्षाच्या शेवटच्या दिवशीही न मिळाल्याने शासकीय अधिकारी, कर्मचाऱ्यांचे मार्च महिन्याचे वेतन हे दोन टप्प्यांत देण्यात येणार असल्याचे माहिती उपमुख्यमंत्र्यांनी दिली.<ref name="कर्मचाऱ्यांचे पगार देण्यासाठी राज्य सरकारला कर्ज काढावे लागण्याची शक्यता">{{Cite news|title=कर्मचाऱ्यांचे पगार देण्यासाठी राज्य सरकारला कर्ज काढावे लागण्याची शक्यता|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/mumbai/maharashtra-government-may-have-to-take-out-a-loan-to-pay-the-salaries-of-the-employees-759734|ॲक्सेसदिनांक=११ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=11 Apr 2020}}</ref> [[नितीन गडकरी]], [[प्रकाश जावडेकर]] तसेच केंद्रीय अर्थमंत्री [[निर्मला सीतारामन्]] यांना लिहिलेल्या पत्राद्वारे राज्यावर आलेले कोरोनाचे संकट, लॉकडाऊनमुळे ठप्प पडलेल्या अर्थव्यस्थेची माहीती अजित पवार यांनी कळवून याचा मुकाबला करण्यासाठी २५ हजार कोटींचे विशेष पॅकेज मिळावे अशी मागणी केली.<ref name="कोरोनाचा सामना करण्यासाठी 25 हजार कोटींचे पॅकेज मिळावे ; उपमुख्यमंत्र्याची केंद्राकडे मागणी">{{स्रोत बातमी|title=कोरोनाचा सामना करण्यासाठी 25 हजार कोटींचे पॅकेज मिळावे ; उपमुख्यमंत्र्याची केंद्राकडे मागणी|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/deputy-chief-minister-ajit-pawar-demand-25000-crore-package-to-fight-with-coronavirus-756065|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=30 Mar 2020}}</ref> काटकसरीचा भाग म्हणून महाराष्ट्र सरकारने राज्यातल्या सर्व आमदारांच्या पगारांमध्ये एप्रिल २०२० ते मार्च २०२१ अशी संपूर्ण एक वर्षासाठी ३० टक्क्यांनी कपात केली.<ref name="आमदारांच्या वेतनात ३० टक्के कपात">{{स्रोत बातमी|title=आमदारांच्या वेतनात ३० टक्के कपात|दुवा=https://marathi.webdunia.com/article/coronavirus/mla-salary-to-cut-by-30-percent-for-one-year-decision-in-maharashtra-state-cabinet-120041000003_1.html|ॲक्सेसदिनांक=११ एप्रिल २०२०}}</ref> {{quote box | border=2px | align=left | bgcolor=Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> "या आरोग्यविषयक संकटातून उद्या मोठे आर्थिक संकटसुद्धा उभे राहील. आज जवळपास सर्व व्यवसाय, कारखानदारी, रोजगार, शेती, व्यापार बंद आहेत. या सगळ्याचा परिणाम अर्थव्यवस्थेवर मोठा होईल, यामध्ये काही वाद नाही आणि म्हणून आपण या सगळ्या परिस्थितीला सामोरे कसं जायचं याचा विचार केला पाहिजे.!" "येथून पुढचे काही दिवस आपल्या वैयक्तिक जीवनामध्ये अतिशय काटकसरीने राहण्याच्या संबंधित विचार करावा लागेल. वायफळ खर्च देखील टाळावे लागतील. काटकसरीचे धोरण आपल्याला निश्चितपणे सांभाळावे लागेल, योग्य ती काळजी आपण सर्वांनी घेतली नाही तर उद्या आर्थिक संकटाला तोंड देण्याचा प्रसंग येईल." </poem> |salign=right |author=[[शरद पवार]] |source=<small> ३० मार्च २०२० </small> }} ==== कृषी व्यवसाय ==== भारताच्या एकूण लोकसंख्येचा सुमारे ५८% हिस्सा हा शेतीवर अवलंबून आहे. करोनाच्या उद्रेकाने महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांचे पूर्ण व्यवहार ठप्प पडल्याने शेतकऱ्यांचे आर्थिक नियोजन बिघडले. लॉकडाऊनमुळे आठवडी बाजार बंद असल्याने तो प्रभावित झाला आहे. संचारबंदीमुळे सी व्हिटॅमिन साठी उपयोगात आणले जाणरे व तोडणीला आलेली [[लिंबू]] हे फळ देखिल सोलापूर जिल्ह्यातील बार्शी तालुक्यातील मालवंडी या गावातील शेतकऱ्याला कोरोना विषाणूमुळे शेतातच टाकून देण्याची वेळ आली.<ref name="कोरोनामुळं शेतकरी अडचणीत; तोडणीला आलेली लिंब फेकून देण्याची आली वेळ">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=कोरोनामुळं शेतकरी अडचणीत; तोडणीला आलेली लिंब फेकून देण्याची आली वेळ|दुवा=https://www.thodkyaat.com/lemons-in-the-farm-through-by-farmers-in-due-to-corona-at-barshi-solapur-marthi-news/|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०}}{{मृत दुवा|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> कोरोना विषाणूने हाहाकार माजविल्यानंतर द्राक्ष उत्पादक शेतकऱ्यांची निर्यात बंद झाली.<ref name="द्राक्षांच्या निर्यातीला 'करोना' चा फटका">{{स्रोत बातमी|title=द्राक्षांच्या निर्यातीला 'करोना' चा फटका|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/effect-of-corona-virus-on-export-of-grapes/articleshow/74077801.cms|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=11 Feb 2020}}</ref> पोटच्या पोरासारखी सांभाळलेली द्राक्षाच्या बागेतली द्राक्षे तोडायला मजूर नाही, बाजारात न्यायला व्यवस्था नाही म्हणून बागायतदाराने स्वतःच्या हाताने आपली बाग तोडून टाकली.<ref name="कोरोना व्हायरस : 'अवकाळीतून जीवापाड वाचवलेली बाग आता स्वतःच्या हाताने तोडतोय' - ग्राऊंड रिपोर्ट> {{Cite news|title=कोरोना व्हायरस : 'अवकाळीतून जीवापाड वाचवलेली बाग आता स्वतःच्या हाताने तोडतोय' - ग्राऊंड रिपोर्ट|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-52156618|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=बीबीसी मराठी|दिनांक=3 Apr 2020}}</ref> संचारबंदीमुळे व नाशवंत असल्याने आंब्याचे उभे पीक समोर असताना ग्राहक नसल्यामुळे आंबा उत्पादक शेतकरी अडचणीत सापडला.<ref name="कोरोना व्हायरस : आंबा उत्पादकांवर मोठं संकट">{{स्रोत बातमी|title=कोरोना व्हायरस : आंबा उत्पादकांवर मोठं संकट|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-52091278|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=बीबीसी मराठी|दिनांक=5 Apr 2020}}</ref> [[कापूस]], मक्याची खरेदी बंद झाल्याने विक्रीअभावी घरात पडून असलेल्या कापसात पिसवा झाल्यामुळे शेतकरी हैराण झाले. ठिबक सिंचनाद्वारे [[टरबूज]], [[काकडी]], टोमॅटो आदी पिके घेतली जातात, त्यासाठी मोठा खर्च केला जातो. ही पिके निघण्याच्या काळातच करोनाची साथ पसरल्याने शेतात तोडणीअभावी खराब झाली.<ref name="करोनामुळे ढासळले शेतकऱ्यांचे आर्थिक नियोजन">{{स्रोत बातमी|title=करोनामुळे ढासळले शेतकऱ्यांचे आर्थिक नियोजन|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/financial-planning-of-farmers-disrupted-by-krona/articleshow/74995297.cms|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=6 Apr 2020}}</ref> ==== पोल्ट्री उद्योग ==== महाराष्ट्रात ब्रॉयलर चिकनची एका दिवसासाठीची मागणी ही अंदाजे २८०० टन एवढी आहे. चिकन खाल्ल्याने कोरोना व्हायरसची लागण होते, अशी अफवा सोशल मीडियावरून पसरली, या अफवेमुळे महाराष्ट्रातील पोल्ट्री उद्योगाला मोठा फटका बसला. कोल्हापूरमध्ये सेल लावून कोंबड्यांची विक्री केली गेली अवघ्या १०० रुपयांमध्ये ५ कोंबड्या विकल्या गेल्या.<ref name="कोरोनाचा फटका, अंड्याच्या भावात कोंबड्यांची विक्री">{{स्रोत बातमी|title=कोरोनाचा फटका, अंड्याच्या भावात कोंबड्यांची विक्री|दुवा=https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/corona-effect-chicken-price-slashed/512117|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=झी न्यूज|दिनांक=10 Mar 2020}}</ref> पालघरमधील एका उद्योजकाने नऊ लाख अंडी, दीड लाख पिल्ले आणि एक लाख कोंबड्या जमिनीत पुरुन त्याची विल्हेवाट लावली.<ref name="“करोना, डरोना आणि मरोना…”">{{स्रोत बातमी|title=“करोना, डरोना आणि मरोना…”|दुवा=https://www.maxmaharashtra.com/max-reports/coronavirus-impact-on-economy-also-hide-main-issue-in-india/78358/|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=मॅक्स महाराष्ट्र|दिनांक=10 Mar 2020}}</ref> केंद्र सरकार आणि राज्य सरकार अशा दोन्ही सरकारांनी जनजागृती केली. कुक्कुट पक्षी किंवा कुक्कुट उत्पादनं यांचा कोरोना व्हायरच्या प्रादुर्भावाशी कोणताही संबंध नाही. कुक्कुट मांस आणि कुक्कुट उत्पादने मानवी आहारामध्ये वापरण्यासाठी पूर्णपणे सुरक्षित असून, नागरिकांनी अशाप्रकारे अफवांकडे दुर्लक्ष करावे अशा आशयाचे परिपत्रक महाराष्ट्र सरकारच्या पशुसंवर्धन विभागाने काढले. ५५ डिग्री सेल्सिअसच्या वर अन्न शिजवल्यास, त्यात कुठलाही विषाणू शिल्लक राहत नसल्याने कोरोनाच्या भीतीने मांसाहार टाळण्याची काहीही आवश्यकता नसल्याची माहिती [[इंडियन मेडिकल असोसिएशन]]चे महाराष्ट्र राज्याचे अध्यक्ष डॉ. अविनाश भोंडवे यांनी दिली.<ref name="कोरोना व्हायरसची लागण चिकन खाल्ल्याने खरंच होते का?">{{स्रोत बातमी|title=कोरोना व्हायरसची लागण चिकन खाल्ल्याने खरंच होते का?|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-51549614|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=बीबीसी मराठी|दिनांक=19 Feb 2020}}</ref> ==== वाहन उद्योग ==== करोनाच्या उद्रेकाचा महाराष्ट्रातील वाहन उत्पादन उद्योगाला मोठा फटका बसला. [[बजाज ऑटो कंपनी]]ने आपले [[आकुर्डी]] आणि [[चाकण]] येथील कारखाने ३० मार्चपर्यंत बंद ठेवण्याचा निर्णय घेतला. [[टाटा मोटर्स]]ने देखील पुण्यामधील उत्पादन कमी केल्याचे जाहीर केले. [[अशोक लेलँड]]ने [[ठाणे]] आणि [[आइशर मोटर्स]]ने [[भंडारा]] येथील सुटे भाग तयार करणारे कारखाने बंद ठेवण्याची घोषणा केली. [[मर्सेडीझ बेंझ]] कंपनीने चाकण येथील कारखाना ३१ मार्चपर्यंत बंद ठेवण्याचा निर्णय घेतला. [[फियाट]], [[फोर्स मोटर्स]] आणि जेसीबी कंपन्यांनी ३१ मार्चपर्यंत कारखाने बंद ठेवण्याची घोषणा केली. [[महिंद्रा आणि महिंद्रा]] कंपनीने देखील २३ मार्च रोजी त्यांचे [[कांदिवली]], [[नागपूर]] आणि चाकण येथील कारखाने ३१ मार्चपर्यंत बंद ठेवण्याचा निर्णय घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://mpcnews.in/pimpri-tata-motors-pune-project-to-shut-down-between-march-25-and-31-on-the-backdrop-of-corona-139467/|title=Pimpri: कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर टाटा मोटर्सचा पुणे प्रकल्प 25 ते 31 मार्च दरम्यान बंद ठेवण्याचा निर्णय|दिनांक=20 Mar 2020|संकेतस्थळ=MPCNEWS|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०२०|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406141054/https://mpcnews.in/pimpri-tata-motors-pune-project-to-shut-down-between-march-25-and-31-on-the-backdrop-of-corona-139467/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.cnbctv18.com/auto/coronavirus-impact-automobile-companies-begin-plant-shutdowns-in-maharashtra-5529751.htm|title=Coronavirus impact: Automobile companies begin plant shutdowns in Maharashtra|संकेतस्थळ=cnbctv18.com|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०२०}}</ref> १७ मार्चच्या एका अहवालानुसार कोरोना विषाणू उद्रेकामुळे, मुंबईमधील सेवा क्षेत्राचे दर महिना कमीत कमी १६००० कोटी रुपयांचे नुकसान झाल्याचा अंदाज आहे. परदेशी प्रवासांच्या न येण्याने मुंबई शहराचे अंदाजे २,२०० कोटी रुपयांचे नुकसान झाल्याचा अंदाज वर्तवला जात आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://indianexpress.com/article/business/economy/covid-19-impact-mumbai-economy-losses-6320603/|title=COVID-19 impact: Mumbai economy staring at loss of around Rs 16,000 crore|दिनांक=18 Mar 2020|संकेतस्थळ=द इंडियन एक्सप्रेस|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०२०}}</ref> कोरोना विषाणूच्या उद्रेकामुळे मुंबईमधील मनोरंजन उद्योगालाही मोठा फटका बसणार आहे. बॉलीवूडमधील अनेक चित्रपटांचे प्रदर्शन लांबणीवर टाकण्यात आल्याने, या उद्योगाशी निगडीत अनेक कामगार आर्थिक अडचणीत आले आहेत. बॉलीवुड चित्रपट व्यवसायाचे लॉकडाऊनमुळे अंदाजे १३०० कोटी रुपयांचे उत्पन्न कमी होण्याचा अंदाज आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.euronews.com/2020/03/25/bollywood-braces-for-huge-losses-amid-coronavirus-lockdown|title=Bollywood braces for huge losses amid coronavirus-lockdown|ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०२०}}</ref>३० मार्च रोजी, कोरोना विषाणूच्या उद्रेकाची झळ कमी होण्यासाठी महाराष्ट्र सरकारने वीज बिलात पुढच्या ५ वर्षाकरिता ८% कपात जाहीर केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/coronavirus-pandemic-maharashtra-govt-announces-8-per-cent-cut-in-electricity-tariff-for-5-years/articleshow/74899606.cms|title=Coronavirus pandemic: Maharashtra govt announces 8 per cent cut in electricity tariff for 5 years {{!}} Mumbai News – The Times of India|संकेतस्थळ=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०२०}}</ref>राज्याचे उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांनी निवडून आलेल्या सर्व जनप्रतिनिधींच्या (विधानसभेचे आणि विधानपरिषदेचे आमदार आणि मुख्यमंत्री) मार्चच्या पगारात ६०% कपात केले असल्याचे जाहीर केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/maharashtra-announces-salary-cuts-for-state-politicians-govt-personnel/article31218864.ece|title=Maharashtra announces salary cuts for State politicians, govt personnel|संकेतस्थळ=@businessline|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०२०}}</ref> ==== पर्यटन व्यवसाय ==== पर्यटनावर याचा मोठा परिणाम झालेला असून [[अजिंठा लेणी|अजिंठा]], [[वेरुळ]], [[घारापुरी लेणी]], [[गेटवे ऑफ इंडिया]] यांसह राज्यभरातील पर्यटनस्थळांवरील गर्दी नाहीशी झाली आहे.<ref>{{Cite news|title=Maharashtra tourism is a casualty of coronavirus |दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/maharashtra-tourism-is-a-casualty-of-coronavirus/articleshow/74575786.cms|ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०२०|प्रकाशक=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}</ref> हॉटेल, भाड्याच्या गाड्या घेऊन प्रवास करणाऱ्यांनी आपले प्रवास रद्द केले आहेत.<ref>{{Cite news|title=Coronavirus scare hits hotel, transport business in Pune|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/coronavirus-scare-hits-hotel-transport-business/articleshow/74584878.cms|ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०२०|प्रकाशक=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}</ref> रुग्णांची संख्या वाढू लागल्यावर राज्य सरकारने अनेक धार्मिक स्थळेही बंद करण्याचा निर्णय घेतला. यात [[मुंबई]]तील [[सिद्धिविनायक मंदिर, मुंबई|सिद्धिविनायक]], [[मुंबादेवी]], [[उस्मानाबाद जिल्हा|उस्मानाबाद जिल्ह्यातील]] [[तुळजा भवानी मंदिर|तुळजाभवानीचे मंदिर]], [[पुणे|पुण्यातील]] [[दगडूशेट हलवाई गणपती]], [[शिर्डी]]तील [[साईबाबा संस्थान, शिर्डी|साईबाबा मंदिर]] यांसह अनेक मोठ्या यात्रास्थळांचा समावेश आहे.<ref>{{Cite news |title=Coronavirus in Maharashtra: Ajanta-Ellora, Siddhivinayak, Tuljapur temples closed |दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/coronavirus-in-maharashtra-ajanta-ellora-siddhivinayak-tuljapur-temples-closed/articleshow/74656513.cms |ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०२०|प्रकाशक=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] }}</ref><ref>{{Cite news |title=Shirdi Saibaba Temple to shut from today amid coronavirus scare |दुवा=https://www.livemint.com/news/india/shirdi-saibaba-temple-to-shut-from-today-amid-coronavirus-scare-11584423919400.html |ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०२०|प्रकाशक=Livemint}}</ref> [[मुंबई पोलिस]] यांनी शहरात येणाऱ्या सगळ्या सहली ३१ मार्चपर्यंत रद्द केल्या.<ref>{{Cite news |title=Covid-19 impact: Mumbai Police ban group tours in city till March 31 |दुवा=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/coronavirus-mumbai-cops-invoke-section-144-to-ban-group-tours/articleshow/74637315.cms |ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०२०|प्रकाशक=द इकोनॉमिक्स टाइम्स}}</ref> [[तेलंगणा]] सरकारने महाराष्ट्रातून [[तेलंगणा]]मध्ये जाणाऱ्या लोकांच्या वैद्यकीय चाचण्या करण्यासाठी सीमेवर चार केंद्रे उभारली.<ref>{{Cite news |title=Restrictions on Maha border extended by T |दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/restrictions-on-maha-border-extended-by-t/articleshow/74663674.cms |ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०२०|प्रकाशक=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] }}</ref> [[मध्य प्रदेश]] सरकारने आपल्या [[इंदूर]] आणि महाराष्ट्रादरम्यानच्या बस सेवाही ३१ मार्चपर्यंत रद्द केल्या.<ref>{{Cite news|title=Coronavirus Outbreak: Bus services between Indore and Maharashtra to be suspended |दुवा=https://www.indiatvnews.com/news/india/coronavirus-outbreak-maharashtra-indore-bus-services-suspended-599341|ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०२०|प्रकाशक=India TV}}</ref> == अफवा व चुकीची माहिती == करोना पसरत असताना जनतेला भयभीत करणारे खोडसाळ संदेश, कोरोनाच्या उपचाराबाबत नसलेली संशोधने, चुकीची माहिती, अशास्त्रीय उपचार सांगून संभ्रमित करणारे संदेश, धार्मिक तेढ निर्माण होवू शकणारे संदेश समाजमाध्यमातून पसरविण्यात आले. गोमूत्र, गायीचे शेण खाल्ल्याने कोरोना पळून जाईल.<ref name="कोरोनाच्या आधी ही साथ थांबवा! Whatsapp वरच्या अफवांना थेट डॉक्टरांनी दिलेली उत्तरं...">{{स्रोत बातमी|title=कोरोनाच्या आधी ही साथ थांबवा! Whatsapp वरच्या अफवांना थेट डॉक्टरांनी दिलेली उत्तरं...|दुवा=https://lokmat.news18.com/maharashtra/fact-check-coronavirus-whatsapp-remedies-answered-by-ima-doctor-on-april-fool-day-444861.html|ॲक्सेसदिनांक=१२ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[लोकमत]]|दिनांक=1 Apr 2020|archive-date=2020-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412092249/https://lokmat.news18.com/maharashtra/fact-check-coronavirus-whatsapp-remedies-answered-by-ima-doctor-on-april-fool-day-444861.html|url-status=dead}}</ref> महिन्यातील सर्वात काळा दिन म्हणजे अमावस्येच्या दिवशी, रविवारी जनता संचारबंदी संपल्यानंतर लोकांनी शंखनाद करीत टाळ्या वाजवल्याने कोरोना विषाणूची मारक क्षमता कमी झाली असल्याचा संदेश अभिनेता [[अमिताभ बच्चन]] यांनी समाजमाध्यमात दिला. समाजमाध्यमातून त्यांच्यावर टीका झाल्यानंतर त्यांनी आपला संदेश मागे घेतला.<ref name="टाळ्या वाजवल्याने विषाणूची मारक क्षमता कमी झाली">{{स्रोत बातमी|title=टाळ्या वाजवल्याने विषाणूची मारक क्षमता कमी झाली|दुवा=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/nine-victims-in-the-country-of-corona-curfew-in-punjab-abn-97-2114250/|ॲक्सेसदिनांक=१२ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[लोकसत्ता]]|दिनांक=२४ मार्च २०२०}}</ref><ref name="Amitabh Bachchan deletes post on ‘clapping vibrations destroy virus potency’ after being called out">{{स्रोत बातमी|title=Amitabh Bachchan deletes post on ‘clapping vibrations destroy virus potency’ after being called out|दुवा=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/amitabh-bachchan-deletes-post-on-clapping-vibrations-destroy-virus-potency-after-being-called-out/article31142809.ece?homepage=true&utm_campaign=socialflow|ॲक्सेसदिनांक=१२ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=द हिंदू|दिनांक=23 Mar 2020}}</ref> समाजातील मुसलमान व्यक्ती भाजी मंडईत विक्री करताना आढळली, तर त्यांच्याकडून काही खरेदी करू नका. तसेच, त्यांना आपल्या गल्लीत येऊ देऊ नका, अशा आशयाचा संदेश व्हॉट्सॲप ग्रुपच्या माध्यमातून पुण्यात पसरवण्यात आला. जनमानसात अशाने द्वेष निर्माण होऊन, जातीय एकोपा टिकण्यास बाधा निर्माण होण्याची शक्यता पाहून पिंपरी-चिंचवड पोलिसांनी व्हॉट्सॲप ग्रुप ॲडमिनसह ग्रुप मधील सदस्यावर गुन्हा दाखल केला.<ref name="धार्मिक तेढ निर्माण करणारी पोस्ट, पिंपरीत व्हॉट्‌सॲप ग्रुप ॲडमिनसह सदस्यावर गुन्हा">{{स्रोत बातमी|title=धार्मिक तेढ निर्माण करणारी पोस्ट, पिंपरीत व्हॉट्‌सॲप ग्रुप ॲडमिनसह सदस्यावर गुन्हा|दुवा=https://www.tv9marathi.com/pune/pimpari-chinchwad-case-filed-against-whatsapp-group-admin-and-member-for-sharing-a-post-that-create-religious-rift-203221.html|ॲक्सेसदिनांक=१२ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[टीव्ही९ मराठी]]|दिनांक=5 Apr 2020}}</ref> हुताशनी पौर्णिमेच्या दिवशी होळीमध्ये दोन मुठी कापूर टाकला तर आजूबाजूच्या सर्व भागांतून करोना व्हायरसचा नायनाट होईल असे सांगितले गेले.<ref name="करोना व्हायरसच्या व्हायरल गैरसमजुती">{{स्रोत बातमी|title=करोना व्हायरसच्या व्हायरल गैरसमजुती|दुवा=https://maharashtratimes.com/lifestyle-news/health-news/viral-misconceptions-of-the-corona-virus/articleshow/74731389.cms|ॲक्सेसदिनांक=१२ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=21Mar 2020|archive-date=2020-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412122811/https://maharashtratimes.com/lifestyle-news/health-news/viral-misconceptions-of-the-corona-virus/articleshow/74731389.cms|url-status=dead}}</ref> == सांख्यिकी == {{Pie chart | caption= १८ एप्रिल २०२० पर्यंत महाराष्ट्रातील कोरोना विषाणू उद्रेकांची ठिकाणे | other = yes | label1 = मुंबई | value1 = 64.86 | color1 = red | label2 = पुणे | value2 = 14.55 | color2 = #008 | label3 = ठाणे | value3 = 8.29 | color3 = #08f | label4 = पालघर | value4 = 2.43 | color3 = #08f | label5 = नाशिक | value5 = 2.07 | color3 = #08f }} === महाराष्ट्रातील रुग्णांची जिल्हानिहाय माहिती === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:centre; font-size:90%; width:525px;" |- ! scope="col" |जिल्हे ! scope="col" |एकूण रुग्ण ! scope="col" |बरे झालेले रुग्ण ! scope="col" |मृत्यू ! scope="col" |नोंदी |- !scope="row" |[[मुंबई जिल्हा|मुंबई]] + बृहन्मुंबई{{efn|State authorities have been reporting numbers from the whole city}} | १५,७४७ | २७३९ | ५९६ | |- !scope="row" |[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] | ३,९६५ | ५७८ | २५ | |- !scope="row" |[[पालघर जिल्हा|पालघर]] | ३२६ | ११८ | १३ | |- !scope="row" |[[रायगड जिल्हा|रायगड]] | ३०८ | ९८ | १० | |- class="sortbottom" ! बृहन्मुंबई विभागात एकूण ! १९,४६६ ! ३५३३ ! ६४४ ! |- !scope="row" |[[पुणे जिल्हा|पुणे]] | ३१६१ | ११९७ | १७० | |- !scope="row" |[[सांगली जिल्हा|सांगली]] | ४१ | २८ | १ | |- !scope="row" |[[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर]] | ६४ | ३५ | ३ | |- !scope="row" |[[नागपूर जिल्हा|नागपूर]] | ३१७ | ८६ | २ | |- !scope="row" |[[लातूर जिल्हा|लातूर]] | ३२ | ११ | १ | |- !scope="row" |[[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] | २५ | २३ | १ | |- !scope="row" |[[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] | ९९ | ५० | ० | |- !scope="row" |[[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद]] | ६८० | १४० | १७ | |- !scope="row" |[[उस्मानाबाद जिल्हा|उस्मानाबाद]] | ४ | ३ | ० | |- !scope="row" |[[सातारा जिल्हा|सातारा]] | १२५ | ३३ | २ | |- !scope="row" |[[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] | २२ | ८ | १ | |- !scope="row" |[[रत्नागिरी जिल्हा|रत्नागिरी]] | ६० | ५ | ३ | |- ! scope="row" |[[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] | २०६ | २९ | २६ | |- !scope="row" |[[अमरावती जिल्हा|अमरावती]] | ८९ | ५६ | १३ | |- !scope="row" |[[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]] | १ | १ | ० | |- !scope="row" |[[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]] | ६१ | ४५ | ० | |- !scope="row" |[[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] | ७५१ | १२६ | ३४ | |- !scope="row" |[[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] | ७ | २ | ० | |- !scope="row" |[[वाशिम जिल्हा|वाशिम]] | ३ | १ | ० | |- !scope="row" |[[जालना जिल्हा|जालना]] | १६ | १ | ० | |- !scope="row" |[[अकोला जिल्हा|अकोला]] | १९२ | ५५ | १२ | |- !scope="row" |[[बीड जिल्हा|बीड]] | १ | १ | ० | |- !scope="row" |[[धुळे जिल्हा|धुळे]] | ७१ | १९ | ६ | |- !scope="row" |[[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] | ३२० | ४७ | २१ | |- !scope="row" |[[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] | ४ | २ | ० | |- !scope="row" |[[परभणी जिल्हा|परभणी]] | २ | १ | १ | |- !scope="row" |[[नांदेड जिल्हा|नांदेड]] | ५७ | ० | ४ | |- !scope="row" |[[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] | २२ | ९ | २ | |- !scope="row" |[[वर्धा जिल्हा|वर्धा]] | १ | ० | १ | |- !scope="row" |[[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] | १ | ० | ० | |- !scope="row" |इतर राज्यातील | ४१ | ० | १० | |- class="sortbottom" ! scope="col" | एकूण (सर्व जिल्हे) ! scope="col" | २५,९२२ ! ५,५४७ ! ९७५ ! |- class="sortbottom" style="text-align:center;" | colspan="5" |<small>‡ [[पनवेल]] ([[रायगड जिल्हा| रायगड जिल्ह्यातील]])येथील रुग्णांचा समावेश आहे </small> |- class="sortbottom" style="text-align:center;" | colspan="5" |<small>१३ मे २०२० च्या माहितीनुसार.<br />स्रोत: [https://arogya.maharashtra.gov.in/1175/Novel--Corona-Virus arogya.maharashtra.gov.in], [https://phdmah.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/2cc0055832264c5296890745e9ea415c Public Health Department, Maharashtra] आणि बातम्या</small> |} === आलेख === ‌<div class='toccolours' style="display:inline-block; width:950px; margin:1em 0;"> <center> {{legend inline|#FF6347|Total confirmed cases&nbsp;&nbsp;&nbsp;}} {{legend inline|#FFC000|Active Cases&nbsp;&nbsp;&nbsp;}} {{legend inline|#87CEEB|Recoveries&nbsp;&nbsp;&nbsp;}} {{legend inline|#343132|Deaths}} </center> {{Switcher |{{Graph:Chart | width = 850 | height = 400 | type = line | xType = date | xGrid = | yGrid = | showValues = | showSymbols = 1 | colors = #FF6347,#87CEEB,#343132,#FFC000 | xAxisTitle = Date | xAxisAngle = -90 | yAxisTitle = Count | yAxisMin = 0 | x = 9 Mar 2020, 10 Mar 2020, 11 Mar 2020, 12 Mar 2020, 13 Mar 2020, 14 Mar 2020, 15 Mar 2020, 16 Mar 2020, 17 Mar 2020, 18 Mar 2020, 19 Mar 2020, 20 Mar 2020, 21 Mar 2020, 22 Mar 2020, 23 Mar 2020, 24 Mar 2020, 25 Mar 2020, 26 Mar 2020, 27 Mar 2020, 28 Mar 2020, 29 Mar 2020, 30 Mar 2020, 31 Mar 2020, 1 Apr 2020, 2 Apr 2020, 3 Apr 2020, 4 Apr 2020, 5 Apr 2020, 6 Apr 2020, 7 Apr 2020, 8 Apr 2020, 9 Apr 2020, 10 Apr 2020, 11 Apr 2020, 12 Apr 2020, 13 Apr 2020, 14 Apr 2020, 15 Apr 2020, 16 Apr 2020, 17 Apr 2020, 18 Apr 2020, 19 Apr 2020, 20 Apr 2020, 21 Apr 2020, 22 Apr 2020, 23 Apr 2020, 24 Apr 2020, 25 Apr 2020, 26 Apr 2020, 27 Apr 2020, 28 Apr 2020, 29 Apr 2020, 30 Apr 2020, 1 May 2020, 2 May 2020, 3 May 2020, 4 May 2020, 5 May 2020, 6 May 2020, 7 May 2020, 8 May 2020, 9 May 2020, 10 May 2020, 11 May 2020, 12 May 2020, 13 May 2020, 14 May 2020, 15 May 2020, 16 May 2020, 17 May 2020, 18 May 2020, 19 May 2020, 20 May 2020, 21 May 2020, 22 May 2020, 23 May 2020, 24 May 2020, 25 May 2020, 26 May 2020, 27 May 2020, 28 May 2020, 29 May 2020, 30 May 2020, 31 May 2020, 1 Jun 2020, 2 Jun 2020, 3 June 2020, 4 June 2020, 5 June 2020, 6 June 2020, 7 June 2020, 8 June 2020, 9 June 2020, 10 June 2020, 11 June 2020 | y1 = <!-- Confirmed cases --> 2, 5, 11, 11, 19, 31, 33, 39, 41, 45, 48, 52, 64, 74, 97, 107, 122, 130, 153, 186, 203, 220, 302, 335, 423, 490, 635, 748, 868, 1018, 1135, 1364, 1574, 1761, 1982, 2334, 2684, 2916, 3202, 3320, 3648, 4200, 4666, 5218, 5649, 6427, 6817, 7628, 8068, 8590, 9318, 9915, 10498, 11506, 12296, 12974, 14541, 15525, 16758, 17974, 19063, 20228, 22171, 23401, 24427, 25922, 27524, 29100, 30706, 33053, 35058, 37136, 39297, 41642, 44582, 47190, 50231, 52667, 54758, 56948, 59546, 62228, 65168, 67655, 70013, 72300, 74860, 77793, 80229, 82968, 85975, 88529, 90787, 94041, 97648 | y2 = <!-- Recoveries --> 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 2, 4, 4, 24, 26, 35, 39, 39, 41, 42, 50, 52, 56, 66, 79, 117, 125, 188, 208, 217, 228, 259, 295, 300, 331, 365, 507, 572, 722, 789, 840, 957, 1076, 1188, 1282, 1388, 1593, 1773, 1879, 2000, 2115, 2465, 2819, 3094, 3301, 3470, 3800, 4199, 4786, 5125, 5547, 6089, 6564, 7088, 7688, 8437, 9639, 10318, 11726, 12583, 13404, 14600, 15786, 16954, 17918, 18616, 26997, 28081, 29329, 30108, 31333, 32329, 33681, 35156, 37390, 39314, 40975, 42639, 44515, 46078, 49788, 52467, 55341, 57896 | y3 = <!-- Deaths --> 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 1, 1, 1, 1, 1, 2, 2, 3, 3, 5, 5, 6, 8, 10, 12, 16, 20, 26, 32, 45, 52, 64, 72, 97, 110, 127, 149, 160, 178, 187, 194, 201, 211, 223, 232, 251, 269, 283, 301, 323, 342, 369, 400, 432, 459, 485, 520, 547, 582, 616, 651, 694, 731, 779, 832, 868, 921, 975, 1018, 1067, 1134, 1197, 1248, 1324, 1389, 1453, 1516, 1576, 1634, 1694, 1792, 1897, 1982, 2098, 2197, 2285, 2365, 2465, 2587, 2710, 2849, 2969, 3060, 3169, 3289, 3438, 3590 | y4 = <!-- Active cases --> 2, 5, 11, 11, 19, 31, 33, 39, 40, 44, 47, 51, 63, 72, 95, 102, 115, 121, 124, 154, 160, 171, 251, 278, 361, 414, 551, 647, 750, 875, 946, 1142, 1276, 1426, 1616, 1946, 2247, 2434, 2708, 2788, 3072, 3470, 3862, 4245, 4591, 5304, 5559, 6229, 6538, 6939, 7530, 7890, 8266, 9142, 9776, 10312, 11494, 12090, 13013, 13979, 14862, 15649, 17140, 17747, 18381, 19400, 20417, 21469, 22484, 24168, 25373, 26173, 27590, 28463, 30483, 32210, 33997, 35187, 36012, 37133, 38948, 33133, 34890, 36041, 37540, 38502, 39944, 41402, 42224, 42690, 43601, 44385, 44859, 46088, 47980, 48970 }} |Linear scale |{{Graph:Chart | width = 850 | height = 400 | type = line | xType = date | xGrid = | yGrid = | showValues = | showSymbols = 1 | colors = #FF6347,#87CEEB,#343132,#FFC000 | xAxisTitle = Date | xAxisAngle = -90 | yAxisTitle = Count | yScaleType = log | yAxisMin = 1 | x = 9 Mar 2020, 10 Mar 2020, 11 Mar 2020, 12 Mar 2020, 13 Mar 2020, 14 Mar 2020, 15 Mar 2020, 16 Mar 2020, 17 Mar 2020, 18 Mar 2020, 19 Mar 2020, 20 Mar 2020, 21 Mar 2020, 22 Mar 2020, 23 Mar 2020, 24 Mar 2020, 25 Mar 2020, 26 Mar 2020, 27 Mar 2020, 28 Mar 2020, 29 Mar 2020, 30 Mar 2020, 31 Mar 2020, 1 Apr 2020, 2 Apr 2020, 3 Apr 2020, 4 Apr 2020, 5 Apr 2020, 6 Apr 2020, 7 Apr 2020, 8 Apr 2020, 9 Apr 2020, 10 Apr 2020, 11 Apr 2020, 12 Apr 2020, 13 Apr 2020, 14 Apr 2020, 15 Apr 2020, 16 Apr 2020, 17 Apr 2020, 18 Apr 2020, 19 Apr 2020, 20 Apr 2020, 21 Apr 2020, 22 Apr 2020, 23 Apr 2020, 24 Apr 2020, 25 Apr 2020, 26 Apr 2020, 27 Apr 2020, 28 Apr 2020, 29 Apr 2020, 30 Apr 2020, 1 May 2020, 2 May 2020, 3 May 2020, 4 May 2020, 5 May 2020, 6 May 2020, 7 May 2020, 8 May 2020, 9 May 2020, 10 May 2020, 11 May 2020, 12 May 2020, 13 May 2020, 14 May 2020, 15 May 2020, 16 May 2020, 17 May 2020, 18 May 2020, 19 May 2020, 20 May 2020, 21 May 2020, 22 May 2020, 23 May 2020, 24 May 2020, 25 May 2020, 26 May 2020, 27 May 2020, 28 May 2020, 29 May 2020, 30 May 2020, 31 May 2020, 1 Jun 2020, 2 Jun 2020, 3 Jun 2020, 4 Jun 2020, 5 Jun 2020, 6 Jun 2020, 7 Jun 2020, 8 Jun 2020, 9 Jun 2020, 10 Jun 2020, 11 Jun 2020 | y1 = <!-- Confirmed cases --> 2, 5, 11, 11, 19, 31, 33, 39, 41, 45, 48, 52, 64, 74, 97, 107, 122, 130, 153, 186, 203, 220, 302, 335, 423, 490, 635, 748, 868, 1018, 1135, 1364, 1574, 1761, 1982, 2334, 2684, 2916, 3202, 3320, 3648, 4200, 4666, 5218, 5649, 6427, 6817, 7628, 8068, 8590, 9318, 9915, 10498, 11506, 12296, 12974, 14541, 15525, 16758, 17974, 19063, 20228, 22171, 23401, 24427, 25922, 27524, 29100, 30706, 33053, 35058, 37136, 39297, 41642, 44582, 47190, 50231, 52667, 54758, 56948, 59546, 62228, 65168, 67655, 70013, 72300, 74860, 77793, 80229, 82968, 85975, 88529, 90787, 94041, 97648 | y2 = <!-- Recoveries --> 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 2, 4, 4, 24, 26, 35, 39, 39, 41, 42, 50, 52, 56, 66, 79, 117, 125, 188, 208, 217, 228, 259, 295, 300, 331, 365, 507, 572, 722, 789, 840, 957, 1076, 1188, 1282, 1388, 1593, 1773, 1879, 2000, 2115, 2465, 2819, 3094, 3301, 3470, 3800, 4199, 4786, 5125, 5547, 6089, 6564, 7088, 7688, 8437, 9639, 10318, 11726, 12583, 13404, 14600, 15786, 16954, 17918, 18616, 26997, 28081, 29329, 30108, 31333, 32329, 33681, 35156, 37390, 39314, 40975, 42639, 44515, 46078 | y3 = <!-- Deaths --> 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 1, 1, 1, 1, 1, 2, 2, 3, 3, 5, 5, 6, 8, 10, 12, 16, 20, 26, 32, 45, 52, 64, 72, 97, 110, 127, 149, 160, 178, 187, 194, 201, 211, 223, 232, 251, 269, 283, 301, 323, 342, 369, 400, 432, 459, 485, 520, 547, 582, 616, 651, 694, 731, 779, 832, 868, 921, 975, 1018, 1067, 1134, 1197, 1248, 1324, 1389, 1453, 1516, 1576, 1634, 1694, 1792, 1897, 1982, 2098, 2197, 2285, 2365, 2465, 2587, 2710, 2849, 2969, 3060, 3169, 3289, 3438, 3590 | y4 = <!-- Active cases --> 2, 5, 11, 11, 19, 31, 33, 39, 40, 44, 47, 51, 63, 72, 95, 102, 115, 121, 124, 154, 160, 171, 251, 278, 361, 414, 551, 647, 750, 875, 946, 1142, 1276, 1426, 1616, 1946, 2247, 2434, 2708, 2788, 3072, 3470, 3862, 4245, 4591, 5304, 5559, 6229, 6538, 6939, 7530, 7890, 8266, 9142, 9776, 10312, 11494, 12090, 13013, 13979, 14862, 15649, 17140, 17747, 18381, 19400, 20417, 21469, 22484, 24168, 25373, 26173, 27590, 28463, 30483, 32210, 33997, 35187, 36012, 37133, 38948, 33133, 34890, 36041, 37540, 38502, 39944, 41402, 42224, 42690, 43601, 44385, 44859, 46088, 47980 }} |Logarithmic scale}} </div> ==== रोजचे नवीन रुग्ण ==== <div class='toccolours' style="display:inline-block; width:950px; margin:1em 0;"> <div style="overflow-x:auto;"> {{Graph:Chart | width = 1000 | height = 400 | xAxisTitle = Date | xAxisAngle = -90 | yAxisTitle = एकूण रूग्ण संख्या | yAxisMin = 0 | type = rect | xGrid = | yGrid = | showValues = offset:2 | x = 9 Mar, 10 Mar, 11 Mar, 12 Mar, 13 Mar, 14 Mar, 15 Mar, 16 Mar, 17 Mar, 18 Mar, 19 Mar, 20 Mar, 21 Mar, 22 Mar, 23 Mar, 24 Mar, 25 Mar, 26 Mar, 27 Mar, 28 Mar, 29 Mar, 30 Mar, 31 Mar, 1 Apr, 2 Apr, 3 Apr, 4 Apr, 5 Apr, 6 Apr, 7 Apr, 8 Apr, 9 Apr, 10 Apr, 11 Apr, 12 Apr, 13 Apr, 14 Apr, 15 Apr, 16 Apr, 17 Apr, 18 Apr, 19 Apr, 20 Apr, 21 Apr, 22 Apr, 23 Apr, 24 Apr, 25 Apr, 26 Apr, 27 Apr, 28 Apr, 29 Apr, 30 Apr, 1 May, 2 May, 3 May, 4 May, 5 May, 6 May, 7 May, 8 May, 9 May, 10 May, 11 May, 12 May, 13 May, 14 May, 15 May, 16 May, 17 May, 18 May, 19 May, 20 May, 21 May, 22 May, 23 May, 24 May, 25 May, 26 May, 27 May, 28 May, 29 May, 30 May, 31 May, 1 Jun, 2 Jun, 3 Jun, 4 Jun, 5 Jun, 6 Jun, 7 Jun, 8 Jun, 9 Jun, 10 Jun, 11 Jun | y = 0, 3, 6, 0, 8, 12, 2, 6, 2, 4, 3, 4, 12, 10, 23, 10, 15, 8, 23, 33, 17, 17, 82, 33, 88, 67, 145, 113, 120, 150, 117, 229, 210, 187, 221, 352, 350, 232, 286, 118, 328, 552, 466, 552, 431, 778, 390, 811, 440, 522, 729, 597, 583, 1008, 790, 678, 1567, 984, 1233, 1216, 1089, 1165, 1943, 1230, 1026, 1495, 1602, 1576, 1606, 2347, 2005, 2078, 2161, 2345, 2940, 2608, 3041, 2436, 2091, 2190, 2598, 2682, 2940, 2487, 2358, 2287, 2560, 2933, 2436, 2739, 3007, 2554, 2258, 3254, 3607 | colors = #FF6347 }} </div> </div> ==== रोज बरे झालेले रुग्णांची संख्या ==== <div class='toccolours' style="display:inline-block; width:950px; margin:1em 0;"> <div style="overflow-x:auto;"> {{Graph:Chart | width = 1000 | height = 400 | xAxisTitle = Date | xAxisAngle = -90 | yAxisTitle = एकूण बरे झालेले संख्या | yAxisMin = 0 | type = rect | xGrid = | yGrid = | showValues = offset:2 | x = 24 Mar, 25 Mar, 26 Mar, 27 Mar, 28 Mar, 29 Mar, 30 Mar, 31 Mar, 1 Apr, 2 Apr, 3 Apr, 4 Apr, 5 Apr, 6 Apr, 7 Apr, 8 Apr, 9 Apr, 10 Apr, 11 Apr, 12 Apr, 13 Apr, 14 Apr, 15 Apr, 16 Apr, 17 Apr, 18 Apr, 19 Apr, 20 Apr, 21 Apr, 22 Apr, 23 Apr, 24 Apr, 25 Apr, 26 Apr, 27 Apr, 28 Apr, 29 Apr, 30 Apr, 1 May, 2 May, 3 May, 4 May, 5 May, 6 May, 7 May, 8 May, 9 May, 10 May, 11 May, 12 May, 13 May, 14 May, 15 May, 16 May, 17 May, 18 May, 19 May, 20 May, 21 May, 22 May, 23 May, 24 May, 25 May, 26 May, 27 May, 28 May, 29 May, 30 May, 31 May, 1 Jun, 2 Jun, 3 Jun, 4 Jun, 5 Jun, 6 Jun, 7 Jun, 8 Jun, 9 Jun, 10 Jun, 11 Jun | y = 2, 2, 0, 20, 2, 9, 4, 0, 2, 1, 8, 2, 4, 10, 13, 38, 8, 63, 20, 9, 11, 31, 36, 5, 31, 34, 142, 65, 150, 67, 51, 117, 119, 112, 94, 106, 205, 180, 106, 121, 115, 350, 354, 275, 207, 169, 330, 399, 587, 339, 422, 542, 475, 524, 600, 749, 1202, 679, 1408, 857, 821, 1196, 1186, 1168, 964, 698, 8381, 1084, 1248, 779, 1225, 996, 1352, 1475, 2234, 1924, 1661, 1664, 1876, 1563 | colors = #87CEEB }} </div> </div> ==== रोजची मृत्यू संख्या ==== <div class='toccolours' style="display:inline-block; width:950px; margin:1em 0;"> <div style="overflow-x:auto;"> {{Graph:Chart | width = 1000 | height = 400 | xAxisTitle = Date | xAxisAngle = -90 | yAxisTitle = एकूण मृत्यू झालेले संख्या | yAxisMin = 0 | type = rect | xGrid = | yGrid = | showValues = offset:2 | x = 17 Mar, 18 Mar, 19 Mar, 20 Mar, 21 Mar, 22 Mar, 23 Mar, 24 Mar, 25 Mar, 26 Mar, 27 Mar, 28 Mar, 29 Mar, 30 Mar, 31 Mar, 1 Apr, 2 Apr, 3 Apr, 4 Apr, 5 Apr, 6 Apr, 7 Apr, 8 Apr, 9 Apr, 10 Apr, 11 Apr, 12 Apr, 13 Apr, 14 Apr, 15 Apr, 16 Apr, 17 Apr, 18 Apr, 19 Apr, 20 Apr, 21 Apr, 22 Apr, 23 Apr, 24 Apr, 25 Apr, 26 Apr, 27 Apr, 28 Apr, 29 Apr, 30 Apr, 1 May, 2 May, 3 May, 4 May, 5 May, 6 May, 7 May, 8 May, 9 May, 10 May, 11 May, 12 May, 13 May, 14 May, 15 May, 16 May, 17 May, 18 May, 19 May, 20 May, 21 May, 22 May, 23 May, 24 May, 25 May, 26 May, 27 May, 28 May, 29 May, 30 May, 31 May, 1 Jun, 2 Jun, 3 Jun, 4 Jun, 5 Jun, 6 Jun, 7 Jun, 8 Jun, 9 Jun, 10 Jun, 11 Jun | y = 1, 0, 0, 0, 0, 0, 1, 0, 1, 0, 2, 0, 1, 2, 2, 2, 4, 4, 6, 6, 13, 7, 12, 8, 25, 13, 17, 22, 11, 18, 9, 7, 7, 10, 12, 9, 19, 18, 14, 18, 22, 19, 27, 31, 32, 27, 26, 36, 27, 35, 34, 34, 43, 37, 48, 53, 36, 53, 54, 44, 49, 67, 63, 51, 76, 65, 64, 63, 60, 58, 60, 98, 105, 85, 116, 99, 89, 80, 100, 122, 123, 139, 120, 91, 109, 120, 149, 152 | colors = #343132 }} </div> </div> == बाह्य दुवे == * {{संकेतस्थळ|https://arogya.maharashtra.gov.in/pdf/Booklet.pdf|कोविड-१९ (कोरोना) माहिती पुस्तिका |मराठी}} * {{संकेतस्थळ|https://cmrf.maharashtra.gov.in/mainindexaction.action | मुख्यमंत्री सहायता‍ निधी (कोविड-19) |मराठी}} * {{संकेतस्थळ|https://arogya.maharashtra.gov.in/1175/Novel--Corona-Virus | महाराष्ट्र शासन सार्वजनिक आरोग्य विभाग|मराठी}} * {{संकेतस्थळ|https://www.mohfw.gov.in|आरोग्य मंत्रालय भारत सरकार (अधिकृत संकेतस्थळ)|इंग्रजी}} * {{संकेतस्थळ|https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019 |जागतिक आरोग्य संघटना (अधिकृत संकेतस्थळ)|इंग्रजी}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} == नोंदी == <references group="lower-alpha" /> [[वर्ग:कोरोनाव्हायरस]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] [[वर्ग:विषाणूजन्य रोग]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आरोग्य]] sw5xkyzqoewnyinck555n8kh714u76x 0 254236 2704958 2598149 2026-08-23T22:31:34Z InternetArchiveBot 130355 Add 3 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704958 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Franz_Josef_glacier.JPG|उजवे|इवलेसे| [[न्यू झीलँड|न्यू झीलंडमध्ये]] फ्रान्झ जोसेफ ग्लेशियर ]] [[चित्र:Glacial_landscape_LMB.png|उजवे|इवलेसे| हिमनदीच्या भूरूपांची वैशिष्ट्ये ]] '''हिमनदी भूरूप कसे बनतात त्याचे शास्त्र होय.''' [[हिमनदी]]ची निर्मिती कशा पद्धतीने होते. यावर [[तापमान]], [[वर्षाव (वायुचक्रशास्त्र)|पर्जन्य]], भौगोलिक परिस्थिती, आणि इतर घटक यांचा प्रभाव आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www2.nature.nps.gov/views/KCs/Glaciers/HTML/ET_Intro.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060903174542/http://www2.nature.nps.gov/views/KCs/Glaciers/HTML/ET_Intro.htm|archive-date=2006-09-03}}</ref> हिमनदी मोर्फोलॉजीचे उद्दीष्ट म्हणजे ग्लेशिएटेड लँडस्केप्स आणि त्या आकाराच्या मार्गाचे अधिक चांगले ज्ञान घेणे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Treatise on geomorphology|date=2013|publisher=Academic Press|others=Shroder, John F., 1939-|isbn=9780080885223|location=London|oclc=831139698}}</ref> ग्लेशियर्स प्रकार भव्य पासून असु शकतात. बर्फ पत्रके, जसे ग्रीनलँड बर्फ पत्रक लहान सर्कस हिमनद्या माउंटन उत्कृष्ट वर वसलेले आढळले. <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2006-06-01|title=National Snow and Ice Data Center (NSIDC)|journal=Choice Reviews Online|volume=43|issue=10|pages=43–5905-43-5905|doi=10.5860/choice.43-5905|issn=0009-4978}}</ref> हिमनगाचे दोन मुख्य गटात वर्गीकरण केले जाऊ शकते: # बर्फाचा प्रवाह अंतर्निहित बेडरोक टोपोग्राफीद्वारे मुळ खडक प्रतिबंधित आहे # आसपासच्या स्थलांतरणामुळे बर्फाचा प्रवाह प्रतिबंधित नाही == अनियंत्रित ग्लेशियर्स == [[चित्र:Vatnajökull.jpeg|उजवे|इवलेसे| [[आइसलँड|आइसलँड मध्ये]] [[:en:Vatnajökull|Vatnajökull]] बर्फ कॅप ]] === बर्फाचे आवरण आणि बर्फाचे कॅप्स === इतर हिमनगाच्या तुलनेत बर्फाचे पत्रके आणि बर्फाचे कॅप्स जमीनच्या सर्वात मोठ्या क्षेत्राचे क्षेत्र व्यापतात आणि त्यांचे बर्फ अंतर्निहित टोपोग्राफीद्वारे निर्बंधित असते. ते सर्वात मोठे हिमनदीचे बर्फ आहेत आणि यामध्ये जगातील बहुतेक ताजे पाणी धारण करतात. <ref name=":02"/> ==== बर्फ आवरण ==== बर्फाचे पत्रके हिमनदीच्या निर्मितीचे सर्वात मोठे प्रकार आहेत. ते खंड आकाराचे बर्फ जनतेला 50,000 किमी ² कालावधी भागात आहेत <ref name=":1">{{Citation|title=Ice Caps}}</ref> ते घुमट आकार आहेत, तसेच बर्फ सामने करण्यासाठी, चक्रीय प्रवाह दर्शवतात. <ref name=":02"/> <ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/ice-sheet/|last=Society|पहिले नाव=National Geographic|title=संग्रहित प्रत|access-date=2020-04-09|archive-date=2020-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113061820/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/ice-sheet/|url-status=dead}}</ref> जसे समुद्रावर बर्फाचे पत्रके विस्तारतात, तसतसे ते बर्फाचे शेल्फ बनतात. बर्फाच्या पत्रकात पृथ्वीवर आढळणा-या गोड्या पाण्याचे 99% बर्फ असतात आणि बर्फ पडण्याचे थर बनतात, जमा होतात आणि हळूहळू बर्फात घट्ट किवा कॉम्पॅक्ट आवरण होऊ लागतात. आज पृथ्वीवर फक्त दोनच बर्फाचे पत्रके आहेत आणि त्या अंटार्क्टिक बर्फ पत्रक आणि ग्रीनलँड बर्फ पत्रक आहेत. जरी आधुनिक पृथ्वीचा केवळ दहावा भाग बर्फाच्या चादरीने व्यापलेला आहे, परंतु प्लाइस्टोसीन युगात आपल्या भूमीचा एक तृतीयांश भाग असलेल्या बर्फाच्या चादरी आहेत. हे शेवटचे ग्लेशियल मॅक्सिमम <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Clark|first=P. U.|last2=Dyke|first2=A. S.|last3=Shakun|first3=J. D.|last4=Carlson|first4=A. E.|last5=Clark|first5=J.|last6=Wohlfarth|first6=B.|last7=Mitrovica|first7=J. X.|last8=Hostetler|first8=S. W.|last9=McCabe|first9=A. M.|date=2009-08-06|title=The Last Glacial Maximum|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-08-07_325_5941/page/710|journal=Science|volume=325|issue=5941|pages=710–714|doi=10.1126/science.1172873|issn=0036-8075|pmid=19661421}}</ref> म्हणून देखील ओळखले जात असे ==== आइस कॅप्स ==== बर्फाचा कॅप्स हे रेडियल प्रवाहाचे प्रदर्शन करणाऱ्या बर्फाचे घुमट आकाराचे वस्तुमान म्हणून परिभाषित केले जाऊ शकते. ते बऱ्याचदा बर्फाच्या चादरीसह सहज गोंधळात पडतात, परंतु या बर्फाच्या रचना आकारात लहान असतात. ते 50 000 किमी ² पेक्षा लहान आहेत आणि त्यांनी जितका संपूर्ण स्थलांतर केला आहे त्या संपूर्ण गोष्टी अस्पष्ट करतात. ते प्रामुख्याने ध्रुवीय आणि उप-ध्रुवीय प्रदेशात तयार होतात जे विशेषतः उच्च उंची, परंतु सपाट मैदान असल्यामुळे दर्शविले जाऊ शकतात. <ref name=":02">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://nsidc.org/cryosphere/glaciers/gallery/icecaps.html}}</ref> बर्फाचे सामने वेगवेगळ्या आकारात येतात. ते गोल किंवा गोलाकार असू शकतात व त्याच प्रमाणे आकारात अनियमितता असू शकतात. बऱ्याच वेळा, बर्फाच्या टोप्या हळूहळू बर्फाच्या पत्रकात विलीन होतात; त्यांना ट्रॅक करणे आणि दस्तऐवज करणे हे कठीण आणि अवघड बनवित आहे. आईस कॅप्सच्या काही उदाहरणांमध्ये हे समाविष्ट आहे: * जोस्टेडस्ब्रिन, नॉर्वे * डेव्हन आईस कॅप, कॅनडा * बार्नेस आईस कॅप, कॅनडा * वत्नाजुकुल, आइसलँड ====== ''बर्फाचे घुमट'' ====== बर्फाचा घुमट एक बर्फाचा कॅप किंवा बर्फाच्या चादरीचा एक भाग आहे जो संचय झोनमध्ये असलेल्या बर्फ पृष्ठभागावर उभा राहून वैशिष्ट्यीकृत आहे. <ref name=":12">{{Citation}}</ref> बर्फाचे घुमट जवळजवळ सममितीय असून त्यामध्ये उत्तल किंवा पॅराबोलिक पृष्ठभागाचा आकार असतो. हे एकतर स्थलांतरित उंची किंवा उदासीनता असलेल्या बहुधा मोठया भूभागावर समान रीतीने विकसित होऊ शकतात . बहुतेकदा, ते हिमनदीच्या स्थानिक भूगोलाचे प्रतिनिधित्व करतात. बर्फाच्या चादरीमध्ये, हा घुमट 3000 मीटरपेक्षा जास्त जाडीपर्यंत पोहोचू शकतात. तथापि, बर्फाच्या टोप्यांमध्ये, घुमटाची जाडी खूपच लहान आहे;त्या तुलनेत अंदाजे कित्येक मीटर मोजणे होते. ग्लेशिएटेड बेटांमध्ये, बर्फाचे घुमट सामान्यत: बर्फाच्या टोकाचा सर्वोच्च बिंदू असतात. बर्फाच्या घुमटाचे उदाहरण म्हणजे [[रशिया|रशियाच्या]] फ्रांझ जोसेफ लँड या अल्गर बेटातील कुपोल वोस्तोक परवी हे होय. === बर्फ प्रवाह === बर्फ प्रवाह समुद्र, महासागर किंवा बर्फाच्या शेल्फकडे बर्फाचा प्रवाह वेगाने वाहतो. या कारणामुळे त्यांना सामान्यतः बर्फाच्या चादरीच्या "रक्तवाहिन्या" म्हणून संबोधले जाते. <ref name=":4">{{जर्नल स्रोत|last=Spagnolo|first=Matteo|last2=Phillips|first2=Emrys|last3=Piotrowski|first3=Jan A.|last4=Rea|first4=Brice R.|last5=Clark|first5=Chris D.|last6=Stokes|first6=Chris R.|last7=Carr|first7=Simon J.|last8=Ely|first8=Jeremy C.|last9=Ribolini|first9=Adriano|date=2016-02-22|title=Ice stream motion facilitated by a shallow-deforming and accreting bed|journal=Nature Communications|volume=7|issue=1|doi=10.1038/ncomms10723|issn=2041-1723}}</ref> <ref name=":5">{{जर्नल स्रोत|last=Mcintyre|first=N. F.|date=1985|title=The Dynamics of Ice-Sheet Outlets|journal=Journal of Glaciology|language=en|volume=31|issue=108|pages=99–107|doi=10.1017/S0022143000006328|issn=0022-1430}}</ref> कॉन्टिनेंटल शीट्समधील बर्फ हा बर्फ प्रवाहाच्या जटिल जाळ्याद्वारे समुद्रात वाहून जाते आणि त्यांच्या क्रियाकलापांवर महासागरासंबंधी आणि वातावरणीय प्रक्रियेमुळे मोठ्या प्रमाणात परिणाम होतो. ते प्रवाहाच्या मध्यभागी उच्च गती दर्शवितात आणि दोन्ही बाजूंनी हळू फिरणाऱ्या बर्फाने बांधलेले असतात. <ref name=":6">{{जर्नल स्रोत|last=Stokes|first=C. R.|last2=Margold|first2=M.|last3=Clark|first3=C. D.|last4=Tarasov|first4=L.|date=2016-02-17|title=Ice stream activity scaled to ice sheet volume during Laurentide Ice Sheet deglaciation|url=http://dro.dur.ac.uk/18177/1/18177.pdf|journal=Nature|volume=530|issue=7590|pages=322–326|doi=10.1038/nature16947|issn=0028-0836|pmid=26887494}}</ref> बर्फाच्या प्रवाहाच्या जास्त कालावधीमुळे बर्फाच्या चादरीपासून समुद्रात जास्त बर्फ स्थानांतरित होते; त्यानंतर समुद्राच्या पातळीवर वाढ करून त्याचा परिणाम होतो. हिमवर्षाव आणि बर्फाच्या फरकाच्या दरम्यान, हिमनदी फ्रॅक्चर होण्यास सुरुवात होते आणि बर्फाच्या मोठ्या लोकांपासून बर्फाचे [[हिमनग|तुकडे तुकडे होतात]] . <ref name=":7">{{जर्नल स्रोत|last=Benn|first=Douglas I.|last2=Åström|first2=Jan A.|date=2018|title=Calving glaciers and ice shelves|journal=Advances in Physics: X|volume=3|issue=1|pages=1513819|doi=10.1080/23746149.2018.1513819|issn=2374-6149}}</ref> आईसबर्ग कॅलव्हिंग हे समुद्रसपाटीच्या वाढीस मोठे योगदान आहे, परंतु समुद्रातील एकमेव असे स्थान नाही ज्यास बर्फाच्या अनुभव येऊ शकतात. तलाव, [[फ्योर्ड|फोजोर्ड्स]] आणि खंड खंडातील बर्फांच्या चट्टानांमध्येही बछडे बसू शकतात. == मर्यादित ग्लेशियर्स == === आईसफिल्ड्स === [[चित्र:Southern_Patagonia_Ice_Field_from_ISS.jpg|इवलेसे|220x220अंश| पासून सदर्न पॅटागोनिया बर्फ फील्ड [[आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक|ISS]], अंतराळवीर फोटो. उत्तर उजवीकडे आहे. ]] आईसफील्ड हे हिमनदीच्या संरचनेचे एक उदाहरण आहे. हे तुलनेने मोठ्या क्षेत्राचे क्षेत्र व्यापते आणि सामान्यत: डोंगराळ प्रदेशात वैशिष्ट्यीकृत भागात स्थित असते. <ref name=":02"/> आईसफील्ड्स बर्फाच्या कॅप्ससारखेच असतात; तथापि, त्यांच्या मॉर्फोलॉजीचा अंतर्निहित पर्वतीय घटकांमुळे जास्त प्रभाव पडतो. आइसफील्ड्स आढळलेल्या खडक निर्मिती ही आढलून येत आहेत आणि म्हणून ओळखले रॉकी माउंटन शिखरे आइसफील्ड्स पृष्ठभाग अंतर्गत बाहेर आलेला असणे कल होय. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Dixon|first=John C.|last2=Thorn|first2=Colin E.|last3=Darmody|first3=Robert G.|date=1984|title=Chemical Weathering Processes on the Vantage Peak Nunatak, Juneau Icefield, Southern Alaska|url=https://archive.org/details/physical-geography_may-august-1984_5_2/page/111|journal=Physical Geography|volume=5|issue=2|pages=111–131|doi=10.1080/02723646.1984.10642247|issn=0272-3646}}</ref> आईसफील्डच्या काही उदाहरणांमध्ये हे समाविष्ट आहे: * कोलंबिया आईसफील्ड, कॅनडा * जुनाऊ आईसफील्ड, कॅनडा * दक्षिणी पॅटागोनियन आईसफील्ड, चिली आणि अर्जेंटिना * हार्डिंग आईसफील्ड, यूएसए === आउटलेट ग्लेशियर्स === आउटलेट ग्लेशियर बऱ्याचदा द-यांमध्ये आढळतात आणि ते बर्फाच्या मुख्य चादरी आणि बर्फाच्या टोप्यांमधून उद्भवतात. <ref name=":02"/> ते एकल दिशेने जातात जे अंतर्निहित लँडस्केपद्वारे निश्चित केले जातात. आउटलेट हिमनद आसपासच्या स्थलांतरात सापडलेल्या अंतरांमधून अंतर्देशीय हिमनद काढून टाकतात. अंतर्देशीय हिमनद वितळण्याचे प्रमाण जास्त प्रमाणात आउटलेट ग्लेशियर आउटपुटचे प्रमाण वाढवते. <ref name=":8">{{जर्नल स्रोत|last=Howat|first=I. M.|last2=Joughin|first2=I.|last3=Scambos|first3=T. A.|date=2007-03-16|title=Rapid Changes in Ice Discharge from Greenland Outlet Glaciers|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-03-16_315_5818/page/1559|journal=Science|volume=315|issue=5818|pages=1559–1561|doi=10.1126/science.1138478|issn=0036-8075|pmid=17289940}}</ref> अभ्यासाचा अंदाज आहे की ग्रीनलँडमध्ये सापडलेल्या आउटलेट ग्लेशियर्स जागतिक तापमानात वाढ आणि त्यानंतर निचरा होण्याचे प्रमाण वाढल्यानंतर जागतिक समुद्र पातळीत बऱ्याच प्रमाणात वाढ होऊ शकते. <ref name=":10">{{जर्नल स्रोत|last=Nick|first=Faezeh M.|last2=Vieli|first2=Andreas|last3=Andersen|first3=Morten Langer|last4=Joughin|first4=Ian|last5=Payne|first5=Antony|last6=Edwards|first6=Tamsin L.|last7=Pattyn|first7=Frank|last8=van de Wal|first8=Roderik S. W.|date=2013-05-08|title=Future sea-level rise from Greenland's main outlet glaciers in a warming climate|url=https://zenodo.org/record/3425682|journal=Nature|volume=497|issue=7448|pages=235–238|doi=10.1038/nature12068|issn=0028-0836|pmid=23657350}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आउटलेट हिमनदांच्या काही उदाहरणांमध्ये समाविष्ट आहे: * हेल्हेम ग्लेशियर, ग्रीनलँड * केंजरड्लुग्सुआक ग्लेशियर, ग्रीनलँड * जाकोब्शव्हन ग्लेशियर, ग्रीनलँड * पीटरमन ग्लेशियर, ग्रीनलँड == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] fe18tr4eot3xmtm3fnm8tov2f0ubr4o 0 254337 2704809 2701760 2026-08-23T18:48:52Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704809 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''पेल्विकाक्रोमीस पल्चर''' हा [[नायजेरिया]] आणि [[कामेरून|कॅमेरून]] येथे सापडणारा ''Cichlid (सिकलिड) गटातील मासा आहे. हा एक गोड्या पाण्यातील मासा असून मत्स्यपालन छंदी लोकांमध्ये हा मासा लोकप्रिय आहे. हा सामान्यत: '''क्रिबॅन्सिस''' या नावाने विकला जातो. या माशाला त्याच्या रंगामुळे आणि पोटजातींमुळे आणखी बरीच नावे आहेत -- क्रिब, रेड क्रिब, सुपर-रेड क्रिब आणि रेनबो क्रिब. == वर्णन == [[File:Kribpair.jpg|डावे|इवलेसे| समोर, अधिक रंगीबेरंगी मादी ]] नर क्रिबॅन्सिसचे नैसर्गिक परिसरात सुमारे {{Convert|12.5|cm}} लांबीपर्यंत वाढतात. त्यांचे जास्तीत जास्त वजन {{Convert|9.5|g}} असते. मादी नरापेक्षा थोडी लहान पण फुगीर असते. मादीची कमाल लांबी {{Convert|8.1|cm|abbr=on}} असते तर वजन {{Convert|9.4|g|abbr=on}} इतके असते. नर आणि मादी, दोघांच्याही अंगावर शेपटीपासून ते तोंडापर्यंत एक गडद काळ्या रंगाची पट्टी असते. नराचे पोट फिकट गुलाबी तर मादीचे गडद गुलाबी असते. काळी पट्टी आणि पोटाचा रंग हा प्रणयाराधना करताना आणि प्रजनन करतेवेळी फार गडद होतो, याच काळात माशाचा मागील कल्ला (Dorsal fin), तसेच शेपटीवरच्या कल्ल्यावरील (caudal fin) काळ्या ठिपक्याला सोनेरी रिंगण असणारे निशाणही गडद होते. एकाच ठिकाणाहून गोळा केलेल्या काही नरांमध्ये रंगांची बहुविधता आढळली आहे. अंदाजे सहा महिने वयापर्यंत पिलांमधील नर-मादी असा फरक करता येत नाही, यालाच इंग्रजी भाषेत मोनोमॉर्फिक असे म्हणतात. == वितरण, निवास आणि शिकारी == दक्षिण नायजेरियाच्या आणि कॅमरूनच्या किनारपट्टीच्या भाग हा क्रिबॅन्सिस (''पेल्व्हिकाक्क्रोमिस पल्चर'' ) माशाचा अधिवास आहे. सदर अधिवास उबदार असून ( {{Convert|24|–|26|C|F|disp=or}}) तेथील पाणी आम्लधर्मी ते उदासीन( [[पी.एच. मूल्य|पीएच]] 5.6–6.2) पाणी असते. (12-22 मिलिग्राम एल ^-1 [[कॅल्शियम कार्बोनेट|सीएसीओ ₃]] ). शोभिवंत माशांच्या व्यापारामुळे क्रिबॅन्सिस मासा (''पी. पल्चर) त्याच्या नैसर्गिक अधिवासाबाहेर, म्हणजेच'' [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[हवाई|हवाईमध्ये]]<nowiki/>देखील आढळले आहेत. == आहार == काही मत्स्यालयाच्या साहित्यात असे सूचविले गेले की क्रिबॅन्सिस मासा अळ्या, कठीण कवच असलेले जीव (क्रस्टेशियन्स) आणि [[कीटक|किडे खातात]], <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/tetraencyclopedi0000mill_t7d6/page/208|title=The Tetra Encyclopedia of Freshwater Tropical Aquarium Fishes|last=मिल्स|first=डीक|last2=ग्वेन वेवर|publisher=[[Tetra Press]]|year=१९८९|isbn=978-3-923880-89-8|location=न्यू जर्सी|page=[https://archive.org/details/tetraencyclopedi0000mill_t7d6/page/208 208]|pages=|last-author-amp=yes}}</ref> परंतु, निसर्गात आढळणाऱ्या क्रिबॅन्सिस (पी. पल्चर) माशाच्या पोटातील अन्नाचे विश्लेषण केले असता, वरील संदर्भ हे चुकीचे आहेत हे लक्षात आले. न्वादिआरो (1985) <ref name="Nwadiaro">{{जर्नल स्रोत|last=C. S. Nwadiaro|first=|date=|year=1985|title=The distribution and food habits of the dwarf African cichlid, ''Pelvicachromis pulcher'' in the River Sombreiro, Nigeria|url=https://archive.org/details/hydrobiologia_1985-02-20_121_2/page/157|journal=[[Hydrobiologia]]|volume=121|issue=2|pages=157–164|doi=10.1007/BF00008719|via=}}</ref> यांनी केलेल्या अभ्यासानुसार, निळ्या-हिरव्या शेवाळासमवेत मुख्य खाद्यपदार्थ करड्या रंगाचे शेवाळ (डायटॉम्स), हिरवे शेवाळ, [[वनस्पती|पाणवनस्पतींचे]] तुकडे होते. कणा नसलेले जलजीव (इन्व्हर्टेबरेट्स) जरी सेवन केले असले, तरी ते निसर्गात राहणाऱ्या इतर माश्यांच्या तुलनेत नगण्य आढळले. == लैंगिक अस्पष्टता आणि पुनरुत्पादन == [[चित्र:Baby_kribs.png|डावे|इवलेसे| पी. पल्चरचे पिल्लू ]] == वर्गीकरण == पेल्व्हिकाक्रोमिस पल्चरचे मूळ वर्णन १९०१ मध्ये [[:en:George_Albert_Boulenger|जॉर्ज बौलेन्जर]] यांनी पेल्मॅटोक्रोमिस पल्चर म्हणून केले होते. त्यानंतर, कित्येक कनिष्ठ समानार्थी शब्द (पेल्मॅटोक्रोमिस ऑरिओसेफ्लस, पेल्मॅटोक्रोमिस कॅमर्यूनिसिस) आणि चुकीची ओळख (पेल्मॅटोक्रोमिस क्रिबॅन्सिस, पेल्मॅटोक्रोमिस सुबोसेलाटस, क्रिबॅन्सिस आणि पेल्मॅटोक्रोमिस पल्चर) वापरले जात होते. यापैकी काही प्रतिशब्द शोभिवंत मत्स्यपालन छंदात अजूनही वापरले जात आहेत ज्यामुळे या प्रजातीची ओळख करणे गुंतागुंतीचे ठरत आहे. <ref name="fishbase">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://filaman.uni-kiel.de/Summary/speciesSummary.php?ID=7778|editor-last=Rainer Froese|editor2-last=Daniel Pauly}}</ref> <ref name="wacichlids">{{स्रोत पुस्तक|title=African Cichlid I: Cichlids from West Africa : A Handbook for Their Identification, Care, and Breeding|url=https://archive.org/details/africancichlidsh0000link|last=Wolfgang Staeck|last2=Horst Linke|publisher=[[Tetra Press]]|year=1994|isbn=978-1-56465-166-2|location=Germany|last-author-amp=yes}}</ref> या प्रजातीसाठी अनेक सामान्य आणि व्यापारात वापरली जाणारी नावे आहेत, उदाहरणार्थ; क्रिबॅन्सिस, क्रिब, रेनबो क्रिब आणि चुकीचे नाव पेल्माटोक्रोमिस क्रिबॅन्सिस. <nowiki></br></nowiki> १९६८ साली ''थीस'' व्हॅन डेन ऑडानाएर्डे यांनी पेल्मॅटोक्रोमिस या वर्गाचे पुनःसंशोधन केले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Cichlids|url=https://archive.org/details/cichlids0000robe|last=Robert J. Goldstein|publisher=T.F.H. Publications|year=1970|location=New Jersey|page=[https://archive.org/details/cichlids0000robe/page/61 59]}}</ref> त्यावेळी पी. पल्चर, यातील पी. म्हणजेच पेल्व्हिकाक्रोमिस ही वेगळी प्रजाती आहे असे ठरवण्यात आले''.'' <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Cichlid Fishes of Western Africa|url=https://archive.org/details/cichlidfishesofw0000lamb|last=Anton Lamboj|publisher=Birgit Schmettkamp Verlag|year=2004|isbn=978-3-928819-33-6|location=Bornheim, Germany|page=[https://archive.org/details/cichlidfishesofw0000lamb/page/174 174]}}</ref> == मत्स्यालयामधे == [[चित्र:Pelvicachromis_Pulcher.JPG|इवलेसे| ''पी. पल्चर'' प्रजातीची मादी प्रजननासाठी नराला शरीरावरील सर्व रंग गडद करून दाखवीत आहे. यात गडद गुलाबी रंगाच्या पोटाभोवतीचा गडद काळा रंग]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|32em}} == बाह्य दुवे == * [http://freshaquarium.about.com/cs/africansgeneral/p/kribensis.htm freshaquarium.about.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161219020450/http://freshaquarium.about.com/cs/africansgeneral/p/kribensis.htm |date=2016-12-19 }} * [http://cichlidae.com/gallery/species.php?s=122 chichlidae.com] * [http://www.fishbase.org/Summary/SpeciesSummary.php?id=7778 fishbase] * [https://thefishdoctor.co.uk/cichlid/kribensis/ Everything you need to know about Kribensis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227130753/https://www.thefishdoctor.co.uk/cichlid/kribensis/ |date=2021-02-27 }} 9bg3x4i3vyjt3sxhp07qnghv69go8fc 0 254339 2704935 2702061 2026-08-23T21:52:44Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704935 wikitext text/x-wiki * {{जीवचौकट|नाव=पेल्विकाक्रोमीस पल्चर|regnum=[[प्राणी]]|synonyms=* पेल्मॅटोक्रोमिस पल्चर <small>बौलेन्जर, १९०१</small> * पेल्मॅटोक्रोमिस ऑरिओसेफ्लस <small>मेनकिन, १९६०</small> * पेल्मॅटोक्रोमिस कॅमर्यूनिसीस <small>थीस व्हॅन डेन ऑडानाएर्डे, १९६८</small>|बायनॉमियल_अधिकारी=([[George Albert Boulenger|जॉर्ज बौलेन्जर]], १९०१)|चित्र_title=|स्थिती_संदर्भ=[[File:Status iucn3.1 LC.svg|thumb|Status iucn3.1 LC]]|स्थिती_प्रणाली=|स्थिती=LC|प्रजातीची उपलब्धता=चित्र२ =<ref>{{cite iucn | author1 = Lalèyè, P.| author2 = Moelants, T. | author3 = Olaosebikan, B.D. | last-author-amp = yes | year = 2010 | title = ''Pelvicachromis pulcher'' | volume = 2010 | page = e.T182905A7999355 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2010-3.RLTS.T182905A7999355.en }}</ref>|चित्र=[[File:Kribensis male.jpg|thumb|Kribensis male]]|बायनॉमियल=पेल्विकाक्रोमीस पल्चर|जीव=P. pulcher|जातकुळी=Pelvicachromis|कुळ=Cichlidae|वर्ग=Cichliformes|जात=Actinopterygii|वंश=Chordata|जीवसृष्टी=Animalia}} [[नायजेरिया]] आणि [[कामेरून|कॅमेरून]] येथील, ''Cichlid (''सिकलीड) ''गटातील '''[[:en:Pelvicachromis_pulcher|Pelvicachromis pulcher]]''''' (पेल्विकाक्रोमीस पल्चर) हा एक गोड्या पाण्यातील मासा आहे. मत्स्यपालन छंदामधे हा मासा लोकप्रिय आहे आणि सामान्यत: '''क्रिबॅन्सीस''' या नावाने '''विक्री केली जाते.''' या माशाला त्याच्या रंगामुळे आणि पोटजातींमुळे आणखी बरीच नावे आहेत. क्रिब, रेड क्रिब, सुपर-रेड क्रिब आणि रेन्बो क्रिब. == वर्णन == [[File:Kribpair.jpg|डावे|इवलेसे| समोर अधिक रंगीबेरंगी मादी आहे तर मागे नर आहे. ]] निसर्गात नर क्रीबॅन्सीस सुमारे {{Convert|12.5|cm}} लांबीपर्यंत वाढतात आणि जास्तीत जास्त {{Convert|9.5|g}} वजन असते. मादी नरापेक्षा थोडी लहान पण फुगीर असते. मादीची कमाल लांबी {{Convert|8.1|cm|abbr=on}} असते तर वजन {{Convert|9.4|g|abbr=on}} इतके असते. नर आणि मादी, दोघांच्याही अंगावर शेपटीपासून ते तोंडापर्यंत एक गडद काळ्या रंगाची पट्टी असते तसेच, नराचे हलके गुलाबी तर मादीचे गडद गुलाबी रंगाचे पोट असते. काळी पट्टी आणि पोटाचा रंग हा प्रेमयाचना करताना आणि प्रजनन करतेवेळी फार गडद असतो. याच काळात, पाठीवरील पर (Dorsal fin) आणि शेपटीवर (Caudal fin) काळ्या ठीपक्याला सोनेरी रिंगण असणारे निशाणही गडद होतात. एकाच ठिकाणाहून गोळा केलेल्या काही नारांमध्ये रंगांची बहुरूपता आढळली आहे. अंदाजे सहा महिने वयापर्यंत पिलांमधील नर-मादी असा फरक करता येत नाही, यालाच इंग्रजी भाषेत मोनोमॉर्फिक असे म्हणतात. == वितरण, निवास आणि शिकारी == दक्षिण नायजेरिया आणि कॅमरूनच्या किनारपट्टीच्या भाग हा क्रीबॅन्सीस (पेल्विकाक्रोमीस पल्चर) माशाचा अधिवास आहे. सदर अधिवास उबदार असून ( {{Convert|24|–|26|C|F|disp=or}}) अम्लीय ते तटस्थ ( [[पी.एच. मूल्य|पीएच]] 5.6–6.2) पाणी असते. (12-22 मिलीग्राम एल ^-1 [[कॅल्शियम कार्बोनेट|सीएसीओ ₃]] ). शोभिवंत माशांच्या व्यापारामुळे क्रीबॅन्सीस मासा (पी. पल्चर'')'' त्याच्या नैसर्गिक अधिवासाबाहेर, म्हणजेच [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[हवाई|हवाईमध्ये]]<nowiki/>देखील आढळले आहेत. संथ आणि वाहत्या, अशा दोन्ही प्रकारच्या पाण्यात ही प्रजात सापडते, त्यातही जिथे दाट पाणवनस्पती उपलब्ध आहेत तेथे आढळतात. <ref name="wacichlids">{{स्रोत पुस्तक|title=African Cichlid I: Cichlids from West Africa : A Handbook for Their Identification, Care, and Breeding|url=https://archive.org/details/africancichlidsh0000link|last=Wolfgang Staeck|last2=Horst Linke|publisher=[[Tetra Press]]|year=1994|isbn=978-1-56465-166-2|location=Germany|last-author-amp=yes}}</ref> याच अधिवासात सापडणारे इतर मासे हे पेल्विकाक्रोमीस (पेल्विकाक्रोमीस टेनीऍटस) प्रजातीतील, इतर सिकलीड (cichlid) प्रजातीतील(क्रोमिडोतीलापिया गन्ठेरी (''Chromidotilapia guntheri)'', हेमीक्रोमीस क्रिस्टाटस (''Hemichromis cristatus),'' ''एच. फॅसायटस'' ''(H. fasciatus)'',तीलापिया मारी ''(Tilapia mariae)'' आणि टी झिली ''T. zilli)'' सह ब्रायसिनस लॉंगीपिन्नस ''(Brycinus longipinnis)'' आणि अफायोसेमीऑन ''(Aphyosemion)'' हे मासे आढळतात. सदर प्रजातीचे अनेक संधिसाधू (rheophilic) शिकारी मासे आहेत त्यातील हेप्सेटस ओडोई ''(Hepsetus odoe)'', हायड्रोसिनस फोर्स्काहली ''(Hydrocynus forskahlii)'' आणि लातेस निलोटीकस (''Lates niloticus'' नाईल गोड्या पाण्यातील एक मासा) हे काही शिकारी मासे आहेत. <ref name="Nwadiaro">{{जर्नल स्रोत|last=C. S. Nwadiaro|first=|date=|year=1985|title=The distribution and food habits of the dwarf African cichlid, ''Pelvicachromis pulcher'' in the River Sombreiro, Nigeria|url=https://archive.org/details/hydrobiologia_1985-02-20_121_2/page/157|journal=[[Hydrobiologia]]|volume=121|issue=2|pages=157–164|doi=10.1007/BF00008719|via=}}</ref> निसर्गात संशोधन करतेवेळी पी.पल्चर मासे पाणवनस्पतींच्या मुळांजवळ खड्डे किंवा गुहा करताना, तेथे राहून त्यांचे संरक्षण करताना आढळून आले आहेत. याच गुहांचा प्रजानानाकरिता वापर केला जातो. सर्वच पी. पल्चर हे असे प्रांतीय (जागा निवडून त्यावर मालकी दाखविणारे) नसतात, अनेक पी. पल्चर हे प्रजनन न करता मोठ्या कळपात राहणे पसंत करतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=S. Sjölander|year=1972|title=Feldbeobachtungen an einigen westafrikanischen Cichliden|trans-title=Field observations on some West African cichlids|journal=Aquarien Terrarien. Monatsschrift für Ornithologie und Vivarienkunde|language=German|volume=19|pages=42–45}}</ref> == आहार == काही मत्स्यालयाच्या साहित्यात असे सूचविले गेले की क्रीबॅन्सीस मासा अळ्या, कठीण कवच असलेले जीव (क्रस्टेशियन्स) आणि [[कीटक|किडे खातात]], <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/tetraencyclopedi0000mill_t7d6/page/208|title=The Tetra Encyclopedia of Freshwater Tropical Aquarium Fishes|last=मिल्स|first=डीक|last2=ग्वेन वेवर|publisher=[[Tetra Press]]|year=१९८९|isbn=978-3-923880-89-8|location=न्यू जर्सी|page=[https://archive.org/details/tetraencyclopedi0000mill_t7d6/page/208 208]|pages=|last-author-amp=yes}}</ref> परंतु, निसर्गात आढळणाऱ्या क्रीबॅन्सीस (पी. पल्चर) माशाच्या पोटातील अन्नाचे विश्लेषण केले असता, वरील संदर्भ हे चुकीचे आहेत हे लक्षात आले. न्वादिआरो (1985) <ref name="Nwadiaro"/> यांनी केलेल्या अभ्यासानुसार, निळ्या-हिरव्या शेवाळासमवेत मुख्य खाद्यपदार्थ करड्या रंगाचे शेवाळ (डायटॉम्स), हिरवे शेवाळ, [[वनस्पती|पाणवनस्पतींचे]] तुकडे होते. कणा नसलेले जलजीव (इन्व्हर्टेब्रेट्स) जरी सेवन केले असले, तरी ते निसर्गात राहणाऱ्या इतर माश्यांच्या तुलनेत नगण्य आढळले. == लैंगिक अस्पष्टता आणि पुनरुत्पादन == [[चित्र:Baby_kribs.png|डावे|इवलेसे| पी. पल्चरचे पिल्लू ]] == वर्गीकरण == पेल्विकाक्रोमीस पल्चरचे मूळ वर्णन १९०१ मध्ये [[:en:George_Albert_Boulenger|जॉर्ज बौलेन्जर]] यांनी पेल्मॅटोक्रोमिस पल्चर म्हणून केले होते. त्यानंतर, कित्येक कनिष्ठ समानार्थी शब्द (पेल्मॅटोक्रोमिस ऑरिओसेफ्लस, पेल्मॅटोक्रोमिस कॅमर्यूनिसीस) आणि चुकीची ओळख (पेल्मॅटोक्रोमिस क्रीबॅन्सीस, पेल्मॅटोक्रोमिस सुबोसेलाटस वर. क्रीबॅन्सीस आणि पेल्मॅटोक्रोमिस पल्चर वर. क्रीबॅन्सीस) वापरले जात होते. यापैकी काही प्रतिशब्द शोभिवंत मत्स्यपालन छंदात अजूनही वापरले जात आहेत ज्यामुळे या प्रजातीची ओळख करणे गुंतागुंतीचे ठरत आहे. <ref name="fishbase">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://filaman.uni-kiel.de/Summary/speciesSummary.php?ID=7778|editor-last=Rainer Froese|editor2-last=Daniel Pauly}}</ref> <ref name="wacichlids"/> या प्रजातीसाठी अनेक सामान्य आणि व्यापारात वापरली जाणारी नावे आहेत, उदाहरणार्थ; क्रीबॅन्सीस, क्रिब, रेन्बो क्रिब आणि चुकीचे नाव पेल्माटोक्रोमिस क्रीबॅन्सीस. <nowiki></br></nowiki> १९६८ साली ''थीस'' व्हॅन डेन ऑडानाएर्डे यांनी पेल्मॅटोक्रोमिस या वर्गाचे पुनर्संशोधन केले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Cichlids|url=https://archive.org/details/cichlids0000robe|last=Robert J. Goldstein|publisher=T.F.H. Publications|year=1970|location=New Jersey|page=[https://archive.org/details/cichlids0000robe/page/61 59]}}</ref> त्यावेळी पी. पल्चर, यातील पी. म्हणजेच पेल्विकाक्रोमीस ही वेगळी प्रजात आहे असे ठरवण्यात आले''.'' <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Cichlid Fishes of Western Africa|url=https://archive.org/details/cichlidfishesofw0000lamb|last=Anton Lamboj|publisher=Birgit Schmettkamp Verlag|year=2004|isbn=978-3-928819-33-6|location=Bornheim, Germany|page=[https://archive.org/details/cichlidfishesofw0000lamb/page/174 174]}}</ref> == मत्स्यालयामधे == [[चित्र:Pelvicachromis_Pulcher.JPG|इवलेसे| ''पी. पल्चर'' प्रजातीची मादी प्रजननासाठी नराला शरीरावरील सर्व रंग गडद करून दाखवीत आहे. यात आपल्याला गडद गुलाबी रंगाच्या पोटाभोवती गडद काळा रंग दिसतोय. ]] शोभिवंत मत्स्यपालन छंदात किंवा मत्स्यालय ठेवणाऱ्यांमधे पेल्विकाक्रोमीस पल्चर नामक हा [[:en:Dwarf_cichlid|छोटा सिकलीड]] लोकप्रिय आहे. <ref name="Loiselle">{{स्रोत पुस्तक|title=The Cichlid Aquarium|url=https://archive.org/details/cichlidaquarium0000lois|last=Paul V. Loiselle|publisher=[[Tetra Press]]|year=1995|isbn=978-1-56465-146-4|location=Germany}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|32em}} == बाह्य दुवे == * [http://freshaquarium.about.com/cs/africansgeneral/p/kribensis.htm freshaquarium.about.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161219020450/http://freshaquarium.about.com/cs/africansgeneral/p/kribensis.htm |date=2016-12-19 }} * [http://cichlidae.com/gallery/species.php?s=122 chichlidae.com] * [http://www.fishbase.org/Summary/SpeciesSummary.php?id=7778 fishbase] * [https://thefishdoctor.co.uk/cichlid/kribensis/ Everything you need to know about Kribensis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227130753/https://www.thefishdoctor.co.uk/cichlid/kribensis/ |date=2021-02-27 }} f8c3hgrxruqf0x6kfyuipnz61n7bbnz 0 255183 2704797 2317113 2026-08-23T18:31:57Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704797 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Wave_dissipating_blocks.jpg|इवलेसे|साठवण क्षेत्रामध्ये क्रमांकानासह ठेवलेले टेट्रापॉड्स.]] [[चित्र:Ventnor_sea_defences.jpg|इवलेसे| टेट्रापॉड्स [[युनायटेड किंग्डम|युनायटेड किंग्डममधील]] [[आईल ऑफ वाइट|आइल ऑफ]] व्हीट, व्हेंट्नोरमध्ये पूर्वीच्या तटरक्षक भिंतीचे संरक्षण करतात. ]] [[चित्र:MumbaiCaltroplikeSeashoreDefence.JPG|इवलेसे| [[मुंबई]], [[भारत]] येथील किनाऱ्यावरील टेट्रापॉड्स. ]] [[चित्र:Tetrapods_at_the_Santa_Cruz_Harbor,_CA.JPG|इवलेसे| टेट्रापॉड्स [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[कॅलिफोर्निया|कॅलिफोर्नियामधील]] सांताक्रूझ हार्बरच्या प्रवेशद्वारावर वॉल्टन लाइटहाउसकडे जाणाऱ्या किनाऱ्याचे संरक्षण करतात. ]] [[चित्र:Tetrapods_protecting_a_marina_on_Crete.jpg|इवलेसे| [[ग्रीस|ग्रीसच्या]] [[क्रीट]] येथे नौकाविहारासाठी तयार केल्या जाणाऱ्या बंदराचे संरक्षण करणारे टेट्रापॉड्स. ]] '''टेट्रापॉड्स''' हे कोस्टल अभियांत्रिकीमधील एक प्रकारची रचना आहे ज्याचा उपयोग [[हवामान]] आणि लाटांच्या प्रघातामुळे किनाऱ्याची होणारी धूप रोखण्यासाठी केला जातो, प्रामुख्याने समुद्री तटबंदी आणि लाटांचा जोर कमी करण्यासाठी घातलेल्या बंधाऱ्यां सारख्या किनारपट्टीय रचनांच्या अंमलबजावणीसाठीही याचा वापर होतो. टेट्रापॉड्स काँक्रीटचे बनलेले असतात आणि येणाऱ्या लाटांची प्रघात शक्ती कमी करण्यासाठी टेट्राहेड्रल आकाराचे असतात  जेणेकरून ते पाण्याबरोबर वाहुन जाण्यापेक्षा एकमेकांत अडकुन पाण्याला आपल्या सभोवती वाहण्यास प्रेरित करून स्वतःचे विस्थापन टाळतात .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.brighthubengineering.com/geotechnical-engineering/42962-what-are-tetrapods/|title=What are Tetrapods? (Tetrapods Resist Wave Impact and Prevent Beach Erosion)|website=Brighthub Engineering|access-date=2017-08-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.degruyter.com/downloadpdf/j/ijnaoe.2014.6.issue-4/ijnaoe-2013-0224/ijnaoe-2013-0224.pdf|title=Effects of vertical wall and tetrapod weights on wave overtopping in rubble mound breakwaters under irregular wave conditions|last=Park|first=Sang Kil|date=2014|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=2 August 2014|display-authors=etal}}</ref> == शोध == टेट्रापॉड्स मूळत : [[फ्रान्स|फ्रान्सच्या]] [[ग्रेनोबल|ग्रेनोबलमधील]] लॅबोरेटोर डाफिनॉस डी हायड्रॉलिक (आता आर्टेलिया )च्या पियरे डॅनेल आणि पॉल एंग्लस डी ऑरियॅक यांनी १९५० मध्ये विकसित केले होते ज्यांना डिझाइनचे [[एकस्व|पेटंट]] ही प्राप्त झाले.<ref>Pierre Danel and Paul Anglès d'Auriac (1963) Improvements in or relating to artificial blocks for building structures exposed to the action of moving water</ref> टेट्रापॉड या नावाचा उदय हा [[ग्रीक भाषा|ग्रीक]] मधुन झाला आहे , ''टेट्रा'' -चा अर्थ चार आणि - पॉडचा अर्थ [[पाऊल|पाय]], म्हणजेच चार पाय असलेला . समुद्राच्या पाण्याचे सेवन करण्यापासून रोखण्यासाठी [[मोरोक्को|मोरोक्कोच्या]] [[कासाब्लांका|कॅसाब्लांकामधील]] रोचेस नॉयर्समधील [[औष्णिक वीजनिर्मिती प्रकल्प|औष्णिक विद्युत केंद्रामध्ये]] टेट्रापॉडचा प्रथम वापर केला गेला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Danel|first=Pierre|date=1953|title=TETRAPODS|url=https://journals.tdl.org/icce/index.php/icce/article/view/1812|journal=Coastal Engineering Proceedings|language=en|volume=1|issue=4|pages=28|doi=10.9753/icce.v4.28|issn=2156-1028|doi-access=free}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://icce-ojs-tamu.tdl.org/icce/index.php/icce/article/viewFile/2276/1967|title=The Tetrapod|last=Danel|first=Pierre|date=1967|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=2 August 2017}}</ref> == अवलंब == त्यांच्या यशामुळे टेट्रापॉड्स जगभरात लोकप्रिय झाले, विशेषतः [[जपान|जपानमध्ये]] जेथे त्यांचे उत्पादन आणि वितरण बांधकाम कंपन्यांसाठी आजही नोकऱ्या आणि करार तयार करत आहेत. असा अंदाज आहे की जपानच्या {{Convert|35000|km|sp=us}} पैकी जवळजवळ ५० टक्के सागरी किनारपट्टी टेट्रापॉड्स आणि कंक्रीटच्या इतर प्रकारांनी आच्छादित केली आहे . जपानमधील लोकप्रिय पर्यटन स्थळ [[ओकिनावा]] बेटावर टेट्रापॉड्सच्या प्रसारामुळे पर्यटकांना विशेषतः बेटाच्या दक्षिणेकडील अर्ध्या भागामध्ये अबाधित किनारे आणि किनारपट्टी शोधणे कठीण झाले आहे.<ref name=":0">{{स्रोत बातमी|last=Hesse|first=Stephen|url=http://www.japantimes.co.jp/life/2007/07/22/to-be-sorted/tetrapods/|title=TETRAPODS|date=2007-07-22|work=The Japan Times Online|language=en-US|issn=0447-5763|access-date=2017-08-02|archive-date=2017-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803011933/http://www.japantimes.co.jp/life/2007/07/22/to-be-sorted/tetrapods/|url-status=dead}}</ref> == तत्सम डिझाईन्स == टेट्रापॉडने ब्रेकवॉटरमध्ये वापरण्यासाठी अशाच प्रकारच्या अनेक ठोस रचनांना प्रेरित केले आहे, ज्यात सुधारित घन (युनायटेड स्टेट्स, १ 195 9)), स्टॅबिट ( [[युनायटेड किंग्डम]], १ 61 )१), अकोन ( [[नेदरलँड्स]], १ 62 )२), डोलोस ( [[दक्षिण आफ्रिका]], १ 63 )63), स्टेबीलोपड ( [[रोमेनिया|रोमानिया]], १ 69 69)),<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Spătaru|first=A|author-link=|date=1990|title=Breakwaters for the Protection of Romanian Beaches|url=https://archive.org/details/sim_coastal-engineering_1990-04_14_2/page/129|journal=Coastal Engineering|publisher=Elsevier Science Publishers|volume=14|issue=2|pages=129–146|doi=10.1016/0378-3839(90)90014-N|issn=|jfm=|jstor=|mr=|zbl=|id=|access-date=}}</ref> सीबी ( [[ऑस्ट्रेलिया]], १ 8 88 ), अ‍ॅक्रोपोड (फ्रान्स, १ 198 1१ ), होलो क्यूब ( [[जर्मनी]], १ 199 199 १), ए-जॅक (युनायटेड स्टेट्स, १ 1998 1998)) आणि झब्लोक (नेदरलँड्स, 2001), इतरांसह. जपानमध्ये, ''टेट्रापॉड'' हा शब्द सामान्यत: इतर प्रकारच्या आणि आकारांसह लाटा नष्ट करणाऱ्या ब्लॉक्ससाठी सामान्य नाव म्हणून वापरला जातो.<ref name=":0"/> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मरीन लाईन वरील दगड]] [[वर्ग:समुद्र तटबंदी]] daw7pqcksnhsa14jgeetuz901s99lra 0 255321 2704966 2701814 2026-08-23T23:00:14Z InternetArchiveBot 130355 Add 40 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704966 wikitext text/x-wiki एक निश्चित पूर्वस्थिती किंवा भविष्यवाणी योग्य आहे की निवडलेली कृती सर्वात चांगली किंवा सर्वात प्रभावी आहे यावर '''आत्मविश्वास''' अवलंबून असतो. आत्मविश्वास म्हणजे स्वतःवर "विश्वास ठेवणे". अपयशाची पर्वा न करता एखाद्याचा यशस्वी होण्यावर आवश्कतेपेक्षा जास्त विश्वास असणे म्हणजे अतिआत्मविश्वास किंवा गर्विष्ठपणा. एखाद्याचा वैयक्तिक निर्णय, क्षमता, सामर्थ्य इ. मध्ये '''आत्मविश्वास''' ही संकल्पना सामान्यत ''': आत्मविश्वास''' म्हणून वापरली जाते. काही क्रियाकलाप समाधानकारकपणे पूर्ण केल्याच्या अनुभवांमुळे एखाद्याचा आत्मविश्वास वाढतो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6IyqCNBD6oIC|title=Oxford Handbook of Positive Psychology|last=Snyder|first=C. R.|last2=Lopez|first2=Shane J.|date=2009-01-01|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-518724-3}}</ref><ref name=":2">{{जर्नल स्रोत|last=Zellner, M.|year=1970|title=Self-esteem, reception, and influenceability|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1970-05_15_1/page/87|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=15|issue=1|pages=87–93|doi=10.1037/h0029201|pmid=4393678}}</ref> भविष्यात एखादी व्यक्ती जे करू इच्छिते, ते ती सामान्यत:पूर्ण करू शकते, हा एक सकारात्मक विश्वास आहे. एखाद्याचा (किंवा काहीतरी) यशस्वी करण्यावर होण्यावर जास्त विश्वास असणे म्हणजे आत्मविश्वास. आत्मविश्वास हे एखादे ध्येय साध्य करण्यासाठीची एक क्षमता व विश्वास आहे. शिवाय ते स्वतःच्या किमतीचे एक मूल्यांकन आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Judge|first=Timothy A.|last2=Erez|first2=Amir|last3=Bono|first3=Joyce E.|last4=Thoresen|first4=Carl J.|date=2002-09-01|title=Are measures of self-esteem, neuroticism, locus of control, and generalized self-efficacy indicators of a common core construct?|url=https://semanticscholar.org/paper/d3ff6fcbfc9c8213aee215756c24b1889ce40040|journal=Journal of Personality and Social Psychology|language=English|volume=83|issue=3|pages=693–710|doi=10.1037/0022-3514.83.3.693|issn=1939-1315|pmid=12219863}}</ref> अब्राहम मास्लो आणि त्याच्या नंतरच्या बऱ्याच जणांनी आत्मविश्वास हे एक सामान्यीकृत व्यक्तिमत्त्व वैशिष्ट्य म्हणून ओळखण्याची गरज आणि विशिष्ट कार्य, आव्हान यांच्या संदर्भातील या गोष्टी व आत्मविश्वास यात फरक करण्याची गरज यांवर जोर दिला आहे. आत्मविश्वास सामान्यत: सामान्य आत्मविश्वास दर्शवतो. हा स्वतःच्या कार्यक्षमतेपेक्षा भिन्न आहे. हेच मानसशास्त्रज्ञ अल्बर्ट बंडुरा यांनी “विशिष्ट परिस्थितीत यशस्वी होण्याची किंवा एखादी कार्य पूर्ण करण्याच्या एखाद्याच्या क्षमतेवर विश्वास” म्हणून परिभाषित केले आहे <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Social cognitive theory. In M. Conner & P. Norman (Eds.), Predicting health behaviour (2nd ed. rev., pp. 127–169).|last=Luszczynska, A. and Schwarzer, R.|publisher=Buckingham, England: Open University Press.|year=2005|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> आणि म्हणूनच हा शब्द विशिष्ट प्रकारचा आत्मविश्वास अधिक अचूकपणे दाखवतो. मानसशास्त्रज्ञांनी फार पूर्वी नमूद केले आहे की, एखादी व्यक्ती विशिष्ट काम स्वतच्या कार्यक्षमताेने पूर्ण करू शकते असा आत्मविश्वास ठेवू शकते (उदा०. चांगले जेवण बनवू शकेल किंवा एखादी चांगली कादंबरी लिहू शकेल तरीही त्यांच्यात सामान्य आत्मविश्वासाची कमतरता असू शकते किंवा उलट विशिष्ट कार्य साध्य करण्यासाठी त्यांच्यात स्वतःची कार्यक्षमता नसल्यास आत्मविश्वास बाळगावा (उदा० कादंबरी लिहा). तथापि आत्मविश्वासाचे हे दोन प्रकार परस्परसंबंधित आहेत आणि या कारणास्तव सहजपणे गोंधळ होऊ शकतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Bauer|first=Raymond|date=1964-05-01|title=The obstinate audience: The influence process from the point of view of social communication|url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1964-05_19_5/page/319|journal=American Psychologist|language=English|volume=19|issue=5|pages=319–328|doi=10.1037/h0042851|issn=1935-990X}}</ref> == इतिहास == आत्मविश्वासाची कारणे आणि त्याचे प्रभाव याबद्दलचे विचार इंग्लिश भाषेतल्या अनेक प्रकाशनांत प्रकट झाले आहेत. ह्यामध्ये देवाप्रती असलेल्या धार्मिक वृत्तीची वैशिष्ट्ये,<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Some Thoughts Concerning the present Revival of Religion in New-England.|last=Edwards, J., & Wesley, J.|publisher=S. Kneeland and T. Green.|year=1742|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> ब्रिटिश साम्राज्याचे वैशिष्ट्य,<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=This Vicissitude of Motion and Rest, Which We Call Life|last=Freiburg|first=R|publisher=The Spectator|year=1742|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> आणि वसाहती-काळातील अमेरिकन समाजातील संस्कृती <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/democracyinamer10tocqgoog|title=Democracy in America: Volume II|last=Tocqueville|first=Alexis de|date=1899-01-01|publisher=Washington Square Press|language=en}}</ref> (जिथे असा अभिमान वाटतो तो एक नकारात्मक गुणधर्म आहे.) १९९० मध्ये तत्त्वज्ञ विल्यम जेम्स यांनी आपल्या ''मानसशास्त्रावरील'' तत्त्वग्रंथात लिहिले की, “तुमच्या गरजा विचारात घेऊन ठरवलेल्या गोष्टीवर विश्वास ठेवा, कारण केवळ अशा विश्वासानेच गरज पूर्ण केली जाते. आपण यशस्वीरीत्या गरजा पूर्ण करू शकतो यावर विश्वास ठेवा. "आत्मविश्वास कसा पुण्यवान ठरू शकतो हे दर्शवून, डॉ फ्रेडरिक, यांनी ''ब्रिटिश मेडिकल जर्नल'' ' उघडण्याच्या वेळी केलेल्या अध्यक्षीय भाषणात सांगितले की, प्रगतीशील नवीन आर्किटेक्चर आणि वेड्या रुग्णांना एका आश्रय विभागात आणखी जास्त "स्वातंत्र्य देऊन त्यांचा आत्मविश्वास वाढावा म्हणून स्तुती, कृती, विस्तारित व्यायाम आणि व्याप्ती अशा गोष्टीद्वारे तो निर्माण करावा आणि रुग्णांची विवेकबुद्धी केवळ उत्कृष्ट चाचण्यांच्या द्वारेच नव्हे तर तिच्या पुनःप्राप्तीस चालना देण्याकरिता त्यांना समर्थ करावे.. ” <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Needham|first=Frederick|date=1890-08-09|title=An Address Delivered at the Opening of the Section of Psychology|journal=British Medical Journal|volume=2|issue=1545|pages=325–330|doi=10.1136/bmj.2.1545.325|issn=0007-1447|pmc=2207994|pmid=20753102}}</ref> असे करण्याच्या वेळी तो असे सुचवितो की मानसिक आरोग्याचाच आत्मविश्वासाशी वैज्ञानिक संबंध आहे. [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धाच्या]] आगमनाने, मानसशास्त्रज्ञांनी आत्मविश्वासाचे कौतुक केले कारण चिंताग्रस्त तणाव कमी झाला, भीती कमी झाली आणि दहशतवादाचे रणांगण सोडले; त्यांनी असा युक्तिवाद केला की ज्या सैनिकांनी एक निरोगी आणि निरोगी शरीर जोपासले त्यांनी लढाई करताना अधिक आत्मविश्वास वाढविला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Bird|first=Charles|date=1917-01-01|title=From Home to the Charge: A Psychological Study of the Soldier|journal=The American Journal of Psychology|volume=28|issue=3|pages=315–348|doi=10.2307/1413607|jstor=1413607}}</ref> 1920च्या टेंपरन्स सामाजिक सुधारणेच्या चळवळीच्या उंचावर, मानसशास्त्रज्ञांनी घरी काम करत नसलेल्या आणि काम नसताना कुटुंबाची काळजी घेेेणा-या पुरुषांवर आत्मविश्वास जोडला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Wheeler|first=Mary P.|date=1918-01-01|title=Alcohol and Social Case Work|url=https://zenodo.org/record/1448670|journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science|volume=77|pages=154–159|doi=10.1177/000271621807700116|jstor=1014456}}</ref> मोठ्या उदासीनतेच्या वेळी, फिलिप आयसनबर्ग आणि पॉल लेझरफेल्ड यांनी नमूद केले की एखाद्याच्या परिस्थितीत अचानक नकारात्मक बदल झाल्याने, विशेषतः नोकरी गमावल्यामुळे आत्मविश्वास कमी कसा होऊ शकतो, सामान्यत: जर बेरोजगार व्यक्तीने आपल्या बेकारीचा दोष त्याच्या स्वतः वर ठेवला तर विश्वास गमावू शकतात. जर व्यक्तींना नोकरी पुरेशी नसेल आणि ते उदास झाले तर ते सर्व आत्मविश्वास गमावू शकतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Eisenberg|first=P.|last2=Lazarsfeld|first2=P. F.|date=1938-06-01|title=The psychological effects of unemployment|url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1938-06_35_6/page/358|journal=Psychological Bulletin|language=English|volume=35|issue=6|pages=358–390|doi=10.1037/h0063426|issn=1939-1455}}</ref> १९४३ मध्ये अब्राहम मास्लो यांनी “अ थिअरी ऑफ ह्युमन प्रॅटिव्हेशन” या त्यांच्या पेपरमध्ये असा युक्तिवाद केला की एखाद्या व्यक्तीला शारीरिक अस्तित्त्व, आणि सुरक्षिततेसाठी आवश्यक असलेल्या गोष्टी मिळवल्यानंतर प्रेम आणि संबंधित घटक मिळवण्यासाठी स्वतःच्या आत्मविश्वासाने (“सन्मान”चे एक घटक) प्रेरित केले होते. त्यांनी असा दावा केला की आत्म-सन्मान समाधानामुळे आत्मविश्वासाची भावना निर्माण झाली आणि ती एकदा आत्मसात झाल्यावर “ आत्म-वास्तविकतेची ” इच्छा निर्माण झाली.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Maslow|first=A. H.|date=1943-07-01|title=A theory of human motivation|url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1943-07_50_4/page/370|journal=Psychological Review|language=English|volume=50|issue=4|pages=370–396|citeseerx=10.1.1.334.7586|doi=10.1037/h0054346|issn=1939-1471}}</ref> दुसऱ्या महायुद्धानंतर विकसित देशांमध्ये बऱ्याच लोकांच्या भौतिक मानकांची झपाट्याने वाढ झाली आणि त्यांची भौतिक गरजा पूर्ण झाल्याने, आत्मविश्वास आणि आत्म-कार्यक्षमता यासारख्या अनेक संबंधित संकल्पनांचा आत्मविश्वास आणि आत्मविश्वास वाढण्यासारख्या अनेक संकल्पना उदयास आल्या.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Greenwald, A. G., & Banaji, M. R.|date=1995-01-01|title=Implicit social cognition: Attitudes, self-esteem, and stereotypes|url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1995-01_102_1/page/n5|journal=Psychological Review|language=English|volume=102|issue=1|pages=4–27|citeseerx=10.1.1.411.2919|doi=10.1037/0033-295X.102.1.4|issn=1939-1471|pmid=7878162}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Psychology, Rationality and Economic Behaviour|last=Bénabou|first=Roland|last2=Tirole|first2=Jean|date=2005-01-01|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=9781349521449|editor-last=Agarwal|editor-first=Bina|series=International Economic Association Series|pages=19–57|language=en|citeseerx=10.1.1.179.119|doi=10.1057/9780230522343_2|editor-last2=Vercelli|editor-first2=Alessandro}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=eJ-PN9g_o-EC|title=Self-Efficacy: The Exercise of Control|last=Bandura|first=Albert|date=1997-02-15|publisher=Macmillan|isbn=978-0-7167-2850-4}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Baumeister|first=Roy F.|last2=Campbell|first2=Jennifer D.|last3=Krueger|first3=Joachim I.|last4=Vohs|first4=Kathleen D.|date=2003-05-01|title=Does High Self-Esteem Cause Better Performance, Interpersonal Success, Happiness, or Healthier Lifestyles?|url=https://archive.org/details/psychological-science-in-the-public-interest_2003-05_4_1/page/1|journal=Psychological Science in the Public Interest|language=en|volume=4|issue=1|pages=1–44|doi=10.1111/1529-1006.01431|issn=1529-1006|pmid=26151640|doi-access=free}}</ref> == सिद्धान्त आणि इतर चल आणि परस्परसंबंध घटक == === इंट्रा-सायकोलॉजिकल व्हेरिएबल म्हणून आत्मविश्वास === मानसशास्त्रज्ञांनी सांगितले की, पैशाची बचत करणे,<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Thorndike|first=Edward L.|date=1920-01-01|title=Psychological Notes on the Motives for Thrift|journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science|volume=87|pages=212–218|doi=10.1177/000271622008700133|jstor=1014401}}</ref> व्यक्ती इतरांवर कसा प्रभाव पाडते,<ref name="Mowday 709–725">{{जर्नल स्रोत|last=Mowday|first=Richard T.|date=1979-12-01|title=Leader Characteristics, Self-Confidence, and Methods of Upward Influence in Organizational Decision Situations|url=https://archive.org/details/sim_academy-of-management-journal_1979-12_22_4/page/709|journal=Academy of Management Journal|language=en|volume=22|issue=4|pages=709–725|doi=10.2307/255810|issn=0001-4273|jstor=255810}}</ref> आणि एक जबाबदार विद्यार्थी असल्याने आत्मविश्वास कसा वाढवता येईल या सर्वांचा आत्मविश्वासाशी परस्पर संबंध आहे. विपणन संशोधकांना असे आढळले आहे की एखाद्या व्यक्तीचा सामान्य आत्मविश्वास आणि त्यांच्या चिंतेच्या पातळीशी नकारात्मक संबंध असतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Locander|first=William B.|last2=Hermann|first2=Peter W.|date=1979-01-01|title=The Effect of Self-Confidence and Anxiety on Information Seeking in Consumer Risk Reduction|url=https://archive.org/details/sim_jmr-journal-of-marketing-research_1979-05_16_2/page/268|journal=Journal of Marketing Research|volume=16|issue=2|pages=268–274|doi=10.2307/3150690|jstor=3150690}}</ref> काही अभ्यास एखाद्या व्यक्तीच्या नियंत्रणाखाली आणि त्याही पलीकडे जे विविध घटक सूचित करतात ते त्यांच्या आत्मविश्वासावर परिणाम करतात. हिप्पल आणि ट्रायव्हर्स यांनी असा प्रस्ताव दिला होता की लोक यांच्या स्वतःच्या सकारात्मक गुणांबद्दल आणि स्वतःच्या नकारात्मक गुणांबद्दल स्वतःची फसवणूक करतील, जेणेकरून त्यांना आत्मविश्वास वाढवता येईल; त्यांना वाटेल त्यापेक्षा जास्त सामाजिक आत्मविश्वास वाढेल आणि सामाजिक आणि भौतिकदृष्ट्या त्यांची प्रगती होईल.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hippel|first=William von|last2=Trivers|first2=Robert|date=2011-02-01|title=The evolution and psychology of self-deception|url=https://www.cambridge.org/core/journals/behavioral-and-brain-sciences/article/the-evolution-and-psychology-of-self-deception/B87968EC4A6B4DC93A21C217ABC13E13|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=34|issue=1|pages=1–16|doi=10.1017/S0140525X10001354|issn=1469-1825|pmid=21288379}}</ref> इतरांना असे आढळले आहे की एखाद्या व्यक्तीच्या कार्यक्षमतेबद्दलची नवीन माहिती एखाद्या व्यक्तीच्या त्यांच्या कार्य करण्याच्या क्षमतेबद्दल पूर्वीच्या आत्मविश्वासाशी संवाद साधते. जर ती विशिष्ट माहिती नकारात्मक अभिप्राय असेल तर, यामुळे एखाद्या व्यक्तीला मनोविकृती होऊ शकेल अशा नकारात्मक भावनात्मक स्थितीशी (कमी आत्मविश्वास वाढू शकेल) संवाद साधू शकेल. त्यामुळे त्यांच्यात आत्मविश्वासाची कमतरता नसतानाही ती स्थिती भविष्यात अपयशी होण्याची शक्यता अधिक वाढविणाऱ्या आत्म-पराभूत वृत्तीस प्रवृत्त करते. .<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Cervone|first=Daniel|last2=Kopp|first2=Deborah A.|last3=Schaumann|first3=Linda|last4=Scott|first4=Walter D.|date=1994-09-01|title=Mood, self-efficacy, and performance standards: Lower moods induce higher standards for performance|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1994-09_67_3/page/499|journal=Journal of Personality and Social Psychology|language=English|volume=67|issue=3|pages=499–512|doi=10.1037/0022-3514.67.3.499|issn=1939-1315}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Wright, J. C, & Mischel, W.|year=1982|title=The influence of affect on cognitive social learning person variables|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1982-11_43_5/page/901|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=43|issue=5|pages=901–914|doi=10.1037/0022-3514.43.5.901}}</ref> दुसरीकडे, काहींना असेही आढळले आहे की आत्मविश्वास एखाद्या व्यक्तीचे सामान्य कल्याण करते <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Akerlof, G. A., & Dickens, W. T.|year=1972|title=The Economic Consequences of Cognitive Dissonance|url=|journal=American Economic Review|volume=72|issue=3|pages=307–319|via=}}</ref><ref name="ReferenceA">{{जर्नल स्रोत|last=Caplin, A., & Leahy, J.|year=2001|title=Psychological expected utility theory and anticipatory feelings|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-journal-of-economics_2001-02_116_1/page/55|journal=Quarterly Journal of Economics|volume=116|issue=1|pages=55–79|citeseerx=10.1.1.334.9951|doi=10.1162/003355301556347|jstor=2696443}}</ref><ref name="ReferenceA"/> आणि एखाद्याची प्रेरणा <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Bénabou, R., & Tirole, J.|year=2005|title=Self-confidence and personal motivation.|url=|journal=Psychology, Rationality and Economic Behaviour|volume=|pages=19–57|doi=10.1057/9780230522343_2|isbn=978-1-349-52144-9}}</ref> आणि म्हणूनच बऱ्याचदा कार्यक्षमता वाढते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Compte, O., & Postlewaite, A.|first=Confidence-enhanced performance.|year=2004|title=Confidence-enhanced performance|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_2004-12_94_5/page/1536|journal=The American Economic Review|volume=94|issue=5|pages=1536–1557|citeseerx=10.1.1.318.7105|doi=10.1257/0002828043052204}}</ref> तणाव आणि मानसिक आरोग्यास सामोरे जाण्याची क्षमता देखील यामुळे वाढते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=9LYzgr6niYoC&pg=PR11|title=The Ecology of Stress|last=Hobfoll|first=Stevan E.|date=1988-01-01|publisher=Taylor & Francis|isbn=9780891168454|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=sAbHKvNF5tQC&pg=PP1|title=The Social Psychology of Everyday Life|last=Argyle|first=Michael|date=2013-04-15|publisher=Routledge|isbn=9781134961733|language=en}}</ref> १२ लेखांचे मेटा-विश्लेषण असे आढळले की सामान्यत: जेव्हा लोक त्यांच्या यशाचे श्रेय स्थिर कारणांकडे (त्यांच्या नियंत्रणाखाली ठेवलेले असते) म्हणून देतात तेव्हा त्यांना भविष्यात यशस्वी होण्याचा आत्मविश्वास कमी असतो. एखादी व्यक्ती त्यांच्या अपयशाला अस्थिर कारणास्तव (त्यांच्या नियंत्रणापलीकडे एक घटक, अचानक आणि अनपेक्षित वादळासारखे) जबाबदार असेल तर भविष्यात यशस्वी होण्याबद्दल त्यांना विश्वास आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Weiner, Bernard|year=1985|title=An attributional theory of achievement motivation and emotion|url=https://semanticscholar.org/paper/23db126e3c39983e1f72964544636103c6c313c2|journal=Psychological Review|volume=92|issue=4|pages=548–573|doi=10.1037/0033-295x.92.4.548|pmid=3903815}}</ref> म्हणूनच, एखाद्या व्यक्तीने असा विश्वास ठेवला की एखाद्या गोष्टीच्या नियंत्रणाबाहेर असलेल्या एखाद्या कारणामुळे तो / ती आणि / किंवा इतर ध्येय साध्य करण्यात अयशस्वी झाले (उदा. धूम्रपान सोडून द्या), तो किंवा तिचा किंवा तिला तिचा आत्मविश्वास अधिक असेल भविष्यात ध्येय साध्य करू शकेल.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Eiser|first=J. Richard|last2=Sutton|first2=Stephen R.|date=1977-01-01|title=Smoking as a subjectively rational choice|url=https://archive.org/details/sim_addictive-behaviors_1977_2/page/129|journal=Addictive Behaviors|volume=2|issue=2–3|pages=129–134|doi=10.1016/0306-4603(77)90030-2|pmid=899903}}</ref> एखादा निर्णय घेताना एखाद्या व्यक्तीने अतिरिक्त स्त्रोतांचा शोध घ्यावा की नाही हे त्या त्या क्षेत्राशी संबंधित त्यांच्या आत्मविश्वासाच्या पातळीवर अवलंबून आहे. निर्णयाची जटिलता जसजशी वाढत जाते तसतसे एखाद्या व्यक्तीवर दुसऱ्या व्यक्तीचा प्रभाव पडण्याची शक्यता असते आणि ती अतिरिक्त माहिती घेण्याचा संभव असतो.<ref name=":2"/> तथापि, लोक त्यांच्या जगाच्या दृष्टिकोनाशी सहमत असलेल्या माहितीच्या स्त्रोतांकडून सल्लामसलत केल्यास त्यांचा विश्वास काय आहे यावर तुलनेने आत्मविश्वासही असू शकतो (उदा उदारांसाठी न्यू यॉर्क टाइम्स, पुराणमतवादींसाठी फॉक्स न्यूझ), जरी त्यांना उद्या काय होईल हे माहित नसले तरी.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Advances in Experimental Social Psychology|last=Frey|first=Dieter|date=1986-01-01|publisher=Academic Press|isbn=9780120152193|editor-last=Berkowitz|editor-first=Leonard|volume=19|pages=41–80|doi=10.1016/s0065-2601(08)60212-9}}</ref> बऱ्याच मानसशास्त्रज्ञांनी असे सुचवले आहे की जे लोक आत्मविश्वास बाळगतात त्यांचे पुरावे तपासण्यास अधिक इच्छुक असतात जे त्यांच्या मनोवृत्तीला समर्थन देतात व विरोधाभास आहेत. दरम्यान, जे लोक त्यांच्या दृष्टीकोनाबद्दल कमी आत्मविश्वास बाळगतात आणि त्यांच्याबद्दल अधिक बचावात्मक असतात त्यांच्या दृष्टीकोनास आव्हान देणा-या साहित्यांपेक्षा परजीवी माहिती पसंत करतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Albarracín, D., & Mitchell, A. L.|year=2004|title=The role of defensive confidence in preference for proattitudinal information: How believing that one is strong can sometimes be a defensive weakness.|url=https://archive.org/details/sim_personality-and-social-psychology-bulletin_2004-12_30_12/page/1565|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=30|issue=12|pages=1565–1584|doi=10.1177/0146167204271180|pmc=4803283|pmid=15536240}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Byrne|first=Donn|date=1961-09-01|title=The repression-sensitization scale: rationale, reliability, and validity|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality_1961-09_29_3/page/334|journal=Journal of Personality|language=en|volume=29|issue=3|pages=334–349|doi=10.1111/j.1467-6494.1961.tb01666.x|issn=1467-6494|pmid=13689584}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Albarracín|first=Dolores|last2=Mitchell|first2=Amy L.|date=2004-12-01|title=The Role of Defensive Confidence in Preference for Proattitudinal Information: How Believing That One Is Strong Can Sometimes Be a Defensive Weakness|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|language=en|volume=30|issue=12|pages=1565–1584|doi=10.1177/0146167204271180|issn=0146-1672|pmc=4803283|pmid=15536240}}</ref> (बायर्न, १ 61 .१; ऑल्सन आणि झन्ना, १ 198 2२ बी; इतर डोमेनमधील संबंधित दृश्यांसाठी, टेझर, २००१ पहा). === सामाजिक प्रभावांशी संबंध === एखाद्या व्यक्तीचा आत्मविश्वास वेगवेगळ्या वातावरणात, जसे की घरी किंवा शाळेत आणि वेगवेगळ्या प्रकारच्या संबंध आणि परिस्थितीशी संबंधित बदलू शकतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Reis|first=Harry T.|date=2008-11-01|title=Reinvigorating the Concept of Situation in Social Psychology|url=https://semanticscholar.org/paper/84354fa8699a0bea7d43d3ff9d877f5eb2be9412|journal=Personality and Social Psychology Review|language=en|volume=12|issue=4|pages=311–329|doi=10.1177/1088868308321721|issn=1088-8683|pmid=18812499}}</ref> सामान्य समाजाच्या संबंधात, काहींना असे आढळले आहे की एखादी व्यक्ती जितका आत्मविश्वास वाढवते तितकीच ती इतरांच्या निर्णयाशी जुळण्याची शक्यता कमी असते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Deutsch, Morton|last2=Gerard, Harold B.|year=1955|title=A study of normative and informational social influences upon individual judgment.|url=https://semanticscholar.org/paper/1beddcd2cee2a18e6875d0a624541f1c378cdde8|journal=The Journal of Abnormal and Social Psychology|volume=51|issue=3|pages=629–636|doi=10.1037/h0046408|pmid=13286010}}</ref> लिओन फेस्टिंगर यांना असे आढळले की, एखाद्या व्यक्तीचा स्वतः क्षमतेवर आत्मविश्वास वाढू शकतो किंंवा त्याचीच घसरण होऊ शकते जिथे ती व्यक्ती स्वतःशी सारख्याच स्पर्धात्मक वातावरणात इतरांशी तुलना करण्यास सक्षम असेल.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Festinger|first=L.|year=1954|title=A theory of social comparison processes.|url=https://semanticscholar.org/paper/6de4e806365af08e3445eb374fee96df74e08384|journal=Human Relations|volume=7|issue=2|pages=117–140|doi=10.1177/001872675400700202}}</ref> शिवाय, जेव्हा कमी आत्मविश्वास असणारी व्यक्ती इतरांकडून अभिप्राय घेतात, तेव्हा ते त्यांच्या संबंधित क्षमता आणि नकारात्मक माहितीपूर्ण अभिप्रायाबद्दल माहिती घेण्यास विरोध करतात आणि सकारात्मक अभिप्राय प्राप्त करण्यास विरोध करतात.<ref name=":3">{{जर्नल स्रोत|last=Mobius|first=M. M.|last2=Niederle|first2=M.|last3=Niehaus|first3=P.|last4=Rosenblat|first4=T. S.|year=2011|title=Managing Self-Confidence: Theory and Experimental Evidence|journal=NBER Working Paper No. 17014|doi=10.3386/w17014|doi-access=free}}</ref> उच्च आत्मविश्वास असलेले लोक इतरांना सहजपणे प्रभावित करू शकतात, कारण इतरांना ते अधिक ज्ञानी समजतात आणि इतरांपेक्षा योग्य निर्णय घेण्याची अधिक शक्यता त्यांच्या कडे आहे असे समजतात,<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Price|first=Paul C.|last2=Stone|first2=Eric R.|date=2004-01-01|title=Intuitive evaluation of likelihood judgment producers: evidence for a confidence heuristic|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-behavioral-decision-making_2004-01_17_1/page/39|journal=Journal of Behavioral Decision Making|language=en|volume=17|issue=1|pages=39–57|doi=10.1002/bdm.460|issn=1099-0771|hdl-access=free}}</ref> त्यांच्या दाव्यांचा अनेकदा त्यांच्या आत्मविश्वासाशी आणि अचूकतेच्या पातळीशी नकारात्मक सहसंबंध आढळून येेेतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Slovenko, R.|year=1999|title=Testifying with confidence.|url=http://jaapl.org/content/27/1/127.short|journal=Journal of the American Academy of Psychiatry and the Law Online|volume=27|issue=1|pages=127–131|pmid=10212032|via=}}</ref> जेव्हा लोक एखाद्या विषयाबद्दल अनिश्चित आणि नकळत असतात तेव्हा ते त्या साक्षीवर विश्वास ठेवण्याची शक्यता असते,<ref name=":5">{{जर्नल स्रोत|last=Penrod|first=Steven|last2=Cutler|first2=Brian|year=1995|title=Witness confidence and witness accuracy: Assessing their forensic relation|url=https://archive.org/details/sim_psychology-public-policy-and-law_1995-12_1_4/page/817|journal=Psychology, Public Policy, and Law|volume=1|issue=4|pages=817–845|doi=10.1037/1076-8971.1.4.817}}</ref> आणि आत्मविश्वास वाटणाऱ्या लोकांच्या सल्ल्याचे अनुसरण करतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Zarnoth, P., & Sniezek, J. A.|year=1997|title=The social influence of confidence in group decision making|url=https://semanticscholar.org/paper/18caa5734932f15e1bfb09d65a6d814934a2de6e|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=33|issue=4|pages=345–366|doi=10.1006/jesp.1997.1326|pmid=9247369}}</ref> तथापि, प्रत्यक्षदर्शींच्या स्मृतीवर परिणाम घडविणाऱ्या घटकांबद्दल तज्ज्ञ मानसशास्त्रीय साक्षरतेमुळे आत्मविश्वासावर कुरेशी विश्वास कमी होतो. कमी आत्मविश्वास असणाऱ्या लोकांपेक्षा लोक जास्त आत्मविश्वासाने नेते निवडण्याची शक्यता असते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Conger|first=Jay A.|last2=Kanungo|first2=Rabindra N.|date=1994-01-01|title=Charismatic Leadership in Organizations: Perceived Behavioral Attributes and Their Measurement|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=15|issue=5|pages=439–452|doi=10.1002/job.4030150508|jstor=2488215}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Shamir|first=Boas|last2=House|first2=Robert J.|last3=Arthur|first3=Michael B.|date=1993-01-01|title=The Motivational Effects of Charismatic Leadership: A Self-Concept Based Theory|journal=Organization Science|volume=4|issue=4|pages=577–594|doi=10.1287/orsc.4.4.577|jstor=2635081}}</ref> इतर पुरुषांपेक्षा आत्मविश्वास दाखविणारे विषमलैंगिक पुरुष अविवाहित आणि भागीदार महिलांना जास्त आकर्षित करतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Buss, D. M.|year=2009|title=The great struggles of life: Darwin and the emergence of evolutionary psychology.|url=http://bernard.pitzer.edu/~dmoore/2009_Buss_AmPsycho_Darwin.pdf|journal=American Psychologist|volume=64|issue=2|pages=140–148|doi=10.1037/a0013207|pmid=19203146|via=|accessdate=2020-05-09|archive-date=2019-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214195259/http://bernard.pitzer.edu/~dmoore/2009_Buss_AmPsycho_Darwin.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Schmitt, D. P., & Buss, D. M.|year=2001|title=Human mate poaching: Tactics and temptations for infiltrating existing mateships.|url=http://bradley.edu/dotAsset/165822.pdf|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=80|issue=6|pages=894–917|doi=10.1037/0022-3514.80.6.894|pmid=11414373|via=}}{{मृत दुवा|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आत्मविश्वास उंचावणा-या सेल्सपॉईल्सने स्वतः साठी उच्च लक्ष्य निश्चित करण्याची शक्यता असते आणि म्हणूनच नोकरी मिळण्याची शक्यता जास्त असते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Brown, S. P., Cron, W. L., & Slocum Jr, J. W.|year=1988|title=Effects of trait competitiveness and perceived intraorganizational competition on salesperson goal setting and performance.|url=https://www.researchgate.net/publication/277440987|journal=The Journal of Marketing|volume=|pages=88–98|via=}}</ref> जास्त उत्पन्न आणि ग्राहक सेवेचे समाधान मिळवते <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Jong|first=Ad de|last2=Ruyter|first2=Ko de|last3=Wetzels|first3=Martin|year=2006|title=Linking employee confidence to performance: A study of self-managing service teams|url=https://archive.org/details/sim_academy-of-marketing-science-journal_fall-2006_34_4/page/576|journal=Journal of the Academy of Marketing Science|language=en|volume=34|issue=4|pages=576|doi=10.1177/0092070306287126|issn=0092-0703}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Westbrook, R. A.|year=1980|title=Intrapersonal affective influences on consumer satisfaction with products|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-consumer-research_1980-06_7_1/page/49|journal=Journal of Consumer Research|volume=7|issue=1|pages=49–54|citeseerx=10.1.1.1032.3637|doi=10.1086/208792}}</ref> नेतृत्वाच्या संबंधात, उच्च आत्मविश्वास असणारे नेते जबरदस्तीने करण्याऐवजी मनापासून इतरांवर प्रभाव पाडण्याची शक्यता असते. सामर्थ्य कमी असणाऱ्या आणि आत्मविश्वास असणाऱ्या व्यक्तींना जबरदस्तीने प्रभाव पाडण्याच्या पद्धती वापरण्याची शक्यता जास्त असते <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Power and Discontent|url=https://archive.org/details/bwb_S0-AIB-721|last=Gamson, W.|publisher=Homewood, Ill.: Dorsey|year=1968|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> आणि आत्मविश्वास असणा-या व्यक्तींमध्ये एखाद्याचा त्रास होण्याची शक्यता असते किंवा त्यांचा प्रभाव घेण्यासाठी नोकरशाही प्रक्रियेचा सहारा घेण्याची शक्यता असते. इतर (उदा. संस्थात्मक धोरण किंवा नियमांना अपील).<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Men and women in the corporation|url=https://archive.org/details/menwomenofcorp00kant|last=Kanter, R|publisher=New York: Basic Books|year=1977|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kipnis, D., & Lane, W.|year=1962|title=Self-confidence and leadership|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-psychology_1962-08_46_4/page/291|journal=Journal of Applied Psychology|volume=46|issue=4|pages=291–295|doi=10.1037/h0044720}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Goodstadt, B., & Kipnis, D|year=1970|title=Situational influence on the use of power.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-psychology_1970-06_54_3/page/201|journal=Journal of Applied Psychology|volume=54|issue=3|pages=201–207|doi=10.1037/h0029265}}</ref> इतर सूचित करतात की आत्मविश्वास नेतृत्वाच्या शैलीवर परिणाम करीत नाही परंतु केवळ वर्षानुवर्षे पर्यवेक्षी अनुभव आणि शक्तीबद्दलच्या आत्म-दृश्यांशी संबंधित आहे.<ref name="Mowday 709–725"/> === भिन्न प्रवर्गातील गटांमधील फरक === सामाजिक शास्त्रज्ञांना असे मार्ग सापडले आहेत ज्यायोगे आत्मविश्वास समाजातील विविध गटांमध्ये वेगळ्या प्रकारे कार्य करतो. ==== मुले ==== मुलांमध्ये आत्मविश्वास प्रौढांपेक्षा वेगळ्या प्रकारे दिसून येतो. उदाहरणार्थ, फेंटनने असे सुचवले की, इतर मुलांपेक्षा केवळ गट म्हणूनच मुले आत्मविश्वास वाढवतात.<ref name="Fenton 546–556">{{जर्नल स्रोत|last=Fenton|first=Norman|year=1928|title=The Only Child|journal=The Pedagogical Seminary and Journal of Genetic Psychology|volume=35|issue=4|pages=546–556|doi=10.1080/08856559.1928.10532171}}</ref> झिमरमन यांनी असा दावा केला की जर मुले आत्मविश्वास बाळगू शकतात तर ते शिकू शकतात. भविष्यात संभाव्य बक्षिसासाठी त्वरित करमणुकीच्या वेळेची बलिदान देण्याची अधिक शक्यता आहे. त्यांची स्वयं-नियामक क्षमता वाढविणे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Zimmerman|first=Barry J.|date=1990-01-01|title=Self-Regulated Learning and Academic Achievement: An Overview|url=https://archive.org/details/sim_educational-psychologist_winter-1990_25_1/page/3|journal=Educational Psychologist|volume=25|issue=1|pages=3–17|doi=10.1207/s15326985ep2501_2|issn=0046-1520}}</ref> तारुण्यातच, ज्यांचा मित्रांशी फारसा संपर्क नसतो अशा तरुणांमध्ये आत्मविश्वास कमी असतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Waddell|first=Kathleen J.|date=1984-03-01|title=The self-concept and social adaptation of hyperactive children in adolescence|journal=Journal of Clinical Child Psychology|volume=13|issue=1|pages=50–55|doi=10.1080/15374418409533169|issn=0047-228X}}</ref> मुलांच्या संगीतातील यशस्वी कामगिरीमुळे आत्मविश्वासाची भावनाही वाढते आणि अभ्यासाची प्रेरणा देखील वाढते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Clift, S., Hancox, G., Staricoff, R., & Whitmore, C.|year=2008|title=Singing and health: A systematic mapping and review of non-clinical research.|url=|journal=Sidney de Haan Research Centre for Arts and Health: Canterbury Christ Church University.|volume=|pages=|via=}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hallam|first=Susan|date=2010-08-01|title=The power of music: Its impact on the intellectual, social and personal development of children and young people|journal=International Journal of Music Education|language=en|volume=28|issue=3|pages=269–289|doi=10.1177/0255761410370658|issn=0255-7614}}</ref> ==== विद्यार्थीच ==== [[चित्र:Bashful_Sturgeon_Bay.jpg|इवलेसे|स्टर्जन बे, विस्कॉन्सिन या 1916-१–१ year या वार्षिक पुस्तकात "बॅशफुल" असे शीर्षक दिले]] बरेच विद्यार्थी शाळेतल्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करतात. सर्वसाधारणपणे, उत्तम कामगिरी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास वाढला आहे आणि यामुळे विद्यार्थ्यांना कार्य यशस्वीरीत्या पूर्ण करण्यासाठी अधिक जबाबदारी स्वीकारण्यास प्रोत्साहित करते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Zimmerman|first=Barry J.|last2=Kitsantas|first2=Anastasia|date=2005-10-01|title=Homework practices and academic achievement: The mediating role of self-efficacy and perceived responsibility beliefs|url=https://zenodo.org/record/940375|journal=Contemporary Educational Psychology|volume=30|issue=4|pages=397–417|doi=10.1016/j.cedpsych.2005.05.003}}</ref> चांगले प्रदर्शन करणारे विद्यार्थी अधिक सकारात्मक मूल्यांकन अहवाल आणि अधिक आत्मविश्वास प्राप्त करतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Pajares|first=Frank|last2=Johnson|first2=Margaret J.|date=1996-04-01|title=Self-efficacy beliefs and the writing performance of entering high school students|url=https://archive.org/details/sim_psychology-in-the-schools_1996-04_33_2/page/163|journal=Psychology in the Schools|language=en|volume=33|issue=2|pages=163–175|doi=10.1002/(sici)1520-6807(199604)33:2<163::aid-pits10>3.0.co;2-c|issn=1520-6807}}</ref> कमी साध्य करणारे विद्यार्थी कमी आत्मविश्वास नोंदवतात आणि उच्च कामगिरी करणारे विद्यार्थी जास्त आत्मविश्वास नोंदवतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Zusho|first=Akane|last2=Pintrich|first2=Paul R.|last3=Coppola|first3=Brian|date=2003-09-01|title=Skill and will: The role of motivation and cognition in the learning of college chemistry|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-science-education_2003-09_25_9/page/1081|journal=International Journal of Science Education|volume=25|issue=9|pages=1081–1094|bibcode=2003IJSEd..25.1081Z|doi=10.1080/0950069032000052207|issn=0950-0693}}</ref> शिक्षक त्यांच्या विद्यार्थ्यांशी कसे वागतात यावर अवलंबून असलेल्या विद्यार्थींच्या आत्मविश्वासावर त्यांचा मोठ्या प्रमाणावर परिणाम होऊ शकतो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=7A2LKwAACAAJ|title=Social Psychology|last=Smith|first=Eliot R.|last2=Mackie|first2=Diane M.|date=2007-01-01|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-84169-408-5}}</ref> विशेषतः, स्टील आणि अ्रेनसन यांनी असे प्रस्थापित केले की जर काळ्या विद्यार्थ्यांना (पांढ-या विद्यार्थ्यांशी संबंधित) परीक्षेपूर्वी त्यांची वांशिक ओळख उघडकीस आणावी लागली, तर काळे विद्यार्थी परीक्षेत अधिक वाईट कामगिरी करून शकतात ही घटना “रूढीवादी धमकी” म्हणून ओळखली जाते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Steele, C. M., & Aronson, J.|year=1995|title=Stereotype threat and the intellectual test performance of African Americans.|url=https://semanticscholar.org/paper/9a59663d46b27dd22991852552969c8d83801e88|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=69|issue=5|pages=797–811|doi=10.1037/0022-3514.69.5.797|pmid=7473032}}</ref> केलर आणि डॉनहाइमर यांना गणिताच्या चाचण्यांबाबत महिला विद्यार्थ्यांच्या कामगिरीच्या संदर्भात (पुरुष विद्यार्थ्यांच्या तुलनेत) समान घटना आढळली <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Keller|first=Johannes|last2=Dauenheimer|first2=Dirk|date=2003-03-01|title=Stereotype Threat in the Classroom: Dejection Mediates the Disrupting Threat Effect on Women's Math Performance|url=https://archive.org/details/sim_personality-and-social-psychology-bulletin_2003-03_29_3/page/371|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|language=en|volume=29|issue=3|pages=371–381|doi=10.1177/0146167202250218|issn=0146-1672|pmid=15273014}}</ref> शैक्षणिक समाजशास्त्रज्ञ झोऊ आणि ली यांनी एशियन-अमेरिकन लोकांमध्ये घडणारी उलट घटना पाहिली, ज्यांचा आत्मविश्वास अपेक्षेने बद्ध होता. ते पालक आणि शिक्षक दोघेही यशस्वी होतील आणि इतरांचा असा दावा आहे की त्यांना शैक्षणिकदृष्ट्या त्यांच्यापेक्षा वास्तविक असे वाटते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Lee, J., & Zhou, M.|year=2014|title=From unassimilable to exceptional: The rise of Asian Americans and "Stereotype Promise "|url=|journal=New Diversities|volume=16|issue=1|pages=7–22|via=}}</ref> यूसीएलएच्या विद्यार्थ्यांच्या एका अभ्यासानुसार, पुरुष (स्त्रियांच्या तुलनेत) आणि अधिक भावंडे असलेले किशोर (किशोरांसह कमी) जास्त आत्मविश्वास वाढवणारे होते. शैक्षणिक क्षेत्रात विशेषतः आत्मविश्वास असलेल्या व्यक्तींना आनंद होण्याची शक्यता जास्त असते परंतु उच्च सामान्य आत्मविश्वास आनंदाशी जुळत नाही. जास्त चिंता, लाजाळूपणा आणि नैराश्याने भावनिकदृष्ट्या असुरक्षित विद्यार्थ्यांना सामान्य आत्मविश्वासाच्या कमतरतेमुळे जास्त एकाकीपणा जाणवतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Cheng|first=Helen|last2=Furnham|first2=Adrian|date=2002-06-01|title=Personality, peer relations, and self-confidence as predictors of happiness and loneliness|journal=Journal of Adolescence|volume=25|issue=3|pages=327–339|doi=10.1006/jado.2002.0475|pmid=12128043}}</ref> पहिल्या वर्षाच्या महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांच्या आणखी एका अभ्यासानुसार अ‍ॅथलेटिक आणि शैक्षणिक क्रियाकलापांमधील पुरुषांपेक्षा पुरुष जास्त आत्मविश्वासू असल्याचे आढळले.<ref name=":0">{{जर्नल स्रोत|last=Lopez, F. G., & Gormley, B.|year=2002|title=Stability and change in adult attachment style over the first-year college transition: Relations to self-confidence, coping, and distress patterns.|url=|journal=Journal of Counseling Psychology|volume=45|issue=3|pages=355–364|doi=10.1037/0022-0167.49.3.355}}</ref> आंतर-वांशिक संवाद आणि भाषा शिकण्याच्या बाबतीत, अभ्यासाने हे सिद्ध केले आहे की जे लोक भिन्न वंशाच्या आणि भाषेतील लोकांशी अधिक गुंततात ते त्यांच्याशी संवाद साधण्यात अधिक आत्मविश्वास वाढतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Noels|first=Kimberly A.|last2=Pon|first2=Gordon|last3=Clement|first3=Richard|date=1996-09-01|title=Language, Identity, and Adjustment The Role of Linguistic Self-Confidence in the Acculturation Process|journal=Journal of Language and Social Psychology|language=en|volume=15|issue=3|pages=246–264|doi=10.1177/0261927X960153003|issn=0261-927X}}</ref> ==== पुरुष विरुद्ध महिला ==== बार्बर आणि ओडियन यांना असे आढळले आहे की पुरुष सामान्य स्टॉक गुंतवणूकदार त्यांच्या महिला भागातील पुरुषांपेक्षा ४५% जास्त व्यापार करतात, ज्यामध्ये ते पुरुषांच्या अधिक बेपर्वापणाचे (जरी आत्मविश्वास असणारे) श्रेय देतात आणि पुरुषांच्या निव्वळ परताव्यामध्ये महिलांच्या १.७२ टक्के गुणांच्या तुलनेत दर वर्षी २.६५ टक्के घट करतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Barber, B. M., & Odean, T.|year=2001|title=Boys will be boys: Gender, overconfidence, and common stock investment.|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-journal-of-economics_2001-02_116_1/page/261|journal=Quarterly Journal of Economics|volume=116|pages=261–292|citeseerx=10.1.1.295.7095|doi=10.1162/003355301556400}}</ref> काहींना असे आढळले आहे की ज्या स्त्रिया सामान्य आत्मविश्वासात उच्च आहेत किंवा कमी आहेत त्यांना मध्यम आत्मविश्वास असणाऱ्या महिलांपेक्षा त्यांचे मत बदलण्याची खात्री पटते. तथापि, जेव्हा विशिष्ट उच्च आत्मविश्वास (स्वतःची कार्यक्षमता) जास्त असतो, तेव्हा सामान्यीकृत आत्मविश्वास त्यांच्या कार्य करण्याची क्षमता प्रभावित करण्यास कमी भूमिका बजावतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Cox|first=Donald F.|last2=Bauer|first2=Raymond A.|date=1964-01-01|title=Self-Confidence and Persuasibility in Women|url=https://archive.org/details/sim_public-opinion-quarterly_fall-1964_28_3/page/453|journal=The Public Opinion Quarterly|volume=28|issue=3|pages=453–466|doi=10.1086/267266|jstor=2747017}}</ref> संशोधनात असे आढळले आहे की महिला त्यांच्या अनुभवाच्या पातळीच्या प्रमाणात अधीनस्थांच्या देखरेखीखाली आत्मविश्वास पातळीची नोंद करतात तर पुरुष अनुभवाची पर्वा न करता अधीनस्थांवर देखरेखीसाठी सक्षम असल्याचे नोंदवतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Instone, D., Major, B., & Bunker, B. B.|year=1983|title=Gender, self confidence, and social influence strategies: An organizational simulation.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1983-02_44_2/page/322|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=44|issue=2|pages=322–333|doi=10.1037/0022-3514.44.2.322}}</ref> पुरावा देखील असे सुचवितो की ज्या स्त्रिया जास्त आत्मविश्वास बाळगतात त्यांचे उच्च कार्यप्रदर्शन मूल्यमापन केले जाऊ शकते परंतु त्याच वर्तनात गुंतलेल्या पुरुषांइतकेच त्यांना पसंत केले जाऊ शकत नाही.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Butler, D., & Geis, F. L.|year=1990|title=Nonverbal affect responses to male and female leaders: Implications for leadership evaluations.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1990-01_58_1/page/48|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=58|pages=48–59|doi=10.1037/0022-3514.58.1.48}}</ref> परंतु आत्मविश्वास असलेल्या महिलांना पुरुष आणि स्त्रिया दोघांपेक्षा चांगले नोकरीचे उमेदवार मानले गेले.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Rudman, L. A.|year=1988|title=Self-promotion as a risk factor for women: the costs and benefits of counterstereotypical impression management.|url=|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=74|issue=3|pages=629–645|citeseerx=10.1.1.453.3587|doi=10.1037/0022-3514.74.3.629}}</ref> विश्वयुद्धात स्त्रीवाद आणि कामगार दलात महिलांच्या भूमिकेच्या पहिल्या लहरीनंतर मास्लोने असा युक्तिवाद केला की काही महिला ज्यांच्याकडे “प्रबळ” व्यक्तिमत्त्व अधिक आत्मविश्वासू होते आणि म्हणूनच ज्यांना “कमी प्रभुत्व” असलेल्या पुरुषांइतकेच बुद्धिमत्तेचे स्तर असले तरीही त्यांच्यापेक्षा कमी “प्रबळ” व्यक्तिमत्त्व असणाऱ्या लोकांपेक्षा बौद्धिकदृष्ट्या जास्त मिळविण्याची इच्छा होते आणि ते प्राप्त करू इच्छित होते. तथापि, फिलिप आयसनबर्ग नंतर नंतर पुरुषांमध्ये समान गतिमान आढळले.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Maslow|first=A. H.|year=1939|title=Dominance, Personality, and Social Behavior in Women|url=https://archive.org/details/journal-of-social-psychology_1939-02_10_1/page/3|journal=The Journal of Social Psychology|volume=10|issue=1|pages=3–39|doi=10.1080/00224545.1939.9713343}}</ref> आणखी एक सामान्य शोध म्हणजे सामान्य आत्मविश्वास कमी असलेल्या पुरुषांना उच्च सामान्यीकरण केलेल्या आत्मविश्वासाच्या पुरुषांपेक्षा अधिक सहजपणे समजावले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/documentsofgesta027559mbp|title=Documents of Gestalt Psychology|last=Henle|first=Mary|date=1961-01-01|publisher=University of California Press|page=[https://archive.org/details/documentsofgesta027559mbp/page/n235 222]|language=en}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Berkowitz|first=Leonard|last2=Lundy|first2=Richard M.|date=1957-03-01|title=Personality Characteristics Related to Susceptibility to Influence by Peers or Authority Figures|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality_1957-03_25_3/page/306|journal=Journal of Personality|language=en|volume=25|issue=3|pages=306–316|doi=10.1111/j.1467-6494.1957.tb01529.x|issn=1467-6494|pmid=13439514}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Janis|first=Irving L|date=1954-06-01|title=Personality Correlates of Susceptibility To Persuasion|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality_1954-06_22_4/page/504|journal=Journal of Personality|language=en|volume=22|issue=4|pages=504–518|doi=10.1111/j.1467-6494.1954.tb01870.x|issn=1467-6494|pmid=13163818}}</ref> स्त्रिया नकारात्मक अभिप्रायास कमी प्रतिसाद देतात आणि पुरुषांपेक्षा नकारात्मक अभिप्रायांना जास्त विरोध करतात.<ref name=":3"/> निडरले आणि वेस्टरलंड यांना असे आढळले की पुरुष जास्त स्पर्धात्मक असतात आणि महिलांपेक्षा जास्त नुकसान भरपाई घेतात. आत्मविश्वासातील मतभेदांमुळे हा फरक दिसून येतो, तर जोखीम आणि अभिप्राय-प्रतिकूलपणा नगण्य भूमिका निभावतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Niederle, M., & Vesterlund, L.|first=Do women shy away from competition? Do men compete too much?|year=2007|title=Do women shy away from competition? Do men compete too much?|url=http://econweb.ucsd.edu/~jandreon/Econ264/papers/Vesterlund%20Niederle%20NBER%202005.pdf|journal=The Quarterly Journal of Economics|volume=122|issue=3|pages=1067–1101|citeseerx=10.1.1.151.4864|doi=10.1162/qjec.122.3.1067|via=}}</ref> काही विद्वान असे म्हणतात की पुरुषांनी महिलांच्या आत्मविश्वासाच्या घटत्या भावनांपेक्षा अभियांत्रिकी महाविद्यालयात टिकण्याची शक्यता कमी आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Cunningham, C. M., Thompson, M., Lachapelle, C. P., Goodman, I. F., & Bittinger, K. C.|year=2006|title=Women's experiences in college engineering and support programs: Findings from the WECE project.|url=https://journals.psu.edu/wepan/article/viewFile/58204/57892|journal=Women in Engineering ProActive Network.|volume=|pages=|via=}}{{मृत दुवा|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> हे लिंग भूमिकेशी संबंधित असू शकते, कारण एका अभ्यासानुसार असे दिसून आले आहे की ज्या स्त्रिया पारंपारिक लिंग भूमिकांमध्ये स्त्रियांबरोबर जाहिराती पाहतात त्या महिला अधिक मर्दानी भूमिका घेत असल्याच्या जाहिराती पाहण्यापेक्षा भाषण देण्यामध्ये कमी आत्मविश्वास दर्शवितात.<ref name=":1">{{जर्नल स्रोत|last=Jennings-Walstedt, J., Geis, F. L., & Brown, V.|year=1980|title=Influence of television commercials on women's self-confidence and independent judgment|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=38|issue=3|pages=203–210|doi=10.1037/0022-3514.38.2.203}}</ref> असा आत्मविश्वास शरीराच्या प्रतिमेशी देखील संबंधित असू शकतो, कारण एका अभ्यासात असे आढळले आहे की ऑस्ट्रेलिया आणि अमेरिकेत जास्त वजन असलेल्या व्यक्तींचा नमुना सरासरी वजनाच्या लोकांपेक्षा त्यांच्या शरीराच्या कामगिरीबद्दल कमी आत्मविश्वास कमी असतो आणि स्त्रियांपेक्षा हा फरक त्याहूनही जास्त आहे. पुरुषांकरिता.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Tiggemann|first=Marika|last2=Rothblum|first2=Esther D.|year=1988|title=Gender differences in social consequences of perceived overweight in the United States and Australia|url=https://archive.org/details/sim_sex-roles_1988-01_18_1-2/page/75|journal=Sex Roles|language=en|volume=18|issue=1–2|pages=75–86|doi=10.1007/BF00288018|issn=0360-0025}}</ref> इतरांना असे आढळले आहे की जन्मावेळी मूल मूल आपल्या आईपासून विभक्त झाले असेल तर आई आपल्या मुलापासून विभक्त नसलेल्या मातांपेक्षा त्या मुलाचे संगोपन करण्याच्या क्षमतेबद्दल कमी आत्मविश्वास बाळगते, जरी दोन आईंमध्ये फारसा फरक नसला तरीही त्यांची काळजी घेण्याची कौशल्ये. शिवाय, ज्या स्त्रियांना सुरुवातीला कमी आत्मविश्वास होता त्यांना तुलनेने जास्त आत्मविश्वास असलेल्या स्त्रियांपेक्षा मुलांपासून विभक्त झाल्यावर आत्मविश्वासाची मोठी घसरण होण्याची शक्यता असते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Seashore, M. J., Leifer, A. D., Barnett, C. R., & Leiderman, P. H.|year=1973|title=The effects of denial of early mother-infant interaction on maternal self-confidence|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1973-06_26_3/page/369|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=26|issue=3|pages=369–378|doi=10.1037/h0034497|pmid=4710108}}</ref> === रूढीवादी धमकी === स्टीरियोटाइप धमकी परीक्षण-संबंधित परिस्थितीत नकारात्मक रूढीवादी असणारी सामाजिक ओळख ही असुरक्षेस कशी कारणीभूत आहे याची तपासणी करते. या संकल्पनेत स्टिरियोटाईपचा धोका असताना कामात अडचण यासारखे घटक, क्षमतांविषयीचे विश्वास आणि त्याचबरोबर कार्ये असलेल्या स्टिरियोटाईपच्या प्रासंगिकतेचे इंटरप्ले यासारखे घटकांची तपासणी केली जाते. ==== वेगवेगळ्या संस्कृतींमध्ये आत्मविश्वास ==== काहींनी असे सुचवले आहे की अशा संस्कृतींमध्ये आत्मविश्वास अधिक अनुकूल आहे ज्यात लोक सामंजस्यपूर्ण संबंध राखण्यास फारसे उत्सुक नसतात. परंतु सकारात्मक भावनांना आणि आत्मविश्वासाला कमी महत्त्व देणाऱ्या संस्कृतीत गुळगुळीत परस्पर संबंधांची देखभाल करणे अधिक महत्त्वाचे आहे आणि म्हणूनच आत्म-टीका आणि चेहरा वाचवण्याची चिंता अधिक अनुकूल आहे. उदाहरणार्थ, सुह वगैरे. (1998) पूर्व आशियाई म्हणून अमेरिकन म्हणून स्वतःची आत्मविश्वास सांभाळणे संबंध नाहीत की भांडणे <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Suh|first=E.|last2=Diener|first2=E.|last3=Oishi|first3=S.|last4=Triandis|first4=H. C.|author-link4=Harry C. Triandis|year=1988|title=The shifting basis of life satisfaction judgments across cultures: Emotions versus norms.|url=|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=74|issue=2|pages=482|citeseerx=10.1.1.527.7987|doi=10.1037/0022-3514.74.2.482}}</ref> आणि काही जणांनी तर शोधण्यासाठी आशियाई त्यांचा आत्मविश्वास ''कमतरता'' तेव्हा चांगली कामगिरी.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Heine, S. J., Kitayama, S., Lehman, D. R., Takata, T., Ide, E., Leung, C., & Matsumoto, H.|year=2001|title=Divergent consequences of success and failure in japan and north america: an investigation of self-improving motivations and malleable selves.|url=https://semanticscholar.org/paper/23f6b4f0f75f29aa32ce1aafc03efbb78714a9fe|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=81|issue=4|pages=599–615|doi=10.1037/0022-3514.81.4.599|pmid=11642348}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Diener|first=Ed|last2=Oishi|first2=Shigehiro|last3=Lucas|first3=Richard E.|date=2003-02-01|title=Personality, Culture, and Subjective Well-Being: Emotional and Cognitive Evaluations of Life|journal=Annual Review of Psychology|volume=54|issue=1|pages=403–425|doi=10.1146/annurev.psych.54.101601.145056|issn=0066-4308|pmid=12172000}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Peters|first=Heather J.|last2=Williams|first2=Jean M.|date=2006-09-01|title=Moving Cultural Background to the Foreground: An Investigation of Self-Talk, Performance, and Persistence Following Feedback|journal=Journal of Applied Sport Psychology|volume=18|issue=3|pages=240–253|doi=10.1080/10413200600830315|issn=1041-3200}}</ref> अनेक क्रीडा मानसशास्त्रज्ञांनी ॲथलेटिक स्पर्धा जिंकण्याच्या आत्मविश्वासाचे महत्त्व लक्षात घेतले आहे. क्रीडापटूंमध्ये, जिम्नॅस्ट्स जे स्वतः शिकवण्याच्या स्वरूपात बोलतात, त्यांच्यात अन्य जिम्नॅस्ट्सपेक्षा अधिक आत्मविश्वास असतो..<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mahoney|first=Michael J.|last2=Avener|first2=Marshall|year=1977|title=Psychology of the elite athlete: An exploratory study|url=https://archive.org/details/cognitive-therapy-and-research_1977-06_1_2/page/135|journal=Cognitive Therapy and Research|language=en|volume=1|issue=2|pages=135–141|doi=10.1007/BF01173634|issn=0147-5916}}</ref> संशोधकांना असे आढळले आहे की एखाद्या स्पर्धेत अथलीटने किती चांगले कामगिरी केली यावर आत्मविश्वास देखील एक सर्वात प्रभावशाली घटक आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Craft, L. L., Magyar, T. M., [[Betsy Becker|Becker, B. J.]], & Feltz, D. L.|year=2003|title=The relationship between the Competitive State Anxiety Inventory-2 and sport performance: A meta-analysis.|url=|journal=Journal of Sport and Exercise Psychology|volume=25|issue=1|pages=44–65|citeseerx=10.1.1.459.4342|doi=10.1123/jsep.25.1.44}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=WOODMAN|first=TIM|last2=HARDY|first2=LEW|date=2003-01-01|title=The relative impact of cognitive anxiety and self-confidence upon sport performance: a meta-analysis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sports-sciences_2003-06_21_6/page/443|journal=Journal of Sports Sciences|volume=21|issue=6|pages=443–457|doi=10.1080/0264041031000101809|issn=0264-0414|pmid=12846532}}</ref> विशेषतः, "मजबूत आत्मविश्वास" हा "मानसिक खंबीरपणा" या पैलूंशी किंवा आपल्या विरोधकांपेक्षा बऱ्याच मागण्यांसह विरोध करण्याचा सामना करण्याची क्षमता आणि दृढनिश्चय, लक्ष केंद्रित करणे आणि दबावातील नियंत्रणात असते.<ref name=":4">{{जर्नल स्रोत|last=Bull|first=Stephen J.|last2=Shambrook|first2=Christopher J.|last3=James|first3=Wil|last4=Brooks|first4=Jocelyne E.|date=2005-09-01|title=Towards an Understanding of Mental Toughness in Elite English Cricketers|url=https://archive.org/details/journal-of-applied-sport-psychology_2005-09_17_3/page/209|journal=Journal of Applied Sport Psychology|volume=17|issue=3|pages=209–227|doi=10.1080/10413200591010085|issn=1041-3200}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Connaughton|first=Declan|last2=Wadey|first2=Ross|last3=Hanton|first3=Sheldon|last4=Jones|first4=Graham|date=2008-01-01|title=The development and maintenance of mental toughness: Perceptions of elite performers|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sports-sciences_2008-01-01_26_1/page/83|journal=Journal of Sports Sciences|volume=26|issue=1|pages=83–95|doi=10.1080/02640410701310958|issn=0264-0414|pmid=17852671}}</ref> विशेषतः, बुल इट अल. (२००)) "मजबूत आत्मविश्वास" आणि यामुळे कठोर विचारसरणीचा सामना करणाऱ्या आणि "आत्मविश्वास वाढवणे" यात फरक करणे ज्यामध्ये स्वतःहून जास्त शंका येण्याचे आणि आत्म-लक्ष केंद्रित करणे आणि "कठोर विचारसरणी" निर्माण होते. हे वैशिष्ट्य अ‍ॅथलीट्सला "संकटातून परत येण्यास सक्षम करते." <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Galli, N., & Vealey, R. S.|year=2008|title=Bouncing back" from adversity: Athletes' experiences of resilience.|url=https://semanticscholar.org/paper/e2ce2a0a366adb091ec10dd385f39ea13fa6a38b|journal=The Sports Psychologist|volume=22|issue=3|pages=316–335|doi=10.1123/tsp.22.3.316}}</ref> जेव्हा खेळाडू खेळ खेळताना ताणतणावाचा सामना करतात तेव्हा त्यांचा आत्मविश्वास कमी होतो. तथापि भावनिक आणि माहितीच्या आधाराच्या रूपात त्यांच्या कार्यसंघाच्या सदस्यांकडून मिळालेला अभिप्राय खेळामधील ताणतणावामुळे त्यांचा आत्मविश्वास कमी करतो. उच्च स्तरावर पाठिंबा, कामगिरीशी संबंधित ताण आत्मविश्वासावर परिणाम करीत नाही.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Freeman|first=Paul|last2=Rees|first2=Tim|date=2010-01-01|title=Perceived social support from team-mates: Direct and stress-buffering effects on self-confidence|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/16326/2/Freeman%20%26%20Rees%20%282010%29.pdf|journal=European Journal of Sport Science|volume=10|issue=1|pages=59–67|doi=10.1080/17461390903049998|issn=1746-1391}}{{मृत दुवा|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == उपाय == आत्मविश्वासाच्या अगदी सुरुवातीच्या उपायांपैकी शून्यावर केंद्रित १२-बिंदू प्रमाणात वापरल्या गेलेल्या, “भेकड आणि स्वतःचा अविश्वास, लाजाळू” असे दर्शविणाऱ्या किमान गुणांपैकी, उच्च निर्णय घेण्यासाठी प्रतिनिधित्व करणाऱ्या, कधीही निर्णय घेत नाहीत, आत्म-प्रभाव पाडतात, जो कोणी "निर्णय घेण्यास सक्षम आहे, त्याच्या स्वतःच्या निर्णयांचा आणि मतांचा पूर्णपणे आत्मविश्वास आणि खात्री आहे." <ref name="Fenton 546–556"/> काहींनी आत्मविश्वास मोजला आहे एक सोपा बांधकाम म्हणून जो भावनात्मक आणि संज्ञानात्मक घटकांमध्ये विभागला गेला आहे. चिंता एक भावनात्मक पैलू म्हणून चिंता आणि संज्ञानात्मक घटक म्हणून प्रवीणतेचे आत्म-मूल्यांकन.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Clément|first=Richard|last2=Kruidenier|first2=Bastian G.|date=1983-09-01|title=Orientations in Second Language Acquisition: I. the Effects of Ethnic Ty, Milieu, and Target Language on Their Emergence|url=https://archive.org/details/sim_language-learning_1983-09_33_3/page/273|journal=Language Learning|language=en|volume=33|issue=3|pages=273–291|doi=10.1111/j.1467-1770.1983.tb00542.x|issn=1467-9922}}</ref> श्रुगर (१९९५) द्वारा विकसित अधिक संदर्भ-आधारित वैयक्तिक मूल्यांकन यादी (पीईआय), विशिष्ट पैलूंमध्ये आत्मविश्वास आणि आत्मविश्वास निश्चित करते (सार्वजनिक ठिकाणी बोलणे, शैक्षणिक कामगिरी, शारीरिक देखावे, रोमँटिक संबंध, सामाजिक संवाद, ॲथलेटिक) क्षमता आणि सामान्य आत्मविश्वास स्कोअर.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Shrauger|first=J. Sidney|last2=Schohn|first2=Mary|date=1995-09-01|title=Self-Confidence in College Students: Conceptualization, Measurement, and Behavioral Implications|journal=Assessment|language=en|volume=2|issue=3|pages=255–278|doi=10.1177/1073191195002003006|issn=1073-1911}}</ref> इतर सर्व्हेक्षणांमध्येही अधिक ठोस क्रियांची उदाहरणे देऊन उदा. आत्मविश्वास वाढला आहे (उदा. नवीन मित्र बनवणे, अभ्यासक्रमांच्या मागण्या पाळणे, वेळेचे योग्य व्यवस्थापन करणे इ.) <ref name=":0"/> स्पर्धात्मक राज्य चिंता यादी -२ (सीएसएआय -२) १ ते ४ च्या स्केलवर उपाय करते की आगामी सामना जिंकण्याबद्दल खेळाडूंना किती आत्मविश्वास वाटतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Rees|first=Tim|last2=Freeman|first2=Paul|date=2007-07-01|title=The effects of perceived and received support on self-confidence|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sports-sciences_2007-07_25_9/page/1057|journal=Journal of Sports Sciences|volume=25|issue=9|pages=1057–1065|citeseerx=10.1.1.329.9348|doi=10.1080/02640410600982279|issn=0264-0414|pmid=17497407}}</ref> त्याचप्रमाणे, स्पोर्ट्स-कॉन्फिडन्स इन्व्हेंटरी (टीआरओएससीआय)च्या ट्रायट रोबस्टानेस प्रतिवादींना आत्मविश्वास किती वाढत जातो आणि कामगिरीबद्दल किती आत्मविश्वास वाढतो याविषयी अशा प्रश्नांची उत्तरे देऊन नऊ-बिंदू स्तरावर संख्यात्मक उत्तरे दिली पाहिजेत. आणि नकारात्मक प्रतिक्रिया.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Beattie|first=Stuart|last2=Hardy|first2=Lew|last3=Savage|first3=Jennifer|last4=Woodman|first4=Tim|last5=Callow|first5=Nichola|date=2011-03-01|title=Development and validation of a trait measure of robustness of self-confidence|journal=Psychology of Sport and Exercise|volume=12|issue=2|pages=184–191|doi=10.1016/j.psychsport.2010.09.008}}</ref> इतर, अशा स्वयं-अहवालाच्या निर्देशांकांच्या विश्वासार्हतेबद्दल संशयी असतात, त्यांनी परीक्षकांनी विषयांच्या शाब्दिक संकेतांचे मूल्यांकन करून, वैयक्तिक १ ते ५ च्या मोजमापानुसार आत्मविश्वास वाढविला # वारंवार डोळा संपर्क कायम ठेवतो किंवा डोळ्याच्या संपर्कांना जवळजवळ पूर्णपणे टाळतो, # थोडीशी किंवा कोणतीही फीडजेटींग करण्यात गुंतलेली नाही किंवा बऱ्याच फीडजेटिंगमध्ये, # क्वचितच किंवा वारंवार स्वतःला दिलासा देणारे हातवारे करतात. (उदा. केसांवर किंवा हनुवटीवर मारणे; स्वतःभोवती हात), # सरळ प्रयोगाकडे तोंड करून बसतो, किंवा, प्रयोगाच्या तोंडावर न जाता कडकपणे किंवा कडकपणे बसतो, # चेहऱ्याचा एक नैसर्गिक भाव आहे, किंवा, # हात गुंडाळत नाही, किंवा त्यांच्या हातातून काहीतरी फिरवत नाही, किंवा, # एखाद्या बिंदूवर जोर देण्यासाठी शरीर आणि हाताच्या हावभावांचा वापर करते किंवा पॉईंटवर जोर देण्यासाठी हात किंवा शरीराच्या जेश्चरचा कधीही वापर करत नाही किंवा अनुचित हावभाव करत नाही.<ref name=":1"/> == निरोगीपणाचे चाक == व्हील ऑफ वेलनेस समुपदेशन सिद्धांतावर आधारित वेलनेसचे पहिले सैद्धांतिक मॉडेल होते. डलरचे वैयक्तिक मानसशास्त्र आणि दीर्घ आयुष्य जगणाऱ्या आणि उच्च गुणवत्तेसह निरोगी लोकांच्या वैशिष्ट्यांवरील क्रॉस-शिस्तप्रिय संशोधन आधारित एक मॉडेल आहे. व्हील ऑफ वेलनेसमध्ये एकमेकांशी संबंधित पाच जीवनाची कामे समाविष्ट आहेत: [[अध्यात्म]], स्वतःची दिशा, कार्य आणि विश्रांती, मैत्री आणि प्रेम. स्वतःची दिशा असलेल्या क्षेत्राचे 15 उपकले आहेत: योग्यतेची भावना, नियंत्रणाची भावना, वास्तववादी श्रद्धा, भावनिक जागरूकता आणि सामना, समस्या निराकरण आणि सर्जनशीलता, विनोद, पोषण, व्यायाम, स्वतःची काळजी, तणाव व्यवस्थापन, लिंग ओळख आणि सांस्कृतिक ओळख क्रिएटिव्ह सेल्फ, कॉपिंग सेल्फ, सोशल सेल्फ, एन्सेन्शियल सेल्फ आणि फिजिकल सेल्फ असे पाच सेकंड-ऑर्डर घटक देखील आहेत. ते संपूर्ण स्वभावामध्ये निरोगीपणाच्या अर्थाचा शोध घेण्यास अनुमती देतात. उच्च स्वाभिमान मिळविण्यासाठी, वेलनेस मॉडेलच्या प्रत्येक घटकाशी संबंधित सामर्थ्य, सकारात्मक मालमत्ता आणि संसाधने ओळखण्यावर लक्ष केंद्रित करणे आणि जीवनातील आव्हानांचा सामना करण्यासाठी या सामर्थ्यांचा वापर करणे आवश्यक आहे.<ref name="Myers">{{जर्नल स्रोत|last=Myers|first=Jane|last2=Willise|first2=John|last3=Villalba|first3=Jose|date=1 January 2011|title=Promoting Self-Esteem in Adolescents: The Influence of Wellness Factors|url=http://libres.uncg.edu/ir/uncg/f/J_Myers_Promoting_2011.pdf|journal=Journal of Counseling and Development|volume=89|pages=28–30|doi=10.1002/j.1556-6678.2011.tb00058.x}}</ref> == अप्रत्यक्ष विरुद्ध स्पष्ट == स्पष्टपणे मोजलेल्या आत्म-सन्मानाचा दुर्बलपणे सहसंबंध असल्याचे आढळले आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Karpinski|first=Andrew|date=2003|title=Measuring self-esteem using the Implicit Association Test: The valence of the other|doi=10.1037/e633872013-438}}</ref> {{Clarify|reason=how are these things actually measured?|date=September 2018}} हे काही समीक्षकांना पुढे करते, असे मानणे की स्पष्ट आणि अंतर्भूत आत्मविश्वास दोन पूर्णपणे भिन्न प्रकारचा आत्मविश्वास आहे. म्हणूनच, हा निष्कर्ष काढला आहे की एखाद्याचा वेगळा, बेशुद्ध आत्मसन्मान असेल किंवा स्वतः बद्दल त्यांना काय वाटते हे जाणीवपूर्वक चुकीचे वर्णन करेल. अलीकडील अभ्यासानुसार असे दिसून आले आहे की अंतर्निहित स्वाभिमान विशेषतः बेशुद्ध व्यक्तींमध्ये टिपत नाही, त्याऐवजी लोक जाणीवपूर्वक त्यांच्या आत्मविश्वासाची पातळी ओलांडतात. आणखी एक शक्यता अशी आहे की अंतर्निहित मापन संपूर्णपणे जागरूक आत्म-सन्मानाच्या भिन्न पैलूचे मूल्यांकन करीत आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Timko|first=Alix|last2=England, Erica|last3=Herbert, James|last4=Foreman, Evan|date=Fall 2010|title=The Implicit Relational Assessment Procedure as a measure of Self-Esteem|url=https://opensiuc.lib.siu.edu/tpr/vol60/iss4/9|journal=The Psychological Record|volume=60|issue=4|pages=679|doi=10.1007/BF03395739|accessdate=2020-05-09|archive-date=2020-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126111539/https://opensiuc.lib.siu.edu/tpr/vol60/iss4/9/|url-status=dead}}</ref> चुकीचे स्वतःचे मूल्यमापन सामान्यतः निरोगी लोकांमध्ये दिसून येते. एखाद्याचे स्वतःचे आकलन आणि वास्तविक वागणूक यांच्यातील अत्यंत फरक म्हणजे उपचारांचा शोध घेणे आणि त्यांचे अनुपालन समजून घेणे यासाठी आवश्यक असे अनेक विकृतींचे वैशिष्ट्य आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Beer|first=J.|last2=Lombardo M|last3=Bhanji J.|date=September 2010|title=Roles of Medial Prefrontal Cortex and Orbitofrontal Cortex in Self-evaluation|journal=[[Journal of Cognitive Neuroscience]]|volume=22|issue=9|pages=2108–2119|doi=10.1162/jocn.2009.21359|pmc=4159715|pmid=19925187}}</ref> == विस्तारित == अत्यधिक आत्मविश्वास वाढल्यामुळे प्रख्यात लेखक मॅथ्यू सय्यद यांनी पुरावा दिल्याप्रमाणे आणि क्रीडासंदर्भात या संदर्भात येथे नमूद केल्याप्रमाणे अडचणी निर्माण होऊ शकतात.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Syed|first=Matthew|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/sport/columnists/matthewsyed/article4642066.ece|title=Mourinho damned by his god complex|date=16 December 2015|work=The Times|location=London|language=English|access-date=18 December 2015}}</ref> प्रेरणा सिद्धांतांनी असे सुचवले आहे की यशस्वी कामगिरी कौशल्य आणि इच्छा दोन्हीवर अवलंबून आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Managerial attitudes and performance|last=Porter, L. W., & Lawler, E.|publisher=Dorsey|year=1968|isbn=|location=Homework, IL|pages=}}</ref> तरीही, प्रवृत्त आणि कुशल व्यक्तीसुद्धा जर वैयक्तिकरित्या विश्वास ठेवत नसेल की ती काय घेते किंवा जे करणे आवश्यक आहे ते हाताळू शकते. == आत्मविश्वासाचा अभाव == कमी आत्मविश्वासामुळे एखादी व्यक्ती कृती करण्यास सुरुवात करते आणि एखादी व्यक्ती कर्जमुक्त होईल अशी शक्यता जास्त असते, कारण त्यांना जे करावे लागेल ते ते हाताळू शकतात अशी त्यांना शंका आहे. कौशल्य आणि प्रेरणा नसतानाही, आत्मविश्वासाशिवाय, लक्ष्य पूर्ण केले जाण्याची शक्यता नाही. वैद्यकीय सराव क्षेत्रातील काही रुग्णांना पुनःप्राप्ती कालावधीत आत्मविश्वासाचा अभाव असतो. आत्मविश्वासाच्या कमतरतेला लॅटिनमध्ये डीएसएफ किंवा "डिफेक्टम सुई फिडुशिया" असे म्हणतात. उदाहरणार्थ, हार्टस्ट्रोकनंतर ही परिस्थिती असू शकते. त्यायोगे रुग्ण कमी खालच्या अवयवाचा वापर करण्यापासून परावृत्त होतो, कारण उभे राहणे किंवा चालणे चालू असताना वजन कमी ठेवणे आवश्यक नसते.   <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2017)">उद्धरण आवश्यक</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == आत्मविश्वास पूर्वाग्रह == अति आत्मविश्वास इंद्रियगोचर आणि त्याचे स्रोत काय आहे याबद्दल अनेक वादविवाद आहेत.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Harvey|first=Nigel|date=1997-05-01|title=Confidence in judgment|url=https://www.cell.com/trends/cognitive-sciences/abstract/S1364-6613(97)01014-0|journal=Trends in Cognitive Sciences|language=English|volume=1|issue=2|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|issn=1364-6613|pmid=21223868}}</ref> असे सूचित केले जाते की आत्मविश्वासाचे पूर्वाग्रह वस्तुनिष्ठ अंदाज (निर्णय) मध्ये वस्तुनिष्ठ पुराव्याच्या (निरीक्षणांच्या) गोंगाटात रूपांतरित करून समजावून सांगितले जाऊ शकते, तर संचय (निरीक्षणे / शिकणे) आणि पुनःप्राप्ती प्रक्रियेदरम्यान आठवणींचे मिश्रण म्हणून परिभाषित केले जाते (लक्षात ठेवणे / निर्णय).<ref name="HilbertPsychBull">Martin Hilbert (2012) ''[http://psycnet.apa.org/psycinfo/2011-27261-001 "Toward a synthesis of cognitive biases: How noisy information processing can bias human decision making"]''. Psychological Bulletin, 138(2), 211–237; free access to the study here: martinhilbert.net/HilbertPsychBull.pdf</ref> या स्पष्टीकरणामागील माहिती-सैद्धांतिक तर्कशास्त्र या यंत्रणेसारखेच आहे जे पुराणमतवादाचे पूर्वाग्रहदेखील आणू शकते आणि असे सांगते की आम्ही आमच्या आठवणींमध्ये व त्यावरून पुरावा साठवण आणि पुनर्प्राप्ती दरम्यान खरे आणि खोटे पुरावे मिसळतो. आत्मविश्वासाचा पक्षपात होतो कारण न्यायाधीश म्हणून आपण "आपल्या स्वतःच्या स्मरणशक्तीकडे पाहतो" (आपल्या आत्मविश्वासाचे मूल्यांकन करतो) आणि जेव्हा आपण आपल्या निर्णयासाठी पुरावा मिळवितो तेव्हा (जे पुनःप्राप्तीदरम्यान मूल्यांचे मिश्रण केल्यामुळे पुराणमतवादी असतात) जास्त पुरावा सापडतो. हे स्पष्टीकरण अगदी सोपे आणि सरळ आहे, परंतु असे असले तरी, दोन्हीवर निर्माण होण्याची पुरेशी यंत्रणा, अत्यधिक आत्मविश्वास (ज्या परिस्थितीत न्यायाधीशांना अतिशय खात्री आहे) आणि आत्मविश्वास (अशा परिस्थितीत जेव्हा न्यायाधीशांना आवश्यक ते ज्ञान नसल्याचे उघडपणे नमूद केले जाते). == हे सुद्धा पहा == == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] rcl7d8zn8uaokz5h2p0obt1usvddozb 0 256443 2704806 2609377 2026-08-23T18:46:14Z InternetArchiveBot 130355 Add 5 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704806 wikitext text/x-wiki {{संदर्भयादी|25em}} हवामान बदलामध्ये जंगलतोड हे प्राथमिक योगदान आहे.जमीनी वापरात बदल, विशेषतः जंगलतोडीच्या स्वरूपात, जीवाश्म इंधन ज्वलनानंतर वातावरणातील कार्बन डाय ऑक्साईड उत्सर्जनाचा दुसरा सर्वात मोठा मानवनिर्मित स्रोत आहे. जीवाष्म इंधनाच्या ज्वलन, वनस्पती सामग्री आणि माती कार्बनचे विघटन दरम्यान ग्रीनहाऊस वायू उत्सर्जित होतात. ग्लोबल मॉडेल्स आणि नॅशनल ग्रीनहाऊस गॅस यादी जंगलतोड उत्सर्जनासाठी समान परिणाम देतात.२०१९ पर्यंत, जंगलतोड व पीटलँडचे विखुरलेले प्रमाण हे जागतिक कार्बन डाय ऑक्साईड उत्सर्जनाच्या केवळ १०% आहे. वाढणारी वने देखील एक कार्बन मोठे आगर आहेत.यामध्ये  हवामान बदलाच्या परिणामाचे कमी होण्याची अतिरिक्त क्षमता आहे. हवामान बदलाचे काही परिणाम, जसे की अधिक वन्य अग्नि, जंगलतोड वाढवू शकतात. जंगलतोड वन्य अग्निशामक, शेती साफ करणे, पशुधन पाळणे आणि इमारती लाकूड यासाठी याचा बऱ्याच प्रकारात समावेश होतो. पृथ्वीवरील जमीनीच्या क्षेत्राच्या ३१% क्षेत्रे जंगले व्यापतात आणि दरवर्षी ७५,७०० चौरस किलोमीटर (१८.७ दशलक्ष एकर) जंगलाचे नुकसान होते. मोठ्या प्रमाणात जंगलतोडीमुळे उष्णदेशीय जंगले, त्यांची जैवविविधता आणि त्यांनी प्रदान केलेल्या पारिस्थितिकी तंत्र सेवांचा धोका आहे. जंगलतोड करण्याच्या चिंतेचे मुख्य क्षेत्र उष्णदेशीय पर्जन्य जंगलांमध्ये आहे.कारण, ते बहुतेक ग्रहांच्या जैवविविधतेचे घर आहेत. [[चित्र:Deforested-03773.JPG|इवलेसे|448x448अंश| क्लियर कट फॉरेस्टचे]] == हवामान बदल == जमीन व समुद्राच्या सर्व पृष्ठ भागांवर सरासरी तापमान हे अंदाजे १°C (१.८ °F) असते. हवामान बदलावरील आंतर-सरकारी पॅनेलनुसार १८८० ते २०२० या दरम्यान उत्तर गोलार्धात १९८३ ते २०१२ हा गेल्या १४०० वर्षातील सर्वात गरम कालावधी वर्षांचा होता. == जंगलतोडीची कारणे == === कार्यपद्धती === जंगलतोडीसाठी मोठा वाटा घटक म्हणजे लाकूड उद्योग हा होय. यामागील मुख्यत: कारण लाकूडतोड हे आहे. एकूण जवळपास ४ दशलक्ष हेक्टर ( ९.९×१०⁶ एकर) लाकडाची दर वर्षी कापणी केली जाते.लाकूड उत्पादनांमध्ये लाकूड रूपांतरित करण्याच्या प्रक्रियेतून उत्सर्जित होणारा कार्बन हा वातावरणातील कार्बन उत्सर्जनाच्या १५% आहे. कोट्यावधी प्राणी आणि जास्त जैवविविधता आहेत, म्हणून उष्णकटिबंधीय पावसाच्या जंगलांमध्ये वनराई ही मुख्य चिंता आहे. केवळ लाकूड उद्योगाचा स्थानिक जंगलतोडांवर परिणाम होत नाही तर संपूर्ण वातावरणावरही याचा परिणाम होतो, कारण जंगलतोड ही हवामान बदलाची प्रमुख कारण आहे. === पाम तेलाचे उत्पादन === पाम तेल या उद्योगाचा विस्तार आणि मागणी वाढल्यामुळे उष्णकटिबंधीय हवामान क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणात जंगलतोड झाली आहे. आज पाम तेलाची अंदाजित मागणी ही २०५० पर्यंत २४० दशलक्ष टनांच्या तुलनेत आज दुपटीने वाढण्याची अपेक्षा आहे. पाम तेलाने दोन हेतूंची पूर्ती केली आहे, ज्यांना मानववंशीय वापराची जास्त मागणी आहे: खाद्यतेल वापर आणि जैवइंधन वापर.अशी अपेक्षा केली जाते की, जैविक ईंधन मागणी खाद्यतेल पाम तेलाच्या उत्पादनाच्या मागणीपेक्षा पुढे जाईल. एकंदरीत, मागणी वाढीमुळे पाम तेलाच्या मोठ्या प्रमाणात विस्तार होईल.ज्यामुळे पुढील उष्णकटिबंधीय जंगलतोड होण्यास हातभार लागेल. === पशुधन पालन === पाळीव पशुपालकांना पशुधनाचे पालन करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात जमीन आणि पशुपालन हे आवश्यक आहे. १८२० ते १८६५ दरम्यान स्पॅनिश मिशनच्या वेळी पशुधन पालन करण्याची स्थापना केली गेली आणि प्रामुख्याने मेक्सिकन गुरेपालन करणारे चालवतात. नंतर,जेव्हा गट बंद केली गेली आणि पुजारी आणि सैनिकांनी त्या भागाचा त्याग केला.परंतु, गुरेढोरे मागे ठेवून खासगी नागरिकांनी ही जबाबदारी घेतली. गृहयुद्धानंतर, टेक्सननी जनावरे गोळा केली आणि उत्तर दिशेने कॅनसास आणि इलिनॉय यासारख्या राज्यांना विकण्यास सुरुवात केली. ग्रीनपीस या स्वयंसेवी जागतिक जागतिक पर्यावरण संघटनेच्या म्हणण्यानुसार, पृथ्वीवरील सर्व सस्तन प्राण्यांपैकी ६०% पशुधन गायी असल्याने पशुधन उद्योग मोठ्या प्रमाणात मिथेन उत्सर्जनासाठी जबाबदार आहे. === कृषी विस्तार === जंगलतोड आणि त्याचे प्रमाण वाढण्याचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे शेती होय. वेगेनिंगेन युनिव्हर्सिटी अँड रिसर्च सेंटरच्या मते, ८० % पेक्षा जास्त जंगलतोड यामध्ये शेतीचे योगदान असू शकते.<ref>{{Cite news|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/09/120925091608.htm|title=Agriculture is the direct driver for worldwide deforestation|work=ScienceDaily|language=en|access-date=2018-04-29}}</ref> कॉफी, चहा, पाम तेल, तांदूळ, रबर आणि इतर अनेक लोकप्रिय उत्पादनांसाठी जंगलांना व्यापारी तत्त्वावर लागवड केली जात आहे . विशिष्ट उत्पादनांची वाढती मागणी आणि जागतिक व्यापार व्यवस्थेमुळे वन रूपांतरण होते,यामुळे शेवटी मृदेची धूप होते.वरच्या थराची  मृदा  बहुतेक वेळा जंगले साफ झाल्यानंतर कमी होते. .<ref>{{Cite journal|last=Starkel|first=Leszek|date=2018|title=ROLE OF CLIMATIC AND ANTHROPOGENIC FACTORS ACCELERATING SOIL EROSION AND FLUVIAL ACTIVITY IN CENTRAL EUROPE|url=http://www.studia.quaternaria.pan.pl/pdfs/sq22/s_27_33.pdf|journal=Studia Quaternaria|volume=22|pages=|via=}}</ref> ज्यामुळे नद्यांमध्ये व नाल्यांमध्ये गाळ वाढतो. कालांतराने, शेतीच्या उद्देशाने वापरली जाणारी जमीन खराब होत आहे, परिणामी निरुपयोगी जमीन परिणामी उत्पादकांना नवीन उत्पादनक्षम जमीन शोधण्याची आवश्यकता आहे. शिवाय कृषी विस्तार ही जोडप्यांच्या प्रणालीत भूमिका निभावते ज्यामुळे शेती पिकाच्या पलिकडे जाऊन हवामानाचा परिणाम होतो. पर्यावरणीय घटक # सामाजिक-आर्थिक ड्राइव्हर्स [[चित्र:Anthropogenic_Biomes_of_the_World,_Version_2,_2000_Global_(13603947015).jpg|इवलेसे|512x512अंश| अ‍ॅन्थ्रोपोजेनिक बायोम्स ऑफ वर्ल्ड]] बहुतेक जंगलतोड उष्णदेशीय भागात देखील होते. तथापि, अभ्यासानुसार असे दर्शविले गेले आहे की, अ-उष्णकटिबंधीय जंगले जंगलतोडीमुळे होणारे दुष्परिणामदेखील पाहतील.  कारण, एकेकाळी अबाधित किंवा फारच काटकसरी नसलेल्या भागात हवामान बदलांचे नवीन दबाव वाढतात. शेतीद्वारे वापरल्या जाणा-या एकूण भू-वस्तुमानांची अंदाजे संख्या सुमारे ३८% आहे. शेतीच्या संदर्भात, जंगलतोडीचे मुख्य चालक म्हणजे लोकसंख्या वाढ आणि कृषी विस्तारासाठी वाढलेला दबाव होय. वनक्षेत्र सीओ २ उत्सर्जनाशी जोडले गेले आहे , एक भाग म्हणजे प्रति युनिट क्षेत्राच्या तुलनेत कमी प्रभावशाली कार्बन स्टोरेज असणाऱ्या जंगलात किंवा जंगले जंगले. कृषी जंगलतोड विविध प्रकार घेऊ शकतात, त्यापैकी मुख्य म्हणजे उष्णकटिबंधीय प्रदेशातील व्यावसायिक जंगलतोड होय. कृषी जंगलतोडीची आणखी एक प्रचलित पद्धत म्हणजे स्लॅश-अँड बर्न शेती, जी प्रामुख्याने उष्णकटिबंधीय भागातील उपजीविका शेतक-यांद्वारे वापरली जात होती.  परंतु, आता ही कमी प्रमाणात वापरली जाते. ही पद्धत सतत शेती उत्पादनासाठी जमीन सोडत नाही, परंतु त्याऐवजी वनक्षेत्रांचे लहान भूखंड तोडून टाकले आणि त्यास शेती झोनमध्ये रूपांतरित केले. त्यानंतर जळलेल्या रोपांच्या राखेत शेतकरी पोषक घटकांचा उपयोग करतात. ही पद्धत टिकाऊ नाही कारण भूखंड केवळ २-३ वर्षांसाठीच तयार केले जाऊ शकतात, त्यानंतर शेतकरी एका वेगळ्या प्लॉटवर जातील आणि प्रक्रिया पुन्हा करतील. शेतकरी एकदा जंगलातील जंगलतोड झालेल्या जमीनीच्या जंगलात परत जंगलाच्या भागात  परत जाण्यापूर्वी या प्रक्रियेची ५ ते १० वेळा पुनरावृत्ती होईल. जर जमीन उपलब्ध नसेल तर चक्रांमधील कालावधी कमी करता येतो आणि त्यामुळे जमिनीत कमी पोषकद्रव्ये मिळतात. पोषक तत्त्वांच्या कमतरतेमुळे नंतर पिकाचे उत्पादन कमी होते आणि अधिक वनजमिनींना शेती झोनमध्ये रूपांतरित करण्याची आवश्यकता निर्माण होते. कमी उत्पन्न आणि लहान पडलेल्या कालावधीचे वारंवार चक्र अखेरीस एकदा कमी जास्तीत जास्त जमीनीवर वाढण्यास सक्षम होते आणि जमिनीत सरासरी बायोमास कमी होतो. छोट्या स्थानिक भूखंडांमध्ये टिकाव धरणे ही फार मोठी समस्या नसते कारण जास्त काळ पडीक कालावधी आणि एकूणच जंगलतोड कमी होते. सीओ २ चेशुद्ध इनपुट सोडण्यासाठी परवानगी असलेल्या भूखंडांच्या तुलनेने लहान आकाराने.  शेती उत्पादनांचा विस्तार करण्याच्या वाढीव दबावामुळे ही पद्धत मोठ्या प्रमाणात वापरली जात आहे त्यानंतर पारंपारिक निर्वाह शेती. जगभरातील कृषीयोग्य क्षेत्रापैकी ३०% भूमी स्लॅश-बर्न शेतीमध्ये आहे. ऑफिऑनग आणि इटा या संशोधकांनी हवामानातील मोठ्या परिणामांचा परिणाम न करता पीकक्षेत्राच्या विस्ताराद्वारे वाढलेले अन्न उत्पादन शक्य होईल का असा प्रश्न केला आहे. हे काढले जाते की वनराई केलेली माती बहुतेक वेळेस पिकासाठी असमाधानकारक असते. निकृष्ट दर्जाच्या मातीसाठी प्रामुख्याने रासायनिक खतांचा वापर करून त्यात मोठ्या प्रमाणात बदल करणे आणि त्या सुधारणे आवश्यक आहेत. समकालीन शेती पद्धतींसह रासायनिक आधारीत बदलांमुळे या पदार्थांचा सतत उपचार केल्याशिवाय धूप आणि माती कमी होईल. या वारंवार केलेल्या सरावांमुळे अपेक्षित उत्पादन मिळवण्यासाठी आवश्यक असुरक्षित चक्र तयार होईल.<ref name=":07">{{जर्नल स्रोत|last=Offiong|first=E. E.|last2=Ita|first2=P. B.|date=2012-01-01|title=Climate change and agricultural production|url=https://www.ajol.info/index.php/gjass/article/view/79130|journal=Global Journal of Agricultural Sciences|language=en|volume=11|issue=1|pages=25–31|doi=10.4314/gjass.v11i1.5|issn=1596-2903|doi-access=free}}</ref> जंगलतोड न करता जंगलतोडीचा नकारात्मक हवामान परिणाम होतो परंतु विशेषतः कृषी विस्तारासाठी कमी उत्पन्न मिळण्याची परिस्थिती निर्माण होते. ऑफिओइंग आणि इटा यांनी नमूद केल्यानुसार, यामुळे पीकांचे उत्पादन संकुचित होण्याचे आणि मातीचे ऱ्हास होत नसल्यामुळे सतत निकृष्ट दर्जाच्या मातीमध्ये बदल घडवून आणण्याचे चक्र होते. यामुळे पूर, भूस्खलन, दुष्काळ, धूप आणि वाळवंट तसेच पाण्याचे चक्र विस्कळीत होणे आणि जैवविविधता नष्ट होण्याचे प्रमाण देखील वाढते.<ref name=":13">{{जर्नल स्रोत|last=Oljirra|first=Alemayehu|date=2019-04-15|title=The causes, consequences and remedies of deforestation in Ethiopia|journal=Journal of Degraded and Mining Lands Management|volume=6|issue=3|pages=1747–1754|doi=10.15243/jdmlm.2019.063.1747|doi-access=free}}</ref> पाण्याच्या व्यवस्थेमध्ये सुरुवातीच्या व्यत्ययामुळे आणि सीओ 2 हस्तांतरणामुळे झाडाच्या झाकणास या सर्व पर्यावरणीय बदलांचा परिणाम होतो. [[चित्र:Amazon_slash_and_burn_agriculture_Colombia_South_America.jpg|इवलेसे|361x361अंश| Amazonमेझॉन स्लॅश आणि बर्न शेती कोलंबिया दक्षिण अमेरिका]] वनस्पती आधारित अन्न उत्पादनासाठी वापरल्या जाणा . या जंगलतोडीच्या जमीनीच्या वापराव्यतिरिक्त ते फ्युज किंवा पशू-आधारित अन्न उत्पादनासाठी देखील वापरले जाते. प्राणी-आधारित अन्न उत्पादन (मांस, डेरी किंवा इतर उत्पादनांसाठी असो) भूमीवर वेगळ्या प्रकारे प्रभावित करते. चरण्यासाठी पशुधनासाठी वापरण्यात येणारी जमीन भूक्षय, मातीचे बायोम कमी करणे, वाळवंटासाठी असुरक्षित आहे. याव्यतिरिक्त, पशुधन मिथेन उत्सर्जनाच्या उच्च स्तराचे योगदान देतात, ज्याचा पर्यावरणीय परिणामांवर खूप प्रभाव पडतो.<ref name=":07"/> जंगलतोड, विशेषतः मेझॉनच्या मोठ्या थोड्या थोड्या प्रमाणात, ज्यात सुमारे २०% पर्जन्यवृष्टी स्पष्टपणे कापली गेली आहेत, त्याचा जल स्रोत आणि मातीवर वातावरणीय परिणाम आणि परिणाम होतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Morton|first=D. C.|last2=DeFries|first2=R. S.|last3=Shimabukuro|first3=Y. E.|last4=Anderson|first4=L. O.|last5=Arai|first5=E.|last6=del Bon Espirito-Santo|first6=F.|last7=Freitas|first7=R.|last8=Morisette|first8=J.|date=2006-09-14|title=Cropland expansion changes deforestation dynamics in the southern Brazilian Amazon|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=103|issue=39|pages=14637–14641|bibcode=2006PNAS..10314637M|doi=10.1073/pnas.0606377103|issn=0027-8424|pmc=1600012|pmid=16973742}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Macedo|first=Marcia N.|last2=DeFries|first2=Ruth S.|last3=Morton|first3=Douglas C.|last4=Stickler|first4=Claudia M.|last5=Galford|first5=Gillian L.|last6=Shimabukuro|first6=Yosio E.|date=2012-01-24|title=Decoupling of deforestation and soy production in the southern Amazon during the late 2000s|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=109|issue=4|pages=1341–1346|bibcode=2012PNAS..109.1341M|doi=10.1073/pnas.1111374109|issn=0027-8424|pmc=3268292|pmid=22232692}}</ref> शिवाय, जंगलतोडानंतर जमीनीचा वापर करण्याच्या प्रकारामुळेही विविध परिणाम दिसून येतात. जंगलतोड जमीन पशू चरण्यासाठी चराचर भूमीत रूपांतरित झाली तेव्हा त्याचा पर्यावरणीय प्रणालीवर जास्त परिणाम होतो आणि नंतर वन ते पीक भूमीत रूपांतर होतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Silvério|first=Divino V.|last2=Brando|first2=Paulo M.|last3=Macedo|first3=Marcia N.|last4=Beck|first4=Pieter S. A.|last5=Bustamante|first5=Mercedes|last6=Coe|first6=Michael T.|date=October 2015|title=Agricultural expansion dominates climate changes in southeastern Amazonia: the overlooked non-GHG forcing|journal=Environmental Research Letters|language=en|volume=10|issue=10|pages=104015|doi=10.1088/1748-9326/10/10/104015|issn=1748-9326|doi-access=free}}</ref> इक्वाडोरच्या अ‍ॅमेझॉन येथे कोवाचिक आणि सालाझर यांनी केलेल्या अभ्यासानुसार असे आढळले आहे की जंगलतोड आणि शेतीचा विस्तार केवळ पर्यावरणाचा -हासच होऊ शकत नाही परंतु ते अल्प प्रमाणात शेतकऱ्यांना किंवा कृषी विस्तार कार्यक्रम प्रस्तावित करणा governments्या सरकारांच्या राष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेला अपेक्षित असलेल्या आर्थिक फायद्याची हमी देत नाहीत. या अभ्यासामधील शेतकऱ्यांना केवळ निर्वाह शेती प्रणालीतून सखोल “फायद्यासाठी” शेती पद्धतीत बदल करण्यास प्रोत्साहित केले गेले जेथे उत्पादनांमध्ये प्रामुख्याने कॉफी, तेल पाम आणि कोकोआ सर्व निर्यातीसाठी होते. कोवाचिक आणि सालाझार यांच्या मते कृषी विस्तार आणि आर्थिक नफ्यामध्ये एक समान देवाणघेवाण नाही कारण दोन्ही सरकारे आणि मोठ्या प्रमाणात कृषी उत्पादन कंपन्या म्हणतात. हे लहान शेतकऱ्यांसाठी खरे आहे जे उत्पादित उत्पादनाची पर्वा न करता निर्वाह शेतीपासून लहान प्रमाणात सधन शेती योजनेकडे जातात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kovacic|first=Zora|last2=Viteri Salazar|first2=Oswaldo|date=April 2017|title=The lose - lose predicament of deforestation through subsistence farming: Unpacking agricultural expansion in the Ecuadorian Amazon|journal=Journal of Rural Studies|volume=51|pages=105–114|doi=10.1016/j.jrurstud.2017.02.002|issn=0743-0167}}</ref> हे देखील लक्षात घेणे आवश्यक आहे की, सर्व जंगलतोड ही कृषी विस्ताराच्या परिणामी होत नाही. अन्न उत्पादन फक्त एक ड्रायव्हर आहे. २००१ ते २०१५ दरम्यान जगभरातील सर्व जंगलांपैकी फक्त २७ +/- ५% कृषी विस्तारासाठी होते. इतर वाहनचालकांपैकी शहरीकरण, जंगलातील अग्निशामक, लॉगिंग आणि शेती पद्धती बदलण्यासाठी होते. शहरीकरणासाठी ०.६ +/- ०.३%, जंगलातील आगीसाठी २३ +/- ४%, लॉगिंगसाठी २६+ +/-४% आणि कृषी पद्धती बदलण्यासाठी २४+ +/-३% आहेत. ते ज्या प्रदेशात आहेत त्यानुसार वाहनचालकांचे प्रकार मोठ्या प्रमाणात बदलतात. पशुधन आणि पिके पीक शेतीसाठी मोठ्या प्रमाणात जंगलतोड असलेले प्रदेश मध्य आणि दक्षिण अमेरिका आहेत तर शेतमाल पिकाची जंगलतोड मुख्यत्वे दक्षिणपूर्व आशियामध्ये आढळली. शेती बदलल्यामुळे मोठ्या प्रमाणात वन नुकसान झालेल्या प्रदेशात उप सहारान आफ्रिका होता.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Curtis|first=Philip G.|last2=Slay|first2=Christy M.|last3=Harris|first3=Nancy L.|last4=Tyukavina|first4=Alexandra|last5=Hansen|first5=Matthew C.|date=2018-09-14|title=Classifying drivers of global forest loss|url=https://archive.org/details/science_2018-09-14_361_6407/page/1108|journal=Science|language=en|volume=361|issue=6407|pages=1108–1111|bibcode=2018Sci...361.1108C|doi=10.1126/science.aau3445|issn=0036-8075|pmid=30213911}}</ref> हे वेगळेपण सिल्वरिओच्या संशोधन निष्कर्षांच्या प्रकाशात महत्त्वाचे आहे की सर्व जंगलतोड वातावरण आणि वातावरणाला त्याच प्रकारे प्रभावित करत नाही.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Silvério|first=Divino V|last2=Brando|first2=Paulo M|last3=Macedo|first3=Marcia N|last4=Beck|first4=Pieter S A|last5=Bustamante|first5=Mercedes|last6=Coe|first6=Michael T|date=2015-10-01|title=Agricultural expansion dominates climate changes in southeastern Amazonia: the overlooked non-GHG forcing|journal=Environmental Research Letters|volume=10|issue=10|pages=104015|doi=10.1088/1748-9326/10/10/104015|issn=1748-9326|doi-access=free}}</ref> === जैवविविधतेत घट === [[चित्र:Biodiversity_Hotspots_Map.jpg|इवलेसे|533x533अंश| असुरक्षित जैवविविधता हॉटस्पॉट्स]] जागतिक पातळीवर १८ 'हॉट-स्पॉट्स' आहेत, त्यापैकी प्रत्येकात एक अद्वितीय आणि बायोडायर्सिव्ह इकोसिस्टम आहे. त्यांच्यामध्ये पृथ्वीच्या एकूण वनस्पतीच्या अंदाजे २० % किंवा अंदाजे ५०,००० स्वतंत्र प्रजाती आहेत.<ref name=":06">{{जर्नल स्रोत|last=Singh|first=P|date=August 2008|title=Exploring biodiversity and climate change benefits of community-based forest management|journal=Global Environmental Change|language=en|volume=18|issue=3|pages=468–478|doi=10.1016/j.gloenvcha.2008.04.006}}</ref> एकट्या एशियान प्रदेश, इंडोनेशिया, मलेशिया, फिलीपिन्स, सिंगापूर आणि थायलंड या जगातील जवळपास २०% प्रजाती आहेत आणि पृथ्वीच्या 'हॉट स्पॉट्स' पैकी ३ आहेत. भौगोलिक झोनमध्ये जगातील जंगलांच्या एक चतुर्थांश जंगलांमध्ये जंगलतोडीचे सर्वाधिक प्रमाण आहे. हे उल्लेखनीय आहे कारण वनक्षेत्रांचे नुकसान होण्याने जैवविविधता धोक्यात येते.<ref name=":12">{{जर्नल स्रोत|last=Glover|first=David|last2=Onn|first2=Lee Poh|date=April 2008|title=The Environment, Climate Change and Natural Resources in Southeast Asia: Issues and Challenges|journal=Asean Economic Bulletin|volume=25|issue=1|pages=1–6|doi=10.1355/AE25-1A}}</ref> नॅशनल सायन्स फाउंडेशनने २००७ मध्ये केलेल्या अभ्यासात असे आढळले आहे की [[जैवविविधता]] आणि अनुवांशिक विविधता सहनिर्भर आहेत - प्रजातींमध्ये विविधता असणे आवश्यक आहे प्रजातींमध्ये विविधता आणि त्याउलट. "जर कोणाचाही प्रकार सिस्टमवरून काढला गेला तर चक्र खाली घडू शकते आणि एकाच जातीवर समुदायाचे वर्चस्व होते." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.enn.com/wildlife/article/23391|title=Study: Loss Of Genetic Diversity Threatens Species Diversity|date=26 September 2007|website=Environmental News Network|access-date=27 October 2014}}</ref> === हवामान सेवांमध्ये घट === जनावरांच्या चरणासाठी जंगलाची उधळपट्टी आणि इंधन लाकूड यांसारख्या मानवी कृतींमुळे वनराईचे विघटन झाले आहे आणि अतिरीक्त निष्कर्ष यामुळे पर्यावरणीय जैवविविधता नष्ट झाली आहे. जंगलातील तोटा आणि विटंबनाचा थेट परिणाम पृथ्वीच्या विविध वनस्पती आणि जीव-जंतुंवर होतो आणि म्हणूनच हवामान बदलावरही परिणाम होतो कारण ते वातावरणात सीओ 2 तयार होण्यापासून सर्वोत्तम संरक्षण आहेत.<ref name=":06"/><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Rosendal|first=G. Kristin|date=February 1995|title=The forest issue in post-UNCED international negotiations: conflicting interests and fora for reconciliation|journal=Biodiversity and Conservation|volume=4|issue=1|pages=91–107|doi=10.1007/bf00115315|issn=0960-3115}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Rudel|first=Thomas K.|last2=Meyfroidt|first2=Patrick|last3=Chazdon|first3=Robin|last4=Bongers|first4=Frans|last5=Sloan|first5=Sean|last6=Grau|first6=H. Ricardo|last7=Van Holt|first7=Tracy|last8=Schneider|first8=Laura|date=January 2020|title=Whither the forest transition? Climate change, policy responses, and redistributed forests in the twenty-first century|journal=Ambio|language=en|volume=49|issue=1|pages=74–84|doi=10.1007/s13280-018-01143-0|issn=0044-7447|pmc=6888783|pmid=30666613}}</ref> अधिक पर्णसंभार प्रकाशसंश्लेषण असल्यास अधिक सीओ 2 शोषला जाईल, ज्यामुळे संभाव्य तापमानात संतुलन वाढेल.<ref name=":22">{{जर्नल स्रोत|last=Thuiller|first=Wilfried|date=August 2007|title=Climate change and the ecologist|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-08-02_448_7153/page/550|journal=Nature|volume=448|issue=7153|pages=550–552|doi=10.1038/448550a|issn=0028-0836|pmid=17671497}}</ref> जंगल म्हणजे निसर्गाचे वातावरणातील कार्बन विहिर ; वनस्पती वातावरणीय कार्बन डाय ऑक्साईड (एक [[हरितगृह वायू]] ) घेतात आणि [[प्रकाश संश्लेषण]] प्रक्रियेद्वारे कार्बनला साखर आणि वनस्पती पदार्थांमध्ये रूपांतरित [[प्रकाश संश्लेषण|करतात]] .<ref>[https://www.nasa.gov/feature/goddard/2016/carbon-dioxide-fertilization-greening-earth "Carbon Dioxide Fertilization Greening Earth, Study Finds."] NASA, 26 April 2014, Accessed 8 February 2018.</ref> कार्बन झाडे, वनस्पती आणि जंगलांच्या मातीमध्ये साठवले जाते. अभ्यास असे दर्शवितो की "अखंड वने," खरं तर, सेक्वेस्टर कार्बन करतात .<ref name="Malhi">Malhi, Y., et al. “Climate Change, Deforestation, and the Fate of the Amazon.” Science, vol. 319, no. 5860, 11 Jan. 2008, pp. 169–172., doi:10.1126/science.1146961.</ref> कार्बनच्या [[अ‍ॅमेझॉन वर्षावन|संतुलनावर]] महत्त्वपूर्ण परिणाम करणारे मोठ्या जंगलांच्या उदाहरणांमध्ये [[अ‍ॅमेझॉन वर्षावन|अमेझोनिअन]] आणि [[मध्य आफ्रिका|मध्य आफ्रिकेच्या]] रेन फॉरेस्ट्सचा समावेश आहे.<ref name="GP">[https://www.greenpeace.org.uk/what-we-do/forests/deforestation-climate-change/ "Deforestation and climate change."] GREENPEACE, Accessed 8 February 2018.</ref> तथापि, जंगलतोड कार्बन सिक्वेस्टेशनच्या प्रक्रियेत अडथळा आणते आणि स्थानिक हवामानावर परिणाम करते. याव्यतिरिक्त, झाडे तोडणे जास्त प्रमाणात मोठ्या प्रमाणात हवामान बदलाच्या केंद्रीत असलेल्या सकारात्मक अभिप्राय लूपमध्ये भूमिका निभावते, कारण अभ्यास शोधत आहे. जेव्हा हवामान बदलते तेव्हा हवामान परिस्थिती (तापमान, आर्द्रता) टिकवून ठेवण्यासाठी प्रजातीच्या भौगोलिक श्रेणीत बदल होण्यास ते सवय लावते. पर्यावरणीय झोन अंदाजे १ डिग्री सेल्सियस प्रति १६० किमी ने बदलले जातील.<ref name=":22"/> कोणत्याही वस्तीचे क्षेत्रफळ कमी होणे, परंतु विशेषतः हवामान बदलाबरोबरच वनक्षेत्रात प्रजातींचे आक्रमण आणि बायोटिक होमोजीनायझेशनची शक्यता सक्षम होते कारण एक नाजूक परिसंस्थेतील कमकुवत प्रजाती ताब्यात घेतात. अन्न, उर्जा आणि इतर 'परिसंस्था वस्तू व सेवा' या पद्धती विस्कळीत झाल्यामुळे जैवविविधतेच्या नुकसानामुळे मनुष्यावरही परिणाम होईल. झाडे जाळणे किंवा तोडणे कार्बन सीक्वेस्ट्रेशनच्या परिणामास उलट करते आणि ग्रीनहाऊस वायू (कार्बन डाय ऑक्साईडसह) वातावरणात सोडते.<ref name="GP"/> शिवाय, जंगलतोडीमुळे पृथ्वीच्या पृष्ठभागाची लँडस्केप आणि परावर्तितता बदलते, म्हणजे घटते अल्बेडो . याचा परिणाम उष्णतेच्या स्वरूपात सूर्यापासून हलकी उर्जा शोषून घेण्यास [[जागतिक तापमानवाढ|ग्लोबल वार्मिंग]] वाढवते.<ref name="Malhi"/> ==== माती आणि पाण्यावर परिणाम ==== झाडे कार्बनचा प्रमुख स्रोत आहेत. असा अंदाज आहे की मेझॉनमधील कार्बनचे प्रमाण मानवी उत्पादनाद्वारे सोडल्या जाणाऱ्या दहा वर्षांच्या कार्बनपेक्षा जास्त आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://earthobservatory.nasa.gov/Features/Deforestation/deforestation_update2.php|title=Tropical Deforestation : Feature Articles|last=Rebecca|first=Lindsey|date=2007-03-30|website=earthobservatory.nasa.gov|language=en|access-date=2018-02-09}}</ref> दुर्दैवाने, जंगलातील शेतात किंवा बर्नमध्ये जसे की बऱ्याचदा अग्निद्वारे जंगले साफ केली जातात, म्हणून लाकडाची दहन प्रक्रिया मोठ्या प्रमाणात कार्बन डाय ऑक्साईड वातावरणात सोडते. वातावरणीय कार्बनची वाढ ही केवळ जंगलतोडीचा परिणाम नाही, मातीच्या गुणधर्मांमधील बदलामुळे माती स्वतःच कार्बन योगदानकर्ता बनू शकते. येल युनिव्हर्सिटीच्या शास्त्रज्ञांच्या म्हणण्यानुसार, जंगले साफ केल्याने जमिनीतील सूक्ष्मजीव समुद्राचे वातावरण बदलते आणि जैवविविधता मातीच्या रचनेवर अवलंबून असते म्हणून सूक्ष्मजंतूंच्या बाबतीत जैवविविधतेचे नुकसान होते .<ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://news.yale.edu/2014/04/01/deforestation-sandy-soils-greater-threat-climate-change|title=Deforestation of sandy soils a greater threat to climate change|date=2014-04-01|work=YaleNews|language=en|access-date=2018-02-09}}</ref> जरी मातीसारख्या मातीच्या तुलनेत वाळूजातीच्या जमिनीवर जंगलतोडीच्या परिणामाचे बरेच गहन परिणाम होत असले तरी, जंगलतोड झाल्यामुळे होणारे विघटन यामुळे हायड्रॉलिक चालकता आणि पाण्याचा साठा यासारख्या मातीचे गुणधर्म कमी होतात, त्यामुळे पाणी आणि उष्णता शोषण्याचे कार्यक्षमता कमी होते.<ref name=":2">{{जर्नल स्रोत|last=Shukla|first=J.|last2=Nobre|first2=C.|last3=Sellers|first3=P.|date=1990-03-16|title=Amazon Deforestation and Climate Change|url=https://archive.org/details/sim_science_1990-03-16_247_4948/page/1322|journal=Science|language=en|volume=247|issue=4948|pages=1322–1325|bibcode=1990Sci...247.1322S|doi=10.1126/science.247.4948.1322|issn=0036-8075|pmid=17843795|hdl-access=free}}</ref> Theमेझॉनमधील जंगलतोड प्रक्रियेच्या अनुकरणात, संशोधकांना असे आढळले की पृष्ठभागावर आणि मातीच्या तापमानात 1 ते 3 अंश सेल्सियसपर्यंत वाढ झाली आहे ज्यामुळे रेडिएशन आणि आर्द्रता शोषून घेण्याच्या मातीची क्षमता कमी होते. याव्यतिरिक्त, सेंद्रिय किडणेयुक्त पदार्थांनी समृद्ध असलेल्या मातीत आग लागण्याची शक्यता असते, विशेषतः दीर्घ दुष्काळाच्या वेळी. बाष्पीभवन कमी होण्याच्या परिणामी, वर्षाव देखील कमी केला जातो. याचा अर्थ उष्ण आणि कोरडे हवामान आणि अधिक कोरडे हवामान असणे आवश्यक आहे. हवामानातील या बदलाचे तीव्र पर्यावरणीय आणि जागतिक परिणाम आहेत ज्यात आग लागण्याची तीव्रता आणि वारंवारता वाढते आणि [[परागीकरण|परागण]] प्रक्रियेमध्ये व्यत्यय आहे ज्यात जंगलतोडीच्या क्षेत्राच्या पलीकडे पसरली जाईल. == जंगलतोडीचे सामाजिक-आर्थिक प्रभाव == जंगलतोडीमुळे, प्राणी बऱ्याचदा आपले निवासस्थान गमावतात आणि वनस्पती कमी प्रमाणात होते. जंगलतोड झाल्यावर निवास व्यवस्था नष्ट होणे सामान्य आहे.कारण, केवळ झाडे तोडली जात नाहीत तर पूर्वी राखलेल्या जमिनीतील झाडे झाडाच्या संरक्षणाच्या अभावामुळे [उद्धरण आवश्यक] संरक्षण न मिळाल्यामुळे मातीची तीव्र झीज करतात. ज्या ठिकाणी वृक्षांचे संरक्षण झाले आहे, अशा ठिकाणी उच्च तापमानामुळे प्राण्यांचा जगण्याचा संघर्ष आणखी बाधित आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.pachamama.org/effects-of-deforestation|title=Effects of Deforestation {{!}} The Pachamama Alliance|website=www.pachamama.org|language=en-US|access-date=2020-03-27}}</ref> स्थानिक समुदायांच्या अर्थव्यवस्थांना याचा परिणाम होतो.कारण, ते त्यांची स्थानिक बाजारपेठा चालविण्यास आणि त्यांच्या कुटुंबाला पोसण्यासाठी या संसाधनांवर अवलंबून असतात. आधुनिक औषध ही जंगलतोडीने बाधित होणारी आणखी एक गोष्ट आहे.  कारण, या भागात आढळणा या वनस्पतींमधून अनेक औषधे घेतली जातात [उद्धरण आवश्यक]. या स्त्रोतांचा तोटा म्हणजे स्थानिक समुदायाचे नफ्याचे नुकसान जे या नफ्यावर या नैसर्गिक घटकांवर अवलंबून असतात. संपूर्ण जगभरात वैद्यकीय कमतरता निर्माण करून याचा जागतिक परिणाम होऊ शकतो. == हवामान बदलाचा प्रतिकार करणे == === पुनर्रोचन व वनीकरण फायदे === [[चित्र:Global_state_and_trends_figures_for_key_elements_of_biodiversity_important_to_food_and_agriculture.svg|इवलेसे|अन्न आणि शेतीसाठी जैवविविधतेच्या महत्त्वपूर्ण घटकांची जागतिक स्थिती आणि ट्रेंडचे आकडे.]] जमिनीवर झाडाची बायोमास घनता पुरेसे राखण्यासाठी योग्य प्रकारे व्यवस्थापित जंगलात योग्य प्रमाणात नैसर्गिक पुनरुत्पादन होईल. हे वरील ग्राउंड ट्री बायोमासची घनता जितके जास्त आहे तितके कार्बन (सी)चे प्रमाण जितके जास्त वन वलय आणि साठवण करण्यास सक्षम आहे. म्हणून खराब झालेले वन जास्त प्रमाणात कार्बन (सी) ठेवण्यास असमर्थ आहे, ज्यामुळे हवामान बदलामध्ये भर पडेल.<ref name=":06"/> जंगलतोड आणि जंगलातील विखुरलेल्या कारवाईमुळे होणारे कार्बन उत्सर्जन सोडविण्यासाठी या कार्बनला वेगळे करणे व साठवणे आवश्यक आहे. मानवनिर्मित उत्सर्जनांपैकी सुमारे २० % जंगलतोड आणि जंगलातील विघटन होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ipcc.ch/report/ar4/wg1/|title=AR4 Climate Change 2007: The Physical Science Basis — IPCC|access-date=2020-03-16}}</ref> याचा सामना करण्याचा सर्वात कार्यक्षम आणि किफायतशीर मार्ग म्हणजे शाश्वत वन व्यवस्थापन पद्धती, वनीकरण, जंगलतोड आणि वनसंरक्षण; या सराव एकत्रितपणे तयार केल्यास कार्बन (सी) उत्सर्जन २५% पर्यंत कमी होऊ शकेल ज्यामुळे हवामानातील बदलाला प्रभावीपणे आळा बसेल. विशेषतः आपल्या जगात एकूण कार्बन उत्सर्जनापैकी जंगलांमध्ये अंदाजे ४७१ अब्ज टन जंगल आहे. जर आपण जंगलतोड कमी करू शकलो तर, दरवर्षी वातावरणातून सोडल्या जाणाऱ्या १.१ अब्ज टन हे कमी होईल.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kaimowitz|first=David|date=2018-03-26|title=Why Forests? Why Now? The Science, Economics and Politics of Tropical Forests and Climate Change by Frances Seymour and Jonah Busch Centre for Global Development, Washington, DC, 2016 Pp. 429 + xiv. ISBN 978 1 933286 85 3|journal=Asian-Pacific Economic Literature|volume=32|issue=1|pages=148–149|doi=10.1111/apel.12226|issn=0818-9935}}</ref> === पर्यायी काढणी पद्धती === पारंपारिक लॉगिंग पद्धतींच्या तुलनेत कमी झालेले इम्पेक्ट लॉगिंग (आरआयएल) ही एक टिकाऊ वनीकरण पद्धत आहे कारण यामुळे वन आणि छत नुकसान कमी होते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Pereira|first=Rodrigo|last2=Zweede|first2=Johan|last3=Asner|first3=Gregory P.|last4=Keller|first4=Michael|date=2001|title=Forest canopy damage and recovery in reduced-impact and conventional selective logging in eastern Para, Brazil|journal=Forest Ecology and Management|volume=168|issue=1–3|pages=77–89|doi=10.1016/s0378-1127(01)00732-0|issn=0378-1127}}</ref> या व्यतिरिक्त, १२० वर्ष मिळवायची मॉडेल रिलायन्स इंडस्ट्रीज परंपरागत लॉगिंग ( "14.0 मीटर ³ हेक्टर ^-1") संबंधात 30 वर्षे ( "18.3 मीटर ³ हेक्टर ^-1") मध्ये एक लक्षणीय उच्च पुनर्वनीकरण आहे असे आढळले.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Macpherson|first=Alexander J.|last2=Schulze|first2=Mark D.|last3=Carter|first3=Douglas R.|last4=Vidal|first4=Edson|date=November 2010|title=A Model for comparing reduced impact logging with conventional logging for an Eastern Amazonian Forest|url=https://archive.org/details/sim_forest-ecology-and-management_2010-11-15_260_11/page/2010|journal=Forest Ecology and Management|volume=260|issue=11|pages=2010|doi=10.1016/j.foreco.2010.08.050|issn=0378-1127}}</ref> शिवाय, भविष्यात जंगलतोड सुधारण्यासाठी आरआयएलचा लवकरात लवकर अभ्यास करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, एका अभ्यासानुसार असा निष्कर्ष काढला आहे की जर ब्राझीलमध्ये सध्याच्या 30 वर्षांच्या पठाणला चक्र असलेल्या " ''6 झाडे / हेक्टर'' " रूग्णात राहिल्यास लॉगिंगमध्ये 40% घट झाली आहे. हे सुनिश्चित करणे आहे की भविष्यातील ग्राउंड बायोमास कापणीच्या आधी मूळ ग्राउंड बायोमासचे पुनर्जन्म आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mazzei|first=Lucas|last2=Sist|first2=Plinio|last3=Ruschel|first3=Ademir|last4=Putz|first4=Francis E.|last5=Marco|first5=Phidias|last6=Pena|first6=Wagner|last7=Ferreira|first7=Josué Evandro Ribeiro|date=2010|title=Above-ground biomass dynamics after reduced-impact logging in the Eastern Amazon|url=https://archive.org/details/sim_forest-ecology-and-management_2010-01-25_259_3/page/367|journal=Forest Ecology and Management|volume=259|issue=3|pages=367–373|doi=10.1016/j.foreco.2009.10.031|issn=0378-1127}}</ref> === पुनर्वसन === जंगलतोड म्हणजे विद्यमान वने आणि जंगलांची नैसर्गिक किंवा हेतुपुरस्सर पुनर्बांधणी. हे नैसर्गिकरित्या किंवा कृत्रिमरित्या जंगलाच्या संरक्षणाचे पुनर्वसन आहे.<ref name="SAFnet">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dictionaryofforestry.org/dict/term/reforestation|title=Definition of Reforestation|date=13 September 2008|website=Dictionary of Forestry|publisher=SAFnet Dictionary|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314232006/http://dictionaryofforestry.org/dict/term/reforestation|archive-date=14 March 2012|access-date=22 October 2014}}</ref> वनीकरण करण्याच्या इतर पद्धतींप्रमाणेच, जंगलतोड करणे देखील प्रभावी ठरू शकते कारण एक झाड {{Convert|48|lb|kg|order=flip}} जास्त प्रमाणात शोषू शकते {{Convert|48|lb|kg|order=flip}} वेळ वर्ष आणि करू शकता अलग करणे. कार्बन डायऑक्साइड प्रति कार्बन डायऑक्साइड ४० वर्षे जुन्या पोहोचते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ncsu.edu/project/treesofstrength/treefact.htm|title=Tree Facts|publisher=NC State University|access-date=28 October 2014}}</ref> वातावरणातील कार्बन डाय ऑक्साईड कमी करण्याच्या प्रभावी पद्धतींसाठी वनक्षेत्र बनविणे व कार्बन उत्सर्जन कमी करण्याच्या इतर पद्धती पाहता वृक्ष लागवडीची किंमत कमी असते. पुनर्रोचनाच्या संभाव्य पद्धतींमध्ये मोठ्या प्रमाणात औद्योगिक वृक्षारोपण, विद्यमान शेती व्यवस्थेत झाडे लावणे, जमीन मालकांनी लहान प्रमाणात वृक्षारोपण करणे, जातीय जमिनींवर वुडलोट स्थापना करणे आणि वृक्षारोपण किंवा सहाय्य केलेल्या नैसर्गिक पुनर्जन्मातून विद्रूप क्षेत्रांचे पुनर्वसन यांचा समावेश आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Zomer|first=Robert J.|last2=Trabucco|first2=Antonio|last3=Bossio|first3=Deborah A.|last4=Verchot|first4=Louis V.|date=2008-06-01|title=Climate change mitigation: A spatial analysis of global land suitability for clean development mechanism afforestation and reforestation|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880908000169|journal=Agriculture, Ecosystems & Environment|series=International Agricultural Research and Climate Change: A Focus on Tropical Systems|language=en|volume=126|issue=1|pages=67–80|doi=10.1016/j.agee.2008.01.014|issn=0167-8809}}</ref> मोठ्या प्रमाणावर पुनर्रोचना प्रयत्नांचे मुख्य लक्ष लॅटिन अमेरिका आणि उप-सहारा आफ्रिका या भागांसारख्या उष्णकटिबंधीय हवामान क्षेत्रावर केंद्रित आहे. इतर अनेक देश आणि प्रांतांनी जागतिक हवामान बदल चालकांचा प्रतिकार करण्याच्या आशेवर वनवन उपक्रम आणि पुढाकार यापूर्वीच सुरुवात केली किंवा सुरू केली आहे. एकदा शेतातील जमीन शेती किंवा संवर्धनासाठी वापरता येईल अशा स्थितीत पाळण्याच्या प्रक्रियेमध्ये जंगलतोड करणे देखील उपयुक्त असल्याचे दर्शविले गेले आहे. वनराई, लागवड, स्थान आणि वनस्पतींच्या प्रजाती यावर अवलंबून मातीचे विघटन व प्रदूषणाचे परिणाम कमी करण्यात मदत होते.<ref name="Cunningham 301–317">{{जर्नल स्रोत|last=Cunningham|first=S. C.|last2=Mac Nally|first2=R.|last3=Baker|first3=P. J.|last4=Cavagnaro|first4=T. R.|last5=Beringer|first5=J.|last6=Thomson|first6=J. R.|last7=Thompson|first7=R. M.|date=2015-07-01|title=Balancing the environmental benefits of reforestation in agricultural regions|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1433831915000463|journal=Perspectives in Plant Ecology, Evolution and Systematics|language=en|volume=17|issue=4|pages=301–317|doi=10.1016/j.ppees.2015.06.001|issn=1433-8319|doi-access=free}}</ref> === वनीकरण === वनीकरण म्हणजे झाडे लावणे म्हणजे तिथे पूर्वी झाडाचे संरक्षण नव्हते. जंगलांच्या विखुरणामुळे शेवटी वातावरणात ऑक्सिजनची घट आणि कार्बन डाय ऑक्साईडची पुरेशी वाढ होते. नुकसानीची भरपाई म्हणून अधिकाधिक झाडे लावली जात आहेत. परिणामी वातावरणात कार्बन डाय ऑक्साईडचे प्रमाण लक्षणीय घटू शकते.<ref name=":7">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/environment/2012/nov/29/planting-trees-climate-change|title=To what extent could planting trees help solve climate change?|last=Institute|first=Grantham Research|date=2012-11-29|website=the Guardian|language=en|access-date=2018-04-29}}</ref> वैज्ञानिक संशोधनानुसार वृक्षारोपण जंगल नैसर्गिक जंगलापेक्षा जास्त कार्बन डाय ऑक्साईड शोषू शकते कारण ते वेगाने वाढतात आणि त्यामुळे उच्च शोषण दर वाढतो. या प्रक्रियेस सहसा सरकार प्रोत्साहित करतात कारण त्यांना कार्बन डाय ऑक्साईड कमी होण्याची इच्छा असते आणि यामुळे त्या क्षेत्राचे सौंदर्यशास्त्र वाढते. तथापि, यामुळे पर्यावरणावरील उल्लंघन होऊ शकते आणि पूर्वी वृक्षांचे संरक्षण किंवा जंगले नसलेल्या वातावरणात गुंतागुंत निर्माण होऊ शकते. ==== चीन मध्वनीकरण ==== जरी चीनने पुनर्रचनासाठी अधिकृत उद्दिष्टे निश्चित केली आहेत, तरी ही उद्दीष्टे ८० वर्षांच्या क्षितिजासाठी निश्चित केली गेली होती आणि ती २००८ पर्यंत लक्षणीयरीत्या पूर्ण झाली नाहीत. चीन ग्रीन वॉल ऑफ चायनासारख्या प्रकल्पांद्वारे या समस्या दूर करण्याचा प्रयत्न करीत आहे, ज्याचे लक्ष्य जंगलांचे पुनर्भ्रमण करणे आणि [[गोबी वाळवंट|गोबी वाळवंटातील]] विस्ताराला थांबविणे आहे. १९८१ मध्ये लागू केलेल्या कायद्यानुसार ११ वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या प्रत्येक शालेय विद्यार्थ्याने दर वर्षी किमान एक झाड लावणे आवश्यक आहे. परंतु सरासरी यशाचे दर, विशेषतः राज्य-प्रायोजित वृक्षारोपण, तुलनेने कमी आहेत. आणि योग्यप्रकारे लागवड केलेल्या झाडांनाही दीर्घकाळ दुष्काळ, कीटकांचा प्रादुर्भाव आणि अग्निचा एकत्रित परिणाम टिकून राहण्यास खूपच अडचण आली आहे. तथापि, सध्या चीनमध्ये जगातील कोणत्याही देश किंवा प्रदेशातील सर्वाधिक वनीकरण दर असून २००८ मध्ये ४.७७ दशलक्ष हेक्टर (४७,००० चौरस किलोमीटर) वनीकरण आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-01/09/content_10631987.htm|title=China to plant more trees in 2009|last=Yang|first=Ling|website=ChinaView|publisher=Xinhua News Agency|access-date=23 October 2014}}</ref> ==== जपान मध्ये वनीकरण ==== जपानमधील वनीकरण प्रकल्पांचे मुख्य उद्दीष्ट म्हणजे देशाच्या वन संरचनेचा विकास करणे आणि जपानी वाळवंटात आढळणारी जैवविविधता टिकवणे. जपानी समशीतोष्ण पर्जन्यवृष्टी संपूर्ण जपानी द्वीपसमूहात विखुरलेली आहे आणि बऱ्याच स्थानिक प्रजाती आहेत ज्या नैसर्गिकरित्या कोठेही आढळत नाहीत. देशाच्या विकासामुळे वनक्षेत्रात घट झाल्याने जैवविविधतेत घट दिसून आली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Influence of Forest Management on Landscape Structure in the Cool-Temperate Forest Region of Central Japan.|last=Miyamoto|first=Asako|date=2008|pages=248–256}}</ref> === अ‍ॅग्रोफोरेस्ट्री === अ‍ॅग्रोफोरेस्ट्री किंवा अ‍ॅग्रो-सिल्व्हिकल्चर ही एक भूमी वापर व्यवस्थापन प्रणाली आहे ज्यामध्ये झाडे किंवा झुडुपेची जोड पिके किंवा कुरणभूमीच्या आसपास किंवा त्या दरम्यान घेतले जाते. हे अधिक वैविध्यपूर्ण, उत्पादनक्षम, फायदेशीर, निरोगी आणि टिकाऊ भूमि-वापर प्रणाली तयार करण्यासाठी कृषी आणि वनीकरण तंत्रज्ञानाची जोड देते. शेतीची नफा वाढविणे यासारख्या अ‍ॅग्रोफॉरेस्ट्रीचे बरेच फायदे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.aftaweb.org/about/what-is-agroforestry.html|title=What is agroforestry?|last=User|first=Super|website=www.aftaweb.org|language=en-gb|access-date=2018-04-29|archive-date=2023-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230805191545/https://www.aftaweb.org/about/what-is-agroforestry.html|url-status=dead}}</ref> याव्यतिरिक्त, rग्रोफॉरेस्ट्री नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण आणि संरक्षण करण्यास मदत करते जसे की मृदावरील धूप नियंत्रित करणे, वन्यजीवनांसाठी निवासस्थान तयार करणे आणि प्राणी कचरा व्यवस्थापित करणे.   === जीआयएस आणि रिमोट सेन्सिंग === जीआयएस ‍‍‍-भोगोलिक माहीती प्रणाली आणि रिमोट सेन्सिंग- सुदुरसंवेदन पद्धतींचा उपयोग दिलेल्या भागात वनराई तोडण्यासाठी केला जाऊ शकतो. उपग्रह प्रतिमेचा उपयोग करून, या पद्धती जंगलाचे आरोग्य चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यासाठी दिलेल्या क्षेत्राचे नकाशे तयार करु शकतात. शिवाय, या उपग्रह प्रतिमांमधून, विशेषज्ञ जंगली संरक्षणास बेअर ग्राउंड आणि मातीपासून वेगळे करण्यासाठी खोटे-रंगीत कंपोजिट तयार करू शकतात. हे जंगलाच्या क्षेत्राचे दृश्यमान करण्यास मदत करू शकते. याव्यतिरिक्त, मोडीआयएस उपग्रहांच्या वापरासह, वनविभागाच्या चांगल्या दृश्यासाठी मदत करण्यासाठी जंगलातील काही प्रतिकार आहे की नाही हे पाहण्यासाठी तज्ञ दिलेल्या तारखेच्या उपग्रह प्रतिमा एकाधिक तारखांमधून संग्रहित करू शकतात.   === जंगलतोड आणि जंगलातील विघटन पासून होणारे उत्सर्जन कमी करा === जंगलतोडीच्या नकारात्मक परिणामाची ओळख आणि ग्लोबल वार्मिंगच्या जबरदस्त पुरावा ओळखल्यामुळे जंगलांच्या संरक्षणाभोवती आंतरराष्ट्रीय धोरणाचा विकास झाला. जागतिक पातळीवर हवामान बदलाशी लढा देण्याचा एक प्रयत्न म्हणजे ''जंगलतोड व वन-विमुद्रीकरण कमी करणारे उत्सर्जन कमी करणे'' (रेड +   व्हिएतनाममधील बाक कान प्रांताच्या बाबतीत, आंतरराष्ट्रीय, राष्ट्रीय आणि वैयक्तिक गुंतवणूकी यशस्वीपणे पार पाडताना संशोधकांनी जंगले अबाधित सोडण्यास प्रोत्साहित करण्यासाठी प्रणाल्या आणल्या. त्यांच्या पद्धतींमध्ये “लाभ-वितरण प्रणाली” आणि इकोसिस्टम सेवांसाठी लाभांश समाविष्ट आहे. संशोधकांना आशा आहे की त्यांचे निकाल “पुन्हा तयार केले जाऊ शकतात आणि जागतिक स्तरावरील कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यात थेट योगदान देऊ शकतात.” <ref>Hoang, M. H., et al. "Benefit distribution across scales to reduce emissions from deforestation and forest degradation (REDD+) in Vietnam." Land Use Policy, vol 31, 6 Sept. 2011, pp. 48-60.</ref> == जंगलतोड आणि हवामान बदलाचे मानवी परिमाण == जंगलतोडीचे वर्णन बहुतेक वेळेस वन आणि वन-जंगलाकडे जमीन बदलणे म्हणजे नैसर्गिक आणि अप्राकृतिक असे आहे. जंगलतोड आणि हवामान बदल यांच्यातील संबंध हा एक सकारात्मक प्रतिसाद आहे   जितके अधिक झाड काढून टाकले जातात ते हवामान बदलांच्या मोठ्या प्रभावाइतकेच असतात आणि परिणामी जास्त झाडे गळतात   अलिकडच्या इतिहासात, ही प्रक्रिया मानवांनी बऱ्याच प्रकारे वेगवान केली आहे आणि वाढविली आहे. यामध्ये लॉगिंग, शहरीकरण, खाणकाम आणि कृषी विकास यांचा समावेश आहे   या ऑपरेशन्सचा विस्तार करण्याची अविरत गरजांमुळे जगभरात मोठ्या प्रमाणात जंगलतोड झाली आहे. === कृषी === [[चित्र:Sugarcane Deforestation, Bolivia, 2016-06-15 by Planet Labs.jpg|इवलेसे|301x301अंश|अ‍ॅमेझोनी जंगलतोड.जेपीजी]] अलीकडच्या काळात जंगलतोड करण्याच्या बाबतीत कृषी विस्तार हा सर्वात वाईट गुन्हेगार आहे. 1960 पासून, सुमारे 15% theमेझॉन जमीन कृतीच्या पद्धतींनी पुनर्स्थित करण्याच्या उद्देशाने काढली गेली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.fao.org/3/XII/0568-B1.htm#P10_167|title=Cattle ranching in the Amazon rainforest|website=www.fao.org|access-date=2020-02-25}}</ref> विशेषतः ब्राझीलमध्ये, 'फिशबोन जंगलतोड'च्या माध्यामातून गुरेढोरे व इतर मौल्यवान शेती ठेवण्यासाठी जंगलाचे पुसून टाकण्यात आले आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Geist|first=Helmut|date=2001|title=What Drives Tropical Deforestation?|url=https://www.pik-potsdam.de/members/cramer/teaching/0607/Geist_2001_LUCC_Report.pdf|journal=LUCC Report|volume=4|pages=|via=|accessdate=2020-07-18|archive-date=2020-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923114424/https://www.pik-potsdam.de/members/cramer/teaching/0607/Geist_2001_LUCC_Report.pdf|url-status=dead}}</ref> फिशबोन हा चट्टे झालेल्या भूमीच्या दृश्यात्मक सौंदर्याचा आणि रस्त्याच्या कडेला सरळ रेषेत कसा विस्तारतो या संदर्भात आहे. मानव, वनस्पती आणि सर्व प्राणी वस्ती असलेल्या या भूमीला फाटताना ही जंगलतोड करण्याची पद्धत वेगवान व कार्यक्षम असल्याचे सिद्ध झाले आहे. Amazonमेझॉन रेनफॉरेस्टच्या साफसफाईच्या वेळी ब्राझील नुकताच जगातील सर्वात मोठा गोमांस निर्यातक बनला आहे हे काही योगायोग नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ktla.com/2019/08/23/growth-of-brazils-beef-industry-fueling-fires-destroying-amazon-rainforest/|title=Growth of Brazil's Beef Industry Fueling Fires Destroying Amazon Rainforest|date=2019-08-23|website=KTLA|language=en|access-date=2020-02-25|archive-date=2020-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225044405/https://ktla.com/2019/08/23/growth-of-brazils-beef-industry-fueling-fires-destroying-amazon-rainforest/|url-status=dead}}</ref> === आजार === जंगलतोडीच्या प्रवेगचा परिणाम मानवावर परिणाम होतो. हे मूळ जमाती विस्थापित करीत आहे; हे जगातील सर्वात मोठे ऑक्सिजन पुरवठा करणारे आणि कार्बन सिंकमधून एक काढून टाकत आहे; आणि यामुळे आजारपण आणि आजार देखील उद्भवू शकतात   जंगलतोड नैसर्गिक जगातून एक शॉक लाट पाठवते, परिणामी यापूर्वी बरीच अप्रत्याशित गुंतागुंत होते   हे फक्त जंगलांची जमीन घेत राहिल्यामुळे मानवांचा स्वतःवर किती परिणाम होऊ शकतो हे दर्शवितो. मानवी आजार होण्याच्या शक्यतेसंबंधीचे एक उदाहरण विस्थापित आणि ठार मारण्यात येणा and्या वन्यजीवांपैकी काही पक्ष्यांचे लक्षण असू शकते, पक्षी अधिक विशिष्ट   बरीच प्रजाती पुनर्स्थित झाल्यामुळे पक्ष्यांना नवीन अधिवास राहण्यास भाग पाडले जात आहे   इतर अनेक प्रजातींचे हे नवीन क्षेत्र आधीच अस्तित्वात आहे, प्रजातींचे हे मिश्रण कधीकधी आंतरजातीय आजार होऊ शकते आणि मानवांमध्ये संक्रमित होऊ शकते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Sehgal|first=R. N. M.|date=2010-03-15|title=Deforestation and avian infectious diseases|journal=Journal of Experimental Biology|language=en|volume=213|issue=6|pages=955–960|doi=10.1242/jeb.037663|issn=0022-0949|pmc=2829318|pmid=20190120}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Voldoire|first=A.|last2=Royer|first2=J. F.|date=July 2004|title=Tropical deforestation and climate variability|journal=Climate Dynamics|language=en|volume=22|issue=8|pages=857–874|bibcode=2004ClDy...22..857V|doi=10.1007/s00382-004-0423-z|issn=0930-7575}}</ref> हे फुलपाखरू परिणाम म्हणजे मनुष्यांमुळे होणा de्या जंगलतोडीमुळे मनुष्यावर परिणाम होऊ शकते. === शहरीकरण === जंगलतोड आणि हवामान बदलाच्या बाबतीत शहरीकरण व शेतीची प्रकरणे जवळपास संबंधित आहेत. अधिक मोठ्या कृषी कंपन्या शेतीयोग्य जमीन ताब्यात घेत असल्याने, अधिक कुटुंबे काम शोधण्यासाठी मोठ्या शहरांमध्ये जात आहेत   अधिक लोकांचा अर्थ असा आहे की अधिक जागा आवश्यक आहे आणि तेथे जाण्यासाठी किंवा बाहेर जाण्यासाठी दोन मार्ग आहेत. दोघांनाही संसाधने आवश्यक आहेत आणि बाहेर जाण्यासाठी जमीन आवश्यक आहे, म्हणून या परिस्थितीत अधिक जंगलतोड करणे ही खरोखर खरी शक्यता आहे. शहरांमधील अधिकाधिक लोकांचा अर्थ असा आहे की प्रत्येक टिंगल चालू ठेवण्यासाठी अधिक शक्तीची आवश्यकता असते आणि वाढत्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अधिक पाण्यासाठी पंप आवश्यक आहे.   या सर्वांसाठी अधिक उर्जा आवश्यक आहे, जी अधिक प्रदूषण सोडवते आणि यामुळे होणारे नुकसान पुढे करते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Richards|first=Peter|last2=VanWey|first2=Leah|date=2015-07-04|title=Where Deforestation Leads to Urbanization: How Resource Extraction Is Leading to Urban Growth in the Brazilian Amazon|journal=Annals of the Association of American Geographers|volume=105|issue=4|pages=806–823|doi=10.1080/00045608.2015.1052337|issn=0004-5608|pmc=4789292|pmid=26985079}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Browder|first=John|date=2003|title=The urban-rural interface: Urbanization and tropical forest cover change|url=|journal=Urban Ecosystems|volume=6|pages=21–41|doi=10.1023/A:1025962512653|via=Kluwer Academic Publishers}}</ref> आम्ही एकतर दिशेने पाहू आणि मानवी आवश्यकता आणि इच्छांना विस्तृत आणि सामावून घेण्याच्या आवश्यकतेमुळे होणारी हानीची ही टाइमलाइन पुढे चालू ठेवू शकतो, कारण बहुतेक निवडींचा इतरत्रही परिणाम होतो. जंगलतोड आणि हवामान बदलाचे मानवी परिमाण हे जाणूनबुजून निर्मित अभिप्राय पळवाट आहे जे केवळ ग्रहाचा नाश वाढविते आणि संपूर्ण प्रजाती मोठ्या प्रमाणात  जंगलाने व्यापलेल्या भूमींमध्ये विस्तार करण्याच्या इच्छेमुळे खराब झालेले जमीन, विस्थापित प्रजाती (मानवासह), मोठी शहरे, अधिक उत्सर्जन आणि अगदी आजारपण देखील उद्भवले आहे. == धोरणे, प्रकल्प आणि पाया == === बाली कृती योजना === बाली क्शन प्लॅन डिसेंबर 2007 मध्ये इंडोनेशियाच्या बालीमध्ये विकसित केला गेला . डिसेंबर 1997च्या क्योतो प्रोटोकॉलचा हा थेट परिणाम आहे <ref name=":06"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://unfccc.int/|title=United Nations Framework Convention on Climate Change|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> बाली अ‍ॅक्शन योजनेच्या मुख्य घटकांपैकी एक म्हणजे [[क्योतो प्रोटोकॉल|क्योतो प्रोटोकॉलच्या]] सदस्य देशांकडून उत्सर्जन कमी करण्याला उद्युक्त करणारे धोरणात्मक दृष्टीकोन तयार करणे आणि तयार करणे यासाठी एकत्रित प्रयत्न करणे विकसनशील जगात जंगलतोड आणि जंगलाची नासधूस होण्यामुळे  त्यात कमी हवामान बदलांमध्ये शाश्वत वन व्यवस्थापन आणि संवर्धन पद्धतींचे महत्त्व यावर जोर देण्यात आला. यासह विकसनशील देशांना अतिरिक्त संसाधन प्रवाह प्रदान करण्याचा एक मार्ग म्हणून कार्बन उत्सर्जन समभागांकडे वाढीव लक्ष दिले गेले. === पर्यावरणीय टिकाव बाबत एशियानची घोषणा === “पर्यावरण टिकाव बाबत एशियान घोषणापत्र” आणि “युएनएफसीसीला पक्षांच्या परिषदेच्या १३ व्या सत्रातील एशियानच्या घोषणेवर” आणि “सीएमपीच्या क्योतो प्रोटोकॉलच्या तिस-या सत्राच्या अधिवेशनावर” आसियान देश, इंडोनेशिया, मलेशिया, यांनी स्वाक्षरी केली. फिलीपिन्स, सिंगापूर आणि थायलंड नोव्हेंबर 2007 मध्ये सिंगापूरमध्ये एशियान समि येथे या घोषणांवर स्वाक्षरी करण्यात आली होती. टी. हायलाइट केलेले पर्यावरणीय पुढाकारांपैकी वन व्यवस्थापन, संसाधन संवर्धन आणि हवामानातील बदल कमी करणे. शिवाय, पर्यावरणास शाश्वत पद्धतींच्या वाटणी आणि प्रसारासाठी स्थानिक पातळीवर, प्रादेशिक, राष्ट्रीय आणि जागतिक पातळीवर काम करण्याची गरज यावर जोर देऊन हे पुढे गेले. === समुदाय आधारित वन व्यवस्थापन === कम्युनिटी बेस्ड फॉरेस्ट मॅनेजमेंट (सीबीएफएम) ही एक योजना आहे. जी सरकारी वनसंस्था आणि स्थानिक समुदायाला अधोगतीकृत जंगलांचे पुनर्जन्म करण्यासाठी, जंगलतोड क्षेत्रांचे पुनरुत्पादन करण्यासाठी आणि हवामान बदलांस कारणीभूत असणाऱ्या कार्बन उत्सर्जन कमी करण्याच्या प्रयत्नात जोडते. ही भागीदारी केवळ पर्यावरणाला होणाऱ्या नुकसानाची दुरुस्तीच नव्हे तर बाधित भागाला आर्थिक आणि सामाजिक लाभ देण्याच्या उद्देशाने केली आहे.<ref name=":06"/> तत्त्वतः, त्यांच्या जंगलांच्या व्यवस्थापन आणि संरक्षणामध्ये स्थानिक समुदायाचा सहभाग असण्याचे फायदे म्हणजे रोजगार उपलब्ध करून देणे आणि मजुरीवरील मजूर आणि अतिरिक्त शेती या दोन्हीकडून मिळणारे पूरक उत्पन्न जे पर्यावरणीय परिस्थिती सुधारताना आणि वातावरणाला कमी करणारी संपूर्ण स्थानिक अर्थव्यवस्था बळकट करेल. बदल म्हणूनच, सीबीएफएम यंत्रणेची अंमलबजावणी केल्यामुळे हवामानातील बदल कमी करतांना आणि क्षेत्रामध्ये जैवविविधता टिकवून ग्रामीण विकास होऊ शकतो. स्थानिक समुदाय सदस्यांना गुंतवून ठेवणे महत्त्वाचे आहे, त्यातील बरेच लोक स्वदेशी आहेत. बहुधा त्यांना स्थानिक पर्यावरणातील सखोल ज्ञान तसेच त्या परिसंस्थेचे जीवनचक्र कालांतराने ज्ञान असेल. त्यांचा सहभाग त्यांच्या सांस्कृतिक पद्धती अखंड राहतील याची खात्री करण्यास देखील मदत करते. === आर्बर डे फाउंडेशन === १९व्या शतकातील पहिल्या आर्बर डे साजरीच्या शताब्दीच्या 1972 मध्ये स्थापना झालेल्या, फाउंडेशनने दहा लाखांहून अधिक सदस्य, समर्थक आणि मौल्यवान भागीदार असलेल्या वृक्ष लागवडीसाठी समर्पित सर्वात मोठी नानफा सदस्यता संस्था बनली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://arborday.org/generalinfo/about.cfm|title=About the Arbor Day Foundation|website=Arbor Day Foundation|access-date=20 October 2014}}</ref> ते कॅम्पस, कमी उत्पन्न असणारे समुदाय आणि इतर ठिकाणी नैसर्गिक आपत्तीने ग्रस्त अशा समुदायांच्या आसपास वृक्ष लागवड करण्यावर केंद्रित प्रकल्पांवर काम करतात. === ट्रिलियन वृक्ष मोहीम === २०० war मध्ये युनायटेड नेशन्स एन्व्हायर्नमेन्ट प्रोग्रामने (यूएनईपी) [[जागतिक तापमानवाढ|ग्लोबल वार्मिंगच्या]] आव्हानांना, तसेच पाणीपुरवठ्यापासून जैवविविधतेच्या नुकसानापर्यंत टिकून राहण्याच्या आव्हानांना व्यापक प्रतिसाद म्हणून २०० B मध्ये तत्कालीन अब्ज वृक्ष मोहीम सुरू केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.plant-for-the-planet-billiontreecampaign.org/About.aspx|title=Commit to Action - Join the Billion Tree Campaign!|website=UNEP|publisher=United Nations Environment Programme (UNEP)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215181645/http://www.plant-for-the-planet-billiontreecampaign.org/About.aspx|archive-date=15 December 2014|access-date=22 October 2014}}</ref> 2007 मध्ये एक अब्ज झाडे लावणे हे त्याचे प्राथमिक लक्ष्य होते. केवळ एक वर्ष नंतर २०० 2008 मध्ये, मोहिमेचे उद्दीष्ट billion अब्ज झाडे केले गेले - हे लक्ष्य डिसेंबर २०० in मध्ये डेन्मार्कच्या कोपेनहेगन येथे आयोजित हवामान परिवर्तन परिषदेद्वारे होईल. परिषदेच्या तीन महिन्यांपूर्वी, लागवड केलेल्या 7 अब्ज वृक्षांचे चिन्ह ओलांडले गेले होते. डिसेंबर २०११ मध्ये, १२ अब्जाहून अधिक झाडे लावल्यानंतर, यूएनईपीने जर्मनीच्या म्युनिक येथे राहणा-या प्लॉट-फॉर-द-प्लॅनेट उपक्रमाला औपचारिकरित्या या कार्यक्रमाचे व्यवस्थापन दिले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.unep.org/newscentre/default.aspx?DocumentID=2661&ArticleID=8978|title=UNEP Billion Tree Campaign Hands Over to the Young People of the Plant-for-the-Planet Foundation|access-date=28 October 2014|agency=UNEP|archive-date=2012-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20121113090623/http://www.unep.org/NewsCentre/Default.aspx?DocumentID=2661|url-status=dead}}</ref> === मेझॉन फंड (ब्राझील) === [[File:Deforestation_Rates_in_the_Amazon.png|उजवे|इवलेसे|367x367अंश| Iमेझॉन मधील जंगलतोड कमी करण्याची चार वर्षांची योजना]] जगातील जैविक विविधतेचा सर्वात मोठा राखीव असलेला .मेझॉन बेसिन हा ब्राझीलचा सर्वात मोठा बायोम आहे. Amazonमेझॉन बेसिन [[दक्षिण अमेरिका|दक्षिण अमेरिकेच्या]] दोन पंचमांश भागाशी संबंधित आहे. अंदाजे सात दशलक्ष चौरस किलोमीटर क्षेत्रामध्ये या ग्रहावरील सर्वात मोठे हायड्रोग्राफिक नेटवर्क व्यापलेले आहे, ज्याद्वारे जगाच्या पृष्ठभागावरील ताजे पाण्याचे एक पाचवा भाग वाहते. वातावरणातील कार्बन डाय ऑक्साईडच्या पातळीत वाढ होण्यासाठी उपलब्ध झाडे कमी होत असल्याने change मेझॉनच्या रेन फॉरेस्ट मधील जंगलतोड हे हवामानातील बदलाचे एक प्रमुख कारण आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.amazonfund.gov.br/FundoAmazonia/export/sites/default/site_en/Galerias/Arquivos/Relatorio_Atividades/RAFA_Virtual_English_2013.pdf|title=Amazon Fund Activity Report 2013|publisher=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (IBGE)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028203652/http://www.amazonfund.gov.br/FundoAmazonia/export/sites/default/site_en/Galerias/Arquivos/Relatorio_Atividades/RAFA_Virtual_English_2013.pdf|archive-date=2014-10-28}}</ref> मेझॉन फंडाचे उद्दीष्ट म्हणजे जंगलतोड रोखण्यासाठी, देखरेखीसाठी आणि लढाईसाठी तसेच reeमेझॉन बायोम मधील जंगलांच्या संरक्षणाकरिता आणि शाश्वत वापरास प्रोत्साहन देण्यासाठी डिक्री एनच्या अटींनुसार 6,527, दिनांक 1 ऑगस्ट, 2008.<ref name="fund">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.amazonfund.gov.br/FundoAmazonia/fam/site_en/Esquerdo/Fundo/|title=Amazon Fund/Purposes and Management|website=Fundo Amizonia|publisher=Amazon Fund|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109134016/http://www.amazonfund.gov.br/FundoAmazonia/fam/site_en/Esquerdo/Fundo|archive-date=9 November 2014|access-date=19 October 2014}}</ref> Amazonमेझॉन फंड खालील बाबींचे समर्थन करतो: सार्वजनिक वने आणि संरक्षित क्षेत्राचे व्यवस्थापन, पर्यावरणीय नियंत्रण, देखरेख आणि तपासणी, शाश्वत वन व्यवस्थापन, जंगलांच्या शाश्वत वापरासह तयार केलेली आर्थिक क्रियाकलाप, पर्यावरणीय आणि आर्थिक झोनिंग, प्रादेशिक व्यवस्था आणि कृषी नियमन, जतन आणि टिकाव जैवविविधतेचा वापर आणि जंगलतोड क्षेत्रांची पुनर्प्राप्ती. त्याशिवाय अमेझॉन फंड आपल्या ब्राझीलच्या अन्य बायोम आणि अन्य उष्णकटिबंधीय देशांच्या बायोममध्ये जंगलतोडीच्या देखरेखीसाठी आणि नियंत्रणासाठी प्रणालींच्या विकासास मदत करण्यासाठी आपल्या देणग्यापैकी 20% वापरू शकतो. === यू.एच.एन. गोल === सन २०१ 2015 मध्ये यूएचएनने १ goals उद्दिष्टे विकसित केली ज्यामध्ये %०% लक्ष्य टिकाऊ वनीकरण व्यवस्थापन उद्दीष्टांशी थेट संबंध होते. शाश्वत वनीकरण व्यवस्थापन पद्धतींद्वारे ही उद्दीष्टे साध्य करण्यासाठी इतर देशांद्वारे धोरणात बदल आणि अंमलबजावणी करण्याचे उद्दीष्ट दर्शविते. विशेषतः एसएफएमशी सर्वाधिक संबंध असल्याचे दर्शविणारी उद्दिष्टे खालीलप्रमाणे आहेत: “टिकाऊ उपभोग आणि उत्पादन (एसडीजी 12), त्यानंतर जमीन (एसडीजी 15), शहरे (एसडीजी 11), असमानता (एसडीजी 10), आरोग्य आणि कल्याण (एसडीजी 3), भूक (एसडीजी 2) आणि गरीबी (एसडीजी 1). " <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2016-10-03|title=Sustainable development goals|url=http://essuir.sumdu.edu.ua/handle/123456789/64825|doi=10.18356/dd3b2103-en}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * कॅनडाचे बोरियल वन * मानवी आरोग्यावर ग्लोबल वार्मिंगचे परिणाम # वनराई * जंगलतोड आणि जंगलातील विघटन पासून उत्सर्जन कमी करणे == संदर्भ == {{संदर्भयादी|25em}} [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] s5j5gmtjvhjd3q6sk2hwpsd9rcczfxk 0 257478 2704801 2588410 2026-08-23T18:38:26Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704801 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Artist's_concept_of_collision_at_HD_172555.jpg|इवलेसे| थिया आणि पृथ्वीसारख्या ग्रहाच्या काल्पनिक आघाताचे कलाकारांचे वर्णन ]] '''थीआ''' किंवा '''ऑर्फिअस''' पुरातन सूर्यमालेतील एक परिकल्पनिक प्राचीन [[ग्रह]] आहे, ज्याचा [[विशाल आघात गृहीतप्रमेय|विशाल आघात गृहीतप्रमेयानुसार]], [[पुरातन पृथ्वी]] सोबत सुमारे ४.५ अब्ज वर्षांपूर्वी आघात झाला. <ref name="agerefinement">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://scitechdaily.com/ucla-study-shows-the-moon-is-older-than-previously-thought/|title=UCLA study shows the moon is older than previously thought|last=Wolpert|first=Stuart|date=2017-01-12|website=scitechdaily.com|access-date=14 January 2017}}</ref> एका गृहीतप्रमेयानुसार, थीआ एक {{Convert|6102|km|mi|abbr=in}}च्या व्यासाचा. आकारात मंगल ग्रहाच्या तुलनेचा एक 'अर्थ-ट्रोजन' होता.आघताचे प्रतिमान सूचित करतात की थिआचे अवशेष पृथ्वीभोवतीच्या कक्षात एकत्रित होऊन [[चंद्र]] बनले . थीआ गृहीतप्रमेय पृथ्वीचे आकाराच्या अपेक्षेपेक्षा त्यातील मगज का मोठे आहे हे देखील स्पष्ट करते : गृहीतप्रमेयानुसार, थीआचे मगज आणि आवरण पृथ्वीच्या सोबत मिश्रित झाले आहे. <ref>[http://www.seti.org/node/1458 "A New Model for the Origin of the Moon"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121040559/http://www.seti.org/node/1458 |date=2012-11-21 }}. ''SETI Institute''.</ref> २०१९ मध्ये प्रकाशित झालेल्या अतिरिक्त पुराव्यांवरून असे दिसून आले आहे की थीआ [[सूर्यमाला|आतल्या सौर]] मंडळाऐवजी [[सूर्यमाला|बाह्य सौर मंडळामध्ये]] तयार झाला असावा आणि पृथ्वीच्या पाण्याचे बरेच भाग थियावर उद्भवले. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Budde|first=Gerrit|last2=Burkhardt|first2=Christoph|last3=Kleine|first3=Thorsten|date=2019-05-20|title=Molybdenum isotopic evidence for the late accretion of outer Solar System material to Earth|journal=Nature Astronomy|language=en|volume=3|issue=8|pages=736–741|bibcode=2019NatAs...3..736B|doi=10.1038/s41550-019-0779-y|issn=2397-3366}}</ref> == नाव == '''थीआ''' हे नाव [[ग्रीक पुराणकथा|ग्रीक पौराणातील]] [[टायटन (मिथकशास्त्र)|टायटन]] थीआ वरून पडले जी त्यांच्या चैद्र दैवत [[सेलीनी|सेलीनीची]] आई होती. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=QDusDAAAQBAJ&pg=PA178|title=Rock Legends: The Asteroids and Their Discoverers|last=Murdin|first=Paul|date=2016|publisher=Springer|isbn=9783319318363|page=178|doi=10.1007/978-3-319-31836-3}}</ref> थीआ ग्रहा सोबत आघातामुळे चंद्राचा निर्माण झाल्या असल्यमुळे या परिकल्पनिक ग्रहाचे हे नाव ठेवले आहे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.etymonline.com/word/Selene|title=Selene &#124; Origin and meaning of selene by Online Etymology Dictionary}}</ref> '''ऑर्फियस''' हा प्राचीन [[ग्रीक संस्कृती|ग्रीक]] [[धर्म|धर्मातील]] एक प्रख्यात संगीतकार, कवी आणि संदेष्टा आहे. == आघात == [[चित्र:Big_Splash_Theia.gif|इवलेसे| चंद्र (लाल आणि राखाडी) तयार करणारे पृथ्वी (निळे) आणि थीआ (काळा) दरम्यान आघाताचे अ‍ॅनिमेशन. ]] संगणकाची अनुकरणे सूचित करतात की थीआ जवळपास ४ किमी प्रति सेकंडच्या गतीने प्रवास करत होता, जेव्हा पृथ्वीशी अंदाजे ४५ अंश कोनातया ग्रहाचा आघात झाला. मूळतः, असा समज होता की थीआने पृथ्वीवर चकाकणारा धक्का बसला आहे आणि प्रोटो-अर्थ आणि थीआ दोन्हीचे बरेच तुकडे पृथ्वीच्या बाहेर पडले , ते तुकडे एकत्र होऊन चंद्र बनले किंवा दोनउपग्रह बनले जे अखेरीस विलीन होऊन चंद्र झाले. चंद्र <ref name="Astronomy">"Faceoff! The Moon's oddly different sides", ''Astronomy'', August 2014, 44–49.</ref> यात असे गृहित धरले गेले आहे की थीआने प्रोटो-पृथ्वीवर थेट प्रहार केला असता तर दोन्ही ग्रहांचा नाश झाला असता आणि शुक्र व मंगळाच्या कक्षा दरम्यान एक अल्पकालीन दुसरा लघुग्रहांचा पट्टा तयार केला असता. याउलट जानेवारी २०१६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या पुराव्यावरून असे दिसून आले आहे की त्याचा परिणाम खरोखरच जोरदार टक्कर झाला होता आणि थीआचे अवशेष पृथ्वी आणि चंद्र या दोन्ही ठिकाणी आढळतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Young|first=E. D.|last2=Kohl|first2=I. E.|last3=Warren|first3=P. H.|last4=Rubie|first4=D. C.|last5=Jacobson|first5=S. A.|last6=Morbidelli|first6=A.|date=28 January 2016|title=Oxygen isotopic evidence for vigorous mixing during the Moon-forming giant impact|journal=Science|volume=351|issue=6272|pages=493–496|arxiv=1603.04536|bibcode=2016Sci...351..493Y|doi=10.1126/science.aad0525|pmid=26823426}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://newsroom.ucla.edu/releases/moon-was-produced-by-a-head-on-collision-between-earth-and-a-forming-planet|title=Moon was produced by a head-on collision between Earth and a forming planet|last=Wolpert|first=Stuart|date=January 28, 2016|website=UCLA newsroom|publisher=UCLA}}</ref> == गृहीतप्रमेय == आधुनिक खगोलशास्त्राच्या सुरुवातीपासूनच चंद्राच्या उत्पत्तीसाठी कमीतकमी चार गृहीतप्रमेय गेली आहेत: # एकच ग्रह पृथ्वी आणि चंद्रा मध्ये विभाजित झाले. # चंद्रा पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणात अडकला होता (बहुतेक बाह्य ग्रहांचे छोटे छोटे चंद्र घेण्यात आले होते) # पृथ्वी आणि चंद्र एकाच वेळी तयार झाले जेव्हा प्रोटोप्लानेटरी डिस्क वाढली # वर वर्णन केलेल्या थीआ परिदृश्य. [[अपोलो मोहीम|अपोलो]] [[अंतराळयात्री|अंतराळवीरांनी]] मिळवलेल्या चंद्र खडकाचे नमुने पृथ्वीच्या कवटीच्या रचनांमध्ये खूपच साम्य असल्याचे आढळले आणि त्यामुळे हिंसक घटनेत पृथ्वीवरून काढून टाकले गेले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em|refs=<ref name="TheiaPothesis">{{cite web |title = The Theia Hypothesis: New Evidence Emerges that Earth and Moon Were Once the Same |publisher = The Daily Galaxy |url = http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2007/07/the-theia-hypot.html |date = 2007-07-05 |accessdate = 2013-11-13 |archive-date = 2018-06-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180616153349/http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2007/07/the-theia-hypot.html |url-status = dead }}</ref> <ref name="Stereo"> {{cite web |title=STEREO Hunts for Remains of an Ancient Planet near Earth |publisher=[[NASA]] |url=http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2009/09apr_theia/ |date=2009-04-09 |access-date=2013-11-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113174213/http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2009/09apr_theia/ |archive-date=2013-11-13 |df= }} </ref> <ref name="ReuferMeier2012">{{cite journal |last1=Reufer |first1=Andreas |last2=Meier |first2=Matthias M. M. |last3=Benz |first3=Willy |last4=Wieler |first4=Rainer |title=A hit-and-run giant impact scenario |journal=Icarus |volume=221 |issue=1 |year=2012 |pages=296–299 |doi=10.1016/j.icarus.2012.07.021 |bibcode=2012Icar..221..296R |arxiv = 1207.5224 }}</ref> <ref name="JutziAsphaug2011">{{cite journal |last1=Jutzi |first1=M. |last2=Asphaug |first2=E. |title=Forming the lunar farside highlands by accretion of a companion moon |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-08-04_476_7358/page/69 |journal=Nature |volume=476 |issue=7358 |year=2011 |pages=69–72 |doi=10.1038/nature10289 |pmid=21814278 |bibcode = 2011Natur.476...69J }}</ref> <ref name="HerwartzPack2014">{{cite journal |last1=Herwartz |first1=D. |last2=Pack |first2=A. |last3=Friedrichs |first3=B. |last4=Bischoff |first4=A. |title=Identification of the giant impactor Theia in lunar rocks |url=https://archive.org/details/sim_science_2014-06-06_344_6188/page/1146 |journal=Science |volume=344 |issue=6188 |year=2014 |pages=1146–1150 |doi=10.1126/science.1251117 |bibcode = 2014Sci...344.1146H |pmid=24904162}}</ref> <ref name="MeierReufer2014">{{cite journal |last1=Meier |first1=M. M. M. |last2=Reufer |first2=A. |last3=Wieler |first3=R. |title=On the origin and composition of Theia: Constraints from new models of the Giant Impact |journal=Icarus |volume=242 |year=2014 |pages=316–328 |doi=10.1016/j.icarus.2014.08.003 |bibcode=2014Icar..242..316M |arxiv = 1410.3819 }}</ref> <ref name="Nace2016">{{cite web |last1=Nace |first1=Trevor |title = New Evidence For 4.5 Billion Year Old Impact Formed Our Moon |work = [[Forbes]] |url = https://www.forbes.com/sites/trevornace/2016/01/30/new-evidence-4-5-billion-year-old-impact-formed-moon/ |date = 2016-01-30 |accessdate = 2016-01-30 }}</ref>}} [[वर्ग:पाणी]] [[वर्ग:पृथ्वी]] px5oep1xncq4m6psjqnpvb7p5dxuka8 0 257496 2704896 2701827 2026-08-23T20:46:43Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704896 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट नागरी संघर्ष |sidebox= |campaignbox= |शीर्षक=प्रत्यक्ष कृती दिन |उपशीर्षक= |भाग=[[भारत विभाजन]] |image=Calcutta 1946 riot.jpg |image_size=220px |image_upright= |image_alt= |alt= |caption=स्वातंत्र्याच्या आधीच्या वर्षी १९४६ मध्ये [[मुस्लिम]] आणि [[हिंदू]] जमावांनी [[मुस्लिम]] म्हणून खडबडीत लढाई केल्याच्या थेट कृती दिनानंतर मृत आणि जखमी |दिनांक=ऑगस्ट १९४६ |स्थान= |स्थान=[[कलकत्ता]], [[बंगाल]], [[ब्रिटिश भारत]] |coordinates= |कारणे=धार्मिक आधारावर बंगाल विभाग |ध्येय/उद्दिष्टे=[[पारंपारीक छळ | पारंपारिक]] आणि [[धार्मिक छळ]]|पद्धत=[[हत्याकांड]], [[सक्तीने धर्मांतरण]], [[जाळपोळ]],[[अपहरण | अपहरण]] आणि [[सामूहिक बलात्कार]] |स्थिती= |status= |परिणाम=[[बंगालची फाळणी (१९४७) | बंगालची फाळणी]] |सवलती= |side1=[[हिंदू]] आणि [[शीख]] |side2=[[मुस्लिम]] |side3=|side1a=|side2a=|side3a=|side1b=|side2b=|side3b=|side1c=|side2c=|side3c=|side1d=|side2d=|side3d= |leadfigures1=''केंद्रीकृत नसलेले नेतृत्व'' |leadfigures2=[[कौन्सिल मुस्लिम लीग]] |leadfigures3=|units1=|units2=|units3=|howmany1=|howmany2=|howmany3= |casualties1=|casualties2=|casualties3=|casualties_label= |मृत्यू=४०००<ref name="Burrows"/><ref name="Das"/> |जखमी= |fatalities=|arrests=|detentions=|charged=|fined= |map_type=|map_size=|map_label=|map_caption=|notes= }} {{बदल}} '''प्रत्यक्ष कृती दिन''' (१ ऑगस्ट, १९४६), ज्याला ''कलकत्ता किलिंग्ज'' म्हणून ओळखले जाते, हा [[कलकत्ता]] शहरात मुस्लिम आणि हिंदू यांच्यात व्यापक जातीय दंगलीचा दिवस होता. [[बंगाल]] [[ब्रिटिश भारत]] प्रांतात आता कोलकाता म्हणून ओळखले जाते. <ref name="Burrows">{{cite book|last=Burrows|first=Frederick|author-link=Frederick Burrows|title=Report to Viceroy Lord Wavell|publisher=The British Library IOR: L/P&J/8/655 f.f. 95, 96–107|year=1946}}</ref> त्या दिवसाला ''वीक ऑफ द लाँग नाइव्हज'' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या दिवसाची सुरुवात देखील झाली. <ref name="Sengupta">{{cite book |last=Sengupta |first=Debjani |year=2006 |chapter=A City Feeding on Itself: Testimonies and Histories of 'Direct Action' Day |chapter-url=http://archive.sarai.net/files/original/2ed2f960de6596b5ed75501e6de2c774.pdf |editor-last=Narula |editor-first=Monica |title=Turbulence |series=Serai Reader |volume=Volume 6 |publisher=The Sarai Programme, Center for the Study of Developing Societies |pages=288–295 |oclc=607413832}}</ref><ref>L/I/1/425. The British Library Archives, London.</ref> १९४० च्या दशकात [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग | मुस्लिम लीग]] आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] हे दोन [[भारतीय राजकीय मतदार संघात]] सर्वात मोठे राजकीय पक्ष होते. मुस्लिम लीगने १९४० [[लाहोर ठराव]] पासून उत्तर-पश्चिम आणि पूर्वेकडील भारतातील मुस्लिम-बहुल भाग 'स्वतंत्र राज्ये' म्हणून स्थापन करण्याची मागणी केली होती. [[१९४६ च्या कॅबिनेट मिशन टू इंडिया]] ने [[ब्रिटिश राज]] पासून भारतीय नेतृत्वाकडे सत्ता हस्तांतरणाच्या योजनेसाठी तीन-स्तरीय रचना प्रस्तावित केली: एक केंद्र, प्रांतांचे गट आणि प्रांत. "प्रांतांचे गट" म्हणजे मुस्लिम लीगची मागणी पूर्ण करणे. मुस्लिम लीग आणि काँग्रेस दोघांनीही कॅबिनेट मिशनची योजना तत्त्वतः मान्य केली. तथापि, मुस्लिम लीगला संशय आहे की काँग्रेसची स्वीकृती खोटी आहे. {{sfn|Kulke|Rothermund|1998|loc=Chapter 7 (pp.&nbsp;283–289)}} यामुळे जुलै १९४६ मध्ये त्यांनी या योजनेशी केलेला करार मागे घेतला आणि १६ ऑगस्ट रोजी [[सर्वसाधारण संप]] ('[[हर्ताळ]]') जाहीर केला आणि त्यानुसार आपली मागणी ठामपणे मांडण्यासाठी प्रत्यक्ष कृती दिन म्हणून घोषित केले. स्वतंत्र मुस्लिम जन्मभुमी. <ref name="Tsugitaka"> {{cite book |last=Nariaki |first=Nakazato |chapter=The politics of a Partition Riot: Calcutta in August 1946 |editor=Sato Tsugitaka |title=Muslim Societies: Historical and Comparative Aspects |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HvqUOb-iUsUC&pg=PT153 |publisher=Routledge |year=2000 |isbn=978-0-415-33254-5 |page=112 }} </ref><ref name="Bourke-White1949p15"> {{cite book |last=Bourke-White |first=Margaret |author-link=Margaret Bourke-White |year=1949 |title=Halfway to Freedom: A Report on the New India in the Words and Photographs of Margaret Bourke-White |url=https://archive.org/details/bwb_S0-AHV-855 |publisher=Simon and Schuster |page=[https://archive.org/details/bwb_S0-AHV-855/page/15 15]}} </ref> जातीय तणावाच्या पार्श्वभूमीवर या निषेधामुळे कलकत्त्यात प्रचंड दंगल पेटली.<ref name="Das"> {{cite journal |last=Das |first=Suranjan |date=May 2000 |title=The 1992 Calcutta Riot in Historical Continuum: A Relapse into 'Communal Fury'? |journal=Modern Asian Studies |volume=34 |issue=2 |pages=281–306 |doi=10.1017/S0026749X0000336X |jstor=313064 }}</ref><ref name="ASB_BP_Cal"> {{cite book |last=Das |first=Suranjan |year=2012 |chapter=Calcutta Riot, 1946 |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Calcutta_Riot,_1946 |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]}}</ref> कलकत्त्यात ७२ तासांत ४,०००हून अधिक लोक आपले प्राण गमावले आणि १००,००० रहिवासी बेघर झाले. <ref name="Burrows"/><ref name="Das"/> या हिंसाचारामुळे [[नोआखली दंगली | नोआखली]], [[१९४६ बिहार दंगली | बिहार]], [[उत्तर प्रदेश | संयुक्त प्रांत]] (आधुनिक उत्तर प्रदेश), आजूबाजूच्या प्रदेशांमध्ये आणखी धार्मिक दंगल उसळल्या. [[पंजाब प्रदेश | पंजाब]] आणि [[उत्तर पश्चिम सीमांत प्रांत]]. या कार्यक्रमांनी अंतिम [[विभाजन]] बीज पेरले. बंगाली हिंदूंचा छळ भारतात मुस्लिमांवरील हिंसाचार}} == पार्श्वभूमी == १९४६ मध्ये, [[ब्रिटिश राज]] विरुद्ध [[भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ]] निर्णायक टप्प्यावर पोहोचला होता. ब्रिटिश पंतप्रधान [[क्लेमेंट एटली]] यांनी ब्रिटिश राज ते भारतीय नेतृत्वात सत्ता हस्तांतरण करण्याच्या योजनांवर चर्चा आणि अंतिम स्वरूप देण्याच्या उद्देशाने तीन सदस्य [[1946 कॅबिनेट मिशन ऑफ इंडिया | कॅबिनेट मिशन]] यांना भारतात पाठविले.<ref name="Jalal"> {{cite book |last=Jalal |first=Ayesha |author-link=Ayesha Jalal |year=1994 |title=The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan |url=https://books.google.com/books?id=D63KMRN1SJ8C&pg=PA176 |publisher=Cambridge University Press |page=176 |isbn=978-0-521-45850-4 }}</ref> १६ मे १९४६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] आणि [[ऑल इंडिया मुस्लिम लीग]] - [[संविधान लोकसभा]] मधील दोन मोठ्या राजकीय पक्षांच्या प्रतिनिधींशी चर्चा झाल्यानंतर मिशनने प्रस्तावित केले. भारत आणि त्याचे सरकार यांच्या नवीन डोमिनियनच्या रचनाची योजना.<ref name="Das"/><ref name="TOPVII"> {{cite book |year=1977 |editor1-last=Mansergh |editor1-first=Nicholas |editor1-link=Nicholas Mansergh |editor2-last=Moon |editor2-first=Penderel |title=The Transfer of Power 1942-7 |volume=''Volume VII'' |location=London |publisher=Her Majesty's Stationery Office |pages=582–591 |isbn=978-0-11-580082-5 }}</ref> मुस्लिम लीगने वायव्य आणि पूर्वेतील 'स्वायत्त आणि सार्वभौम' राज्यांची मागणी केली होती. प्रांतीय स्तर आणि केंद्र सरकार यांच्यात 'प्रांतांचे गट' तयार करण्याचे एक नवीन स्तर तयार केले गेले. संरक्षण, परराष्ट्र व्यवहार आणि दळणवळण या विषयांवर केंद्र सरकारने हातभार लावावा अशी अपेक्षा होती. इतर सर्व शक्ती गटांकडे वळविल्या जातील. {{sfn|Kulke|Rothermund|1998|loc=Chapter 7 (pp.&nbsp;283–289)}} एकेकाळी काँग्रेसचे नेते आणि आता मुस्लिम लीगचे नेते असलेले मुहम्मद अली जिन्ना यांनी काँग्रेसच्या [[अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटी | केंद्रीय अध्यक्ष]] प्रमाणे १६ जूनची कॅबिनेट मिशन योजना स्वीकारली होती.<ref name="Das"/><ref name="Azad"> {{cite book |last=Azad |first=Abul Kalam |author-link=Abul Kalam Azad |year=2005 |orig-year=First published 1959 |title=India Wins Freedom: An Autobiographical Narrative |url=https://books.google.com/books?id=q9_EW80LFjoC&pg=PA164 |location=New Delhi |publisher=Orient Longman |pages=164–165 |isbn=978-81-250-0514-8 |quote=The resolution was passed with an overwhelming majority ... Thus the [A.I.C.C.] seal of approval was put on the Working Committee's resolution accepting the Cabinet Mission Plan ... On 10 July, Jawaharlal held a press conference in Bombay ... [when questioned,] Jawaharlal replied emphatically that the Congress had agreed only to participate in the Constituent Assembly and regarded itself free to change or modify the Cabinet Mission Plan as it thought best ... The Moslem League had accepted the Cabinet Mission Plan ... Mr. Jinnah had clearly stated that he recommended acceptance. }}</ref>१० जुलै रोजी, [[जवाहरलाल नेहरू]], काँग्रेस अध्यक्षांनी [[बॉम्बे]] मध्ये एक पत्रकार परिषद घेऊन घोषित केले की काँग्रेसने संविधान सभेत भाग घेण्यास सहमती दर्शविली असली, तरी त्यांनी कॅबिनेट मिशनमध्ये बदल करण्याचा अधिकार राखून ठेवला. योग्य वाटल्यास योजना करा.<ref name="Azad"/> Fearing Hindu domination<ref name="Kaufmann"> {{cite journal |last=Kaufmann |first=Chaim D. |date=Autumn 1998 |title=When All Else Fails: Ethnic Population Transfers and Partitions in the Twentieth Century |url=https://archive.org/details/sim_international-security_fall-1998_23_2/page/120 |journal=International Security |volume=23 |issue=2 |pages=120–156 |doi=10.2307/2539381 |jstor=2539381 }}</ref> संविधान सभामध्ये, जिना यांनी अंतरिम सरकारकडे सत्ता हस्तांतरित करण्याची ब्रिटिश कॅबिनेट मिशन योजना नाकारली ज्यामुळे मुस्लिम लीग आणि इंडियन नॅशनल काँग्रेस या दोन्ही संघटना एकत्र येतील आणि त्यांनी संविधान सभा बहिष्कार घालण्याचा निर्णय घेतला. जुलै १९४६ मध्ये जिन्ना यांनी मुंबई येथे त्यांच्या घरी पत्रकार परिषद घेतली. त्यांनी जाहीर केले की मुस्लिम लीग "संघर्ष सुरू करण्याची तयारीत आहे" आणि त्यांनी "योजना आखली आहे". <ref name="Bourke-White1949p15" /> ते म्हणाले की जर मुस्लिमांना वेगळा पाकिस्तान मंजूर झाला नाही तर ते "थेट कारवाई" करतील. विशिष्ट विचारण्यास सांगितले असता, जिन्ना यांनी अशी प्रतिक्रिया दिली: "काँग्रेसकडे जा आणि त्यांची योजना त्यांना विचारा. जेव्हा ते तुम्हाला विश्वासात घेतील तेव्हा मी तुम्हाला माझ्याकडे नेईन. तुम्ही मला एकटेच हात जोडून घेण्याची अपेक्षा का करता? मीसुद्धा जात आहे." त्रास देणे "<ref name="Bourke-White1949p15" /> दुसऱ्या दिवशी, जिन्ना यांनी १६ ऑगस्ट १९४६ हा "प्रत्यक्ष कृती दिन" म्हणून घोषित केला आणि कॉग्रेसला इशारा दिला की, "आम्हाला युद्धाची इच्छा नाही. आपल्याला युद्ध हवे असेल तर आम्ही आपली ऑफर निर्लज्जपणे स्वीकारू. आमचा एकतर विभाजित भारत विभाजित असेल किंवा नष्ट झालेला भारत असेल." <ref name="Bourke-White1949p15" /> [[हॅरी हडसन | एचव्ही हडसन]] यांनी त्यांच्या ''द ग्रेट डिव्हिड'' पुस्तकात नमूद केले आहे की, "१६ ऑगस्टला 'प्रत्यक्ष कृती दिन' म्हणून पाळण्यासाठी भारतभरातील मुस्लिमांना आवाहन करून कार्यकारी समितीने पाठपुरावा केला. त्या दिवशी बैठका लीगच्या ठरावाचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी देशभर हे आयोजन केले जाईल. या बैठक व मिरवणुका पार पडल्या - केंद्रीय लीग नेत्यांचा हेतू होता - सामान्य आणि मर्यादित गडबड्यांशिवाय, एक विशाल आणि दुःखद अपवाद वगळता ... काय झाले कोणालाही जास्त माहिती असू शकते."<ref name="Hodson"> {{cite book |last=Hodson |first=H V |author-link=Harry Hodson |year=1997 |orig-year=First published 1969 |title=Great Divide; Britain, India, Pakistan |publisher=Oxford University Press |page=166 |isbn=978-0-19-577821-2 }} </ref> सातो त्सुगीताकांनी संपादित केलेल्या ''मुस्लिम सोसायटीज: ऐतिहासिक आणि तुलनात्मक पैलू'' मध्ये नाकाझतो नरियाकी लिहितात: {{quote|संस्थात्मक राजकारणाच्या दृष्टीकोनातून, कलकत्त्याच्या गडबडीत एक विशिष्ट वैशिष्ट्य आहे की ते संक्रमणकालीन काळात सुरू झाले जे शक्ती शून्य आणि प्रणालीगत बिघाड म्हणून चिन्हांकित होते. हे लक्षात घेणे देखील महत्त्वाचे आहे की त्यांनी एका राजकीय संघर्षाचा एक भाग बनविला होता ज्यात नवीन राष्ट्र-राज्य स्थापित करण्यासाठी पुढाकार घेण्यासाठी काँग्रेस आणि मुस्लिम लीगने एकमेकांशी स्पर्धा केली होती, तर ब्रिटिशांनी सर्वतोपरी प्रयत्न केले त्यांच्यासाठी सर्वात कमी संभाव्य राजकीय किंमतीवर डीकोलोनाइझेशन करा. बंगालमधील प्रमुख राष्ट्रवादी पक्षांमधील राजकीय स्पर्धा ही नवी दिल्लीपेक्षा वेगळी होती. मुख्यत: त्या संघटनांचा व्यापक जनसमूह आणि त्यांनी पार पाडलेल्या लवचिक राजकीय व्यवहाराची परंपरा. दंगलीच्या प्रारंभीच्या टप्प्यावर, काँग्रेस आणि मुस्लिम लीगला खात्री होती की राजकीय पडद्याआड एखादी कठीण परिस्थिती उद्भवली तरीदेखील ते या परंपरेकडे आकर्षित होऊ शकतात. बहुधा, कलकत्तामध्ये प्रत्यक्ष कृती दिन मोठ्या प्रमाणात ''हड़ताल'' आणि 'जनसभा' (जो कलकत्त्यातील राजकीय संस्कृतीचा स्वीकारलेला भाग आहे) 'बनवण्याची योजना आखली गेली होती, ज्याला त्यांना नियंत्रित कसे करावे हे त्यांना चांगलेच ठाऊक होते. तथापि, जनतेकडून मिळालेला प्रतिसाद कोणत्याही अपेक्षेपेक्षा जास्त आहे. नव्या परिस्थितीत ‘राष्ट्र’ या शब्दाचा अर्थ लावल्या गेलेल्या तीव्र भावनात्मक प्रतिक्रिया राजकीय नेत्यांनी गंभीरपणे चुकीच्या पद्धतीने चुकीच्या पद्धतीने वर्तविल्या. ऑगस्ट १९४६ मध्ये 'राष्ट्र' यापुढे केवळ राजकीय घोषणा नव्हती. हे रियलपॉलिटिक आणि लोकांच्या कल्पनेतही वेगाने 'वास्तव' बनत आहे. बंगालच्या राजकीय नेत्यांनी दशकांपासून ज्या व्यवस्थेची सवय लावली होती, ती या गतिशील बदलाला तोंड देऊ शकली नाही. आम्ही पाहिल्याप्रमाणे, गडबडण्याच्या पहिल्या दिवशी ते द्रुत आणि सहजपणे तुटले. <ref name="Tsugitaka"/>}} == प्रस्तावना == ११-१४ फेब्रुवारी १९४६ कलकत्त्यात झालेल्या दंगलीपासून [[जातीयवाद (दक्षिण आशिया) | जातीय]] तणाव जास्त होता. हिंदू आणि मुस्लिम वृत्तपत्रांनी जनतेच्या भावना भडकावलेल्या आणि अत्यंत कट्टर वृत्तीच्या वृत्ताने जाहीर केल्या की दोन समुदायांमधील वैराग्य वाढले आहे.<ref>{{cite book |last=Tuker |first=Francis |author-link=Francis Tuker |date=1950 |title=While Memory Serves |url=https://archive.org/details/dli.ernet.525048 |publisher=Cassell |pages=[https://archive.org/details/dli.ernet.525048/page/153 153] |oclc=937426955 |quote="From February onwards communal tension had been strong. Anti-British feeling was, at the same time, being excited by interested people who were trying to make it a substitute for the more important communal emotion. The sole result of their attempts was to add to the temperature of all emotions ... heightening the friction between Hindus and Muslims. Biased, perverted and inflammatory articles and twisted reports were appearing in Hindu and Muslim newspapers."}}</ref> १६ ऑगस्टला प्रत्यक्ष कृती दिन म्हणून जिन्नाच्या घोषणेनंतर बंगालचे तत्कालीन मुख्य सचिव, मुस्लिम लीग [[मुख्यमंत्री]], बंगालचे [[हुसेन शहीद सोहरावर्दी]]च्या सल्लेनुसार, आर.एल. वॉकर यांच्या सल्ल्यानुसार, राज्यपाल यांना विनंती केली गेली. त्या दिवशी सार्वजनिक सुट्टी जाहीर करण्यासाठी बंगाल सर फ्रेडरिक बुरोस. राज्यपाल बुरोज यांनी मान्य केले. १६ ऑगस्ट रोजी कलकत्तामध्ये सरकारी कार्यालये, व्यावसायिक घरे आणि दुकाने बंद राहिल्यास संघर्षाचा धोका कमी होईल, या आशेने वॉकर यांनी हा प्रस्ताव मांडला.<ref name="Burrows"/><ref name="Tsugitaka"/><ref name="Tyson"> {{cite book |last=Tyson |first=John D. |title=IOR: Tyson Papers, Eur E341/41, Tyson's note on Calcutta disturbances, 29 September 1946 }}</ref> बंगाल काँग्रेसने सार्वजनिक सुट्टीच्या घोषणेचा निषेध केला आणि असे मत मांडले की मुस्लिम लीगचे नेतृत्व अनिश्चित असलेल्या भागात 'सुट्टी' यशस्वीपणे 'हर्टल्स' लागू करू शकेल <!--याचा अर्थ समजू शकला नाही हे "अनिश्चित"-->. काँग्रेसने लीग सरकारवर “जातीय राजकारणामध्ये अरुंद ध्येयासाठी” गुंतल्याचा आरोप केला.<ref> {{cite book |last=Chakrabarty |first=Bidyut |year=2004 |title=The Partition of Bengal and Assam, 1932–1947: Contour of Freedom |url=https://archive.org/details/partitionofbenga0000chak |publisher=RoutledgeCurzon |page=[https://archive.org/details/partitionofbenga0000chak/page/97 97] |isbn=978-0-415-32889-0 |quote=As a public holiday would enable 'the idle folk' successfully to enforce hartals in ares where the League leadership was uncertain, the Bengal Congress ... condemned the League ministry for having indulged in 'communal politics' for a narrow goal.}}</ref> काँग्रेस नेत्यांनी असा विचार केला की जर सार्वजनिक सुट्टी पाळली गेली तर स्वतःच्या समर्थकांना कार्यालये आणि दुकाने बंद ठेवण्याशिवाय पर्याय उरला नाही आणि मुस्लिम लीगच्या 'हरताल'मध्ये हात देण्यासाठी त्यांच्या इच्छेविरूद्ध सक्ती केली जाईल.<ref name="Tsugitaka"/> १४ ऑगस्ट रोजी, बंगाल विधानसभेतील काँग्रेस पक्षाचे नेते किरोन शंकर रॉय यांनी हिंदू दुकानदारांना सार्वजनिक सुट्टी पाळण्यास नकार देऊ नये व “धंद्याच्या विरोधात” त्यांचे व्यवसाय उघडे ठेवण्याचे आवाहन केले.<ref>{{cite book |last=Tuker |first=Francis |author-link=Francis Tuker |date=1950 |title=While Memory Serves |url=https://archive.org/details/dli.ernet.525048 |publisher=Cassell |pages=[https://archive.org/details/dli.ernet.525048/page/154 154]–156 |oclc=937426955 |quote="As a counter-blast to this, Mr. K. Roy, leader of the Congress Party in the Bengal Legislative Assembly, addressing a meeting at Ballygunge on the 14th, said that it was stupid to think that the holiday [would] avoid commotions. The holiday, with its idle folk, would create trouble, for it was quite certain that those Hindus who, still wishing to pursue their business, kept open their shops, would be compelled by force to close them. From this there would certainly be violent disturbance. But he advised द हिंदूs to keep their shops open and to continue their business and not to submit to a compulsory ''hartal''."}}</ref> थोडक्यात, यामध्ये अभिमानाचा एक घटक होता की काँग्रेसने आतापर्यंत हर्टल्स, संप इत्यादींची अंमलबजावणी आणि अंमलबजावणी करताना ज्या मक्तेदारीवादी भूमिका घेतली होती त्याला आव्हान दिले जात होते.<ref name="Tsugitaka"/> तथापि, या घोषणेसह लीग पुढे गेली आणि मुस्लिम वृत्तपत्रांनी आजचा कार्यक्रम प्रकाशित केला.{{Citation needed|date=August 2019}} कलकत्ताचे रघुब अहसन मुस्लिम लीगचे संपादन केलेल्या स्थानिक मुस्लिम वृत्तपत्राच्या 'स्टार ऑफ इंडिया' ने त्या दिवसाचा सविस्तर कार्यक्रम प्रकाशित केला. या कार्यक्रमात आवश्यक सेवा वगळता नागरी, व्यावसायिक आणि औद्योगिक जीवनातील सर्व क्षेत्रात संपूर्ण 'हड़ताल' आणि सामान्य संप पुकारण्याची मागणी केली गेली. [[कलकत्ता]], [[हावडा]], [[हुगळी जिल्हा | हुगली]], [[मेटियाब्रुज]] आणि [[२४ परगना]]च्या अनेक भागांतून मिरवणुका सुरू होतील आणि त्या ठिकाणी एकत्र येतील असे या सूचनेत घोषित केले आहे. [[शहीद मीनार, कोलकाता | ऑक्टर्लोनी स्मारक]]च्या पायथ्याशी (ज्याला आता शहीद मीनार म्हणून ओळखले जाते) जेथे हुसेन शहीद सुहरावर्दी यांच्या अध्यक्षतेखाली संयुक्त जनसभा घेण्यात येणार आहे. मुस्लिम लीग शाखांना '[[जुमुआह | जुमा]]'च्या प्रार्थनेपूर्वी लीगची कृती योजना समजावून देण्यासाठी प्रत्येक प्रभागातील प्रत्येक मशिदीत तीन कामगारांची नेमणूक करण्याचा सल्ला देण्यात आला. शिवाय, मुस्लिम भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी 'जुमा' प्रार्थना नंतर शुक्रवारी प्रत्येक मशिदीत विशेष नमाजांची व्यवस्था केली गेली.<ref name="StOI">{{cite news |title=Programme for Direct Action Day |newspaper=Star of India |date=13 August 1946}}</ref> '[[रमजान | रमजान]]' या पवित्र महिन्यासह थेट कृती दिनाचे योगायोग यावर जोर देण्यात आला आणि या अहवालात कुरआनची दैवी प्रेरणा घेण्यात आली असून असा दावा केला आहे की आगामी निषेध हे [[मुहम्मद | प्रेषित मुहम्मद]] यांचे प्रतिपादन होते कट्टरतावाद आणि त्यानंतरच्या [[मक्काचा विजय]] आणि अरब मध्ये स्वर्ग राज्याची स्थापना यांच्याशी संघर्ष.<ref name="StOI"/> अखंड हिंदुस्थान (संयुक्त भारत) घोषणेभोवती हिंदूंचे मत एकत्र केले गेले. <ref name="CommunalRiot"> {{cite book |last=Das |first=Suranjan |title=Communal Riots in Bengal, 1905–1947 |publisher=Oxford University Press |year=1991 |pages=145, 261 |isbn=978-0-19-562840-1 |quote="During the pre-riot days द हिंदू Mahasabha organized a number of rallies in Dacca to advocate the cause of ''Akhand Hindusthan'' and condemn the recent legislative measures of the Huq ministry. [Footnote 19:] Akhand Hindusthan was a plea for a united India. Pakistan was considered destructive of Indian nationalism and an attempt to reduce द हिंदूs to 'a statutory minority'." }}</ref> बंगालमधील काही काँग्रेस नेत्यांनी हिंदूंच्या अस्मितेची तीव्र जाणीव बाळगली, विशेषतः [[पाकिस्तान चळवळी]]च्या हल्ल्याविरोधात अल्पसंख्यांकांमध्ये स्वतःला दुर्लक्षित करण्याच्या संभाव्य धोक्यामुळे.<ref name="Das"/> जातीयवादी धर्तीवर अशा प्रकारची जमवाजमव काही अंशतः यशस्वी प्रचार मोहिमेमुळे झाली ज्याच्या परिणामी 'जातीय एकतांना कायदेशीरपणा मिळाला'.<ref name="Das"/> दुसरीकडे, [[आय.एन.ए. चाचणी]] नंतर ब्रिटिशांविरूद्ध झालेल्या निषेधानंतर, त्यांच्या "आपत्कालीन कारवाई योजना" नुसार ब्रिटिश प्रशासनाने भारतीय लोकांमध्ये जातीय हिंसाचाराच्या व्यवस्थापनाऐवजी सरकारविरूद्ध निषेधांना अधिक महत्त्व देण्याचा निर्णय घेतला.<ref name="Tsugitaka"/>[[फ्रेडरिक बुरोज]], [[बंगालच्या राज्यपालांची यादी | बंगालचे राज्यपाल]] यांनी लॉर्ड वेव्हलला दिलेल्या अहवालात "सार्वजनिक सुट्टी" घोषित करण्यास तर्कसंगत केले - सीलदाह रेस्ट कॅम्पमधून सैन्य बोलावण्याविषयी अनिच्छेने ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना आणण्यासाठी सोहरावर्डीने खूप प्रयत्न केले. दुर्दैवाने, १७ ऑगस्ट रोजी सकाळी १.४५ पर्यंत ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी सैन्य पाठवले नाही.<ref name="Tsugitaka"/> {{quote| लबाडी करणारे बरेच लोक असे लोक होते ज्यांचे कसेही हात घालवले असता. जर सर्वसाधारणपणे दुकाने आणि बाजारपेठा खुली झाली असती तर मला विश्वास आहे की त्यापेक्षा त्यापेक्षा अधिक लूटमार व हत्या झाली असती; सुट्टीमुळे शांततापूर्ण नागरिकांना घरीच राहण्याची संधी मिळाली. |लेखक = फ्रेडरिक बुरोज |स्त्रोत = लॉर्ड वेव्हलला बुरोजचा अहवाल.<ref name="Burrows"/>}} == दंगल आणि हत्याकांड == [[File:Muslim League rally on Direct Action Day.jpg|thumb|left|200px|मैदानात मुस्लिम लीगच्या रॅलीत गर्दी.]] १६ ऑगस्टच्या सकाळी त्रास सुरू झाला. रात्री १० वाजेपूर्वीच लालबाजार येथील पोलीस मुख्यालयाने शहरभर खळबळ उडाली आहे, दुकाने बंद करण्यास भाग पाडले जात आहे, तसेच दगड व वीटबॅट फेकल्याची घटना घडल्याची बातमी मिळाली होती. हे मुख्यत: राजाबाजार, केलाबागान, कॉलेज स्ट्रीट, हॅरिसन रोड, कोलोटोला आणि बुरबाबाझर यासारख्या शहरातील उत्तर-मध्य भागात केंद्रित होते. या भागात हिंदू बहुसंख्य होते आणि उच्च आणि शक्तिशाली आर्थिक स्थितीत देखील होते. या त्रासानं सांप्रदायिक चारित्र्य गृहीत धरून ठेवलं होतं जे त्यांनी कायम राखलं पाहिजे.<ref name="Burrows"/> लीगची रॅली दुपारच्या [[ऑचर्लोनी स्मारक]] पासून अगदी सुरुवात झाली. त्यावेळी या मेळाव्याला बंगालमधील सर्वात मोठी मुस्लिम असेंब्ली मानली जात असे. दुपारी अडीचच्या सुमारास कलकत्ताच्या सर्व भागांतील मुस्लिमांच्या मिरवणुका [[धुहर | मध्यरात्रीच्या प्रार्थना]] पासून एकत्र होण्यास सुरुवात झाली होती. सहभागी झालेल्यांपैकी मोठ्या संख्येने लोखंडी बार आणि ''[[फाईटिंग स्टिक]]'' (बांबूच्या काठ्या) सशस्त्र असल्याची नोंद झाली आहे. केंद्रीय इंटेलिजन्स ऑफिसरच्या रिपोर्टरने ३०,००० आणि कलकत्ता पोलिसांच्या विशेष शाखा निरीक्षकांनी ५००,००० हजेरी लावली होती. नंतरचे आकडे अशक्य आहे आणि 'स्टार ऑफ इंडिया'च्या रिपोर्टरने ते सुमारे १०,००,००० ठेवले. मुख्य वक्ते [[ख्वाजा नाझीमुद्दीन]] आणि मुख्यमंत्री [[हुसेन शहीद सुहरावर्दी]] होते. [[ख्वाजा नाझीमुद्दीन]] यांनी आपल्या भाषणात शांतता आणि संयम उपदेश केला परंतु त्याचा परिणाम खराब झाला आणि ते म्हणाले की सकाळी ११ वाजेपर्यंत सर्व जखमी लोक मुस्लिम होते आणि मुस्लिम समुदायाने केवळ स्वसंरक्षणात प्रत्युत्तर दिले होते.<ref name="Burrows"/> [[कलकत्ता पोलिस]]ची विशेष शाखा <!-- कशाची विशेष शाखा? पोलिस? आयबी?--> मुख्यमंत्र्यांच्या भाषणाचे कोणतेही उतारे उपलब्ध नसल्याचा परिणाम म्हणून बैठकीला एकच शॉर्टहँड रिपोर्टर पाठविला होता. परंतु सेंट्रल इंटेलिजन्स ऑफिसर आणि एक पत्रकार, ज्याला फ्रेडरिक बुरोस विश्वासार्ह मानत होते, सैन्य अधिकाऱ्यांनी त्यांना एका वक्तव्यावर सहमती दर्शविली (कलकत्ता पोलिसांनी नोंदवलेलं नाही <!-- "ज्याच्या अहवालात प्रथम पोहचले गेले आहे") या वाक्यांशासारखे अर्थ नाही. तो कोठे पोहोचला?-->). यापूर्वीच्या अहवालातील आवृत्ती होती- "त्यांनी [मुख्यमंत्री] हस्तक्षेप करणार नाही अशा पोलिसांना आणि सैन्य दलाला पाहिले होते".<ref name="Burrows"/> नंतरच्याची आवृत्ती होती- "तो सक्षम होता सैन्य आणि पोलिसांवर अंकुश ठेवा."<ref name="Burrows"/> तथापि, पोलिसांना" रोखण्यासाठी "कोणताही विशिष्ट आदेश मिळाला नाही. तर, याद्वारे सुहरावर्दी जे काही सांगू इच्छित होते, मोठ्या संख्येने अशिक्षित प्रेक्षकांवर अशा प्रकारच्या विधानाची भावना काही लोकांना विकृतीचे खुला निमंत्रण मानले जाते<ref name="Burrows"/> खरंच, बरेच श्रोते आहेत त्यांनी सभा सोडताच हिंदूंवर आक्रमण करणे आणि हिंदूंची दुकाने लुटणे सुरू केल्याची बातमी दिली आहे.<ref name="Burrows"/><ref name="Keay"> {{cite book |last=Keay |first=John |author-link=John Keay |year=2000 |title=India: A history |publisher=Atlantic Monthly Press |page=[https://archive.org/details/indiahistory00keay/page/505 505] |isbn=978-0-87113-800-2 |quote=Suhrawardy ... proclaimed a public holiday. The police too, he implied, would take the day off. Muslims, rallying ''en masse'' for speeches and processions, saw this as an invitation; they began looting and burning such Hindu shops as remained open. Arson gave way to murder, and the victims struck back ... In October the riots spread to parts of East Bengal and also to UP and Bihar ... Nehru wrung his hands in horror ... Gandhi rushed to the scene, heroically progressing through the devastated communities to preach reconciliation. |url-access=registration |url=https://archive.org/details/indiahistory00keay/page/505 }}</ref> त्यानंतर, कलकत्तामध्ये [[महात्मा गांधी रोड, कोलकाता | हॅरिसन रोड]] खाली उतरलेल्या लॉरी (ट्रक्स) खाली आल्याच्या बातम्या आल्या. त्यामध्ये कठिण [[मुस्लिम]] गुंडांनी विटाच्या बोटांनी आणि बाटल्यांनी सशस्त्र शस्त्रे आणि हिंदूंच्या मालकीच्या दुकानांवर हल्ला.<ref>{{cite book |last=Bourke-White |first=Margaret |author-link=Margaret Bourke-White |year=1949 |title=Halfway to Freedom: A Report on the New India in the Words and Photographs of Margaret Bourke-White |url=https://archive.org/details/bwb_S0-AHV-855 |publisher=Simon and Schuster |page=[https://archive.org/details/bwb_S0-AHV-855/page/17 17] |quote=... Seven lorries that came thundering down Harrison Road. Men armed with brickbats and bottles began leaping out of the lorries—Muslim 'goondas,' or gangsters, Nanda Lal decided, since they immediately fell to tearing up Hindu shops.}}</ref> [[File:Slums in Lichubagan, Metiabruz.jpg|thumb| 200px|३०० पेक्षा जास्त [[ओडिया लोक | ओडिया]] लिचूबागनच्या झोपडपट्ट्यांमध्ये केशोरम कॉटन मिलच्या मजुरांचा कत्तल करण्यात आला.]] ज्या भागात दंगल सुरू होती त्या भागात संध्याकाळी ६ वाजता कर्फ्यू लागू करण्यात आला. रात्री आठ वाजता मुख्य मार्ग सुरक्षित करण्यासाठी आणि त्या रक्तवाहिन्यांमधून गस्त ठेवण्यासाठी सैन्य तैनात केले गेले होते, ज्यायोगे झोपडपट्ट्या व इतर अविकसित विभागातील कामासाठी पोलीस मोकळे होते. <ref>{{cite book |last=Tuker |first=Francis |author-link=Francis Tuker |date=1950 |title=While Memory Serves |url=https://archive.org/details/dli.ernet.525048 |publisher=Cassell |pages=[https://archive.org/details/dli.ernet.525048/page/159 159]–160 |oclc=937426955 |quote="At 6 p.m. curfew was clamped down all over the riot-affected districts. At 8 p.m. the Area Commander ... brought in the 7th Worcesters and the Green Howards from their barracks ... [troops] cleared the main routes ... and threw out patrols to free the police for work in the ''bustees''."}}</ref> १७ ऑगस्ट रोजी गार्डन रीच टेक्स्टाईल कामगार संघटनेचे अध्यक्ष सय्यद अब्दुल्ला फारुकी यांनी, एलिआन मिस्त्री यांच्यासह कट्टरपंथी मुस्लिम गुंड, मेतिब्रुजच्या लिचूबागन परिसरातील केसोराम कॉटन मिलच्या गिरणी कंपाऊंडमध्ये प्रचंड सशस्त्र जमावाचे नेतृत्व केले.{{Citation needed|date=October 2016}}. गिरणी कामगार, ज्यांपैकी [[ओडिया लोक | ओडियस]]ची बरीच संख्या होती, गिरणीच्या आवारातच राहत असत. २५ ऑगस्ट रोजी चार बचावलेल्यांनी फारुकीविरोधात मेतीब्रुज पोलीस ठाण्यात तक्रार दाखल केली. <ref>{{cite book |title=The Sickle & the Crescent: Communists, Muslim League and India's Partition |last1=Sanyal |first1=Sunanda |last2=Basu |first2= Soumya |year=2011 |publisher=Frontpage Publications |location=London |isbn=978-81-908841-6-7 |pages=149–151 |url= }}</ref> [[विश्वनाथ दास ]], [[ओरिसा, भारत | ओरिसा]] मधील मंत्री, केशोरम कॉटन मिलच्या मजुरांच्या हत्येची चौकशी करण्यासाठी लिकुबागानला भेट दिली.<ref name="sinha127">{{cite book |title=Shyamaprasad: Bangabhanga O Paschimbanga (শ্যামাপ্রসাদ: বঙ্গভঙ্গ ও পশ্চিমবঙ্গ) |last=Sinha |first=Dinesh Chandra |year=2001 |publisher=Akhil Bharatiya Itihash Sankalan Samiti |location=Kolkata |page=127}}</ref> काही स्त्रोतांचा अंदाज आहे की मृतांचा आकडा १०,००० किंवा त्याहून अधिक होता. <ref name="Sengupta"/>. अनेक लेखक असा दावा करतात की हिंदू प्राथमिक बळी पडले होते तर अनेकांचा असा दावा आहे की मुस्लिम कामगारही मारले गेले.<ref name="Wavell"/> १७ ऑगस्ट रोजी दिवसभरात ही हत्या झाली. दुपार उशिरापर्यंत सैनिकांनी सर्वात वाईट भागात नियंत्रणात आणले आणि सैन्याने रात्रीपर्यंत त्याचा ताबा वाढविला. झोपडपट्ट्या व इतर भागात लष्करी नियंत्रणाबाहेर असलेल्या भागात अजूनही अधुनमधून आणि दंगली वाढत गेल्या. १७ ऑगस्टच्या दिवशी सकाळी "तलवारी, लोखंडी पट्टे आणि बंदुकीच्या शस्त्रास्त्रांनी भरलेली शीख आणि हिंदूंनी भरलेली बस आणि टॅक्सी आकारत होते." "<ref>{{cite book |last=Tuker |first=Francis |author-link=Francis Tuker |date=1950 |title=While Memory Serves |url=https://archive.org/details/dli.ernet.525048 |publisher=Cassell |pages=[https://archive.org/details/dli.ernet.525048/page/161 161] |oclc=937426955 |quote="The bloodiest butchery of all had been between 8 a.m. and 3 p.m. on the 17th, by which time the soldiers got the worst areas under control ... [From] the early hours of the 18th ... onwards the area of military domination of the city was increased ... Outside the 'military' areas, the situation worsened hourly. Buses and taxis were charging about loaded with Sikhs and Hindus armed with swords, iron bars and firearms."}}</ref> समुदायांमधील संघर्ष जवळजवळ आठवडाभर चालू होता. अखेर २१ ऑगस्ट रोजी बंगालला व्हायसरॉयच्या अंमलाखाली आणण्यात आले. ब्रिटिश सैन्याच्या बटालियन, ज्यात भारतीय आणि [[गुरखा]] यांच्या बटालियन समर्थीत आहेत, शहरात तैनात करण्यात आले. [[लॉर्ड वेव्हल]] यांनी असा आरोप केला आहे की आधी अधिक सैन्य मागवायला हवे होते आणि अधिक ब्रिटिश सैन्य उपलब्ध नसल्याचा कोणताही संकेत नाही. <ref name="Wavell"/> २२ ऑगस्ट रोजी दंगल कमी झाली.<ref name="Rashid"/> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:दंगली]] [[वर्ग:भारत-पाकिस्तान फाळणी]] ljrtro2vdwd6tnqxvnvyjj187hhn8su 0 259134 2705148 2531569 2026-08-24T07:47:36Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705148 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''वरवेली''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= | अक्षांश = | रेखांश = | उंची =२४ | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर=गुहागर | जिल्हा = [[रत्नागिरी जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण =१८०५ | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=४१५७०३| एसटीडी_कोड =०२३५९ | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/०८ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ =मराठी | तळटिपा =}} ''' वरवेली''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] दक्षिण कोकणातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[गुहागर तालुका|गुहागर तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== वरवेली हे गाव गुहागर या तालुक्याच्या ठिकाणापासून ४.५ किलोमीटर अंतरावर पूर्वेला वसलेले आहे. गुहागर-विजापूर राज्य महामार्गापासून (राज्य महामार्ग ७८)<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2024-08-25|title=List of state highways in Maharashtra|url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/List_of_state_highways_in_Maharashtra|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> २ किमी दक्षिणेला हे गाव आहे. या गावाच्या आजूबाजूला निव्होशी, पाटपन्हाळे, गुहागर, पोमेंडी, मळण, असगोली ही गावे आहेत. शृंगारतळी बाजारपेठ वरवेलीच्या ६ किलोमीटर पूर्वेला आहे. वरवेली हे गाव समुद्रसपाटीपासून २४ मीटर उंचीवर वसले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Ratnagiri/Guhagar/Varveli|title=Varveli Village|website=www.onefivenine.com|access-date=2025-01-22}}</ref> गुहागर आणि पालशेत हे समुद्रकिनारे गावाजवळून ४ ते ५ किलोमीटर अंतरावर आहेत. गावाची भौगोलिक रचना डोंगरउतार आणि सडा (डोंगरमाथ्यावरील मैदानी भाग) अशा दोन स्वरूपात आहे. गावातून एक ओढा वाहतो. गावाच्या वेशीवर मोडका आगार नावाचे धरण आहे. ==हवामान आणि शेती== पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे भातशेती, नागलीशेती (नाचणी) केली जाते. हापूस आंबा व काजू च्या फळबागा मोठ्या प्रमाणावर आहेत. त्याचबरोबर गावात नारळ आणि सुपारीच्या बागादेखील दिसून येतात. फणस आणि कोकम ही कोकणातील प्रसिद्ध फळे देखील मुबलक प्रमाणात पिकतात. ==प्रसिद्ध व्यक्ती== '''रावबहादूर दाजीराव अमृतराव विचारे''' [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर]]<nowiki/>च्या [[शाहू महाराज|राजर्षी शाहू महाराजांचे]] विश्वासू सहकारी, अधिकारी आणि कार्यकारी अभियंता असणारे रावबहादूर दाजीराव विचारे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.shahumaharaj.com/friends---companions.html|title=Friends & Companions|last=Kolhapur|first=Mandar Vaidya|website=Chhatrapati Shahu Maharaj|language=en-GB|access-date=2025-01-22}}</ref> हे मूळचे वरवेली गावचे होते. कोल्हापूर संस्थानातील अनेक महत्वाच्या वास्तूंचे बांधकाम त्यांच्या कार्यकारी अभियंता म्हणून कारकिर्दीत झाले. राधानगरी धरण, खासबाग कुस्ती मैदान, पॅलेस थिएटर तसेच सिंधुदुर्ग किल्ल्यावरील शिवमंडप उभारणीत त्यांचे मोठे योगदान होते. वरवेली या त्यांच्या मूळ गावातील ग्रामदेवत हसलाई देवीचे मंदिर देखील सन १९०५ मध्ये दाजीरावांनी बांधले. गुहागर या तालुक्याच्या शहरातील समुद्रकिनाऱ्या लगतच्या प्रमुख रस्त्याला दाजीरावांचे नाव दिले आहे. तसेच कोल्हापूर जिल्ह्यातील दाजीपूर अभयारण्याचे नाव ही त्यांच्या सन्मानार्थ दिले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kolhapurexplorer.com/dajipur-amrutrav-vichare/#google_vignette|title=दाजीपूर । दाजीराव अमृतराव विचारे|date=2021-10-07|website=KOLHAPUR EXPLORER|language=en-US|access-date=2025-01-22|archive-date=2025-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250223230709/https://kolhapurexplorer.com/dajipur-amrutrav-vichare/#google_vignette|url-status=dead}}</ref> ==जवळपासची गावे== [[गुहागर]], [[पाटपन्हाळे]], [[शृंगारतळी]], [[पालशेत]], निव्होशी, [[असगोली]], मळण, [[पोमेंडी]] ==संदर्भ== १.https://villageinfo.in/ २.https://www.census2011.co.in/ ३.http://tourism.gov.in/ ४.https://www.incredibleindia.org/ ५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism ६.https://www.mapsofindia.com/ [[वर्ग:गुहागर तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे]] s1lnuy9y3ye3yktjtmnw5xqosi9meqk 0 264945 2705165 2547538 2026-08-24T08:53:30Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705165 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|तिरफळ}} '''त्रिफळा''' म्हणजे [[आवळा]], [[हिरडा]] आणि [[बेहडा]] या तीन औषधी वनस्पतींच्या फळांचे विशिष्ट प्रमाणात मिश्रण केलेले चूर्ण होय. हे आयुर्वेदातील एक उत्तम रसायन आहे. [[चित्र:Fruits de Phyllanthus emblica à Pushkar (Rajasthan) (2).jpg|इवलेसे]] वैदिक शास्त्रानुसार गेली ५००० वर्षे, आयुर्वेदिक औषध प्रणाली त्यांच्या औषधीय आणि आरोग्य निर्मात्या गुणधर्मांसाठी अनेक वनस्पतींचे वापर करत आहे. “शारंगधर संहिता” नावाच्या प्राचीन आयुर्वेदिक ग्रंथामध्ये प्रसिद्ध बहुवनस्पतीय (एकापेक्षा अधिक वनस्पतीने बनलेले) मिश्रणांचे उल्लेख सापडते आणि “[[चरक संहिता]]” नावाच्या ग्रंथात विशेष करून त्रिफळाचे आरोग्य फायदे सापडतात. == त्रिफळा म्हणजे नेमके काय आहे ? == त्रिफळा अर्थात तीन फळे. त्यात '''आवळा''' (एंब्लिका ऑफिशिअनॅलिस) , '''बिभीतकी किंवा बहेडा''' '''किंवा बेहडा''' ( टर्मिनलिआ बेलेरिका) आणि '''हारीतकी किंवा हरड किंवा हिरडा''' ( टर्मिनलिआ शेब्युला) यांपासून बनलेले मिश्रण वास्तविक पाहता, त्रिफळा या नावातच लक्षात येते. “त्रिफळा” (त्रि = तीन आणि फळा= फळ) आयुर्वेदामध्ये, त्रिफळाचे शोध मुख्यत्वे त्याच्या “रसायन” गुणधर्मांसाठी केले जाते, म्हणजेच हे मिश्रण शरिराचे आरोग्य आणि सुदृढता राखून ठेवण्यात खूप प्रभावी आहे आणि आजार होणें टाळते. ==='''आवळा''' (एंब्लिका ऑफिशिअनॅलिस)=== देशभरात सर्वत्रच आढळून येणाऱ्या सर्वांत सामान्य फळांपैकी एक असलेल्या आवळ्याला इंडियन गूझबॅरी असेही म्हणतात. आवळा हे फळ तंतू, अँटीऑक्सिडंट, खनिज यामध्ये प्रचुर आणि जगात विटामिन सीच्या सर्वांत समृद्ध स्त्रोतांपैकी एक आहे. ते चांगल्या अमाशय आरोग्य, बद्धकोष्ठता टाळणे, केस संबंधित समस्या, पोटासंबधित आणि संक्रमणाविरुद्ध झगडण्यासाठी आणि एक वयवाढरोधी संकाय म्हणून सामान्यपणे वापरले जाते.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2020-10-01|title=आवळा|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%86%E0%A4%B5%E0%A4%B3%E0%A4%BE&oldid=1827968|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.myupchar.com/mr/tips/amla-ke-fayde-gun-labh-nuksan-in-hindi|title=आवळा: रस, फायदे, वापर, सहप्रभाव आणि मात्रा - Amla: Juice, Benefits, Uses, Side Effects and Dosage in Marathi|website=myUpchar|access-date=2020-10-02}}</ref> [[चित्र:हिरडा, धामणवन, अकोले, अहमदनगर Hirada, Dhamanvan, Akole, Ahamadnagar(Terminalia chebula).jpg|इवलेसे]] ==='''बहेडा/बेहडा''' (टर्मिनलिआ बेलेरिका)=== हे रोप सामान्यपणे भारतीय उपमहाद्वीपात आढळते. हे फळ तापशामक, अँटीऑक्सिडंट, यकृतरक्षक (यकृतासाठी चांगले), श्वसनात्मक समस्या आणि मधुमेहरोधी म्हणून आयुर्वेद औषधीय प्रणालीमध्ये ओळखल्या जाते. आयुर्वेदाप्रमाणें, बहेडामध्ये अनेक प्रचुर जीवशास्त्रीय यौगिक असतात उदा. ग्लूकोसाइड, टॅनिन, गॅलिक एसिड, एथाइल गॅलॅट इ. एकत्रितपणें, ही यौगिके बहेडाच्या अधिकतम आरोग्य फायद्यांसाठी लाभकारी आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathivishwakosh.org/3866/|title=बेहडा (Behada)|date=2019-02-07|website=मराठी विश्वकोश|language=mr-IN|access-date=2020-10-02}}{{मृत दुवा|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|date=2020-10-01|title=बेहडा|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A4%A1%E0%A4%BE&oldid=1827977|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref> ==='''हरड/हिरडा''' (टर्मिनलिआ शेब्युला)=== हरड आयुर्वेदाला ज्ञात असलेली सर्वांत महत्त्वपूर्ण वनस्पती आहे. त्याचे आरोग्य फायदे अँटीऑक्सिडंट, दाहशामक आणि वयवाढरोधी असल्याशिवाय एक उत्कृष्ट जखम बरे करणारे औषधी आहे. यकृत, पोट, हृदय आणि पित्ताशयाच्या सामान्य कार्याची पुनर्स्थापना आणि साजसांभाळ करण्यात त्याचे लाभ आयुर्वेदात सुख्यात आहे. वास्तविकरीत्या हिरडा याला “औषधांचा राजा” असे म्हणले आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2020-10-01|title=हिरडा|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%A1%E0%A4%BE&oldid=1828029|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/24027/|title=हिरडा|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2020-10-02}}{{मृत दुवा|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == '''त्रिफळाचे फायदे व सेवन''' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.myupchar.com/mr/tips/triphala-ke-fayde-nuksan-lene-ka-tarika-in-hindi|title=त्रिफळाचे फायदे, सहप्रभाव आणि ते कसे घ्यावे. - Triphala Benefits, Side Effects and How to take. in Marathi|website=myUpchar|access-date=2020-10-02}}</ref> == '''अशक्तपणावर फायदेशीर''' <br> शारीरिकरित्या कमकूवत असणाऱ्या व्यक्तीसाठी त्रिफळा रामबाण ठरते. याचे सेवन केल्याने स्मरणशक्ती सुधारते. दुर्बलता कमी होते. हरडा, बेहडा, आवळा, तूप आणि साखर यांच्या सह त्रिफळाचे सेवन केल्यास अतिशय फायदेशीर ठरते. '''रोगप्रतिकारकशक्ती वाढते'''<br> त्रिफळाच्या सेवनाने रोगप्रतिकारकशक्ती वाढते. मात्र यासाठी त्रिफळाचे सेवन नियमित करणे आवश्यक आहे. '''उच्च रक्तदाबावर गुणकारी'''<br> त्रिफळाचे सेवन केल्याने हृदयरोग, मधुमेह आणि उच्च रक्तदाब यावर फायदा होतो. मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबाच्या वाढत्या स्तरामुळे हैराण असाल तर 3-4 ग्रॅम त्रिफळा चूर्ण दूधात घालून दररोज रात्री झोपण्यापूर्वी सेवन करा. नक्कीच आराम मिळेल. '''बद्धकोष्ठतेवर फायदेशीर'''<br> त्रिफळा चूर्णाचे महत्त्वाचा गुण म्हणजे यामुळे बद्धकोष्ठतेवर आराम मिळतो. आजकालच्या धावपळीच्या जीवनशैलीत खाण्या-पिण्याच्या वेळा नियमित नसतात, ताण-तणाव तर कायम असतोच. त्यामुळे अधिकतर लोक बद्धकोष्ठतेने हैराण आहेत. हा त्रास असणाऱ्यांनी कोमट पाण्यात त्रिफळा चूर्ण घालून नियमित घ्या. '''नेत्रविकारांवर आराम'''<br> त्रिफळा चूर्ण पाण्यात घालून त्याने डोळे धुतल्याने डोळ्यांचे त्रास दूर होतात. मोतीबिंदू, डोळ्यांची जळजळ, इतर दोष कमी करण्यासाठी 10 ग्रॅम गायच्या तूपात 1 चमचा त्रिफळा चूर्ण आणि 5 ग्रॅम मध घालून त्याचे सेवन करा. '''त्वचारोगावर परिणामकारक'''<br> खाज, जळजळ, फोड्या यांसारख्या समस्यांवर त्रिफळा परिणामकारक ठरते. यासाठी सकाळ-संध्याकाळी 6-8 ग्रॅम त्रिफळा चूर्ण खाल्याने फायदा होतो. एक चमचा त्रिफळा चूर्ण एक ग्लास पाण्यात 2-3 तास भिजत ठेवा. त्यानंतर त्या पाण्यात गुळण्या करा. त्यामुळे तोंडाचे विकार दूर होण्यास मदत होईल. '''डोकेदुखीवर'''<br> त्रिफळा, हळद, कडूलिंब यांच्या साली काढून पाण्यात उकळवा. हे पाणी गाळून सकाळ-संध्याकाळ गुळ किंवा साखरेसोबत प्या. डोकेदुखीवर आराम मिळेल. '''जाडेपणावर उपयुक्त'''<br> जाडेपणामुळे त्रासलेले असाल तर त्रिफळाचे सेवन तुमच्यासाठी खूप फायदेशीर ठरेल. यासाठी त्रिफळाच्या कोमट काढ्यात मध घालून प्या. त्यामुळे चरबी कमी होते. ==हे सुद्धा पहा== * [[आवळा]] * [[बेहडा]] * [[हिरडा]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आयुर्वेद]] [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] 38c32581ir1o6u8clnv7cdjjfbgp4jk 0 265678 2704928 2568892 2026-08-23T21:41:01Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704928 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पर्यावरणीय विभाग |name=पर्यावरणीय प्रदेश: होन्श अल्पाइन जंगले|state=|protected=|habitat_loss_ref=|habitat_loss=|global200=|conservation=|soil=|climate=|rivers=|seas=|geology=|coordinates=|elevation=|region_type=|country1=[[जपान]]|image=Mt.Tokusa-tozandou.jpg|area=11396|borders=|bird_species=|animals=|biome=|ecozone=पेलआर्टिक|map_caption=पर्यावरणीय प्रदेश (जांभळ्या रंगामध्ये)|map_alt=पर्यावरणीय प्रदेश (जांभळ्या रंगामध्ये)|map_size=300|map=Ecoregion PA0511.svg|caption=ओकुचिचिबु पर्वतामधील जंगल|image_alt=|image_size=300|protected_ref=}} '''होन्श अल्पाइन जंगले''' {{Convert|4400|mi2|sqkm}}चे क्षेत्र व्यापलेले आहे. ही जंगले [[होन्शू]] आणि ओशिमा द्वीपकल्पच्या [[होक्काइदो|होक्काईदो]] येथे असणाऱ्या उंच डोंगरावर आहे . हे पेलारक्टिक क्षेत्रातील एक समशीतोष्ण शंकूच्या आकाराचे वन आहे . == फ्लोरा == उत्तर जपानी हेमलॉक येथील जंगलात ''रोडोडेंड्रॉन'' आणि ''मेंझिया या'' प्रजाती आढळतात. या जंगलातील मेरिज, वेत्च आणि जेझो सारखी वृक्ष त्यांच्या लाकडासाठी प्रसिद्ध आहेत. या जंगलात मोठ्या प्रमाणात औषधी वनस्पती उगतात. या ठिकाणचे सासा गवत खूप दाट आहे.<ref name="Franklin">{{जर्नल स्रोत|last=Jerry F. Franklin|last2=T. Maeda|last3=Y. Oshumi|last4=M. Matsui|last5=H. Yagi|year=1979|title=Subalpine coniferous forests of central Honshū, Japan|url=https://archive.org/details/sim_ecological-monographs_1979-09_49_3/page/311|journal=Ecological Monographs|volume=49|issue=3|pages=311–334|doi=10.2307/1942487}}</ref><ref name="Chichibu">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.chichibu.com/CHICHIBU-TAMANATIONALPARK.html|title=Chichibu-Tama National Park|access-date=2020-10-09|archive-date=2011-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708143838/http://www.chichibu.com/CHICHIBU-TAMANATIONALPARK.html|url-status=dead}}</ref> == जीवशास्त्र == येथे सीका हरण आणि आशियाई काळे अस्वल राहतात. महत्त्वपूर्ण पक्ष्यांमध्ये रॉक पेटरमिगन आणि सोनेरी गरुड यांचा समावेश आहे . == हे सुद्धा पहा == * [[:en:List of ecoregions in Japan|जपानमधील पर्यावरणीय विभागांची यादी (इंग्रजी)]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:जपानची वने]] 24rbg7rpef0xpdm9ycb8oaqgfh9bqxw 0 267144 2704846 2598046 2026-08-23T19:32:22Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704846 wikitext text/x-wiki {{मट्रा}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[चित्र:Putin_and_Modi_in_New_Delhi_in_2014.jpeg|इवलेसे|[[व्लादिमिर पुतिन|2014]] मध्ये भारत दौऱ्यावर असताना रशियाचे अध्यक्ष [[व्लादिमिर पुतिन|व्लादिमीर पुतिन]] आणि भारताचे पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] .]] '''भारत-रशियन संबंध''' द्विपक्षीय संबंध दरम्यान [[भारत]] आणि [[रशिया]] . [[शीत युद्ध|शीत युद्धाच्या काळात]] [[भारत]] आणि [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत युनियन]] (यूएसएसआर) यांचे मजबूत सामरिक, सैन्य, आर्थिक आणि मुत्सद्दी संबंध होते. सोव्हिएत युनियनच्या विघटनानंतर रशियाला भारताशी जवळचे नातेसंबंधात वारसा मिळाला ज्यामुळे दोन्ही देशांमध्ये विशेष नाते जोडले गेले . रशिया आणि भारत दोघेही या संबंधांना "विशेष आणि विशेषाधिकार असलेली रणनीतिक भागीदारी" म्हणून संबोधतात. देशांचे संबंधित नेते, पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] आणि राष्ट्रपती [[व्लादिमिर पुतिन|व्लादिमीर पुतीन]] यांनी सामायिक केलेल्या बोनोमीमुळे, द्विपक्षीय संबंधात आणखी वाढ आणि विकास दिसून आला आहे. 2018 मध्ये सोची येथे त्यांच्या दरम्यान झालेल्या अनौपचारिक बैठकीमुळे भारत आणि रशियामधील संवाद आणि सहकार्याची भूमिका दर्शविणारी भागीदारी वाढविण्यात मदत झाली. परंपरेने, भारत-रशियन सामरिक भागीदारी पाच प्रमुख घटकांवर तयार केली गेली आहे: [[राजकारण]], संरक्षण, [[अणुऊर्जा|नागरी अणु ऊर्जा]], दहशतवादविरोधी सहकार्य आणि [[अंतराळ विज्ञान|जागा]] .<ref name="indrus.in">[http://indrus.in/articles/2012/11/28/top_indian_diplomat_explains_russias_importance_to_india_19391.html Top Indian diplomat explains Russia's importance to India: Russia & India Report]</ref> भारताचे माजी परराष्ट्र सचिव रंजन मथाई यांनी रशियामध्ये दिलेल्या भाषणात या पाच प्रमुख घटकांवर प्रकाश टाकण्यात आला. तथापि, अलिकडच्या वर्षांत सहाव्या आर्थिक घटकाचे महत्त्व वाढले असून, दोन्ही देशांनी 2025 पर्यंत द्विपक्षीय व्यापारात 30 अब्ज अमेरिकन डॉलर्स गाठण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे,<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indianembassy.ru/index.php/bilateral-relations/bilateral-relations-india-russia|title=Bilateral Relations: India-Russia Relations|date=1 December 2014|work=Embassy of India Moscow|access-date=8 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727103251/http://www.indianembassy.ru/index.php/bilateral-relations/bilateral-relations-india-russia|archive-date=27 July 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="The Financial Express">{{स्रोत बातमी|url=http://www.financialexpress.com/article/economy/russian-indian-funds-to-invest-1-billion-in-infrastructure/18126/|title=Narendra Modi-Vladimir Putin meet: India, Russia to explore oil and gas; aim for US$ 30 bn trade|date=12 December 2014|work=The Financial Express|access-date=8 February 2015}}</ref> 2017 मधील अंदाजे 9.4 अब्ज डॉलर्स.<ref>http://tass.com/economy/1010809</ref> हे लक्ष्य साध्य करण्यासाठी, दोन्ही देश एक मुक्त व्यापार करार विकसित करण्याचा विचार करीत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-06-22/news/32368864_1_bilateral-trade-india-and-russia-ceca|title=India asks Russia to fast-track free trade pact proposal|website=timesofindia-economictimes|access-date=24 April 2016|archive-date=2016-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904022621/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-06-22/news/32368864_1_bilateral-trade-india-and-russia-ceca|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indianexpress.com/news/india-russia-mull-free-trade-agreement/804970|title=India, Russia mull free trade agreement|publisher=|access-date=24 April 2016}}</ref><ref name="CECA">{{स्रोत बातमी|url=http://indrus.in/economics/2013/04/03/india_russia_to_negotiate_on_ceca_with_customs_union_23479.html|title=India, Russia to negotiate on CECA with Customs Union|date=3 April 2013|work=Russia & India Report}}</ref> २०१२ मध्ये दोन्ही देशांमधील द्विपक्षीय व्यापारात 24% टक्क्यांनी वाढ झाली आहे. सामर्थ्यवान आयआरआयजीसी (भारत-रशिया इंटर-गव्हर्नल कमिशन) ही दोन्ही संस्था यांच्यात सरकारी पातळीवर कामकाज चालविणारी मुख्य संस्था आहे.<ref name="ReferenceA">[http://indrus.in/articles/2012/09/26/indo-russian_inter-governmental_commission_to_meet_in_mid-october_17907.html Indo-Russian Inter-Governmental Commission to meet in mid-October: Russia & India Report]</ref> दोन्ही देश अनेक आंतरराष्ट्रीय संस्थांचे सदस्य आहेत जिथे ते एकत्रित राष्ट्रीय हितसंबंधित विषयांवर जवळून सहकार्य करतात. महत्त्वाच्या उदाहरणांमध्ये [[संयुक्त राष्ट्रे|यूएन]], [[ब्रिक्स]], [[जी-२०|जी -20]] आणि एससीओचा समावेश आहे .<ref name="newkerala.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.newkerala.com/news/fullnews-124347.html|title=Top News Stories|last=NK|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402221443/http://www.newkerala.com/news/fullnews-124347.html|archive-date=2 April 2012|access-date=24 April 2016}}</ref> [[संयुक्त राष्ट्रे सुरक्षा परिषद|संयुक्त राष्ट्रांच्या सुरक्षा परिषदेवर]] कायमस्वरुपी जागा मिळविण्याला भारताचे समर्थन असल्याचे रशियाने जाहीरपणे सांगितले आहे.<ref name="en.rian.ru">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://en.rian.ru/russia/20111216/170303344.html|title=Russia backs India as possible UN Security Council permanent member|last=Sputnik|date=16 December 2011|publisher=|access-date=24 April 2016}}</ref> या व्यतिरिक्त, रशियाने [[दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार संघटना|सार्कमध्ये]] पर्यवेक्षकांच्या पदावर रुचि दर्शविली आहे ज्यात भारत एक संस्थापक सदस्य आहे.<ref name="news.oneindia.in">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://news.oneindia.in/2006/11/22/russia-keen-to-join-saarc-as-observer-1164200695.html|title=Russia keen to join SAARC as observer|website=www.oneindia.com|access-date=24 April 2016|archive-date=2013-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130424213547/http://news.oneindia.in/2006/11/22/russia-keen-to-join-saarc-as-observer-1164200695.html|url-status=dead}}</ref> रशियन संरक्षण उद्योगातील भारत दुसऱ्या क्रमांकाचा बाजार आहे. 2017 मध्ये [[भारतीय सशस्त्र सेना|भारतीय लष्कराच्या]] अंदाजे 68% हार्डवेर आयात रशियाकडून झाली आणि यामुळे रशिया संरक्षण उपकरणांचा मुख्य पुरवठादार बनला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2004/01/mil-040119-3ae77eaf.htm|title=VOA News Report|last=John Pike|publisher=|access-date=24 April 2016}}</ref> मॉस्को येथे भारताचे दूतावास आहे आणि दोन वाणिज्य दूतावास आहेत ( [[सेंट पीटर्सबर्ग]] आणि [[व्लादिवोस्तॉक|व्लादिवोस्तोक येथे]] ). रशियाचे नवी दिल्ली येथे दूतावास आहे आणि तीन वाणिज्य दूतावास आहेत ( [[चेन्नई]], [[गोवा]], [[हैद्राबाद|हैदराबाद]], [[कोलकाता]], [[मुंबई]] आणि [[तिरुवनंतपुरम]] ) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.embassypages.com/russia-embassy-newdelhi-india|title=Russian Embassy and Consulates in India|access-date=10 September 2020}}</ref> 2014च्या बीबीसी वर्ल्ड सर्व्हिस पोलनुसार 85% रशियन लोक भारताकडे सकारात्मक दृष्टीने पाहतात आणि केवळ 9% लोक नकारात्मक दृष्टिकोन व्यक्त करतात.<ref>[http://www.downloads.bbc.co.uk/mediacentre/country-rating-poll.pdf 2014 World Service Poll] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150122232141/http://downloads.bbc.co.uk/mediacentre/country-rating-poll.pdf |date=2015-01-22 }} ''[[BBC]]''</ref> त्याचप्रमाणे [[मॉस्को]] - बेस्ड बिगर-शासकीय थिंक टँक लेवडा-सेंटरने 2017च्या जनमत सर्वेक्षणात म्हणले आहे की रशियन्सने भारताला त्यांच्या पहिल्या पाच "मित्र" म्हणून ओळखले, तर इतर [[बेलारूस]], [[चीन]], [[कझाकस्तान]] आणि [[सीरिया|सिरिया असे होते]] .<ref>{{स्रोत बातमी|last=Bagchi|first=Indrani|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/delhi-still-among-top-five-friends-of-moscow-says-poll-by-russian-think-tank/articleshow/64768148.cms|title=India in top 5 friends of Russia|date=June 28, 2018|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=July 13, 2018}}</ref> == इतिहास == [[चित्र:Afansiy_Nikitin_memorial_theodosia.JPG|इवलेसे|फिओडोसिया, क्राइमियामध्ये अफानसी निकिटिन यांचे स्मारक]] 1468 मध्ये, रशियन प्रवासी अफानसी निकिटिनने आपला भारत प्रवास सुरू केला. 1468 ते 1472 दरम्यान त्यांनी [[इराण|पर्शिया]], [[भारत]] आणि [[ओस्मानी साम्राज्य|तुर्क साम्राज्यातून]] प्रवास केला. या प्रवासादरम्यानच्या त्यांच्या अनुभवांचे दस्तऐवजीकरण ‘ ''द जर्नी बियॉन्ड थ्री सीज'' ’ ''या'' पुस्तकात ( ''खोझेने झे ट्रा मोरया'' ) पुस्तकात दिले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.proza.ru/2013/09/01/1095 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-10-21 |archive-date=2014-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141210104932/http://www.proza.ru/2013/09/01/1095 |url-status=dead }}</ref> 18 व्या शतकात [[आस्त्राखान|अस्ट्रखन]], [[मॉस्को]] आणि [[सेंट पीटर्सबर्ग]] या रशियन शहरांमध्ये [[भारत|भारतीय]] व्यापारी वारंवार भेट देत असत. रशियाचा वापर [[पश्चिम युरोप]] आणि भारत दरम्यान संक्रमण व्यापार म्हणून झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rbth.com/arts/history/2016/09/09/russia-and-india-a-civilizational-friendship_628415|title=Russia and India: A civilisational friendship|last=RIR|first=specially for|last2=Rubchenko|first2=Maxim|date=2016-09-09|website=www.rbth.com|language=en-US|access-date=2019-05-28}}</ref> 1801 मध्ये, झार [[पहिला पॉल, रशिया|पॉलने]] 22,000 कोसाॅकद्वारे [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|ब्रिटिश भारतावर]] आक्रमण करण्याच्या योजनांचे आदेश दिले. असं कधीच झालं नाही. तयारी खराब हाताळली गेली. रशिया फ्रान्सबरोबर युती करेल आणि [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश साम्राज्यावर]] आणि त्याच्या दुर्बल बिंदूवर 35,000 पुरुष आणि 25,000 पायदळ आणि 10,000 बसविलेल्या कोसाक्सच्या रशियन कोर्प्सचा वापर करेल यावर त्यांचा हेतू होता. झारची हत्या झाली तेव्हा काही कॉसॅक्स ओरेनबर्गजवळ पोहोचले होते. त्याचा उत्तराधिकारी [[पहिला अलेक्झांडर, रशिया|अलेक्झांडर I]] ताबडतोब योजना रद्द केल्या.<ref>John W. Strong, "Russia's Plans for an Invasion of India in 1801." ''Canadian Slavonic Papers'' 7.1 (1965): 114-126.[https://www.questia.com/member-login?notify=SessionTimeout online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023020545/https://www.questia.com/member-login?notify=SessionTimeout |date=2020-10-23 }}</ref> == सोव्हिएत युनियन आणि भारत == [[चित्र:The_Russian_Ambassador_arrives_at_New_Delhi_in_December_1947.jpg|उजवे|इवलेसे|सोव्हिएत राजदूत किरल नोव्हिकोव्ह भारताशी औपचारिक मुत्सद्दी संबंध प्रस्थापित करण्यासाठी 1947 रोजी [[नवी दिल्ली]] येथे दाखल झाले]] [[चित्र:1984_CPA_5493.jpg|उजवे|इवलेसे|इंडो-सोव्हिएट मैत्री आणि सहकार्य साजरा करणारे सोव्हिएट स्टॅम्प]] 1950च्या दशकापासून सुरू झालेल्या भारताशी सौहार्दाचे नाते तिसऱ्या जगातील देशांशी सुसंवाद निर्माण करण्याच्या सोव्हिएत प्रयत्नांपैकी सर्वात यशस्वी होते.<ref>Vojtech. Mastny, "The Soviet Union's Partnership with India." ''Journal of Cold War Studies'' 12.3 (2010): 50-90. [https://www.mitpressjournals.org/doi/pdfplus/10.1162/JCWS_a_00006 Online]</ref> जून 1955 मध्ये [[भारताचे पंतप्रधान|भारतीय पंतप्रधान]] [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहरूंनी]] [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत युनियनला]] भेट दिली होती आणि कम्युनिस्ट पक्षाच्या प्रथम सेक्रेटरी [[निकिता ख्रुश्चेव्ह|निकिता ख्रुश्चेव]] यांची 1955च्या शरद [[निकिता ख्रुश्चेव्ह|.तूत]] भारत परत [[निकिता ख्रुश्चेव्ह|येण्यामुळे]] या नात्याची सुरुवात झाली. भारतात असताना, ख्रुश्चेव्ह यांनी घोषित केले की [[काश्‍मीर|काश्मीर]] प्रदेशातील वादग्रस्त प्रदेश आणि [[गोवा|गोव्यासारख्या]] पोर्तुगीज किनारपट्टीवरील एन्क्लेव्ह वर सोव्हिएत युनियनने भारतीय सार्वभौमत्वाचे समर्थन केले. ख्रुश्चेव्हच्या काळात सोव्हिएत युनियनच्या भारताबरोबरच्या सुदृढ संबंधांचा [[चीन|पीपल्स रिपब्लिक ऑफ चाइनाशी]] सोव्हिएत संबंध आणि पीआरसीशी भारतीय संबंध या दोन्ही गोष्टींवर नकारात्मक परिणाम झाला. 1959च्या सीमा विवाद आणि ऑक्टोबर 1962च्या [[भारत-चीन युद्ध|चीन-भारत युद्धाच्या]] वेळी सोव्हिएत युनियनने आपला तटस्थता जाहीर केली, जरी चीनने तीव्रपणे आक्षेप घेतला. सोविएत युनियनने ख्रुश्चेव्हच्या काळात भारताला भरीव आर्थिक आणि लष्करी मदत दिली आणि 1960 पर्यंत भारताला चीनपेक्षा सोव्हिएत मदत जास्त मिळाली.<ref name="citation needed">citation needed</ref> ही असमानता चीन-सोव्हिएत संबंधांमधील विवादातील आणखी एक मुद्दा बनली. 1962 मध्ये सोव्हिएत युनियनने [[मिग-२१|मिकोयन-गुरेविच मिग -21]] जेट फाइटरचे सह-निर्मितीसाठी तंत्रज्ञान हस्तांतरित करण्यास सहमती दर्शविली, ज्यास सोव्हिएत युनियनने आधी चीनला नकार दिला होता.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Donaldson|first=Robert H|year=1972|title=India: The Soviet Stake in Stability|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1972-06_12_6/page/475|journal=Asian Survey|volume=12|issue=6|pages=475–492|doi=10.2307/2643045|jstor=2643045}}</ref> 1965 मध्ये भारत [[भारत-पाकिस्तान दुसरे युद्ध|-पाकिस्तान सीमा युद्धानंतर]] सोव्हिएत युनियनने भारत आणि पाकिस्तान दरम्यान शांतता दलाल म्हणून यशस्वीपणे काम केले. मंत्रिपरिषदेचे सोव्हिएट अध्यक्ष, सोव्हिएत युनियनचे शाब्दिक प्रीमियर [[अलेक्सेइ कोसिजिन|अलेक्सी कोसिगिन]] यांनी भारत आणि पाकिस्तानच्या प्रतिनिधींशी भेट घेतली आणि [[काश्‍मीर|काश्मीरवरील]] लष्करी संघर्षाचा अंत करण्यासाठी त्यांच्याशी बोलणी करण्यास मदत केली. 1971 मध्ये पूर्व पाकिस्तानच्या पूर्व भागाने पश्चिम पाकिस्तानशी असलेल्या राजकीय संघटनेपासून दूर जाण्याचा प्रयत्न केला. पश्चिम बंगालच्या बाजूने चीनच्या संघर्षात प्रवेश करण्याच्या हमी म्हणून भारताने अलगावला पाठिंबा दर्शविला आणि ऑगस्ट 1971 मध्ये सोव्हिएत युनियनबरोबर इंडो-सोव्हिएट फ्रेंडशिप अँड कोऑपरेशनच्या करारावर स्वाक्षरी केली. डिसेंबरमध्ये भारताने संघर्षात प्रवेश केला आणि अलगाववाद्यांचा विजय आणि [[बांगलादेश|बांगलादेशचे]] नवीन राज्य स्थापनेची हमी दिली. 1970च्या उत्तरार्धात उजव्या विचारसरणीत [[जनता पक्ष|जनता पक्षाच्या]] आघाडी सरकारच्या काळात सोव्हिएत युनियन आणि भारत यांच्यातील संबंधांना फारसा त्रास झाला नाही, जरी पाश्चात्य देशांशी चांगले आर्थिक आणि लष्करी संबंध प्रस्थापित करण्यासाठी भारताने हालचाल केली. आपल्या संबंधांना विविधता आणण्याच्या भारताच्या या प्रयत्नांचा प्रतिकार करण्यासाठी सोव्हिएत युनियनने अतिरिक्त शस्त्रे आणि आर्थिक सहाय्य केले. 1980च्या दशकात, पंतप्रधान- [[इंदिरा गांधी]], 1984च्या शीख फुटीरतावादींनी, भारत-सोव्हिएत सौहार्दपूर्ण संबंधांचा प्रमुख आधार असलेल्या 1984च्या हत्येनंतरही भारताने सोव्हिएत युनियनशी जवळचे संबंध ठेवले. भारतीय परराष्ट्र धोरणात सोव्हिएत युनियनशी असलेल्या संबंधांना उच्च प्राथमिकतेचे संकेत देऊन नवीन भारतीय पंतप्रधान [[राजीव गांधी]] यांनी मे 1985 मध्ये परदेशातील पहिल्या राज्य दौऱ्यावर सोव्हिएत युनियनला भेट दिली आणि सोव्हिएत युनियनबरोबर दोन दीर्घकालीन आर्थिक करारावर स्वाक्षरी केली. मते रेजाउल करीम लस्करएखाद्या, एक विद्वान भारतीय परराष्ट्र धोरण, या भेट दरम्यान, राजीव गांधी वैयक्तिक नातं विकसित [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत]] सरचिटणीस [[मिखाईल गोर्बाचेव|मिखाईल गोर्बाचेव्ह]] .<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Laskar|first=Rejaul|date=September 2014|title=Rajiv Gandhi's Diplomacy: Historic Significance and Contemporary Relevance|url=http://www.diplomatist.com/dipom09y2014/article015.html|journal=Extraordinary and Plenipotentiary Diplomatist|volume=2|issue=9|page=47|access-date=8 March 2018|archive-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221161446/http://www.diplomatist.com/dipom09y2014/article015.html|url-status=dead}}</ref> 1986च्या उत्तरार्धात गोर्बाचेव्हची तिसd्या जागतिक राज्यातील पहिली भेट राजीव गांधी यांच्याशी नवी दिल्ली येथे झाली. सरचिटणीस गोरबाचेव्ह यांनी राजीव गांधी यांना सोव्हिएत युनियनने आशियाई सामूहिक सुरक्षा व्यवस्था उभारण्यास मदत करण्याचे अपयश केले. लिओनिड [[लियोनिद ब्रेझनेव्ह|ब्रेझनेव्ह]] यांनीदेखील केलेल्या या प्रस्तावाचे गोर्बाचेव्ह यांनी केलेले समर्थन हे चीनशी जोडण्याचे साधन म्हणून सोव्हिएत रस ठेवण्याचे संकेत होते. 1980च्या उत्तरार्धात चीन-सोव्हिएत संबंध सुधारण्याबरोबरच चीनला असलेले प्राधान्य कमी कमी होते, परंतु गोर्बाचेव्हच्या नवीन तिसऱ्या जागतिक धोरणाचे उदाहरण म्हणून भारताशी जवळचे संबंध महत्त्वपूर्ण राहिले. == रशिया आणि भारत ==  <blockquote class="templatequote" id="210">आम्हाला खात्री आहे की भारत प्रत्येक रशियनच्या अंतः करणात आहे. तशाच प्रकारे, मी तुम्हाला खात्री देतो की रशिया देखील आपल्या आत्म्यात होमलँड म्हणून राहतो, आपल्या भावना, परस्पर आदर आणि सतत मैत्री अशी भावना सामायिक करणारे लोक म्हणून. आमची मैत्री दीर्घकाळ जगा!<div class="templatequotecite"> -&#x2009;<cite>[[प्रतिभा पाटील]], रशियाशी संबंधांविषयी <ref name="news.kremlin.ru" /></cite></div></blockquote> {{Quote||||about relations with Russia<ref>{{cite news |url=http://ibnlive.in.com/news/russia-a-dependable-partner-of-india-president-pranab-mukherjee/545036-3.html |title=Russia a dependable partner of India: President Pranab Mukherjee |work=CNN-IBN |date=11 May 2015 |accessdate=11 May 2015 |archive-date=2015-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150513134938/http://ibnlive.in.com/news/russia-a-dependable-partner-of-india-president-pranab-mukherjee/545036-3.html |url-status=dead }}</ref>}}<blockquote class="templatequote" id="218">". . . भारत-रशिया संबंध हा गहन मैत्री आणि परस्पर आत्मविश्वासांपैकी एक आहे ज्याचा परिणाम क्षणिक राजकीय ट्रेंडवर होणार नाही. भारताच्या इतिहासातील कठीण क्षणी रशिया हा शक्तीचा आधारस्तंभ आहे. भारत या पाठिंब्याची नेहमीच बदली करेल. अणुऊर्जा आणि हायड्रोकार्बन या दोन्ही बाबतीत रशिया हा आमचा सर्वात महत्त्वाचा संरक्षण भागीदार आणि आमच्या उर्जा सुरक्षेसाठी एक महत्त्वाचा भागीदार आहे आणि राहील. "<div class="templatequotecite"> -&#x2009;<cite>[[प्रणव मुखर्जी]], रशियाशी संबंधांविषयी </cite></div></blockquote> भारताचे पंतप्रधान श्री. नरेंद्र मोदी म्हणाले, रशिया हा आपल्या देशाचा सर्वात चांगला मित्र आहे आणि सर्वात कठीण प्रसंगी ते नेहमीच आपल्या पाठीशी उभे राहिले आहेत हे प्रत्येक मुलांना माहित आहे. ब्राझीलमध्ये ब्रिक्स समिट 2014 मध्ये. === राजकीय संबंध === [[चित्र:Vladimir_Putin_in_India_2-5_October_2000-11.jpg|उजवे|इवलेसे|माजी पंतप्रधान [[अटलबिहारी वाजपेयी]] ऑक्टोबर 2000 मध्ये रशियाचे अध्यक्ष [[व्लादिमिर पुतिन|व्लादिमीर पुतिन]] यांच्यासमवेत.]] [[चित्र:BRICS_leaders_meet_on_the_sidelines_of_2016_G20_Summit_in_China.jpg|उजवे|इवलेसे|दोन्ही देश [[ब्रिक्स|ब्रिक्सचे]] सदस्य आहेत.]] भारत आणि रशिया दरम्यान सोव्हिएत युनियनच्या अस्तित्त्वा नंतरची पहिली मोठी राजकीय पुढाकार 2000 मध्ये दोन्ही देशांमधील सामरिक भागीदारीतून सुरू झाली. राष्ट्राध्यक्ष [[व्लादिमिर पुतिन|व्लादिमीर पुतीन]] यांनी [[द हिंदू|हिंदूंनी]] लिहिलेल्या एका लेखात म्हणले आहे की, “भारत आणि रशिया यांच्यात ऑक्टोबर 2000 मध्ये स्वाक्षऱ्या झालेल्या रणनीतिक भागीदारीवरील घोषणे खरोखर ऐतिहासिक पाऊल ठरले”.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/for-russia-deepening-friendship-with-india-is-a-top-foreign-policy-priority/article4232857.ece|title=For Russia, deepening friendship with India is a top foreign policy priority|last=Vladimir Putin|website=द हिंदू|access-date=24 April 2016}}</ref><ref name="bbc.co.uk">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-20834910|title=India, Russia sign new defence deals|website=BBC News|access-date=24 April 2016}}</ref> माजी पंतप्रधान [[मनमोहन सिंग]] यांनीही अध्यक्ष पुतीन यांच्या २०१२ च्या भारत भेटीदरम्यान दिलेल्या भाषणात सांगितले की, “राष्ट्रपती पुतीन हे भारताचे अमूल्य मित्र आणि भारत-रशिया सामरिक भागीदारीचे मूळ शिल्पकार” आहेत.<ref>[http://indrus.in/articles/2012/12/24/13th_indo-russian_summit_reaffirms_time-tested_tie_21243.html 13th Indo-Russian Summit reaffirms time-tested ties: Russia & India Report]</ref> [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्र]], [[ब्रिक्स]], [[जी-२०|जी -20]] आणि एससीओमध्ये सामायिक राष्ट्रहिताच्या विषयांवर दोन्ही देश बारीक सहकार्य करतात. [[संयुक्त राष्ट्रे सुरक्षा परिषद|संयुक्त राष्ट्राच्या सुरक्षा परिषदेवर]] भारताला कायम जागा मिळाल्याबद्दल रशियादेखील जोरदार समर्थन करतो.<ref name="en.rian.ru"/> याव्यतिरिक्त, रशियाने एनएसजी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business-standard.com/india/news/russia-supports-india%5Cs-membership-in-nsg/478057/|title=Russia supports India's membership in NSG|last=Indivjal Dhasmana|date=21 June 2012|publisher=|access-date=24 April 2016}}</ref> आणि मध्ये सामील होण्यास भारताला जोरदार समर्थन केले. शिवाय [[दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार संघटना|सार्कमध्ये]] पर्यवेक्षकांच्या स्थितीत सामील होण्यासही त्यांनी रस दर्शविला आहे ज्यामध्ये भारत संस्थापक सदस्य आहे.<ref name="news.oneindia.in"/> रशिया सध्या जगातील फक्त दोन देशांपैकी एक आहे (दुसरा देश जपान) ज्याकडे भारताबरोबर वार्षिक मंत्री-स्तरीय संरक्षण आढावा घेण्याची यंत्रणा आहे.<ref name="indrus.in"/> इंडो-रशियन इंटर-गव्हर्नल कमिशन (आयआरआयजीसी) ही आंतरराष्ट्रीय स्तरावर कोणत्याही देशाशी संबंधित असलेल्या सर्वात मोठ्या आणि व्यापक सरकारी यंत्रणेंपैकी एक आहे. [[भारत सरकार|भारत सरकारमधील]] जवळपास प्रत्येक विभाग त्यात हजेरी लावतो. ==== आयआरआयजीसी ==== [[चित्र:Vladimir_Putin_in_India_2012-12-24_05.jpeg|उजवे|इवलेसे|मध्ये IRIGC एकत्र [[नवी दिल्ली]], [[भारत]] डिसेंबर 2012]] इंडो-रशियन इंटर-गव्हर्नल कमिशन (आयआरआयजीसी) ही दोन्ही संस्था दरम्यान सरकारी पातळीवर कामकाज चालविणारी मुख्य संस्था आहे.<ref name="ReferenceA"/> काहींनी त्याचे भारत-रशिया संबंधांची सुकाणू समिती म्हणून वर्णन केले आहे. हे दोन भागात विभागले गेले आहे, प्रथम व्यापार, आर्थिक, वैज्ञानिक, तांत्रिक आणि सांस्कृतिक सहकार्य. हे सहसा रशियाचे उपपंतप्रधान आणि [[भारताचे परराष्ट्रमंत्री|भारतीय परराष्ट्र]] मंत्री यांच्या सहकार्याने असते. कमिशनच्या दुसऱ्या भागात सैनिकी तांत्रिक सहकार्याचा समावेश आहे, ज्याचे संरक्षण दोन्ही देशांचे संबंधित संरक्षण मंत्र्यांचे सह-अध्यक्ष आहेत. आयआरआयजीसीचे दोन्ही भाग दरवर्षी भेटतात. याव्यतिरिक्त, आयआरआयजीसीकडे अशी दोन्ही संस्था आहेत जी दोन्ही देशांमध्ये आर्थिक संबंध ठेवतात. यामध्ये व्यापार आणि गुंतवणूकीवरील इंडो-रशियन मंच, भारत-रशिया व्यापार परिषद, भारत-रशिया व्यापार, गुंतवणूक आणि तंत्रज्ञान प्रोत्साहन परिषद आणि भारत-रशिया चेंबर ऑफ कॉमर्सचा समावेश आहे.<ref>[http://indrus.in/articles/2012/09/26/indo-russian_intergovernmental_commission_to_meet_in_mid-october_17907.html Indo-Russian Inter-Governmental Commission to meet in mid-October: Russia & India Report]</ref> 13 एप्रिल 1947 रोजी भारत आणि रशिया यांच्यातील संबंध स्थापनेच्या 70 व्या वर्धापन दिनानिमित्त पंतप्रधान नरेंद्र मोदींच्या रशिया दौऱ्याच्या एक दिवस आधी 30 मे 2017 रोजी व्लादिमीर पुतीन यांनी लिहिलेला एक लेख ''[[द टाइम्स ऑफ इंडिया|‘टाइम्स ऑफ इंडिया’]]'' मध्ये प्रकाशित झाला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/toi-edit-page/russia-and-india-70-years-together/|title=Russia and India: 70 years together|website=Times of India Blog|access-date=31 May 2017}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/54633|title=Vladimir Putin's article, Russia and India: 70 years together, has been published|website=President of Russia|language=en|access-date=31 May 2017}}</ref> === सैन्य संबंध === [[चित्र:Session_of_the_Russian-Indian_intergovernmental_commission_on_military_and_technical_cooperation_-_2_November_2015_-_(09).jpg|इवलेसे|सैन्य आणि तांत्रिक सहकार्याबद्दल रशियन-भारतीय आंतर सरकारी आयोगाची बैठक]] [[चित्र:Practical_action_training_during_the_Indra-2015_joint_exercise_(01).jpg|इवलेसे|इंद्रा २०१-च्या दहशतवादविरोधी व्यायामादरम्यान भारतीय आणि रशियन सैनिक प्रशिक्षण घेत आहेत.]] [[चित्र:SU-30MKI-g4sp_-_edit_2(clipped).jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|[[सुखोई एसयू-३० एमकेआय|सुखोई एस -30 एमकेआय]] रशिया आणि भारत यांनी संयुक्तपणे बनवले होते]] [[चित्र:Sukhoi_T-50_in_2011_(4).jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|संयुक्तपणे तयार केलेला एफजीएफए सुखोई एस -55 वर आधारित असेल]] [[चित्र:Session_of_the_Russian-Indian_intergovernmental_commission_on_military_and_technical_cooperation_-_2_November_2015_-_(02).jpg|इवलेसे|नोव्हेंबर [[मनोहर पर्रीकर|२०१]] in मध्ये भारतीय संरक्षण मंत्री [[मनोहर पर्रीकर|मनोहर पर्रीकर यांचा]] स्वागत समारंभ .]] सोव्हिएत युनियन कित्येक दशकांकरिता संरक्षण उपकरणांचे पुरवठा करणारा एक महत्त्वाचा पुरवठाकर्ता होता आणि ही भूमिका रशियन फेडरेशनकडून वारशाने प्राप्त झाली आहे. रशिया 68%, यूएसए 14% आणि इस्त्राईल 7.2% हे भारताला मोठे शस्त्रे पुरवणारे आहेत (2012 -2016) आणि भारत आणि रशिया यांनी नौदल फ्रिगेटच्या करारावर स्वाक्षरी करून मेक इन इंडिया संरक्षण उत्पादन सहकार्य आणखी वाढविले आहे, [[कामोव का -226|केए -226T टी ट्विन-इंजिन युटिलिटी हेलिकॉप्टर्स]] (संयुक्त उद्यम (जेव्ही) रशियामध्ये 60 आणि भारतात 140) बनवतील, [[ब्राह्मोस क्षेपणास्त्र|ब्रह्मोस क्रूझ मिसाईल]] (50.5% भारत आणि 49.5% रशियासह जेव्ही) (डिसेंबर 2017 अद्यतन).<ref name="rus1">[http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/62200689.cms Deeper defence & security cooperation with Russia enhances India's strategic choices], [[The Economic Times|Economic Times]], 21 Dec 2017.</ref> डिसेंबर 1988 मध्ये, भारत-रशिया सहकार करारावर स्वाक्षरी झाली, ज्यामुळे भारताला बऱ्याच संरक्षण उपकरणांची विक्री झाली आणि देशांच्या विकासाचे भागीदार म्हणून विकसित झाले, ज्यामध्ये पूर्णपणे खरेदीदार-विक्रेत्याच्या संबंधाला विरोध नव्हता. पाचवे जनरेशन फायटर एरक्राफ्ट (एफजीएफए) आणि मल्टीरोल ट्रान्सपोर्ट एरक्राफ्ट (एमटीए) विकसित आणि उत्पादन करण्यासाठी संयुक्त प्रकल्प करारामध्ये 10 वर्षाचा कालावधी प्रलंबित आहे.<ref name="janes-irties">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.janes.com/news/defence/jdi/jdi091014_1_n.shtml|title=Global Defence News and Defence Headlines - IHS Jane's 360|publisher=|access-date=24 April 2016}}</ref> 1997 In मध्ये, रशिया आणि भारत यांनी पुढील सैन्य-तांत्रिक सहकार्यासाठी दहा वर्षांच्या करारावर स्वाक्षरी केली, पूर्ण शस्त्रे खरेदी करणे, संयुक्त विकास आणि उत्पादन आणि शस्त्रे आणि लष्करी तंत्रज्ञानाचे संयुक्त विपणन यासह अनेक उपक्रमांचा समावेश आहे.<ref>Rahul Bedi, "India to Sign New 10-Year Defence Deal with Russia", Jane’s Defence Weekly, July 1, 1998, p. 16.</ref> आता, हे सहकार्य केवळ खरेदीदार-विक्रेत्यापुरते नात्यापुरते मर्यादित नाही परंतु संयुक्त व्यायामासह संयुक्त संशोधन आणि विकास, प्रशिक्षण, सेवा संपर्क सेवा. अखेरचा संयुक्त नौदल सराव एप्रिल 2007 मध्ये [[जपानचा समुद्र|जपानच्या समुद्रात झाला होता]] आणि संयुक्त हवाई सराव सप्टेंबर 2007 मध्ये रशियामध्ये घेण्यात आला होता. दोन्ही देशांच्या संरक्षण मंत्र्यांच्या अध्यक्षतेखाली लष्करी-तांत्रिक सहकार्यावरील आंतर-सरकारी कमिशन आहे. या आंतर-सरकारी आयोगाचे सातवे अधिवेशन ऑक्टोबर 2007 मध्ये मॉस्को येथे आयोजित करण्यात आले होते. या भेटी दरम्यान दोन्ही देशांमध्ये संयुक्त विकास आणि संभाव्य बहु-भूमिका लढाऊ सैनिकांच्या निर्मितीसंदर्भात करार करण्यात आला. 2012 मध्ये, राष्ट्रपती पुतीन यांच्या भारत दौऱ्यादरम्यान दोन्ही देशांनी 2.9 अब्ज डॉलर्सच्या संरक्षण करारावर स्वाक्षरी केली होती. संरक्षण पीएसयू हिंदुस्तान एयरोनॉटिक्सच्या परवान्याअंतर्गत तयार करण्यात येणा 42 नवीन सुखोईंसाठी यापूर्वी रशियाकडून करार करण्यात आलेल्या २0० सुखोईंची भर पडेल. एकूणच 272 सुखोई - जे आतापर्यंत 170हून अधिक सामील झाले आहेत त्यांचा किंमत 12 अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त आहे. 2008 मध्ये झालेल्या 1.34 अब्ज डॉलर्सच्या करारात मध्यम-लिफ्ट एमआय -17 व्ही-5 हेलिकॉप्टर्स ( 59 आयएएफसाठी आणि 12 गृह मंत्रालयासाठी / बीएसएफसाठी ) जोडले जातील. भविष्यातील छुप्या पाचव्या पिढीतील सैनिकांच्या संयुक्त विकासासाठी अंतिम डिझाइन कराराची नूतनीकरण झाल्यानंतर रशियाबरोबरच्या भारताच्या संरक्षण प्रकल्पांचे मूल्य उत्तरात अधिक झेप घेईल. हा अनुसंधान व विकास करार स्वतःच 11 अब्ज अमेरिकन डॉलर्स इतका आहे, जो दोन्ही देशांद्वारे समान प्रमाणात सामायिक केला जाईल. २०२२ सालापासून भारत या 5 व्या जनरल लढाऊंपैकी 200हून अधिक सैनिकांना सामील करत असेल तर भारताच्या या विशाल प्रकल्पाची एकूण किंमत अंदाजे 35 अब्ज अमेरिकन डॉलर्स इतकी होईल कारण प्रत्येक विमानाने किमान100 दशलक्ष अमेरिकन डॉलर्सपेक्षा जास्त खर्च केला असेल. .<ref name="bbc.co.uk"/> ऑक्टोबर 2018 मध्ये, अमेरिकेच्या सीएएटीएसए(CAATSA ) कायद्याकडे दुर्लक्ष करून जगातील सर्वात शक्तिशाली क्षेपणास्त्र संरक्षण यंत्रणा, पाच [[एस ४०० क्षेपणास्त्र प्रणाली|एस -400 ट्रायमफ]] -surface टू-एर-मिसाईल संरक्षण प्रणाली खरेदी करण्यासाठी रशियाबरोबर 5.43 अब्ज अमेरिकन डॉलर्स किंमतीचा ऐतिहासिक करार भारताने केला. रशियाकडून एस -400 क्षेपणास्त्र संरक्षण यंत्रणा खरेदी करण्याच्या भारताच्या निर्णयावरून [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] भारताला निर्बंध घालण्याची धमकी दिली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbc.com/2019/05/23/india-to-pivot-spending-to-the-us-amid-russia-arms-deals-sanctions.html|title=India, facing sanctions for Russian arms deals, says it wants to pivot spending to the US|date=23 May 2019|work=CNBC}}</ref> भारत आणि रशियाचे अनेक प्रमुख संयुक्त लष्करी कार्यक्रम आहेत ज्यांचा समावेश आहे: * [[ब्राह्मोस क्षेपणास्त्र|ब्रह्मोस]] क्रूझ क्षेपणास्त्र कार्यक्रम * 5 व्या पिढीचा लढाऊ विमान कार्यक्रम * [[सुखोई एसयू-३० एमकेआय|सुखोई एसयू -30 एमकेआय]] प्रोग्राम (230+ [[हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड|हिंदुस्तान]] एयरोनॉटिक्सद्वारे बनविला जाईल) * Ilyushin / HAL रणनीतिकखेळ परिवहन विमान * केए -226 टी ट्विन-इंजिन युटिलिटी हेलिकॉप्टर * काही फ्रिगेट्स 2013 ते 2018 या कालावधीत रशियाने भारताकडे शस्त्रे विक्रीच्या 62 टक्के विक्री केली होती, ती 2008 ते 2012 दरम्यान 79% होती.<ref name="nyt400">{{स्रोत बातमी|last=Abi-Habib|first=Maria|url=https://www.nytimes.com/2018/04/05/world/asia/india-russia-s-400-missiles.html|title=India Is Close to Buying a Russian Missile System, Despite U.S. Sanctions|date=April 5, 2018|work=[[न्यू यॉर्क टाइम्स]]}}</ref> [[चित्र:75Parad_06.jpg|इवलेसे|2020च्या मॉस्को विजय दिन परेड दरम्यान [[भारतीय सशस्त्र सेना|भारतीय सशस्त्र दलाचे सैन्य]] .]] याव्यतिरिक्त, भारताने रशियाकडून विविध लष्करी हार्डवेर खरेदी केले / भाडेतत्त्वावर दिले आहेत: * [[एस ४०० क्षेपणास्त्र प्रणाली|एस -400 ट्रायूमफ]] (खरेदी प्रलंबित) <ref name="nyt400"/> * मेक इन इंडिया उपक्रमांतर्गत कामोव का -226 200 भारतात बनणार आहेत. * टी -90 एस भीष्म भारतात 1000 पेक्षा जास्त बांधले जातील * [[अकुला वर्गाच्या पाणबुड्या|अकुला- II]] विभक्त पाणबुडी (लीज कालबाह्य झाल्यावर खरेदी करण्याच्या पर्यायासह 2 भाड्याने दिली जाईल) * [[आय.एन.एस. विक्रमादित्य|आयएनएस विक्रमादित्य]] विमान वाहक कार्यक्रम * तू -22 एम 3 बॉम्बर (4 ऑर्डर केले, वितरित केले जात नाही) * यूएस Mi 900 मिलियन अपग्रेड मिग -२. * सेवेमध्ये मिल एमआय -17 (80 ऑर्डर केलेले) अधिक. * इल्युशिन II-76 Candid उमेदवार ( Israeli जणांना [[इस्रायल|इस्त्रायली]] फाल्कॉन रडार बसविण्याचा आदेश दिला) * [[ताजिकिस्तान|ताजिकिस्तानमधील]] फरखोर हवाई तळ सध्या भारतीय वायु सेना आणि ताजिकिस्तान हवाई दल यांच्या संयुक्त विद्यमाने चालवित आहे. === आर्थिक संबंध === [[चित्र:Dmitry_Medvedev_in_India_4-5_December_2008-14.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|[[नवी दिल्ली|नवी दिल्लीतील]] हैदराबाद हाऊसमध्ये भारतीय आणि रशियन मुत्सद्दी चर्चा करीत आहेत]] [[चित्र:India_Trade_Promotion_Organization_Office_in_Moscow.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|[[मॉस्को]], [[रशिया|रशियामधील]] इंडिया ट्रेड प्रमोशन ऑर्गनायझेशन]] [[चित्र:Putin_and_Modi_at_the_World_Diamond_Conference_2014.jpeg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|२०१ Modi मध्ये [[नवी दिल्ली]] येथे जागतिक डायमंड परिषदेत पंतप्रधान मोदी आणि राष्ट्रपती पुतीन]] [[चित्र:Russian_exports_to_India_in_2012.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|२०१२ मध्ये भारतात रशियाची निर्यात झाली]] [[चित्र:Indian_exports_to_Russia_in_2012.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|२०१२ मध्ये रशियाला भारतीय निर्यात झाली]] [[चित्र:Russian_exports_to_India_-_1995_to_2012.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|1995 ते 2012 या कालावधीत रशियन निर्यात भारतात झाली]] [[चित्र:Indian_exports_to_Russia_-_1995_to_2012.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|1995 ते 2012 पर्यंत रशियाला भारतीय निर्यात]] दोन्ही देशांमधील द्विपक्षीय व्यापार महत्त्वपूर्ण मूल्य साखळी क्षेत्रांमध्ये केंद्रित आहे. या क्षेत्रांमध्ये [[यंत्र|मशीनरी]], [[विजाणूशास्त्र|इलेक्ट्रॉनिक्स]], एरोस्पेस, [[मोटारवाहन|ऑटोमोबाईल]], कमर्शियल शिपिंग, रसायने, [[औषधनिर्माण उद्योग|फार्मास्युटिकल्स]], [[खत|खते]], परिधान, मौल्यवान दगड, [[धातू|औद्योगिक धातू]], पेट्रोलियम उत्पादने, कोळसा, हाय-एंड चहा आणि कॉफी उत्पादनांचा समावेश आहे.<ref name="Embassy of India Moscow">{{स्रोत बातमी|url=http://indianembassy.ru/index.php/bilateral-relations/bilateral-relations-india-russia|title=Bilateral Relations: India-Russia Relations|date=December 2014|work=Embassy of India Moscow|access-date=8 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727103251/http://www.indianembassy.ru/index.php/bilateral-relations/bilateral-relations-india-russia|archive-date=27 July 2018|url-status=dead}}</ref> 2002 मध्ये द्विपक्षीय व्यापार 1.5 अब्ज डॉलर्स <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020208/biz.htm#1|title=India, Russia to develop aircraft|date=7 February 2002|work=The Tribute|access-date=8 February 2015}}</ref> आणि २०१२ मध्ये 7 पट वाढून ११ अब्ज डॉलर्सवर वाढला आहे <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2013/04/03/india_russia_to_negotiate_on_ceca_with_customs_union_23479.html|title=India, Russia to negotiate on CECA with Customs Union|date=3 April 2013|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आणि दोन्ही सरकारांनी 2025 पर्यंत द्विपक्षीय व्यापार लक्ष्य 30 अब्ज डॉलर्स ठेवले.<ref name="The Financial Express"/><ref name="The Dollar Business">{{स्रोत बातमी|url=https://www.thedollarbusiness.com/india-russia-relations-back-in-spotlight/|title=India-Russia trade relations back in Spotlight|date=5 January 2015|work=The Dollar Business|access-date=8 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318140747/https://www.thedollarbusiness.com/india-russia-relations-back-in-spotlight/|archive-date=18 March 2015|url-status=dead}}</ref> आयआरआयजीसी, व्यापार-गुंतवणूकीवरील इंडो-रशियन मंच, भारत-रशिया व्यापार परिषद, भारत-रशिया व्यापार, गुंतवणूक आणि तंत्रज्ञान प्रोत्साहन परिषद, भारत-रशिया सीईओंची परिषद आणि इंडिया-रशिया चेंबर ऑफ कॉमर्स.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indrus.in/articles/2012/09/26/indo-russian_intergovernmental_commission_to_meet_in_mid-october_17907.html|title=Indo-Russian Inter-Governmental Commission to meet in mid-October|date=26 September 2012|work=Russia & India Report|access-date=25 December 2012}}</ref> दोन्ही सरकारांनी एकत्रितपणे एक आर्थिक रणनीती विकसित केली आहे ज्यात भविष्यातील द्विपक्षीय व्यापार वाढविण्यासाठी अनेक आर्थिक घटकांचा वापर करणे समाविष्ट आहे. यामध्ये भारत आणि ईईयू दरम्यान एफटीएचा विकास, गुंतवणूकीस प्रोत्साहन आणि संरक्षण याविषयी द्विपक्षीय करार, आयआरआयजीसीमध्ये तयार केलेली एक नवीन आर्थिक नियोजन यंत्रणा, सीमाशुल्क पद्धतींचे सुलभकरण, अणुसह ऊर्जा व्यापार विस्तारासाठी नवीन दीर्घकालीन करारांचा समावेश आहे., तेल व वायू.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/24486/Joint_Statement_on_the_visit_of_President_of_the_Russian_Federation_to_India_for_15th_Annual_IndiaRussia_Summit|title=Druzhba-Dosti: A Vision for strengthening the Indian-Russian Partnership over the next decade' - Joint Statement during the visit of President of the Russian Federation to India|date=11 December 2014|work=Ministry of External Affairs, Government of India|access-date=8 February 2015}}</ref><ref name="auto1">{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2015/01/28/sanctions_have_spurred_russia-india_cooperation_-_russian_official_41057.html|title=Sanctions have spurred Russia-India cooperation - Russian official|date=28 January 2015|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015|archive-date=2015-02-09|archive-url=https://archive.today/20150209200947/http://in.rbth.com/economics/2015/01/28/sanctions_have_spurred_russia-india_cooperation_-_russian_official_41057.html|url-status=dead}}</ref> अखेरीस, तेल, वायू आणि खडबडीत हिरे यासारख्या प्रमुख क्षेत्रांमध्ये दीर्घकालीन पुरवठादार करार करतो. रोझनेफ्ट, गॅझप्रॉम, एस्सार आणि अल्रोसा या कंपन्या अनुक्रमे दीर्घकालीन पुरवठादार म्हणून काम करतील. रशियाने "स्मार्ट साइट्स", डीएमआयसी, एरोस्पेस क्षेत्र, व्यावसायिक अण्विक क्षेत्र आणि कॉ.च्या माध्यमातून रशियन लष्करी उत्पादनांच्या उत्पादनात वाढ करण्याच्या गुंतवणूकीसह " मेक इन इंडिया " उपक्रमात भारताशी सहकार्य करण्याचे म्हणले आहे. -विकास आणि सह-उत्पादन.<ref name="The Financial Express"/><ref name="World Nuclear News">{{स्रोत बातमी|url=http://www.world-nuclear-news.org/NP-Putin-Russia-ready-to-build-more-than-20-reactors-in-India-11121401.html|title=Putin: Russia ready to build 'more than' 20 reactors in India|date=11 December 2014|work=World Nuclear News|access-date=8 February 2015}}</ref><ref name="द हिंदू">{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/business/russia-to-foray-into-indias-civil-aviation-market/article2990643.ece|title=Russia to foray into India's civil aviation market|date=13 March 2012|work=द हिंदू|access-date=8 February 2015}}</ref><ref name="Reuters">{{स्रोत बातमी|url=https://www.reuters.com/article/2014/12/10/india-russia-diamonds-idUSL3N0TU3FZ20141210|title=Russia's Alrosa to sell more diamonds direct to India|date=10 December 2014|work=Reuters|access-date=8 February 2015}}</ref> १०० अब्ज डॉलर्सच्या अफाट, डीएमआयसी इन्फ्रास्ट्रक्चर प्रकल्पात रशियाने भाग घेण्यास सहमती दर्शविली जे अखेर [[दिल्ली]] आणि [[मुंबई|मुंबईला]] [[रेल्वे वाहतूक|रेल्वे]], [[नियंत्रित-प्रवेश महामार्ग|महामार्ग]], [[बंदर|बंदरे]], स्मार्ट सिटी आणि औद्योगिक उद्याने जोडणार आहे. रशियन राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतीन यांनी एका मुलाखतीत सांगितले की, त्यांच्या सरकारमधील प्राथमिकता म्हणजे भारतामध्ये स्मार्ट सिटी बनविणे, "रशियन तंत्रज्ञानाच्या आधारे स्मार्ट सिटी." <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/world/2014/12/10/india_is_a_reliable_and_time-tested_partner_-_vladimir_putin_40259.html|title=India is a reliable and time-tested partner - Vladimir Putin|date=10 December 2014|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[उफा]], [[कझान|काझान]] आणि [[रोस्तोव|रोस्तोव्हमधील]] स्मार्ट सिटी प्रकल्पांबद्दलच्या पूर्वीच्या अनुभवामुळे एएफके सिस्टेमा कदाचित या प्राथमिक रशियन कंपनीत समाविष्ट असेल.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/11/19/a_smart_item_in_india-russia_cooperation_39835.html|title=A 'smart item' in India-Russia cooperation|date=19 November 2014|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सह-विकास आणि सह-उत्पादन विमानांसाठी एरोस्पेस क्षेत्रात एकत्र काम करण्याचेही दोन्ही देशांनी मान्य केले आहे, उदाहरणार्थ [[सुखोई सुपरजेट १००|सुखोई सुपरजेट 100]], एमएस -21, एफजीएफए, एमटीए आणि कामोव का -226 यांचा समावेश आहे .<ref name="द हिंदू"/> काही सह-विकसित विमानांची व्यावसायिकपणे तृतीय देशांमध्ये निर्यात केली जाईल आणि परदेशी बाजारात उदा एफजीएफए आणि कामोव का -226. रशियाच्या राष्ट्रपती UAC मिखाईल Pogosyan एका मुलाखतीत म्हणले अभूतपूर्व संधी "आम्ही 2030 mde 100 प्रवासी विमाने, विभागामध्ये विमानांमध्ये भारतीय बाजारात 10 टक्के राहतील याबद्दल भारतात विक्री नियोजन आहेत" आणि पुढील म्हणणे, " सैनिकी विमानचालनात रशियन-भारतीय सहकार्याने नागरी विमानचालनात संयुक्त प्रकल्प राबविण्याकरिता वैज्ञानिक व अभियांत्रिकी आधार तयार केला आहे. " भारत सध्या [[हिरा|हिरेसाठी]] जगातील सर्वात मोठे कटिंग व पॉलिशिंग सेंटर आहे. नियम आणि शुल्कात कपात करून हिरेमधील द्विपक्षीय व्यापार सुरळीत करण्यास दोन्ही देशांनी सहमती दर्शविली आहे. भारतीय पंतप्रधान मोदींनी एका मुलाखतीत सांगितले की, “मी राष्ट्रपती पुतिन यांना तीन प्रस्ताव केले. प्रथम, मी इच्छित आहे की अल्रोसाने अधिक भारतीय कंपन्यांसह थेट दीर्घकालीन करार केले पाहिजेत. ते या दिशेने वाटचाल करत आहेत हे जाणून मला आनंद झाला. दुसरे, मला अरोरोसा आणि इतरांनी आमच्या डायमंड बोर्सवर थेट व्यापार करावासा वाटला. आम्ही एक विशेष अधिसूचित झोन तयार करण्याचे ठरविले आहे जेथे खाण कंपन्या मालच्या आधारे हिरे व्यापार करू शकतील आणि विक्री न करता पुन्हा निर्यात करु शकतील. तिसऱ्यांदा, मी नियमनात सुधारणा करण्यास सांगितले जेणेकरून रशिया भारताला खडबडीत हिरे पाठवू शकेल आणि अतिरिक्त कर्तव्याशिवाय पॉलिश केलेले हिरे पुन्हा आयात करु शकेल. " <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indianexpress.com/article/business/business-others/pm-invites-russian-diamond-miners-to-trade-make-in-india/|title=PM invites Russian diamond miners to trade, make in India|date=12 December 2014|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=8 February 2015}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/12/12/diamond_sparkle_for_india-russia_ties_40315.html|title=Diamond sparkle for India-Russia ties|date=12 December 2014|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सुव्यवस्थित प्रक्रिया आणि पुढाकारांच्या माध्यमातून विश्लेषकांचा अंदाज आहे की या क्षेत्रात द्विपक्षीय व्यापारात लक्षणीय वाढ होईल.<ref name="Reuters"/> रशियाने पुढील 20 वर्षात 20हून अधिक [[अणुभट्टी|अणुभट्ट्या]] तयार करण्याचे मान्य केले आहे.<ref name="World Nuclear News"/><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-30978152|title=Will the India-US nuclear deal work?|date=26 January 2015|work=BBC News|access-date=8 February 2015}}</ref> रशियाच्या अध्यक्षांनी एका मुलाखतीत नमूद केले आहे की, "त्यात भारतातील २०हून अधिक अणुऊर्जा युनिट तयार करण्याची योजना आहे, तसेच तिस u्या देशांमध्ये रशियाने बनवलेल्या अणु उर्जा केंद्रे उभारण्यास सहकार्य, नैसर्गिक युरेनियमचे उत्खनन, आण्विक इंधनाचे उत्पादन आणि कचरा निर्मूलन. " २०१२ मध्ये गॅझप्रॉम ग्रुप आणि इंडियाच्या [[गेल (इंडिया) लिमिटेड|गेलने]] २० वर्षांच्या कालावधीत भारताला वर्षाकाठी 2.5 दशलक्ष टनांच्या [[द्रवीकृत नैसर्गिक वायू|एलएनजी]] पाठवण्यावर सहमती दर्शविली. या करारासाठी एलएनजी शिपमेंट 2017-21 दरम्यान कधीही सुरू होणे अपेक्षित आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://itar-tass.com/en/economy/766040|title=Russia to secure its role of reliable energy supplier to Asian markets - Putin|date=9 December 2014|work=TASS|access-date=8 February 2015}}</ref> भारतीय तेल कंपन्यांनी एक लक्षणीय उदाहरण आहे रशिया तेल क्षेत्रातील गुंतवणूक केली आहे [[ऑइल अँड नॅचरल गॅस कॉर्पोरेशन|ओएनजीसी-विदेश]] $ 8 अब्ज गुंतवणूक केली आहे तेल फील्ड अशा प्रमुख समभाग जे साखलिन -1 .<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/12/11/indian_companies_want_to_make_sizable_investments_in_russian_oil_an_40283.html|title=Indian companies eye sizable investments in Russian energy sector- Dharmendra Pradhan|date=11 December 2014|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015}}{{मृत दुवा|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> दोन्ही सरकारांनी जाहीर केलेल्या संयुक्त निवेदनात ते म्हणाले, “अशी अपेक्षा आहे की भारतीय कंपन्या रशियन फेडरेशनच्या हद्दीत नवीन तेल आणि वायू क्षेत्राशी संबंधित प्रकल्पांमध्ये जोरदार सहभाग घेतील. रशियन फेडरेशनला भारताशी जोडण्यासाठी हायड्रोकार्बन पाइपलाइन यंत्रणा तयार करण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास करण्यासाठी दोन्ही बाजू अभ्यास करतील. " <ref name="The Financial Express"/> दोन्ही देशांमधील अधिका्यांनी त्यांच्या देशांमधील माहिती तंत्रज्ञान उद्योगांशी सहकार्य कसे वाढवायचे यावर चर्चा केली. रशियन दळणवळण मंत्री निकोलई निकिफोरोव यांनी एका मुलाखतीत सांगितले की, "आयटी उत्पादने आणि सॉफ्टवेअरचा विकास पारंपारिकपणे भारताचा मजबूत बिंदू आहे. आम्ही क्षेत्रात संभाव्य संयुक्त प्रकल्पांचे आणि रशियन आणि भारतीय कंपन्यांमधील जवळच्या संपर्कांचे स्वागत करतो. " <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/10/22/india_russia_discuss_it_cooperation_39215.html|title=India, Russia discuss IT cooperation|date=22 October 2014|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015|archive-date=2015-02-09|archive-url=https://archive.today/20150209200848/http://in.rbth.com/economics/2014/10/22/india_russia_discuss_it_cooperation_39215.html|url-status=dead}}</ref> रशियाच्या लोकांकरिता अलीकडे आलेल्या [[प्रवासी व्हिसा|व्हिसा]] नियमातील बदल सुलभ केल्यामुळे पर्यटकांच्या संख्येत 22% पेक्षा जास्त वाढ झाली आहे.<ref name="trade">{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/international/indorussian-trade-posts-impressive-growth/article4348097.ece|title=Indo-Russian trade posts impressive growth|date=26 January 2013|work=द हिंदू}}</ref> २०११ मध्ये [[मॉस्को]], [[व्लादिवोस्तॉक|व्लादिवोस्तोक]] आणि [[सेंट पीटर्सबर्ग|सेंट पीटर्सबर्गमधील]] भारतीय वाणिज्य दूतावासांनी 160,000 व्हिसा जारी केला, २०१० च्या तुलनेत 50 % टक्क्यांनी वाढ झाली. 2025 पर्यंत दोन्ही देशांनी 30 अब्ज डॉलर्सची गुंतवणूक करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले होते. 2018 पर्यंत त्यांचे लक्ष्य पूर्ण झाल्यामुळे भारत आणि रशियाने ही आकडेवारी वाढवून 50 अब्ज डॉलर्सपर्यंत नेण्याची अपेक्षा केली आहे. रशियन कंपन्यांसाठी विशेष आर्थिक क्षेत्र उभारण्याचा प्रस्तावही भारताने ठेवला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.rt.com/business/438827-india-russia-economic-zones/|title=India suggests setting up special economic zone for Russian companies|work=RT International|language=en-US|access-date=2018-09-20}}</ref> 5 सप्टेंबर 2019 रोजी, भारताने रशियाच्या पूर्वेकडील पूर्वेच्या विकासासाठी 1 अब्ज [[अमेरिकन डॉलर|डॉलर्स]] [[रोख पत खाते|क्रेडिट]] ( [[कर्ज|सवलतीच्या कर्जे]] ) देण्याचे वचन दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-goes-from-taking-to-giving-loans-to-russia/articleshow/71006873.cms|title=India goes from taking to giving loans to Russia|last=|first=|last2=|date=6 September 2019|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2019-09-06|last3=|first3=}}</ref> 2014 मध्ये भारताकडून रशियाची आयात 3.1 अब्ज डॉलर्स किंवा त्याच्या एकूण आयातीपैकी १% होती. रशियाला भारतातून निर्यात केल्या जाणाऱ्या 10 प्रमुख वस्तू पुढीलप्रमाणे आहेत:<ref name="worldsrichestcountries.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.worldsrichestcountries.com/top-russia-imports.html|title=Top Russia Imports|publisher=|access-date=24 April 2016}}</ref><ref name="worldsrichestcountries.com1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.worldsrichestcountries.com/top-india-exports.html|title=Top India Exports|publisher=|access-date=24 April 2016}}</ref> {| class="wikitable sortable" !रशियाला भारतीय वस्तूंची निर्यात (२०१)) <ref name="worldsrichestcountries.com"/><ref name="worldsrichestcountries.com1"/> |- ! उत्पादन वर्ग ! प्रमाण (दशलक्ष डॉलर्स) |- | औषध | $ 819.1 |- | इलेक्ट्रोनिक उपकरण | 2 382.3 |- | मशीन्स, इंजिन, पंप | . 159.4 |- | लोखंड आणि पोलाद | 9 149.1 |- | कपडे (विणलेले किंवा क्रोशेट नाहीत) | 5 135.7 |- | कॉफी, चहा आणि मसाले | 1 131.7 |- | तंबाखू | 3 113.9 |- | वाहने | 1 111.1 |- | विणलेल्या किंवा क्रोशेट कपडे | $ 97.9 |- | अन्नाची इतर तयारी | .7 77.7 |} 2014 मध्ये भारताला रशियाची निर्यात 6.2 अब्ज डॉलर्स किंवा त्याच्या एकूण निर्यातीच्या 1.3 % आणि भारताच्या एकूण आयातीपैकी 0.9 % होती. रशियाकडून भारतात निर्यात होणाऱ्या 10 प्रमुख वस्तू पुढीलप्रमाणे आहेत:<ref name="worldsrichestcountries.com2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.worldsrichestcountries.com/top-russia-exports.html|title=Top Russia Exports|publisher=|access-date=24 April 2016}}</ref><ref name="worldsrichestcountries.com3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.worldsrichestcountries.com/top-india-imports.html|title=Top India Imports|publisher=|access-date=24 April 2016}}</ref> {| class="wikitable sortable" !रशियन वस्तूंची निर्यात भारत (२०१)) <ref name="worldsrichestcountries.com2"/><ref name="worldsrichestcountries.com3"/> |- ! उत्पादन वर्ग ! प्रमाण (दशलक्ष डॉलर्स) |- | रत्ने, मौल्यवान धातू, नाणी | $ 1100.0 |- | मशीन्स, इंजिन, पंप | $ 707.4 |- | इलेक्ट्रोनिक उपकरण | 2 472.7 |- | खते | 6 366.8 |- | वैद्यकीय, तांत्रिक उपकरणे | 2 302.7 |- | तेल | 3 223.8 |- | लोखंड आणि पोलाद | . 167.4 |- | कागद | 6 136.8 |- | अजैविक रसायने | 7 127.4 |- | मीठ, सल्फर, दगड, सिमेंट | .1 105.1 |} ==== मुक्त व्यापार करार (एफटीए) ==== [[चित्र:Indian_and_Russian_officials_hold_talks_in_New_Delhi_in_2014.jpeg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|[[भारत]] आणि ईईयू दरम्यान एफटीएसाठी औपचारिक प्रक्रिया 2014 मध्ये [[नवी दिल्ली]] येथे भारत-रशियन शिखर परिषदेत सुरू झाली होती.]] [[चित्र:Signing_of_Russian-Indian_documents_in_2015_(03).jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|2015 [[मॉस्को|च्या मॉस्को]] येथे भारत-रशियन शिखर परिषदेत भारतीय-रशियन कागदपत्रांवर स्वाक्षरी.]] दोन्ही सरकारांनी त्यांच्या द्विपक्षीय व्यापारास त्याच्या चांगल्या संभाव्यतेपेक्षा कमी काळापूर्वी पाहिले आहे, एक मुक्त व्यापार करार (एफटीए) करून हा सुधारण्याचा एकमात्र दीर्घकालीन मार्ग आहे.<ref name="Russia & India Report">{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/world/2013/11/18/the_case_for_an_fta_with_india_and_the_customs_union_30935.html|title=The case for an FTA with India and the Customs Union|date=18 November 2013|work=Russia & India Report|access-date=8 November 2014|archive-date=2014-11-08|archive-url=https://archive.today/20141108171022/http://in.rbth.com/world/2013/11/18/the_case_for_an_fta_with_india_and_the_customs_union_30935.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/02/28/rogozin_sets_ball_rolling_for_bilateral_trade_and_investment_33399.html|title=Rogozin sets ball rolling for bilateral trade and investment|date=28 February 2014|work=Russia & India Report|access-date=8 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> दोन्ही सरकारांनी कराराच्या वैशिष्ट्यांविषयी बोलणी करण्यासाठी संयुक्त अभ्यास गट (जेएसजी) स्थापन केला आहे, भारत आणि युरेशियन इकॉनॉमिक युनियन यांच्यात अंतिम करारावर स्वाक्षरी होईल ज्यात रशियाचा एक भाग आहे ( [[कझाकस्तान|कझाकिस्तान]], [[आर्मेनिया|अर्मेनिया]], [[किर्गिझस्तान|किर्गिस्तान]] आणि [[बेलारूस]] यासह) .<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindubusinessline.com/economy/india-russia-to-set-up-study-group-to-push-fta/article6126553.ece|title=India, Russia to set up study group to push FTA|date=18 June 2014|work=द हिंदू|access-date=8 November 2014}}</ref> त्याद्वारे भारत-रशियन एफटीएमुळे भारत, रशिया, कझाकस्तान, आर्मेनिया, किर्गिस्तान आणि बेलारूस या देशांचा समावेश आहे. एकदा एफटीए झाल्यावर द्विपक्षीय व्यापार अनेक पटीने वाढेल आणि त्याद्वारे द्विपक्षीय संबंधातील अर्थकारणाचे महत्त्व वाढेल, असा अंदाज वर्तविला जात आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-business/india-agrees-for-fta-with-belarus-kazakhstan-russia/article5259247.ece|title=India agrees for FTA with Belarus, Kazakhstan, Russia|date=22 October 2013|work=द हिंदू|access-date=8 November 2014}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/11/07/several_new_indo-russian_projects_to_come_under_strategic_vision_ag_39587.html|title=Several new Indo-Russian projects to come under "strategic vision" agreement - Dmitry Rogozin|date=8 November 2013|work=Russia & India Report|access-date=8 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> खालील सारणी अलीकडील भारत-रशियन द्विपक्षीय व्यापार कामगिरी दाखवते: {| class="wikitable sortable" !भारत-रशियन व्यापार (२०० – -१२) |- ! वर्ष ! व्यापार खंड (अब्ज डॉलर) ! वार्षिक बदल |- | 2009 | $ 7.46 <ref name="CECA"/> | |- | 2010 | $ 8.53 | + 14.34% |- | २०११ | $ 8.87 | +3.98% |- | 2012 | $ 11.04 | + 24.50% |} === ऊर्जा क्षेत्रातील सहकार === भारत-रशिया द्विपक्षीय संबंधातील उर्जा क्षेत्र हे एक महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. २००१ मध्ये [[ऑइल अँड नॅचरल गॅस कॉर्पोरेशन|ओएनजीसी-विदेशने]] रशियन फेडरेशनमधील सखालिन -१ तेल आणि गॅस प्रकल्पात २०% भागभांडवल संपादन केले आणि या प्रकल्पात सुमारे 1.7 अब्ज डॉलर्सची गुंतवणूक केली. गॅझप्रॉम, रशियन कंपनी आणि [[गेल (इंडिया) लिमिटेड|गॅस अथॉरिटी ऑफ इंडिया]] [[बंगालचा उपसागर|यांनी बंगालच्या उपसागरात]] ब्लॉकच्या संयुक्त विकासात सहकार्य केले आहे. प्रत्येकी १००० मेगावॅट क्षमतेचे दोन युनिट असलेला [[कोड्डनकुलन अणुऊर्जा प्रकल्प|कुडनकुलम अणुऊर्जा प्रकल्प]] भारत-रशियन [[अणुऊर्जा]] सहकार्याचे एक उत्तम उदाहरण आहे. दोन्ही बाजूंनी ऊर्जा क्षेत्रातील सहकार वाढविण्यात रस दर्शविला आहे. डिसेंबर 2008 मध्ये रशियन राष्ट्रपतींनी नवी दिल्ली येथे केलेल्या भेटी दरम्यान रशिया आणि भारताने नागरी अणुभट्ट्या तयार करण्याच्या करारावर स्वाक्षरी केली.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Pasricha|first=Anjana|url=http://voanews.com/english/2008-12-05-voa18.cfm|title=Russia, India Sign Agreement to Build Civil Nuclear Reactors|date=5 December 2008|work=|publisher=Voice of America|pages=|language=|author-link=|access-date=25 December 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081208104137/http://www.voanews.com/english/2008-12-05-voa18.cfm|archive-date=8 December 2008|url-status=dead|coauthors=}}</ref> [[चित्र:Russian_Navigation_Spacecraft_Glonass_K1_at_CeBIT.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|GLONASSच्या सहकार्याने आणि वापरासाठी भारत आणि रशिया या दोन्ही देशांनी करार केले आहेत]] [[चित्र:Aryabhata_Satellite.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|सोव्हिएत युनियनच्या सहकार्याने भारताचा पहिला उपग्रह [[आर्यभट्ट उपग्रह|आर्यभट्ट]] अंतराळात [[आर्यभट्ट उपग्रह|सोडण्यात]] आला]] ऐतिहासिकदृष्ट्या, सोव्हिएत युनियन आणि भारत यांच्यात अवकाशात सहकार्याचा दीर्घकाळ इतिहास आहे. उदाहरणांमध्ये [[आर्यभट्ट उपग्रह|आर्यभट्ट]] हा भारताचा पहिला [[उपग्रह|उपग्रह होता]],<ref name="Brit">"Aryabhata" in ''[[Encyclopædia Britannica|The New Encyclopædia Britannica]]''. Chicago: [[Encyclopædia Britannica Inc.]], 15th edn., 1992, Vol. 1, p. 611.</ref> [[पहिला आर्यभट्ट|त्याच नावाच्या]] भारतीय [[खगोलशास्त्रज्ञ|खगोलशास्त्रज्ञांच्या]] [[पहिला आर्यभट्ट|नावाखाली]] .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.isro.org/satellites/aryabhata.aspx|title=Aryabhata - The first indigenously built satellite}}</ref> हे 19 एप्रिल, 1975 रोजी सोवियेत सुरू करण्यात आली पासून Kapustin यार वापरून Kosmos-3 मेगा लाँच वाहन. अवकाशात भेट देणारे एकमेव भारतीय [[राकेश शर्मा]] हे सोव्हिएत युनियनने देखील सुरू केले. डिसेंबर २०० in मध्ये अध्यक्ष [[व्लादिमिर पुतिन|व्लादिमीर पुतीन]] यांच्या भारत [[व्लादिमिर पुतिन|दौऱ्या]] दरम्यान, अंतराळ क्षेत्राशी संबंधित दोन द्विपक्षीय करारांवर स्वाक्ष .्या करण्यात आल्या. शांततापूर्ण हेतूंसाठी बाह्य जागेत सहकार्यासाठी आंतर-शासकीय छत्री करार आणि रशियन उपग्रह नॅव्हिगेशन सिस्टम ग्लोनास सहकार्यावरील आंतर अंतराळ एजन्सी करार. त्यानंतर, GLONASS वर अनेक पाठपुरावा करारांवर स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या. नोव्हेंबर 2007 मध्ये, दोन्ही देशांनी संयुक्त चंद्र अन्वेषण करारावर स्वाक्षरी केली. हे अवकाश सहकार्य कार्यक्रम राबविले जात आहेत. [[चंद्रयान २|चंद्रयान -२]] ही [[भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था]] (इस्रो) आणि [[रॉसकॉसमॉस|रशियन फेडरल स्पेस एजन्सी]] (आरकेए) यांनी प्रस्तावित केलेली संयुक्त चंद्र शोध मोहीम होती आणि अंदाजित किंमत ₹ 4.25 होती.&nbsp;अब्ज (यूएस $ 90 दशलक्ष) [[भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपण यान|जिओसिंक्रोनस उपग्रह प्रक्षेपण वाहन]] (जीएसएलव्ही) यांनी २०१ in मध्ये सुरू करण्याच्या प्रस्तावात या मोहिमेमध्ये एक चंद्र ऑर्बिटर आणि भारतात बनविलेले रोव्हर तसेच रशियाने बनवलेल्या एका लँडरचा समावेश होता. परंतु संयुक्त उद्यमात वारंवार होणाlays्या विलंबामुळे भारतीय पक्षाने शेवटी स्वतःचे लँडर विकसित करण्याचे ठरवले आणि अभियानाचा सर्व खर्च स्वतःच वहन करण्याचा निर्णय घेतला. नंतर [[भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था|इस्रोने]] विक्रम नावाच्या स्वतःच्या लँडरचा विकास केला आणि 22 जुलै 2019 रोजी आंध्र प्रदेशच्या [[सतीश धवन अंतराळ केंद्र|एसडीएससी SHAR]] मधून [[चंद्रयान २|चंद्रयान -2]] अभियान यशस्वीरित्या सुरू केले. [https://pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=192082] === विज्ञान आणि तंत्रज्ञान === इंटिग्रेटेड लॉंग-टर्म प्रोग्राम ऑफ को-ऑपरेशन (आयएलटीपी) अंतर्गत विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात सध्या सुरू असलेले सहकार्य हा भारत आणि रशिया या दोन्ही क्षेत्रातील सर्वात मोठा सहकार कार्यक्रम आहे. आयएलटीपीचे संयोजन भारतीय वरून विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभाग आणि विज्ञान अकादमी, विज्ञान आणि शिक्षण मंत्रालय आणि रशियन बाजूने उद्योग व व्यापार मंत्रालय यांनी केले आहे . आयएलटीपी अंतर्गत सहकार ड्युएट विमान, सेमीकंडक्टर उत्पादने, सुपर कॉम्प्युटर, पॉली-टीके, लेसर विज्ञान आणि तंत्रज्ञान, भूकंपशास्त्र, उच्च शुद्धता साहित्य, सॉफ्टवेर अँड आयटी आणि आयुर्वेद हे सहकार्याने प्राधान्य दिले आहेत. या कार्यक्रमांतर्गत संयुक्त संशोधन आणि विकास कामांवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी आठ संयुक्त इंडो-रशियन केंद्रे स्थापन केली गेली आहेत. नॉन-फेरस मेटल्स व एक्सेलेरेटर्स आणि लेझरची आणखी दोन संयुक्त केंद्रे भारतात सुरू केली जात आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञान बाजारपेठेत आणण्यासाठी मॉस्को स्थित एक संयुक्त तंत्रज्ञान केंद्रही प्रक्रियेत आहे. सहकार्याचा आढावा घेण्यासाठी आणि त्यास पुढील दिशा देण्यासाठी, आयएलटीपी संयुक्त समितीची 11-12 ऑक्टोबर 2007 रोजी मॉस्को येथे बैठक झाली. ऑगस्ट 2007 मध्ये, वैज्ञानिक सहकार्य करण्यासाठी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभाग आणि रशियन फाउंडेशन ऑफ बेसिक रिसर्च, मॉस्को यांच्यात सामंजस्य करार झाला. === उत्तर-दक्षिण परिवहन कॉरिडोर === [[चित्र:North_South_Transport_Corridor_(NSTC).jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|उत्तर दक्षिण परिवहन मार्ग, [[भारत]], [[इराण]], [[अझरबैजान]] आणि [[रशिया]] मार्गे]] उत्तर-दक्षिण परिवहन कॉरिडोर हा [[भारत]], [[रशिया]], [[इराण]], [[युरोप]] आणि [[मध्य आशिया]] दरम्यान मालवाहतूक करण्यासाठी जहाज, [[रेल्वे वाहतूक|रेल्वे]] आणि रस्ता मार्ग आहे. मार्ग प्रामुख्याने हलवून यांचा समावेश आहे वाहतूक पासून [[भारत]], [[इराण]], [[अझरबैजान]] आणि [[रशिया]] जहाज, रेल्वे आणि रस्ता द्वारे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/national/despite-us-opposition-iran-to-be-transport-hub-for-northsouth-corridor/article3473943.ece|title=Despite U.S. opposition, Iran to be transport hub for North-South Corridor|date=31 May 2015|work=द हिंदू|access-date=11 April 2015}}</ref> कॉरिडॉरचे उद्दीष्ट [[मुंबई]], [[मॉस्को]], [[तेहरान]], [[बाकू]], बंदर अब्बास, [[आस्त्राखान|आस्ट्रखान]], बंदर अंजली इत्यादी प्रमुख शहरांमधील [[वाणिज्य|व्यापार संपर्क]] वाढविणे हे आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/articles/2012/11/29/north-south_transport_corridor_offers_many_opportunities_for_indo-ru_19421.html|title=Transport Corridor offers many opportunities for Indo-Russian trade|date=29 November 2012|work=Russia & India Report|access-date=11 April 2015|archive-date=2020-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413103852/http://in.rbth.com/articles/2012/11/29/north-south_transport_corridor_offers_many_opportunities_for_indo-ru_19421.html|url-status=dead}}</ref> 2014 मध्ये दोन मार्गांचे ड्राई रन केले गेले होते, पहिला मुंबई ते बाकूमार्गे बंदर अब्बास आणि दुसऱ्या मार्गावर मुंबई ते अस्त्रखानमार्गे बंदर अब्बास, तेहरान आणि बंदार अंजली. महत्त्वाच्या अडथळ्यांना ओळखणे आणि त्यांचे निराकरण करणे हा या अभ्यासाचा हेतू होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/government-press-release/dry-run-study-of-instc-trade-route-115032000589_1.html|title=Dry Run Study of INSTC Trade Route|date=20 March 2015|work=Business Standard|access-date=11 April 2015}}</ref><ref name="auto2">{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/opinion/lead/lead-article-iran-deal-spells-good-tidings-for-india/article7085906.ece|title=Iran deal spells good tidings for India|date=10 April 2015|work=द हिंदू|access-date=11 April 2015}}</ref> परिणामांवरून असे दिसून आले की वाहतूकीचा खर्च "प्रति 15 टन मालवरील 2,500" कमी झाला. विचाराधीन इतर मार्गांमध्ये [[आर्मेनिया]], [[कझाकस्तान]] आणि [[तुर्कमेनिस्तान]] मार्गे आहे. === सांस्कृतिक क्षेत्रात सहकार्य === [[चित्र:Nehru_Gandhi_Roerich.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|[[जवाहरलाल नेहरू]] आणि [[इंदिरा गांधी]] यांच्यासमवेत निकोलस रॉरीच .]] [[चित्र:Dmitry_Medvedev_in_India_22_December_2010-10.jpeg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|यशराज स्टुडिओच्या चित्रपटाच्या सेटला भेट देत [[दिमित्री मेदवेदेव|रशियाचे]] अध्यक्ष [[दिमित्री मेदवेदेव]] [[बॉलीवूड|बॉलिवूड]] स्टार [[शाहरुख खान]], [[यश चोप्रा]] आणि [[करीना कपूर|करीना कपूर यांची भेट घेत आहेत]] .]] [[चित्र:Dmitry_Medvedev_in_India_4-5_December_2008-11.jpg|उजवे|इवलेसे|299x299अंश|2008 मध्ये ‘रशियन इन इंडिया ऑफ इंडिया’च्या समापन समारंभात [[दिमित्री मेदवेदेव|रशियाचे]] अध्यक्ष [[दिमित्री मेदवेदेव]] आपले भाषण करत होते.]] संस्कृतीच्या क्षेत्रात इंडो-रशियन संबंध ऐतिहासिक आहेत. भारत प्रथम रशियन अभ्यागतांना एक होता Afanasiy Nikitin एक व्यापारी Tver रशिया मध्ये.<ref name="https">{{स्रोत बातमी|url=https://in.rbth.com/arts/history/2016/08/06/from-tver-to-calicut-retracing-afanasy-nikitins-life-in-india_618137|title=From Tver to Calicut: Retracing Afanasy Nikitin's life in India|date=6 August 2016|access-date=10 September 2016|archive-date=2017-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329104700/http://in.rbth.com/arts/history/2016/08/06/from-tver-to-calicut-retracing-afanasy-nikitins-life-in-india_618137|url-status=dead}}</ref><ref name="Russia and India: A civilizational">{{स्रोत बातमी|url=https://in.rbth.com/arts/history/2016/09/09/russia-and-india-a-civilizational-friendship_628415|title=Russia and India: A civilizational friendship|date=9 September 2016|access-date=10 September 2016|archive-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606021734/https://in.rbth.com/arts/history/2016/09/09/russia-and-india-a-civilizational-friendship_628415|url-status=dead}}</ref> त्याचा प्रसिद्ध प्रवास (1466-1472) ''ए जर्नी बियॉन्ड द थ्री सीज'' पुस्तकात नोंदविला गेला. निकितिन यांनी भारतात तीन वर्षे (1469 -1472 ) अनेक प्रांतात प्रवास करून तेथील लोक, संस्कृती, अर्थव्यवस्था, तंत्रज्ञान, इतिहास, समाज आणि अन्नाचे दस्तऐवजीकरण केले. 1950च्या दशकात जर्नी बियॉन्ड थ्री सीज या चित्रपटात हिंदी पडद्याच्या दिग्गज [[नर्गीस दत्त|नर्गिस]] दत्तसमवेत सोव्हिएत अभिनेता ओलेग स्ट्रिझेनोव यांनी निकिटिनच्या या प्रवासात साकारले होते. रशियामधील [[आस्त्राखान|अस्ट्रखान]] हे ऐतिहासिकदृष्ट्या 16 व्या शतकापासून भारतीय व्यापा.्यांचे व्यापार केंद्र आहे.<ref name="Russia and India: A civilizational"/> 1722 मध्ये [[पीटर द ग्रेट]] यांनी अस्त्रूखानमधील भारतीय [[व्यापारी|व्यापा]] .्यांचा नेता अंबू-राम याला भेट दिली. बैठकीत पीटर द ग्रेट यांनी ट्रान्झिट हक्कांसह संपूर्ण मुक्त व्यापार करण्याच्या अंबू-रामच्या विनंतीस सहमती दर्शविली. [[भगवद्‌गीता|भगवद्गीतेचा]] पहिला रशियन अनुवाद [[दुसरी कॅथरिन, रशिया|कॅथरीन द ग्रेटच्या]] आदेशानुसार १ [[भगवद्‌गीता|of88 dec]] मध्ये प्रसिद्ध झाला.<ref name="Russia’s age-old passion for yoga">{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2013/08/09/russias_age-old_passion_for_yoga_28217.html|title=Russia's age-old passion for yoga|date=9 August 2013|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> भारतीय संस्कृती भारतात प्रवास आणि अभ्यास रशियन आद्यप्रवर्तक समावेश Gerasim Lebedev कोण इ.स.चे 1780चे दशक मध्ये प्राचीन भारतीय भाषा अभ्यास <ref name="in.rbth.com">{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/blogs/2014/04/12/st_petersburgs_illustrious_sanskrit_connections_34481.html|title=St Petersburg's illustrious Sanskrit connections|date=12 April 2014|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2013/11/05/the_russian_travelling_musician_who_created_a_magic_theatre_in_india_30581.html|title=The Russian travelling musician who created a "magic theatre" in India|date=5 November 2013|access-date=17 November 2014|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://archive.today/20141117011305/http://in.rbth.com/arts/2013/11/05/the_russian_travelling_musician_who_created_a_magic_theatre_in_india_30581.html|url-status=dead}}</ref> आणि नंतर निकोलस रोरिकशी भारतीय तत्त्वज्ञान पदवीधर आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/07/16/we_are_proud_of_the_roerich_legacy_himachal_cm_36725.html|title=We are proud of the Roerich legacy - Himachal CM|date=16 July 2014|access-date=17 November 2014|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://archive.today/20141117011415/http://in.rbth.com/arts/2014/07/16/we_are_proud_of_the_roerich_legacy_himachal_cm_36725.html|url-status=dead}}</ref> रामकृष्ण आणि विवेकानंद, [[रवींद्रनाथ ठाकूर|रवींद्रनाथ टागोर]] यांच्या कविता आणि भगवद्गीतेच्या तत्त्वज्ञानाचा रॉरीचवर प्रभाव होता. ऑक्टोबर 2004 मध्ये निकोलस रॉरीच यांची 130 वी जयंती आणि स्वेतोस्लाव रॉरीच यांची १०० वी जयंती साजरी करण्यात आली. इव्हान मिनायेव, सेर्गे ओल्डेनबर्ग, फ्योडर शॅरबॅट्सकोय, युरी नॉरोझोव्ह, अलेक्झांडर कोन्ड्राटोव्ह, निकिता गुरोव आणि यूजीन चेलेशेव्ह या अग्रगण्य रशियन इंडोलॉजिस्टनी सिंधू लिपी, [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] आणि भारतीय साहित्य समजून घेण्यासाठी त्यांचे संशोधन केंद्रित केले.<ref name="in.rbth.com"/><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/03/15/russian_scholars_and_the_indus_valley_script_33759.html|title=Russian scholars and the Indus Valley script|date=15 March 2014|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पारंपारिकपणे, भारत आणि यूएसएसआर दरम्यान [[चलचित्र|सिनेमाच्या]] क्षेत्रात जोरदार सहकार्य केले गेले आहे. रशियन लोकांच्या अनेक पिढ्या उपशीर्षक असलेले [[भारतीय चलचित्रपट|भारतीय चित्रपट]] (मुख्यतः [[बॉलीवूड|बॉलिवूड]] ) आणि भारतीयांच्या उलट रशियन चित्रपट पाहत मोठी झाली.<ref name="ReferenceB">{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/11/07/joint_russia-india_filmmaking_on_the_cards_39563.html|title=Joint Russia-India filmmaking on the cards|date=7 November 2014|work=Russia & India Report|access-date=16 November 2014|archive-date=2014-11-16|archive-url=https://archive.today/20141116102838/http://in.rbth.com/arts/2014/11/07/joint_russia-india_filmmaking_on_the_cards_39563.html|url-status=dead}}</ref> यूएसएसआर मधील लोकप्रिय भारतीय चित्रपटांमध्ये ''[[आवारा (१९५१ चित्रपट)|आवारा]]'', ''बॉबी'', ''[[बारूद (१९७६ हिंदी चित्रपट)|बरूड]]'', ''[[ममता (१९६६ हिंदी चित्रपट)|ममता]]'' <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2013/05/10/russias_all-time_favourite_bollywood_films_24749.html|title=Russia's all-time favourite Bollywood films|date=10 May 2013|work=Russia & India Report|access-date=16 November 2014|archive-date=2014-11-16|archive-url=https://archive.today/20141116103033/http://in.rbth.com/arts/2013/05/10/russias_all-time_favourite_bollywood_films_24749.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Russia Beyond">{{स्रोत बातमी|url=http://rbth.co.uk/articles/2009/09/10/100909_bollywood.html|title=Bollywood returns to Russian screens|date=10 September 2009|work=Russia Beyond|access-date=16 November 2014}}</ref> आणि ''डिस्को डान्सर यांचा समावेश होता'' .<ref>{{स्रोत बातमी|last=Nagvenkar|first=Mayabhushan|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/bollywood-seen-as-part-of-russian-strategy-to-woo-indian-tourists-116050500488_1.html|title=Bollywood seen as part of Russian strategy to woo Indian tourists|date=May 5, 2016|work=Business Standard|access-date=22 August 2016}}</ref> रशियामध्ये संपूर्णपणे शूट केलेल्या अलीकडील समकालीन चित्रपटांमध्ये लकीः ''नो टाइम फॉर लव्हचा समावेश आहे'' . तथापि, यूएसएसआर कोसळल्यानंतर रशियामध्ये बॉलिवूडचा बाजारातील वाटा कमी झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/articles/2011/12/23/russians_get_a_hang_of_bollywood_starry_dreams_14085.html|title=Russians get a hang of Bollywood' starry dreams|date=23 December 2011|work=Russia & India Report|access-date=16 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> अलीकडे, तथापि, केबल आणि उपग्रह वाहिन्यांद्वारे दर्शकांना प्रवेश मिळाल्यामुळे वाढ झाली आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-russias-love-affair-with-bollywood-goes-beyond-raj-kapoor-1892385|title=Russia's love affair with Bollywood goes beyond Raj Kapoor|date=22 September 2013|work=dna India|access-date=16 November 2014}}</ref> रशियन सांस्कृतिक उपमंत्री एलेना मिलोवझोरोवा यांनी एका मुलाखतीत सांगितले की, भारतीय-रशियन संयुक्त कार्य गट (जेडब्ल्यूजी) दोन्ही देशांच्या चित्रपट उद्योगांना एकत्रितपणे चित्रपट निर्मितीत काम करण्यास परवानगी देण्याच्या प्रक्रियेवर चर्चा करेल. भविष्यातील बॉलिवूड चित्रपटांच्या शूटिंगसाठी संभाव्य क्षेत्र म्हणून अधिका among [[क्रास्नोदर क्राय|्यांमध्ये क्रास्नोडार प्रांतात]] चर्चा आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indian.ruvr.ru/2013_05_20/Bollywood-earmarks-the-South-of-Russia-as-a-possible-site-for-shooting-of-movies/|title=Bollywood earmarks the South of Russia as a possible site for shooting of movies|date=20 May 2013|work=Russia Radio|access-date=16 November 2014|archive-date=2014-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129030045/http://indian.ruvr.ru/2013_05_20/Bollywood-earmarks-the-South-of-Russia-as-a-possible-site-for-shooting-of-movies/|url-status=dead}}</ref> बॉलिवूड चित्रपटाचे प्रशंसक म्हणून ओळखले जाणारे रशियाचे माजी अध्यक्ष दिमित्री मेदवेदेव यांनी यशराज स्टुडिओच्या चित्रपटाच्या सेटला भेट दिली आणि [[शाहरुख खान]], [[यश चोप्रा]] आणि [[करीना कपूर]] यांच्यासारख्या बॉलिवूड [[करीना कपूर|स्टार्सना]] भेट दिली.<ref name="The Wall Street Journal">{{स्रोत बातमी|url=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2010/12/22/medvedev-rekindles-russias-cold-war-bollywood-affair/|title=Medvedev Rekindles Russia's Cold War Bollywood Affair|date=22 December 2010|work=The Wall Street Journal|access-date=16 November 2014}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/srk-kareena-find-a-presidential-admirer-in-medvedev/|title=SRK, Kareena find a Presidential admirer in Medvedev|date=23 December 2010|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=16 November 2014}}</ref> त्यांनी एका मुलाखतीत म्हणले आहे की, “आपला देश भारतीय संस्कृतीचे सर्वाधिक कौतुक करणारे ठिकाण आहे” याव्यतिरिक्त ते म्हणाले, “रशिया आणि भारत हे असे देश आहेत जेथे उपग्रह वाहिन्यांनी भारतीय चित्रपट 24/7 प्रसारित केले.” 1980च्या दशकापासून रशियामधील [[योग]] वाढत आहे आणि अधिकाधिक लोकप्रिय होत आहे, विशेषतः मोठ्या शहरांमध्ये आणि शहरी केंद्रांमध्ये, मुख्यत: आरोग्यासाठीच्या फायद्यासाठी असलेली प्रतिष्ठा आहे.<ref name="Russia’s age-old passion for yoga"/><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/articles/2012/10/10/yogafest_held_in_moscow_18259.html|title=Yogafest held in Moscow|date=10 October 2012|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/08/20/bks_iyengar_was_the_pioneer_of_yoga_revival_in_russia_37697.html|title=B.K.S. Iyengar was the pioneer of yoga revival in Russia|date=20 August 2014|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> तथापि, त्याचे मूळ मुळे रशियामध्ये प्रख्यात रशियन अभिनेता आणि ट्रेनर [[कोन्स्तांतिन स्त्नानिस्लावस्की|कॉन्स्टँटिन स्टॅनिस्लावास्की]] यांच्या काळात होते ज्यांचा योग आणि भारतीय तत्त्वज्ञानाचा लक्षणीय प्रभाव होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/08/04/stanislavskys_tryst_with_yoga_37163.html|title=Stanislavsky's tryst with yoga|date=4 August 2014|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/08/07/yoga_as_an_essential_part_of_stanislavskys_studios_37259.html|title=Yoga as an essential part of Stanislavsky's studios|date=7 August 2014|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1965 मध्ये स्थापन झालेल्या रशियाच्या रसोट्रुडनिकेशेव्ह प्रतिनिधी कार्यालयात (आरआरओ) भारतात पाच रशियन विज्ञान आणि संस्कृती केंद्र (आरसीएससी) आहेत ज्यात [[नवी दिल्ली]], [[मुंबई]], [[कोलकाता]], [[चेन्नई]] आणि [[तिरुवनंतपुरम|त्रिवेंद्रम यांचा समावेश आहे]] .<ref name="ReferenceC">{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/07/04/cultural_ties_set_to_grow_between_russia_and_india_in_2014_36435.html|title=Cultural ties set to grow between Russia and India in 2014|date=4 July 2014|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://archive.today/20141117011241/http://in.rbth.com/arts/2014/07/04/cultural_ties_set_to_grow_between_russia_and_india_in_2014_36435.html|url-status=dead}}</ref> आरआरओचे प्रमुख आणि आरसीएससीचे संचालक फ्योडर रोझोव्स्की यांना दोन्ही देशांमधील सांस्कृतिक संबंध वाढण्याची अपेक्षा आहे. दोन्ही देशांनी उच्च शिक्षण पदविकाधारकांच्या संयुक्त मान्यतेवर स्वाक्ष .्या केल्यावर रशियामध्ये शिक्षण घेत असलेल्या भारतीय विद्यार्थ्यांची संख्या वाढेल, अशी अपेक्षा त्यांनी आणि इतर अधिका-यांनी व्यक्त केली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/society/2014/03/04/india_russia_to_recognize_each_others_higher_education_diplomas_33473.html|title=India, Russia to recognize each other's higher education diplomas|date=4 March 2014|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://archive.today/20141117011228/http://in.rbth.com/society/2014/03/04/india_russia_to_recognize_each_others_higher_education_diplomas_33473.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/10/24/mutual_degree_recognition_agreement_with_india_to_be_signed_by_dece_39239.html|title=Mutual degree recognition agreement with India to be signed by December|date=24 October 2014|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://archive.today/20141117011223/http://in.rbth.com/economics/2014/10/24/mutual_degree_recognition_agreement_with_india_to_be_signed_by_dece_39239.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/world/2014/11/10/new_phase_in_russia-india_relations_must_be_serious_long_lasting_-_lead_39603.html|title=New phase in Russia-India relations must be serious, long lasting|date=10 November 2014|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://archive.today/20141117011317/http://in.rbth.com/world/2014/11/10/new_phase_in_russia-india_relations_must_be_serious_long_lasting_-_lead_39603.html|url-status=dead}}</ref> [[मॉस्को राज्य विद्यापीठ|मॉस्को विद्यापीठात]] [[हिंदी भाषा|हिंदी]] विभाग आहे आणि [[मॉस्को]], [[सेंट पीटर्सबर्ग]], [[कझान|काझान]] आणि [[व्लादिवोस्तॉक|व्लादिवोस्तोक]] [[मॉस्को|येथे]] इंडोलोजी संबंधित पाच खुर्च्या आहेत. नोव्हेंबर 2003 मध्ये दिल्ली, कोलकाता आणि मुंबई येथे रशियन संस्कृतीचे दिवस आयोजित करण्यात आले होते. रशियामधील "डेज ऑफ इंडियन कल्चर" रशियामध्ये सप्टेंबर ते ऑक्टोबर 2005 या कालावधीत आयोजित केले गेले होते. दिल्लीच्या राष्ट्रीय राजधानी प्रदेशाच्या मुख्यमंत्र्यांनी 28 मे 1 जून 2006 पासून "मॉस्को मधील दिल्लीचे दिवस" या कार्यक्रमात भाग घेण्यासाठी एका शिष्टमंडळाचे नेतृत्व केले. 2009 मध्ये "रशिया मधील भारताचे वर्ष" आयोजित केले गेले होते. त्यापाठोपाठ 2008 मध्ये भारत‘मधील रशिया वर्ष आले. == विभक्त सौदे == [[चित्र:Kudankulam_NPP.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|2009 in मध्ये [[कोड्डनकुलन अणुऊर्जा प्रकल्प|कुडनकुलम अणुऊर्जा प्रकल्प]] निर्मिती]] 7 नोव्हेंबर 2009 रोजी यापूर्वी दोन्ही देशांनी सहमती दर्शविलेल्या करारांव्यतिरिक्त भारताने रशियाबरोबर नवीन अणुकरारावर स्वाक्षरी केली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/India-Russia-sign-nuclear-deal/articleshow/5311267.cms|title=India, Russia sign nuclear deal|work=Times of India|access-date=11 September 2014}}</ref> भारत आणि रशिया कुदानकुलम येथे आणखी दोन अणुऊर्जा निर्मिती प्रकल्पांच्या चर्चेत आहेत. [[कोड्डनकुलन अणुऊर्जा प्रकल्प|कुडनकुलम अणुऊर्जा प्रकल्पातील]] दोन युनिट आधीच कार्यरत आहेत. रशियाचे अध्यक्ष व्लादिमीर पुतीन यांच्या 13 व्या वार्षिक शिखर परिषदेसाठी भारत दौऱ्याच्या वेळी सहकारी नागरी अणुऊर्जा मार्गाच्या नकाशावर सहमती दर्शविली गेली. 2030 पर्यंत चालू असणा .्या सोळा ते अठरा नवीन अणुभट्ट्या बांधल्या जातील आणि त्यातील प्रत्येकी १,००० [[वॅट|मेगावॅट]] क्षमतेची क्षमता असेल. १,००० मेगावॅट अणुभट्टीची किंमत अंदाजे 2.5 अब्ज डॉलर्स आहे त्यामुळे हा करार 45 अब्ज डॉलर्सपर्यंत पोहोचू शकेल.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.firstpost.com/world/kudankulam-and-more-why-putins-india-visit-was-a-hit-568504.html|title=Kudankulam and more: Why Putin's India visit was a hit|date=25 December 2012}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * मैत्री आणि सहकार्याचा भारत-सोव्हिएत तह * भारताचे परराष्ट्र संबंध ** भारतीय परराष्ट्र संबंधांचा इतिहास * रशियाचे परदेशी संबंध * [[बॉलीवूड|बॉलिवूड: लोकप्रियता आणि आवाहन]] * दूतावास ऑफ इंडिया स्कूल मॉस्को * रशियामधील भारतीय * भारतातील रशियन * रशियामधील हिंदू धर्म * [[रशियामधील बौद्ध धर्म|रशिया मध्ये बौद्ध धर्म]] * रशिया-इंडोनेशिया संबंध == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारताचे परराष्ट्रीय संबंध}} [[वर्ग:Pages incorrectly using the quote template]] [[वर्ग:भारताचे द्विपक्षीय संबंध]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] jsrajr4bibtstfxij1p1cowh6ryojak 0 269587 2704861 2096637 2026-08-23T19:57:43Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704861 wikitext text/x-wiki '''ओग्लाला''' किंवा '''ओग्लाला सू''' ही [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[लाकोटा जमात|लाकोटा जमातीच्या]] सात उपजमातींपैक एक आहे. [[मूळचे अमेरिकन]] असलेले ओग्लाला लोक [[ओग्लाला लाकोटा]] नावानेही ओळखले जातात. ओग्लाला लोकांमधील मौखिक इतिहासानुसार ही जमात लाकोटांमधील इतर जमातींपासून अंदाजे अठराव्या शतकात वेगळी झाली. एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस युरोपीय आगंतुक लाकोटा प्रदेशात येउ लागले. प्राण्यांची कातडी व केस यांच्या मागे आलेल्या या लोकांशी संपर्क आल्यावर लाकोटा लोकांची जीवनशैली बदलली. १८६८ च्या [[फोर्ट लारामीचा तह|फोर्ट लारामीच्या तहानुसार]] अमेरिकेने पारंपारिकरीत्या ओग्लाला व इतर लाकोटांची जवळजवळ जमीन गिळंकृत केली.<ref>{{cite journal| last= Means| first= Jeffrey D. |title= 'Indians SHALL DO THINGS in Common': Oglala Lakota Identity and Cattle-Raising on the Pine Ridge Reservation| url= https://archive.org/details/sim_montana-the-magazine-of-western-history_autumn-2011_61_3/page/n4| work= [[Montana: The Magazine of Western History]] | volume= 61| number= 3| date= Autumn 2011| pages= 3–21, 91–93| jstor=23054756}}</ref> यावेळी ओग्लालांच्या काही गटांनी अमेरिकन सरकारकडून अन्न आणि इतर मदत घेतली व देऊ केलेल्या तुटपुंज्या जमिनीवर स्थलांतर केले. इतर गटांनी अमेरिकन सरकारला सशस्त्र विरोध केला आणि आपली भटकी जीवनशैली चालू ठेवली. [[थासुंके विट्को]] (क्रेझी हॉर्स), [[वसिकुन थासुंके]] (धाकटा अमेरिकन हॉर्स), [[माहपिया लुटा]] (रेड क्लाउड) हे ओग्लालांपैकी काही प्रमुख नेते होते. ==संदर्भ== [[वर्ग:मूळचे अमेरिकन लोक]] [[वर्ग:ओग्लाला|*]] 7q6x691m4unn1t1mo85dgon3kmmoryu 0 272563 2704798 2592660 2026-08-23T18:32:38Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704798 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Concentrate_on_Charkha_and_Swadeshi_bazaar_art.jpg|अल्ट=Poster of Gandhi sitting at a spinning wheel|इवलेसे| १९३० च्या लोकप्रिय पोस्टरमध्ये गांधींनी [[चरखा|चरखा फिरविल्याचे]] चित्रित केले होते, "चरखा आणि स्वदेशी यांच्यावर लक्ष केंद्रित करा" असे शीर्षक असलेले]] '''स्वदेशी चळवळ''' हा [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचा]] एक भाग होता आणि ज्यमुळे भारतीय राष्ट्रवादाच्या विकासास हातभार लागला.<ref>L. M. Bhole, ''Essays on Gandhian Socio-Economics'', Shipra Publications, Delhi, 2000. Chapter 14: "Swadeshi: Meaning and Contemporary Relevance".</ref> १९०६ मध्ये [[बंगालची फाळणी (१९०५)|बंगालच्या फाळणीला]] विरोध करणाऱ्या भारतीय नागरिकांनी सुरू केलेली ही चळवळ ब्रिटिश राजवटीविरुद्धची सर्वात यशस्वी चळवळ होती. स्वदेशीवर [[महात्मा गांधी|महात्मा गांधींचा]] भर होता, ज्यांनी याचे वर्णन [[स्वराज्य|स्वराज्याचे]] सार असे केले. ही बंगालमधील सर्वात महत्त्वाची चळवळ होती आणि [[आंध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेशात]] वंदे मातरम चळवळ म्हणून ओळखली जात होती. १९११ मध्ये हे आंदोलन संपले. बंगालचे विभाजन करण्याचा [[ब्रिटिश भारत|सरकारचा]] निर्णय डिसेंबर १९०३ मध्ये झाला. या विभाजनाचे अधिकृत कारण असे होते की ७.८ कोटी लोकसंख्या असलेली बंगाल प्रशासासाठी खूपच मोठी होती; तथापि खरे कारण ते होते की हे बंडाचे केंद्र होते आणि [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|कंपनीचे]] अधिकारी हा विरोध नियंत्रित करू शकले नाहीत (जे त्यांना वाटले की ते संपूर्ण भारतभर पसरेल). बंगाल प्रांत धर्माच्या मुद्द्यावर विभागले गेले; पश्चिमी अर्धा भाग प्रामुख्याने [[हिंदू धर्म|हिंदू]] असेल आणि पूर्वार्ध हा मुख्यतः [[इस्लाम धर्म|मुस्लिम]] असेल. या फाटा आणि जिंकण्याच्या रणनीतीने स्वदेशी चळवळीला उधाण आले.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://learn.culturalindia.net/swadeshi-movement.html|title=History of Swadeshi Movement : Causes & Effects|date=2018-07-19|website=Cultural India|language=en-US|access-date=2020-09-20|archive-date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723053311/https://learn.culturalindia.net/swadeshi-movement.html|url-status=dead}}</ref> == व्युत्पत्ती == ''स्वदेशी'' म्हणजे दोन संस्कृत शब्दांचे संयोजन ( ''सांधी'' ): ''स्व'' ("स्वतः" किंवा "स्वतःचे") आणि ''देश'' . ''स्वदेशी'' हे एक विशेषण आहे ज्याचा अर्थ "स्वतःच्या देशाचा" आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mettacenter.org/definitions/gloss-concepts/swadeshi/|title=Swadeshi|date=2009-05-03|website=Metta Center|language=en-US|access-date=2020-10-01|archive-date=2014-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20141012075033/http://mettacenter.org/definitions/gloss-concepts/swadeshi/|url-status=dead}}</ref> == इतिहास == * १८५०-१९०४: [[दादाभाई नौरोजी]], [[गोपाळ कृष्ण गोखले]], महादेव गोविंद रानडे, बाळ गंगाधर टिळक, जी.व्ही. जोशी आणि भस्वत के. निगोनी यांनी भारतीय राष्ट्रवादाचा प्रचार करण्यासाठी (प्रथम स्वदेशी चळवळ) आयोजन करण्यास सुरुवात केली.<ref name=":0"/> * १९०५-१९१७: [[बंगालची फाळणी (१९०५)|बंगालच्या विभाजनास]] विरोध म्हणून चळवळीने विरोध केला, ज्याला [[जॉर्ज नथानियेल कर्झन|लॉर्ड कर्झन]] यांनी आदेश दिले होते. * १९१८-१९४७: [[महात्मा गांधी|महात्मा गांधींनी]] या चळवळीला आणखीनच आकार दिला आणि त्यामुळे ब्रिटिशांच्या राजवटीतून भारतीय स्वातंत्र्य मिळालं. <ref name="ReferenceA">{{स्रोत पुस्तक|title=Satguru Ram Singh and the Kuka Movement|last=Anjan|first=Tara|last2=Rattan|first2=Saldi|date=2016|publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting|isbn=9788123022581|location=New Delhi}}</ref> १८७१-१८७२ च्या चळवळीने बंगाली व इतर भारतीयांना ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध लढा देण्यास प्रेरित केल्यामुळे शीख नामधारी पंथाच्या रामसिंह कुका यांना <ref name="ReferenceA"/> स्वदेशी चळवळ विकसित करण्याचे श्रेयही दिले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Historical Dictionary of Sikhism|last=McLeod|first=W. H.|last2=French|first2=Louis|date=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9781442236011|page=261}}</ref> कुका यांनी नामधार्यांना फक्त भारतीय कपडे घालून परदेशी वस्तूंवर बहिष्कार घालण्याची सूचना केली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Encyclopedia of New Religious Movements|last=Clarke|first=Peter|date=2004|publisher=Routledge|isbn=9781134499700|location=Oxon|page=425}}</ref> ब्रिटिश कायदा आणि न्यायालये बाजूला ठेवून नामधार्यांनी लोकांच्या कोर्टात हा संघर्ष मिटविला. त्यांनी शैक्षणिक प्रणालीवर बहिष्कार टाकला कारण कुकाने मुलांना ब्रिटिश शाळांमध्ये जाण्यास मनाई केली होती.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Women in India's freedom struggle|last=Kaur|first=Manmohan|date=1985|publisher=Sterling|page=76}}</ref> == प्रभाव == १९९९ च्या लेखानुसार, गांधींच्या स्वदेशी या संकल्पनेवर ईएफ शुमाकर ( ''स्मॉल इज ब्युटीफुलचे'' लेखक) प्रभावित झाले.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Weber|first=Thomas|date=May 1999|title=Gandhi, Deep Ecology, Peace Research and Buddhist Economics|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-peace-research_1999-05_36_3/page/349|journal=Journal of Peace Research|volume=36|issue=3|pages=349–361|doi=10.1177/0022343399036003007}}</ref> ऑगस्ट २०१५ रोजी [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]] [[नरेंद्र मोदी]] यांनी देशी [[हातमाग]] आणि खादी उत्पादनांना प्रोत्साहन देण्यासाठी भारतातील पहिल्या वार्षिक राष्ट्रीय हातमाग दिनानिमित्त साजरा केला. ही तारीख निवडली गेली कारण ७ ऑगस्ट १९०५ रोजी स्वदेशी चळवळीची घोषणा विदेशी माल टाळण्यासाठी व केवळ भारतीय निर्मित उत्पादने वापरण्यासाठी केली गेली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/explained/why-is-august-7-called-national-handloom-day-6544586/|title=Explained: Why is August 7 called National Handloom Day|date=7 August 2020|work=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> सरकारच्या मेक इन इंडिया उपक्रमाचा भाग म्हणून [[आयुष मंत्रालय|आयुष मंत्रालयाचे]] राज्यमंत्री [[श्रीपाद येस्सो नाईक|श्रीपाद नाईक]] यांनी २०१७ मध्ये स्वदेशी शॉपिंगला ([[लघु आणि मध्यम आकाराचे उद्योग # भारत | लघु आणि मध्यम आकाराच्या उद्योगांचे बाजार)) प्रोत्साहन दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://drive.google.com/open?id=0B-AY8yyuVlsOWWdkVEQ3Nmx3R0E|title=Ministry of AYUSH letter|access-date=15 November 2020}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[कॉन्टिनेन्टल असोसिएशन]] * [[सर्वोदय]] * [[खादी व ग्रामोद्योग आयोग]] * [[राष्ट्रीय चरखा संग्रहालय]] * [[राजीव दीक्षित]] * [[स्टँड-अप इंडिया]] * [[स्टार्टअप इंडिया]] * [[स्वदेशी जागरण मंच]] * ऑटार्की - एक देश, राज्य किंवा समाज जो आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र आहे * [[जुचे]] - उत्तर कोरियाचे स्वावलंबन तत्त्वज्ञान * आत्मनिर्णय == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == पुढील वाचन == * बंड्योपाध्याय, शेखर. ''प्लासी ते विभाजन - आधुनिक इतिहास आधुनिक इतिहास'' (2004) पीपी 248-62 * दास, एमएन ''इंडिया अंडर मॉर्ली अँड मिंटो: राजकारण, मागे क्रांती, क्रांती आणि सुधार'' (१ 64 6464) * Gonsalves, पीटर. ''कपड्यांकरिता मुक्ती, गांधींच्या स्वदेशी क्रांतीचे संप्रेषण विश्लेषण'', एसएजी, (२०१०) * Gonsalves, पीटर. ''खादी: गांधींचे सबसर्शनचे मेगा प्रतीक'', एसएजी, (२०१२) * त्रिवेदी, लिसा. "कपड्यांचे गांधींचे राष्ट्रः होमस्पॉन आणि मॉडर्न इंडिया", इंडियाना युनिव्हर्सिटी प्रेस, (2007) * {{जर्नल स्रोत|last=Trivedi|first=Lisa N.|date=February 2003|title=Visually Mapping the 'Nation': Swadeshi Politics in Nationalist India, 1920-1930|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_2003-02_62_1/page/11|journal=The Journal of Asian Studies|publisher=Association for Asian Studies|volume=62|issue=1|pages=11–41|doi=10.2307/3096134|jstor=3096134}} [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] [[वर्ग:गांधीवाद]] [[वर्ग:चळवळी]] 1mbei9q7updumak80at80h5st9ip8b3 0 274666 2704748 2673690 2026-08-23T12:27:56Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704748 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट बोगदा |name=झोजी ला बोगदा |toll= |grade= |width= |lowelevation= |hielevation= |speed= |lanes=२ (प्रत्येक दिशेला एक) |length= |construction= |vpd= |character= |other_name= |traffic=मोटार वाहने |operator=[[राष्ट्रीय राजमार्ग आणि अवसंरचना विकास महामंडळ]] |owner= |opened= |startwork=१५ ऑक्टोबर २०२० |end= |start= |status=बांधकाम सुरू आहे |route=[[National Highway 1 (India)|NH1]] |location=[[झोजी ला]], [[लडाख]], [[भारत]] |coordinates={{coord|34|16|44|N|75|28|19|E|display=inline,title|type:pass}}}} [[चित्र:Zoji_La_Pass.jpg|इवलेसे|329x329अंश| [[श्रीनगर]] कडून येणारा झोजीला मार्ग ]] '''झोजीला बोगदा''' हा [[हिमालय|हिमालयात]] [[भारत|भारतीय]] [[केंद्रशासित प्रदेश]] [[लडाख]] मध्ये [[कारगील|कारगिल]] जिल्ह्यातील [[सोनमर्ग]] आणि द्रास दरम्यान [[झोजी ला]] खिंडीत असलेला १४.२ किमी लांबीचा बोगदा आहे. या रस्त्याचे बांधकाम २०१८ मध्ये सुरू झाले असून पूर्ण होण्यास सुमारे ५-७ वर्षे अपेक्षित आहेत .<ref>{{स्रोत बातमी|last=Parveen|first=Rahiba R.|url=https://theprint.in/security/zojila-tunnel-will-be-a-boon-for-the-armed-forces-and-for-tourists-too/60247/|title=Zoji-La tunnel will be a boon for the armed forces and for tourists too|date=19 May 2018|work=The Print|location=India|access-date=18 December 2020}}</ref> ६.५ किमी लांब [[झेड-मोर्ह बोगदा|झेड-मोर्ह बोगद्या]]सह (झोजीला बोगद्या पासून [[श्रीनगर|श्रीनागरच्या]] दिशेने २२ किमी अंतरावर आहे)&nbsp;<ref>{{स्रोत बातमी|last=Ali|first=Muddasir|url=https://www.greaterkashmir.com/news/more/news/work-on-6-5-km-z-morh-tunnel-to-begin-this-year/|title=Work on 6.5 km Z-Morh tunnel to begin this year|date=27 March 2014|work=Greater Kashmir News|access-date=6 June 2017}}</ref> हा बोगदा [[श्रीनगर]] आणि [[कारगील|कारगिल]] दरम्यान वर्षभर अखंडित सेवा सुनिश्चित करेल जी सध्या ३,५२८ मी (११,५७८ फूट)च्या उंचीवर असलेल्या झोजीला खिंडीत बर्फवृष्टीमुळे सुमारे सात महिने बंद असते. झोजी ला&nbsp;[[सोनमर्ग|सोनमर्गपासून]] १५ कि.मी. अंतरावर आहे आणि [[लडाख|लडाखमधील]] द्रास आणि [[कारगिल]] सोबत जोडणारा एक महत्त्वपूर्ण दुवा आहे परंतु हिवाळ्यात ६-७ महिने (नोव्हेंबर ते मे) हिमवृष्टी आणि हिम अवधावामुळे बंद राहतो. हि खिंड पार करण्यास ३ तासांहून अधिक वेळ लागतो परंतु बोगद्यामुळे हा वेळ कमी होईल. हा बोगदा [[भारतीय लष्कर|लष्कराची]] आणि लडाखी जनतेची रणनीतिक गरज होती कारण हा मार्ग [[नियंत्रण रेषा|नियंत्रण रेषे]] जवळ असून शत्रूंकडून प्रतिकूल कृतींमुळे असुरक्षित आहे. १९४७-४८ च्या भारत पाकिस्तान युद्धात [[ऑपरेशन बायसन]] अंतर्गत झोजीला पुन्हा पाकिस्तानी हल्लेखोरांकडून पकडण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/defence/zojila-battle-of-1948-when-indians-surprised-pakistan-with-tanks-at-11553-ft/314474|title=Zojila battle of 1948 — when Indians surprised Pakistan with tanks at 11,553 ft,|website=The Print|access-date=23 January 2021}}</ref> २०१३ मध्ये, [[केंद्रीय मंत्रिमंडळ|मंत्रिमंडळाने]] झोजिला आणि झेड-मोड रस्ता बोगदा प्रकल्पांना मंजुरी दिली.<ref>{{cite web|url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/union-cabinet-approved-allweather-zojila-tunnel-project-1382079738-1|title=Union Cabinet approved all-weather Zojila-la Tunnel Project|date=१८ ऑक्टोबर २०१३|website=Jagranjosh.com|access-date=१८ मार्च २०२६|archive-date=2026-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411092514/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/union-cabinet-approved-allweather-zojila-tunnel-project-1382079738-1|url-status=dead}}</ref> २०१७ मध्ये या प्रकल्पासाठी निविदा मागवण्यात आल्या होत्या.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/news/national/at-least-four-players-in-race-for-rs-10000-cr-zojila-tunnel/article9717938.ece|title=4 players in race for ₹10,000-cr Zojila tunnel|first=Ksenia|last=Kondratieva|date=१ जून २०१७|website=Thehindubusinessline.com|access-date=१८ मार्च २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kashmirobserver.net/2017/local-news/work-zoji-la-tunnel-begin-august-15-18818|title=Work on Zoji-la Tunnel to begin on August 15|date=६ जून २०१७|website=Kashmirobserver.net|access-date=१८ मार्च २०२६|archive-date=७ जुलै २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707092416/https://kashmirobserver.net/2017/local-news/work-zoji-la-tunnel-begin-august-15-18818|url-status=dead}}</ref> त्यानंतर आयएलअँडएफएस ट्रान्सपोर्टेशन नेटवर्क्स लिमिटेड (IL&FS Transportation Networks Ltd) या कंपनीला बोगदा बांधण्यासाठी ७ वर्षांच्या कालावधीचे कंत्राट देण्यात आले.<ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/ilfs-wins-rs-4899-crore-zojila-tunnel-project-rebidding-736500|title=IL&FS bags Rs 4,899-crore Zojila tunnel project in rebidding|website=Ibtimes.co.in}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailyexcelsior.com/cabinet-approves-zojila-tunnel-rs-6809-cr-construction-7-yrs|title=Cabinet approves Zojila tunnel for Rs 6809 cr; construction in 5 yrs|website=Dailyexcelsior.com}}</ref> मे २०१८ मध्ये, [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]] [[नरेन्द्र मोदी]] यांनी प्रकल्पाची पायाभरणी केली आणि प्रत्यक्ष बांधकामाला सुरुवात झाली.<ref>{{cite web|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/roadways/zoji-la-tunnel-for-all-weather-kashmir-ladakh-road-pm-modi-to-lay-foundation-stone-of-big-infra-project/1169892/|title=Zoji La Tunnel for all-weather Kashmir-Ladakh road; PM Modi to lay foundation stone of big infra project|date=१६ मे २०१८|website=Financialexpress|access-date=१८ मार्च २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://indianexpress.com/article/india/j-k-pm-modi-inaugurates-zojila-tunnel-project-in-leh-all-you-need-to-know-about-indias-longest-tunnel-5182934/|title=PM Modi inaugurates Zojila project in Leh: All you need to know about India’s longest tunnel|date=१९ मे २०१८ |newspaper=The Indian Express |access-date=१८ मार्च २०२६}}</ref> २०१९ मध्ये, जुना कंत्राटदार [[आयएलअँडएफएस]] दिवाळखोर झाल्यानंतर, पुन्हा नवीन निविदा मागवण्यात आल्या.<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/business/report-ilfs-hit-zojila-tunnel-project-goes-for-rebid-2726474|title=IL&FS-hit Zojila tunnel project goes for rebid|first=Ateeq|last=Shaikh|date=५ मार्च २०१९|website=DNA India}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/roadways/fresh-bids-invited-for-zojila-tunnel-ladakh-road/articleshow/76313138.cms|title=Fresh bids invited for Zojila Tunnel, Ladakh road|first=Aman|last=Sharma|via=The Economic Times}}</ref> २०२० मध्ये बांधकामाचे नवीन कंत्राट एमईआयएल (मेघा इंजिनिअरिंग अँड इन्फ्रास्ट्रक्चर लिमिटेड) या कंपनीला देण्यात आले.<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/megha-engineering-lowest-bidder-for-zojila-tunnel-quotes-rs-4509-cr-for-project/articleshow/77677323.cms|title=Megha Engineering lowest bidder for Zojila tunnel, quotes Rs 4,509 cr for project|via=The Economic Times}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/business/business-news/megha-engineering-company-to-build-zojila-pass-tunnel-project-876159.html|title=Megha Engineering company to build Zojila Pass tunnel project|date=२१ ऑगस्ट २०२०|website=Deccan Herald}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/zojila-tunnel-project-awarded-to-hyderabad-based-megha-engineering/articleshow/77755618.cms|title=Zojila Tunnel project awarded to Hyderabad-based Megha Engineering|first=Nishtha|last=Saluja|via=The Economic Times}}</ref> ऑक्टोबर २०२० मध्ये या सर्व-हवामान बोगद्याचे पहिले स्फोटक परीक्षण (ब्लास्टिंग) करण्यात आले आणि बोगदा क्र. १ च्या खोदकामाचे काम पूर्ण झाले.<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/gadkari-to-initiate-first-blasting-of-all-weather-zojila-tunnel-between-srinagar-and-leh/story-M1IzoZ93isMJjqgRP8C4YO.html|title=Gadkari to initiate first blasting of all-weather Zojila Tunnel between Srinagar and Leh|date=१५ ऑक्टोबर २०२०|website=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite web|agency=Press Trust of India|title=Excavation work of tunnel 1 of Zojila Tunnel project completed|url=https://www.greaterkashmir.com/todays-paper/front-page/excavation-work-of-tunnel-1-of-zojila-tunnel-project-completed|access-date=१८ मार्च २०२६|website=Greater Kashmir|language=en}}</ref> == वैशिष्ट्ये == * त्याच्या बांधकामाचा कालावधी पाच वर्षांचा असेल कारण अतिशय कठीण भूभागावर काही भागात तापमान -४५ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. * या प्रकल्पात १४.२ किमी लांब दोन-पदरी द्वि-दिशात्मक बोगदा आणि त्याला समांतर एक निर्गम १४.२&nbsp;कि.मी. बोगदा बांधण्यात येईल. पश्चिम प्रवेश [[सोनमर्ग|सोनमर्गच्या]] जवळपास १५ किमी पूर्वेस, [[बालटाल]] येथे सुमारे ३०००&nbsp;मी उंचीवर आहे (विद्यमान महामार्गाच्या उंचीपेक्षा सुमारे ४०० मी कमी उंचीवर). पूर्व प्रवेशद्वार द्रास आणि कारगिलच्या दिशेने झोजीला नंतर मीनामार्ग येथे असेल. बोगद्याच्या लांबीमध्ये विद्यमान महामार्गापासून बोगद्याच्या दोन्ही टोकापर्यंत जाणाऱ्या रस्ताांच्या लांबीचा समावेश नाही. * स्मार्ट बोगदा म्हणून नियोजित यामध्ये पूर्णपणे ट्रान्सव्हर्स वेंटिलेशन सिस्टम, अखंडित वीजपुरवठा, आपत्कालीन प्रकाश व्यवस्था, सीसीटीव्ही देखरेख, व्हेरिएबल मेसेज चिन्हे, ट्रॅफिक लॉगींग उपकरणे आणि बोगदा रेडिओ सिस्टम अशी नवीनतम सुरक्षा वैशिष्ट्ये असतील. * सुरक्षा वैशिष्ट्यांमध्ये प्रत्येक १२५ मीटर अंतरावर आपत्कालीन टेलिफोन आणि अग्निशामक कॅबिनेट, दर २५० मीटरवर पादचारी मार्ग आणि प्रत्येक ७५० मीटरवर मोटारयोग्य क्रॉस पॅसेजेस आणि ले-बाय समाविष्ट असतील. * प्रकल्पाची नागरी बांधकाम किंमत [[भारतीय रुपया|₹]] ४,९०० [[कोटी|कोटी आहे]] . प्रकल्पाची एकूण भांडवली किंमत ₹६,८००कोटी आहे. त्यामध्ये जमीन, पुनर्वसन व पुनर्वसन व इतर बांधकाम-पूर्वीच्या कामांचा खर्च तसेच बोगद्याची देखभाल व कामकाजाचा खर्च चार वर्षांचा आहे. * पूर्वी कारगिल क्षेत्रात घुसखोरी व युद्धाच्या रणधुमाळीच्या पार्श्वभूमीवर झोजीला खिंड ओलांडून हिवाळ्यादरम्यान [[भारतीय सशस्त्र सेना|संरक्षण दलांना]] सीमा चौकटींना पुरवठा करण्यास कठीण परिस्थितीचा सामना करावा लागला. झोजीला बोगदा हा महामार्ग वर्षभर सक्रिय ठेवण्यास मदत करेल. == हे सुद्धा पहा == * [[बोगद्यांची यादी]] * डॉ श्यामा प्रसाद मुखर्जी बोगदा जवळ कनानी आणि Nashri दरम्यान .हा वर [[राष्ट्रीय महामार्ग ७]] जम्मूहून श्रीनगरकडे * [[रोहतांग पास]] अंतर्गत [[अटल बोगदा]] * [[झेड-मोर्ह बोगदा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:विकिडाटामध्ये गुणक अनुपलब्ध]] [[वर्ग:कारगिल जिल्हा]] [[वर्ग:भुयारे]] paml0956hrm570dynrmnsmhwuu4lyi5 0 277573 2704948 2701825 2026-08-23T22:13:51Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704948 wikitext text/x-wiki '''लिंगभाव द्विवर्णक''' ('''द्विवर्णकवाद''' किंवा अस्पष्टपणे '''लिंगवाद''' असेही म्हणले जाते) <ref name="Garber1997">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=rCzYJisHWHAC|title=Vested Interests: Cross-dressing and Cultural Anxiety|last=Marjorie Garber|date=25 November 1997|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-91951-7|pages=2, 10, 14–16, 47|access-date=18 September 2012}}</ref> <ref name="Card1994">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/adventuresinlesb00card|title=Adventures in Lesbian Philosophy|last=Claudia Card|publisher=Indiana University Press|year=1994|isbn=978-0-253-20899-6|page=[https://archive.org/details/adventuresinlesb00card/page/127 127]|access-date=18 September 2012|url-access=registration}}</ref> <ref name="Rosenblum2000">{{जर्नल स्रोत|last=Rosenblum, Darren|year=2000|title='Trapped' in Sing-Sing: Transgendered Prisoners Caught in the Gender Binarism|journal=Michigan Journal of Gender & Law|volume=6|ssrn=897562}}</ref> हे सामाजिक प्रणाली किंवा [[संस्कृती|सांस्कृतिक]] श्रद्धेनुसार लिंगाचे [[पुरुषत्व]] आणि स्त्रीत्व या दोन भिन्न स्वरूपात वर्गीकरण आहे. {{Efn-ua|In this context the word "binary" often functions as a [[noun]], unlike most [[binary| other uses of the word]], where it is an [[adjective]].}} या द्विवर्णक मानकात, ''[[लिंग]]'', ''[[लिंगभाव]]'' आणि ''[[लैंगिकता]]'' संरेखित करण्यासाठी माणसाच्या जन्मजात लैंगिक बाबी त्याच्या अनुवांशिक किंवा [[युग्मक|युग्मक-]] आधारित लिंगाशी किंवा जन्मापासून नियुक्त केलेल्या एखाद्या लिंगाशी अंतर्भूतपणे जोडलेल्या असतात. असे गृहीत धरले जाऊ शकते. उदाहरणार्थ, जेव्हा एखादा पुरुष जन्माला येतो, तेव्हा लिंग द्विवर्णक मानकाप्रमाणे असे मानता येते की पौरुषयुक्त देखावा, चरित्र आणि वर्तन आणि यामध्ये स्त्रीलिंगी आकर्षण असणे हे या पुरुषाचे वैशिष्ट्य असेल. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.glbtq.com/literature/gender.html|title=glbtq >> literature >> Gender|last=Keating|first=Anne|website=www.glbtq.com|publisher=glbtq: An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403155153/http://www.glbtq.com/literature/gender.html|archive-date=3 April 2015|access-date=2 April 2015}}</ref> या पैलूंमध्ये वर्तन, [[लैंगिक कल|लैंगिक आवड]],नावे किंवा सर्वनामे यांचा समावेश होतो. या अपेक्षांमुळे द्विवर्णक लोकांबद्दल नकारात्मक दृष्टिकोन, पक्षपातीपणा आणि भेदभाव यांना जागा मिळते. ही माणसे लिंगभिन्नता किंवा अनभिसंगतीची अभिव्यक्ती दर्शवितात किंवा त्यांची लिंग ओळख त्यांच्या जन्माशी एकरूप नसते. <ref name="auto">{{जर्नल स्रोत|last=Hill|first=Darryl B.|last2=Willoughby|first2=Brian L. B.|date=October 2015|title=The Development and Validation of the Genderism and Transphobia Scale|journal=Sex Roles|volume=53|issue=7–8|pages=531–544|doi=10.1007/s11199-005-7140-x|issn=0360-0025}}</ref> == सामान्य पैलू == ज्यामध्ये एक समाज आपल्या सदस्यांना लिंग भूमिका, लिंग ओळख आणि जननेंद्रियेच्या प्रकारावर आधारित गुणांच्या दोन गटांपैकी एकामध्ये वाटतो ते ''लिंगभाव द्विवर्णक'' संज्ञा या प्रणालीचे वर्णन आहे.. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Gendered bodies : feminist perspectives|url=https://archive.org/details/genderedbodiesfe0000lorb_d5y5|last=Lorber|first=Judith|last2=Moore|first2=Lisa Jean|date=2007|publisher=Roxbury Pub. Co|isbn=978-1933220413|location=Los Angeles, Calif.|pages=[https://archive.org/details/genderedbodiesfe0000lorb_d5y5/page/2 2]|oclc=64453299}}</ref> या वर्गीकरण प्रणालीच्या बाहेर असलेल्या अवयवांसह जन्मलेल्या लोकांच्या बाबतीत ( [[मध्यलैंगिक|मध्यलिंगी]] लोक), द्विवर्णकाच्या अंमलबजावणीमध्ये अनेकदा जबरदस्तीने लिंग पुनराभिहस्तांकनाची शस्त्रक्रिया केली जाते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Fausto-Sterling|first=Anne|year=2000|title=The Five Sexes, Revisited|url=https://archive.org/details/sim_sciences_july-august-2000_40_4/page/18|journal=The Sciences|publisher=New York Academy of Sciences|volume=40|issue=4|pages=18–23|doi=10.1002/j.2326-1951.2000.tb03504.x|pmid=12569934}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=c3lhYfZzIXkC&q=anne+fausto+sterling&pg=PR9|title=Sexing the Body: Gender Politics and the Construction of Sexuality|last=Fausto-Sterling|first=Anne|date=2000|publisher=Basic Books|isbn=9780465077144|edition=1st|location=New York, NY|access-date=18 November 2016}}</ref>मध्यलिंगी लोक अनेकदा स्वतःला शारीरिक स्त्री किंवा पुरुष म्हणून ओळखतात; तथापि, त्यांची जन्मजात लिंग ओळख भिन्न असू शकते. म्हणूनच लिंगभाव द्विवर्णकता प्रामुख्याने त्यांच्या शारीरिक वैशिष्ट्यांकडे दुर्लक्ष करून एखाद्याच्या जन्मजात ओळखीवर लक्ष केंद्रित करते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://transequality.org/issues/resources/understanding-non-binary-people-how-to-be-respectful-and-supportive|title=Understanding Non-Binary People: How to Be Respectful and Supportive|date=2016-07-09|website=National Center for Transgender Equality|access-date=2019-08-01|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406081742/https://transequality.org/issues/resources/understanding-non-binary-people-how-to-be-respectful-and-supportive|url-status=dead}}</ref> == एलजीबीटी समुदायामध्ये == लिंगभाव द्विवर्णकवाद शक्तीची संस्थागत रचना तयार करू शकते आणि ज्या लोकांची ओळख पारंपारिक लिंगभाव द्विवर्णकामध्ये बसत नाही, त्यांचा भेदभाव आणि छळ होऊ शकतो. बरेच एलजीबीटी लोक, खासकरून युवा कार्यकर्ते, लैंगिक द्विवर्णकवादाविरुद्ध वकिली करतात. वंश, वांशिकता, वय, लिंग आणि बरेच काही भिन्न भिन्न लोकांची संख्या एखाद्याची समजलेली शक्ती कमी करू शकते किंवा वाढवू शकते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Farmer|first=Laura Boyd|last2=Byrd|first2=Rebekah|date=2015|title=Genderism in the LGBTQQIA Community: An Interpretative Phenomenological Analysis|journal=Journal of LGBT Issues in Counseling|volume=9|issue=4|pages=288–310|doi=10.1080/15538605.2015.1103679}}</ref> == मर्यादा आणि त्यजन == काही विद्वानांनी स्पष्ट लिंगभाव द्विवर्णकाच्या अस्तित्वाचा प्रतिरोध केला आहे. "या दोन गटात लोकांना विभाजित करण्यासंदर्भात प्रश्न विचारण्यात अयशस्वी होण्याची समस्या ज्युडिथ लॉर्बर स्पष्ट करते" जरी त्यांना बहुतेक वेळा गटातील फरकांपेक्षा गटा-गटांतील फरक दिसून येतो. " <ref name="lorber">Lorber, Judith. "Believing is Seeing: Biology as Ideology." In ''The Gendered Society Reader,'' edited by Michael S. Kimmel, Amy Aronson, and Amy Kaler, 11-18. Toronto, ON: Oxford University Press, 2011.</ref> लॉर्बर असा तर्क करतात की हे लैंगिक बायनरी अनियंत्रित आहे आणि पुरुष आणि स्त्रिया दोघांच्या चुकीच्या अपेक्षांना कारणीभूत आहे, या वस्तुस्थितीचे समर्थन करते. त्याऐवजी, "कोण कोणासारखा आहे याविषयी पूर्वीच्या अनुमानांशिवाय" लोकांची तुलना करणाऱ्या अतिरिक्त श्रेणींचा वापर करण्याच्या शक्यतेसाठी समर्थन वाढत आहे. == संदर्भ ==  {{संदर्भयादी}} == पुढील वाचन == * बिनोहन, बी. ''डीकाॅलोनाइझिंग ट्रान्स / लिंग 101.'' बायुति प्रकाशन, २०१..{{ISBN|9780993793516}}[[ISBN (identifier)|आयएसबीएन]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780993793516|9780993793516]] * ''जेंडरक्युअरः सेक्शुअल बायनरी'' (अ‍ॅलिसन), ( जोन नेस्ले, क्लेअर हॉवेल को-एडिटर्स) 2002 वरून आवाज{{ISBN|1-55583-730-1}} * {{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://arstechnica.com/science/2012/09/pregnant-males-and-pseudopenises-complex-sex-in-the-animal-kingdom/|title=Pregnant males and pseudopenises: complex sex in the animal kingdom|publisher=[[Ars Technica]]}} [[वर्ग:पारलिंगी]] mv7u9bn432ogvuyb01195yh0n0s87he 0 278322 2704911 2702116 2026-08-23T21:02:18Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704911 wikitext text/x-wiki '''दक्षिण आशियाई अश्मयुग''' [[दक्षिण आशिया]] मधील [[पुराणाश्मयुग]], [[मध्याश्मयुग]] आणि [[नवाश्मयुग|नवअश्मयुग]] कालावधी व्यापते. दक्षिण आशियातील सर्वात प्राचीन शरीररचनेने आधुनिक ''[[मानव|मनुष्य]]'' असल्याचे पुरावे [[भारत|भारताच्या]] [[कडप्पा जिल्हा|कडप्पा]] गुहेत, आणि [[श्रीलंका|श्रीलंकेत]] बटाडोंबाळेना आणि बेलीलेनाच्या गुहेत सापडले आहेत.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kennedy|first=K. A. R.|author-link=Kenneth A. R. Kennedy|last2=Deraniyagala|first2=S. U.|last3=Roertgen|first3=W. J.|last4=Chiment|first4=J.|last5=Disotell|first5=T.|date=April 1987|title=Upper Pleistocene Fossil Hominids From Sri Lanka|url=https://archive.org/details/american-journal-of-physical-anthropology_1987-04_72_4/page/441|journal=[[American Journal of Physical Anthropology]]|volume=72|issue=4|pages=441–461|doi=10.1002/ajpa.1330720405|pmid=3111269}}</ref> मेहरगडमध्ये, जे आजच्या पश्चिम [[पाकिस्तान|पाकिस्तानमध्ये]] आहे, [[नवाश्मयुग|नवअश्मयुगावाची]] सुरुवात इ.स.पू. ७००० मध्ये झाली आणि इ.स.पू. ३३०० पर्यंत आणि कांस्य युगाच्या पहिल्या सुरुवाती पर्यंत चालले. दक्षिण भारतात, [[मध्याश्मयुग]] इ.स.पू. ३००० पर्यंत आणि [[नवाश्मयुग|नवअश्मयुग]] इ.स.पू. १४०० पर्यंत टिकून राहिले आणि त्यानंतर [[महापाषाण]] संक्रमणकालीन काळात कांस्य युगाला वागळल्या गेले. उत्तर आणि दक्षिण भारतात साधारणतः इ.स.पू. १२०० ते १००० सुमारे [[लोह युग|लोह युग सुरू झाला.]]( पेंट केलेले ग्रे वेर कल्चर, हालूर, पायमपल्ली ). [[चित्र:Pre_Historic_Mid_Krishna-Tungabhadra_Valley_sites.jpg|इवलेसे|255x255अंश| मध्य कृष्णापूर्व ऐतिहासिक स्थळे- [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतातील]] [[तुंगभद्रा नदी|तुंगभद्रा]] नदीचे खोरे बहुदा दरीवर सापडलेल्या पुरावे नुसार कार्यक्षम पेलेओलिथिक सांस्कृतिक क्षेत्र आहे.]] [[चित्र:Panchmukhi_rock_1.jpg|इवलेसे| [[सोनभद्र जिल्हा|सोनभद्रातील]] पंचमुखी टेकडीवरील बेलन व्हॅली केव्ह पेंटिंग्ज]] == ''होमो इरेक्टस'' == [[प्लाइस्टोसीन कालखंड|प्लाइस्टोसीन कालखंडा]] दरम्यान ''[[आदिमानव|होमो इरेक्टस]]'' [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या]] ऊर्ध्व [[पंजाब, पाकिस्तान|पंजाब]] मध्ये [[पोठोहार पठार|पोठोहार पठारात]] सोन नदीच्या बाजूने (आधुनिक [[रावळपिंडी]] जवळ) राहत असत. आता भारत, पाकिस्तान आणि नेपाळ या देशांमध्ये शिवलिक प्रदेशात सोयनियन साइट्स आढळतात. द्विमुखी हातकुऱ्हाड आणि अश्मपरशु परंपरा मध्य प्लाइस्टोसीन काळात उद्भुत झाल्या असाव्या. {{Sfn|Kennedy|2000}} निम्न प्लाइस्टोसीन काळाचे [[अशूलियन]] आणि चिरण्यासाठीच्या साधनांच्या वापराची सुरुवात जवळजवळ मध्यम प्लाइस्टोसीन मध्ये देखील असू शकते. {{Sfn|Kennedy|2000}} भारतीय उपखंडातील नवाश्म युगातील अवशेषांचा शोध (७००० ई.स.पू. - ५५०० ई.स.पू.) हरियाणाच्या पिंजोर येथून एचएमटी कॉम्प्लेक्समधून वाहणाऱ्या ( [[सरस्वती नदी|सरस्वती नदीचे]] पुराजलमार्ग) [[घग्गर-हकरा नदी|नदीच्या काठावर]] <ref>Manmohan Kumar : Archaeology of Ambala and Kurukshetra Districts, Haryana, 1978, Mss, pp.240-241.</ref><ref name="harsamvad1">[http://haryanasamvad.gov.in/store/document/Haryana%20Samvad%20October%202018.pdf Haryana Samvad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181129225259/http://haryanasamvad.gov.in/store/document/Haryana%20Samvad%20October%202018.pdf |date=2018-11-29 }}, Oct 2018, p38-40.</ref> ब्रिटिश भूगर्भशास्त्रज्ञ आणि [[जीवाश्मशास्त्र|जीवाश्मशास्त्रज्ञ]] गाय एलकॉक पिलग्रिम यांनी लावला होता. यांनी १५ लाख वर्षे शोधला [[आर्ष मानव|आर्ष मानवी]] दात आणि की एक जबडा भाग प्राचीन लोक, ज्याने हे आदी मानव बुद्धिमान [[होमिनिनि]] असल्याचे निर्देशित झाले आणि ते [[अशूलियन]]<nowiki/>अशूलियन काळाच्या १५,००,०००वर्षांपूर्वी <ref name="sciencemag.org">[http://www.sciencemag.org/content/331/6024/1596.abstract Early Pleistocene Presence of Acheulian Hominins in South India]</ref> (आताच्या [[चंदिगढ|चंदीगड]] जवळील) पिंजोर प्रदेशात राहत असल्याचे आढळले.<ref>Pilgrim, Guy, E. 'New Shivalik Primates and their Bearing on the Question, of the Evolution of Man and the Anthropoides, Records of the Geological Survey of India, 1915, Vol.XIV, pp. 2-61.</ref> हरियाणामधील पिंजोर ते नालागड (हिमाचल प्रदेशातील [[सोलान जिल्हा|सोलन जिल्हा)]] पर्यंत या भागात [[निम्न पुराणाश्मयुग]] कालावधीची क्वार्टझाइट साधनांचा शोध लागला आहे.<ref name="hargazc1">[http://revenueharyana.gov.in/Portals/0/hr-gaz-ch-5.pdf Haryana Gazateer], Revennue Dept of Haryana, Capter-V.</ref> == ''होमो सेपियन्सचे'' आगमन == [[तंतुणिका डीएनए|तंतुणिका डीएनएचे]] विश्लेषण केल्यावर कळले आहे कि [[प्रारंभिक मानवी स्थलांतरण|''होमो सेपियन्सचे'' दक्षिण आशियात स्थलांतरण]] ७५,००० ते ५०,००० वर्षांपूर्वीचे आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Incredible Human Journey|last=Alice Roberts|date=2010|publisher=A&C Black|page=90}}</ref> {{Sfn|James|Petraglia|2005}} Y गुणसूत्र हॅलोग्रुपच्या एका विश्लेषणात [[मदुराई|मदुराईच्या]] पशचिमेकडील गावातला एक माणूस या स्थलांतरित मनुष्यांचा थेट वंशज आहे असे आढळले आहे.<ref>Spencer Wells, The Journey of Man: A Genetic Odyssey. Random House, {{ISBN|0-8129-7146-9}}</ref>  [[श्रीलंका|श्रीलंकेतील]] लेण्यांमध्ये दक्षिण आशियातील ''आधुनिक होमो सेपियन्सची'' सर्वात आधीची नॉन-माइटोकॉन्ड्रियल (तंतुणिक) अभिलेख सापडले आहे. हे ३४,००० वर्षांपेक्षा जुने आहेत. (केनेडी २०००: १८०) [[भारत|भारतातील]] दक्षिण [[उत्तर प्रदेश]] मधील बेलन मध्ये अवशेषांचे वय रेडिओकार्बनी वयमापनात १८,०००-१७,००० वर्षे असल्यायचे स्पष्ट झाले आहे. [[चित्र:Bhimbetka.JPG|इवलेसे|255x255अंश| [[भीमबेटका|भीमबेटका रॉक पेंटिंग]], [[मध्य प्रदेश]], [[भारत]] .]] [[भीमबेटका|भीमबेटकाच्या दगडी आश्रयस्थानांमध्ये]] मानव ऊर्ध्व पुराणाश्मयुगा पर्यंत (१० वे ते ८ वे सहस्त्रक इ.स.पू.) वास्तव्य करीत होते आणि येथील भित्तिचित्र इ.स.पू. ३०,००० मधील आहेत <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=nNsXZkdHvXUC|title=द हिंदूs: An Alternative History|last=Wendy Doniger|date=2010-09-30|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199593347|page=66|author-link=Wendy Doniger}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=DuevAwAAQBAJ|title=Architecture of First Societies: A Global Perspective|last=Mark M. Jarzombek|date=2014-05-27|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781118421055|page=62}}</ref> आणि जवळजवळ १०,००,००० वर्ष जुन्या ऑडिटोरियम रॉक शेल्टरच्या शेवटी कपसारखे छोटे खळग आहेत;<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_rockart_bhimbetka.asp|title=World Heritage Sites - Rock Shelters of Bhimbetka|last=Archaeological Survey of India|first=Government of India|publisher=Archaeological Survey of India, Government of India|access-date=4 March 2014}}</ref> [[शिवालिक रांग|शिवालिक]] आणि [[पोठवार]] (पाकिस्तान) प्रदेश यथे अनेक पृष्ठवंशीय जीवाश्म राहते आणि अश्मयुगातील साधने सापडले आहेत . या काळात मानव बहुतेक वेळा चर्ट, जास्पर आणि क्वार्टझाइट वापरत असत. == नवाश्म काळ == [[चित्र:EdakkalCaveCarving.jpg|इवलेसे|255x255अंश| [[केरळ]], [[भारत|भारतातील]] एडक्कल लेण्यांचे [[पाषाण युग|पाषाण युगी]] लेखन.]] असिरॅमिक नवाश्म काळ (मेहरगड पहिला, बलुचिस्तान, पाकिस्तान, याला "अर्ली फूड प्रोडक्शनिंग एरा" देखील म्हणले जाते) ७००० ते ५५००० इ.स.पू. पर्यंत होता. सिरॅमिक नवाश्म काळ इ.स.पू. ३३०० पर्यंतचा काळ आहे, ज्याची आरंभिक हडप्पा (कांस्यपाषाण युग ते आरंभिक ब्राँझ युग) कालावधीमध्ये संपृक्ति झाली. [[भारत|भारतात]] सगळ्यात जुन्या नवाश्म काळातील्या सुमारे ७वे सहस्रक इ.स.पू.च्या अवशेष स्थळांपैकी काही मध्य [[गंगा नदी|गंगा]] प्रदेशातील [[लाहुरादेवा]] आणि [[गंगा नदी|गंगा]] आणि [[यमुना नदी|यमुना]] नद्याच्या संगम जवळच्या झुसी येथे आहेत.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Fuller|first=Dorian|date=2006|title=Agricultural Origins and Frontiers in South Asia: A Working Synthesis|url=http://www.homepages.ucl.ac.uk/~tcrndfu/articles/JWP20.pdf|journal=Journal of World Prehistory|volume=20|page=42|doi=10.1007/s10963-006-9006-8}}</ref> सध्याच्या [[हरियाणा]] राज्यातील भिराना नावाच्या पुरातन [[सरस्वती नदी|सरस्वती]] नदीपात्रातील आणखी एक जागा सापडली आहे ज्याच्या नवाश्म पातळीचे कालनिर्धारण सुमारे ७६०० ई.स.पू. कालावधीचे झाले आहे.<ref name="oldest">{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Haryanas-Bhirrana-oldest-Harappan-site-Rakhigarhi-Asias-largest-ASI/articleshow/46926693.cms|title=Haryana's Bhirrana oldest Harappan site, Rakhigarhi Asia's largest: ASI|date=15 April 2015|work=Times of India}}</ref> [[चित्र:Ketavaram_rock_paintings.JPG|इवलेसे|255x255अंश| केताराम रॉक पेंटिंग्ज, कर्णूल [[कुर्नूल जिल्हा|जिल्हा]], [[आंध्र प्रदेश]]]] दक्षिण भारतात नवाश्म काळाची सुरुवात इ.स.पू. ३००० पासून झाली आणि हा काळ सुमारे १४०० इ.स.पू. पर्यंत टिकला. [[आंध्र प्रदेश|आंध्र]] - [[कर्नाटक]] प्रदेशात नंतर [[तमिळनाडू|दक्षिण तमिळनाडूमध्ये]] विस्तारल्या गेलेल्या दक्षिण भारतीय नवाश्म काळाचे वैशिष्ट्य म्हणजे इ.स.पू. २५०० पासूनचे खंगारक स्तूप आहेत. [[तिरुनलवेली जिल्हा|तिरुनलवेली जिल्ह्यातील]] आदिचनल्लूरमध्ये आणि उत्तर भारतातील केलेल्या तुलनात्मक उत्खननात [[महापाषाण]] संस्कृतीच्या दक्षिणेकडील स्थलांतराचा पुरावा मिळाला आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=A History of South India|url=https://archive.org/details/alf.2590.954.82.sas|last=Sastri|first=Kallidaikurichi Aiyah Nilakanta|publisher=Oxford University Press|year=1976|isbn=978-0-19-560686-7|pages=49–51}}</ref> महापाषाण घटातील दफनांच्या अस्तित्वाचा अगदी स्पष्ट पुरावा म्हणजे इ.स.पू. १००० च्या आसपासचे पुरावे आहेत, ज्यांचा तामिळनाडूमधील विविध ठिकाणी शोध लागला आहे, विशेषतः [[तिरुनलवेली|तिरुनलवेलीपासून]] २४ किलोमीटर अंतरावर आदिचनल्लूर येथे, जिथे [[भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग|भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागातील]] पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांने मानवी कवट्या, सांगाडे आणि हाडे, कुसळे, जळलेल्या तांदळाचे धान्य आणि नवाश्मी [[कुठार]] असलेले १२ घट शोधून काढले, ज्यायोगे २८०० वर्षांपूर्वी नवाश्म काळ अस्तित्वात असल्याची पुष्टी झाली आहे. पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांनी भविष्यकाळात नवीन ज्ञानाचे स्रोत म्हणून आदिचनल्लूरकडे परत जाण्याची योजना आखली आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Subramanian|first=T. S.|url=http://www.hindu.com/2004/05/26/stories/2004052602871200.htm|title=Skeletons, script found at ancient burial site in Tamil Nadu|date=2004-05-26|work=द हिंदू|access-date=2007-07-31|archive-date=2004-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20040701084804/http://www.hindu.com/2004/05/26/stories/2004052602871200.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Companion Studies to the History of Tamil Literature|last=Zvelebil|first=Kamil A.|publisher=Brill Academic Publishers|year=1992|isbn=978-90-04-09365-2|pages=21–22|quote=The most interesting pre-historic remains in Tamil India were discovered at Adichanallur. There is a series of urn burials. seem to be related to the megalithic complex.}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[अफगाणिस्तानचा इतिहास]] * [[बांगलादेशचा इतिहास]] * [[भूतानचा इतिहास]] * [[भारताचा इतिहास]] * [[मालदीवचा इतिहास]] * [[नेपाळचा इतिहास]] * [[पाकिस्तानचा इतिहास]] * [[श्रीलंकेचा इतिहास]] * [[प्रागैतिहासिक आशिया]] == संदर्भ ==  {{संदर्भयादी}} == नोंदी == == बाह्य दुवे == * [https://www.sciencedaily.com/releases/2005/11/051107080321.htm दक्षिण आशियातील आधुनिक मानवांच्या आगमनाने स्वदेशी लोकसंख्येचा मृत्यू] (सायन्स डेली २००५) [[वर्ग:दक्षिण आशियाची भौगोलिक रचना]] falo4elmps0r9mzbmjlj4nf0ss3xb9h 0 278795 2704847 2472711 2026-08-23T19:35:36Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704847 wikitext text/x-wiki '''ए एल ए-एल सी''' ( [[अमेरिकन लायब्ररी असोसिएशन]] - [[लायब्ररी ऑफ काँग्रेस]] ) हे [[लॅटिन वर्णमाला|लॅटिन लिपी]]मध्ये इतर [[लिपी|लेखन प्रणालीतील]] मजकुराचे प्रतिनिधित्व करण्याचे, म्हणजेच रोमनीकरणाचे एक मानक आहे. == अनुप्रयोग == ही प्रणाली उत्तर अमेरिकन ग्रंथालये आणि ब्रिटिश लायब्ररीमध्ये <ref name="British_Library">"[http://www.bl.uk/help/search-for-cyrillic-items Searching for Cyrillic items in the catalogues of the British Library: guidelines and transliteration tables] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200712150035/http://www.bl.uk/help/search-for-cyrillic-items |date=2020-07-12 }}"</ref> आणि इंग्रजी-भाषिक जगातील सर्व प्रकाशनांमध्ये ग्रंथसंपत्तीच्या माहितीचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी वापरली जाते. अँग्लो-अमेरिकन कॅटलाॅगिंग नियमांनुसार तालिकाकर्त्यांना त्यांच्या रोमन-नसलेल्या मूळ लेखनाचे रोमनीकरण करणे आवश्यक आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Agenbroad|first=James E.|date=5 June 2006|title=Romanization Is Not Enough|url=https://archive.org/details/sim_cataloging-classification-quarterly_2006_42_2/page/21|journal=Cataloging & Classification Quarterly|volume=42|issue=2|pages=21–34|doi=10.1300/J104v42n02_03}}</ref> तथापि, [[युनिकोड]] वर्ण असलेल्या नोंदींना परवानगी देण्यासाठी एमएआरसी मानदंड <ref>{{जर्नल स्रोत|last=McCallum|first=S.H.|year=2002|title=MARC: keystone for library automation|url=https://archive.org/details/ieee-annals-of-the-history-of-computing_april-june-2002_24_2/page/34|journal=IEEE Annals of the History of Computing|volume=24|issue=2|pages=34–49|doi=10.1109/MAHC.2002.1010068}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Aliprand|first=Joan M.|date=22 January 2013|title=The Structure and Content of MARC 21 Records in the Unicode Environment|journal=Information Technology and Libraries|volume=24|issue=4|pages=170|doi=10.6017/ital.v24i4.3381|doi-access=free}}</ref> बऱ्याच तालिकांमध्ये रोमन आणि मूळ लिप्या, या दोन्हीमध्ये ग्रंथसूची डेटा समाविष्ट आहे. उदयोन्मुख ''रिसोर्स डिस्क्रिप्शन अँड अ‍ॅक्सेस'' ने ''ए ए सी आर''च्या बऱ्याच शिफारसी चालू ठेवतात, परंतु त्या प्रक्रियेचा संदर्भ "रोमानीकरण" ऐवजी "लिप्यंतरण" म्हणून करतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Seikel|first=Michele|date=9 October 2009|title=No More Romanizing: The Attempt to Be Less Anglocentric in RDA|journal=Cataloging & Classification Quarterly|volume=47|issue=8|pages=741–748|doi=10.1080/01639370903203192}}</ref> == रोमनीकृत लिप्या == ए एल ए -एल सी रोमनीकरणात ७० पेक्षा जास्त रोमनीकरण सारण्या समाविष्ट आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loc.gov/catdir/cpso/roman.html|title=ALA-LC Romanization Tables|website=Cataloging and Acquisitions|publisher=Library of Congress|access-date=2 June 2014}}</ref> सारण्यांची काही उदाहरणे येथे आहेत. * एल सी आणि ए एल ए यांनी २०१२ मध्ये एक [[चेरोकी भाषा|चेरोकी]] रोमनीकरण सारणी तयार केली आणि त्यानंतर उत्तर कॅरोलिनामधील चेरोकी येथे चेरोकी तिरंगी-परिषदेच्या बैठकीने मंजूर केली. नेटिव्ह अमेरिकन अभ्यासक्रमाचे हे पहिले एएल्‌.बी.,एल्‌एल.ए-एल्‌ए.सी. रोमनीकरण टेबल होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loc.gov/catdir/cpso/roman_cherokee.html|title=Cherokee Romanization Table|year=2012|website=Cataloging and Acquisitions|publisher=Library of Congress|access-date=2 June 2014}}</ref> * चिनी भाषेचे रोमनीकरणात वेड्स-गिल्स लिप्यंतरण पद्धतीचा वापर १९९७ पर्यंत होत होता.. त्यानंतर लायब्ररी ऑफ कॉन्ग्रेसने (एल्‌सी) [[फीनयीन]] पद्धती वापरण्याचा निर्णय घेतला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Council on East Asian Libraries (CEAL) Pinyin Liaison Group|date=March 2000|title=Final Report on Pinyin Conversion|url=http://www.white-clouds.com/iclc/cliej/cl9ceal.htm|journal=Chinese Librarianship: An International Electronic Journal|volume=9|issn=1089-4667|access-date=2 June 2014}}</ref> == संदर्भ == <references /> == बाह्य दुवे == * [https://www.loc.gov/catdir/cpso/roman.html एएलए-एलसी रोमनीकरण सारण्या] [[वर्ग:लिप्यंतर]] a223jniw8r6k9uofzjd6gm667r3tpr1 0 281823 2705058 2668257 2026-08-24T05:33:43Z ~2026-46211-29 186620 2705058 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''सुपे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= बारामती | जिल्हा = [[पुणे जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = ४१२२०४ | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = मराठी | तळटिपा =}} '''सुपे''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[बारामती तालुका|बारामती तालुक्यातील]] एक गाव आहे. [[सुपे]]बारामती मध्ये दळणवळणाच्या सोयीसुविधा उपलब्ध आहेत. ==भौगोलिक स्थान== सुपे हे बारामती दौंड आणि पुरंदर तालुक्यांच्या सीमेवरती वसलेले आहे ==हवामान== येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ४६० मिमी पर्यंत असते. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== मयुरेश्वर अभयारण्य सुपे =नागरी सुविधा= सुपे बारामती महाराष्ट्रातील इतर तालुके व जिल्हे यांना पक्क्या आणि रुंद रस्त्यांनी जोडलेली आहे. सुपे हे बारामती रेल्वे मार्गाने [[दौंड]]रेल्वे जंक्शनला जोडलेली आहे. दौंड रेल्वे जंक्शन उत्तर भारत व दक्षिण भारतातील मुख्य शहरांना रेल्वे मार्गाने जोडलेले आहे. बारामती ते दौंड रेल्वे मार्गाचे विद्युतीकरण पूर्ण झाले आहे.= ==जवळपासची गावे== ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:बारामती तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे]] aa5ylc56jjbh7lp9t97k5daa6aiiggr 2705059 2705058 2026-08-24T05:35:19Z ~2026-46211-29 186620 2705059 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''सुपे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= बारामती | जिल्हा = [[पुणे जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = ४१२२०४ | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = मराठी | तळटिपा =}} '''सुपे''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[बारामती तालुका|बारामती तालुक्यातील]] एक गाव आहे. [[सुपे]]बारामती मध्ये दळणवळणाच्या सोयीसुविधा उपलब्ध आहेत. ==भौगोलिक स्थान== सुपे हे बारामती दौंड आणि पुरंदर तालुक्यांच्या सीमेवरती वसलेले आहे ==हवामान== येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ४६० मिमी पर्यंत असते. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== मयुरेश्वर अभयारण्य सुपे ==नागरी सुविधा== सुपे बारामती महाराष्ट्रातील इतर तालुके व जिल्हे यांना पक्क्या आणि रुंद रस्त्यांनी जोडलेली आहे. सुपे हे बारामती रेल्वे मार्गाने [[दौंड]]रेल्वे जंक्शनला जोडलेली आहे. दौंड रेल्वे जंक्शन उत्तर भारत व दक्षिण भारतातील मुख्य शहरांना रेल्वे मार्गाने जोडलेले आहे. बारामती ते दौंड रेल्वे मार्गाचे विद्युतीकरण पूर्ण झाले आहे.= ==जवळपासची गावे== ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:बारामती तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे]] nkw3v1cbz603l5jalegd71ruuhgjduc 2705060 2705059 2026-08-24T05:37:14Z ~2026-46211-29 186620 /* नागरी सुविधा */ 2705060 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''सुपे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= बारामती | जिल्हा = [[पुणे जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = ४१२२०४ | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = मराठी | तळटिपा =}} '''सुपे''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[बारामती तालुका|बारामती तालुक्यातील]] एक गाव आहे. [[सुपे]]बारामती मध्ये दळणवळणाच्या सोयीसुविधा उपलब्ध आहेत. ==भौगोलिक स्थान== सुपे हे बारामती दौंड आणि पुरंदर तालुक्यांच्या सीमेवरती वसलेले आहे ==हवामान== येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ४६० मिमी पर्यंत असते. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== मयुरेश्वर अभयारण्य सुपे ==नागरी सुविधा== सुपे बारामती महाराष्ट्रातील इतर तालुके व जिल्हे यांना पक्क्या आणि रुंद रस्त्यांनी जोडलेली आहे. सुपे हे [[बारामती रेल्वे स्थानक]] रेल्वे मार्गाने [[दौंड जंक्शन रेल्वे स्थानक|दौंड जंक्शन रेल्वे स्थानकाला]] जोडलेले आहे. दौंड रेल्वे जंक्शन [[उत्तर भारत]] व [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतातील]] मुख्य शहरांना रेल्वे मार्गाने जोडलेले आहे. बारामती ते दौंड रेल्वे मार्गाचे विद्युतीकरण पूर्ण झाले आहे. ==जवळपासची गावे== ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:बारामती तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे]] f3wzdjv4801k2km586olkkstell45q8 2705062 2705060 2026-08-24T05:37:46Z ~2026-46211-29 186620 /* प्रेक्षणीय स्थळे */ 2705062 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''सुपे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= बारामती | जिल्हा = [[पुणे जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = ४१२२०४ | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = मराठी | तळटिपा =}} '''सुपे''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[बारामती तालुका|बारामती तालुक्यातील]] एक गाव आहे. [[सुपे]]बारामती मध्ये दळणवळणाच्या सोयीसुविधा उपलब्ध आहेत. ==भौगोलिक स्थान== सुपे हे बारामती दौंड आणि पुरंदर तालुक्यांच्या सीमेवरती वसलेले आहे ==हवामान== येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ४६० मिमी पर्यंत असते. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== [[मयुरेश्वर वन्यजीव अभयारण्य]] ==नागरी सुविधा== सुपे बारामती महाराष्ट्रातील इतर तालुके व जिल्हे यांना पक्क्या आणि रुंद रस्त्यांनी जोडलेली आहे. सुपे हे [[बारामती रेल्वे स्थानक]] रेल्वे मार्गाने [[दौंड जंक्शन रेल्वे स्थानक|दौंड जंक्शन रेल्वे स्थानकाला]] जोडलेले आहे. दौंड रेल्वे जंक्शन [[उत्तर भारत]] व [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतातील]] मुख्य शहरांना रेल्वे मार्गाने जोडलेले आहे. बारामती ते दौंड रेल्वे मार्गाचे विद्युतीकरण पूर्ण झाले आहे. ==जवळपासची गावे== ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:बारामती तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे]] 29vss393xj6aoxs4i3z8tgr25oisoxv 0 285299 2704937 2688505 2026-08-23T21:55:03Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704937 wikitext text/x-wiki '''लैंगिकता परिवर्तन उपचार''' किंवा '''लैंगिक कल परिवर्तन उपचार''' ही मानसिक किंवा शारीरिक किंवा आध्यात्मिक साधनांचा वापर करून एखाद्या व्यक्तीचे [[लैंगिक कल]] [[समलैंगिकता]] किंवा [[उभयलैंगिकता]] पासून [[विषमलैंगिकता|विषमलैंगिक]] करण्यासाठी बदलण्याचा प्रयत्न करणारी छद्म (खोटा) वैज्ञानिक अभ्यास आहे. लैंगिक कल बदलले जाऊ शकते याबद्दल कोणतेही विश्वसनीय पुरावे नाहीत आणि वैद्यकीय संस्था चेतावणी देतात की ही परिवर्तन उपचार पद्धती कुचकामी आणि संभाव्य हानिकारक आहेत. <ref name="DrescherandZucker">{{Harvard citation no brackets|Drescher|Zucker|2006}}</ref> <ref>{{Harvard citation no brackets|Ford|2001}}</ref> <ref name="Cruz">{{जर्नल स्रोत|last=Cruz|first=David B.|date=1999|title=Controlling Desires: Sexual Orientation Conversion and the Limits of Knowledge and Law|url=http://www-bcf.usc.edu/~usclrev/pdf/072502.pdf|journal=Southern California Law Review|volume=72|issue=5|pages=1297–400|pmid=12731502|archive-url=https://web.archive.org/web/20170919071205/http://www-bcf.usc.edu/~usclrev/pdf/072502.pdf|archive-date=19 September 2017|access-date=25 November 2016}}</ref> <ref name="Yoshino">{{Harvard citation no brackets|Yoshino|2002}}</ref> <ref>{{Harvard citation no brackets|Haldeman|1991}}</ref> <ref name="YouthCrosshairs">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thetaskforce.org/downloads/reports/reports/YouthInTheCrosshairs.pdf|title=Youth in the Crosshairs: the Third Wave of Ex-gay Activism|last=Cianciotto|first=Jason|last2=Cahill|first2=Sean|date=2006|website=[[National LGBTQ Task Force]]|publisher=National LGBTQ Task Force Policy Institute|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070605183318/http://www.thetaskforce.org/downloads/reports/reports/YouthInTheCrosshairs.pdf|archive-date=5 June 2007|access-date=14 January 2019|quote=There is a growing body of evidence that conversion therapy not only does not work, but also can be extremely harmful, resulting in depression, social isolation from family and friends, low self-esteem, internalized homophobia, and even attempted suicide.}}</ref> <ref name="Haldeman1">{{जर्नल स्रोत|last=Haldeman|first=Douglas C.|date=December 1999|title=The Pseudo-science of Sexual Orientation Conversion Therapy|url=http://drdoughaldeman.com/doc/Pseudo-Science.pdf|journal=Angles: The Policy Journal of the Institute for Gay and Lesbian Strategic Studies|volume=4|issue=1|pages=1–4|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107155046/http://drdoughaldeman.com/doc/Pseudo-Science.pdf|archive-date=7 January 2018|access-date=16 March 2018|quote=Conversion therapy can be harmful.}}</ref> <ref>{{Harvard citation no brackets|Glassgold|2009}}: "As noted previously, early research indicates that aversive techniques have been found to have very limited benefits as well as potentially harmful effects."</ref> [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] आणि [[युनायटेड किंग्डम|युनायटेड किंगडममधील]] वैद्यकीय, वैज्ञानिक आणि सरकारी संस्थांनी रूपांतरण थेरपीची वैधता, कार्यक्षमता आणि नैतिकतेबद्दल चिंता व्यक्त केली आहे. <ref name="Psych">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.psych.org/Departments/EDU/Library/APAOfficialDocumentsandRelated/PositionStatements/200001.aspx|title=Position Statement on Therapies Focused on Attempts to Change Sexual Orientation (Reparative or Conversion Therapies)|last=American Psychiatric Association|authorlink=American Psychiatric Association|date=May 2000|publisher=[[American Psychiatric Association]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110110120228/http://www.psych.org/Departments/EDU/Library/APAOfficialDocumentsandRelated/PositionStatements/200001.aspx|archive-date=10 January 2011|access-date=28 August 2007|quote=In December of 1998, the Board of Trustees issued a position statement that the American Psychiatric Association opposes any psychiatric treatment, such as "reparative" or conversion therapy, which is based upon the assumption that homosexuality per se is a mental disorder or based upon the a priori assumption that a patient should change his/her sexual homosexual orientation. ... The validity, efficacy and ethics of clinical attempts to change an individual's sexual orientation have been challenged. To date, there are no scientifically rigorous outcome studies to determine either the actual efficacy or harm of "reparative" treatments. (references omitted)}}</ref> <ref name="NewAPA">{{Harvard citation no brackets|Glassgold|2009}}</ref> २०२१ मध्ये मद्रास उच्च न्यायालयाने भारतात लैंगिक कल परिवर्तन उपचारावर बंदी आणली आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/cure-therapy-ban-to-training-for-police-madras-high-court-reaches-out-to-lgbtq-7348680/|title=‘Cure therapy’ ban to training for police: Madras HC reaches out to LGBTQ|date=2021-06-08|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-06-29}}</ref> जगभरातील विविध न्यायालयांनी लैंगिक कल परिवर्तन उपचाराविरूद्ध कायदे केले आहेत. नॅशनल असोसिएशन फॉर रिसर्च अँड थेरेपी ऑफ होमोसेक्सुलिटी (एनएआरटीएच) ही लैंगिक कल परिवर्तन उपचाराची वकिली करणारी प्रमुख संस्था होती. कट्टरपंथी ख्रिश्चन गट आणि काही इतर संस्थांनी थेरपीसाठी धार्मिक औचित्य वापरले आहे. <ref name="Yoshino">{{Harvard citation no brackets|Yoshino|2002}}</ref> == वैद्यकीय, वैज्ञानिक आणि कायदेशीर दृष्टिकोन == === कायदेशीर स्थिती === [[चित्र:Countries_banning_conversion_therapy.svg|मध्यवर्ती|इवलेसे|450x450अंश|अल्पवयीन मुलांवर लैंगिक कल परिवर्तन उपचार यावर बंदी घालणाऱ्या कार्यक्षेत्रांचा नकाशा {{legend|Navy|लैंगिक कल परिवर्तन उपचारावर बंदी}} {{legend|#0000ff|लैंगिक कल परिवर्तन उपचारावर वस्तुतः बंदी}} {{legend|#00ffff|प्रकरणानुसार बंदी}} {{legend|Gold| लैंगिक कल परिवर्तन उपचारावर बंदी प्रलंबित किंवा प्रस्तावित}} {{legend|LightGrey|लैंगिक कल परिवर्तन उपचारावर बंदी नाही}}]] === आरोग्य संस्थांची भूमिका === लैंगिक कल बदलण्याच्या प्रयत्नांची जगभरातील अनेक आरोग्य संघटनांनी निंदा व टीका केली आहे. <ref name="UK">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www1.bps.org.uk/system/files/Public%20files/conversion_therapy_final_version.pdf|title=Conversion Therapy: Consensus Statement|website=bps.org.uk|publisher=UK Council for Psychotherapy|page=2|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517093445/http://www.bps.org.uk/system/files/Public%20files/conversion_therapy_final_version.pdf|archive-date=17 May 2017|access-date=16 December 2017}}</ref> <ref name="Lambda">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lambdalegal.org/publications/health-and-med-orgs-stmts-on-sex-orientation-and-gender-identity|title=Health and Medical Organization Statements on Sexual Orientation, Gender Identity/Expression and 'Reparative Therapy'|website=lambdalegal.org|publisher=Lambda Legal}}</ref> <ref name="HRC">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hrc.org/resources/policy-and-position-statements-on-conversion-therapy|title=Policy and Position Statements on Conversion Therapy|website=Human Rights Campaign|publisher=Human Rights Campaign|access-date=12 April 2017|archive-date=2017-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170427021742/http://www.hrc.org/resources/policy-and-position-statements-on-conversion-therapy|url-status=dead}}</ref> अमेरिकेच्या राष्ट्रीय आरोग्य संघटनांनी जाहीर केले आहे की गेल्या चाळीस वर्षांत लैंगिक कल परिवर्तन उपचाराच्या कार्यक्षमतेचे कोणतेही वैज्ञानिक प्रदर्शन झाले नाही. <ref name="APA-Answers">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.apa.org/topics/lgbt/orientation.aspx|title=Answers to Your Questions: For a Better Understanding of Sexual Orientation and Homosexuality|date=2008|publisher=American Psychological Association|access-date=31 January 2015}}</ref> त्यांना असे आढळले आहे की लैंगिक कल परिवर्तन उपचार कुचकामी, धोकादायक आणि हानिकारक असू शकते. बरे करण्याचे दावे प्रतिपक्ष हानी पोहचविण्याद्वारे संतुलित आहेत आणि उदाहरणार्थ अमेरिकन सायकायट्रिक असोसिएशन, [[हिपोक्रेटसची शपथ|हिपोक्रेटसची]] शपथ अंतर्गत नीतिनिक अभ्यासकांना इजा करण्याचा इशारा देते की कोणतीही हानी करू नये आणि लैंगिक कल परिवर्तन उपचाराच्या प्रयत्नांपासून परावृत्त व्हा. <ref name="APA_Position">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.psych.org/Departments/EDU/Library/APAOfficialDocumentsandRelated/PositionStatements/200001a.aspx|title=Therapies Focused on Attempts to Change Sexual Orientation|publisher=Psych.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910045820/http://www.psych.org/Departments/EDU/Library/APAOfficialDocumentsandRelated/PositionStatements/200001a.aspx|archive-date=10 September 2008|access-date=18 July 2011}}</ref> अनेक मुख्य वैद्यकीय संस्था नमूद करतात की लैंगिक कल परिवर्तन उपचार हानिकारक असू शकते कारण ही पद्धत अपराधीपणाच्या भावनेचा आणि चिंतेचा गैरफायदा घेईल आणि यामुळे आत्म-सन्मान हानी पोहचू शकते आणि याचा परिणाम नैराश्य आणि आत्महत्या देखील होऊ शकतो. मानसिक आरोग्य समुदायामध्ये अशी भीती आहे की लैंगिक कल परिवर्तन उपचाराचे प्रसारण लैंगिकते बद्दल आणि समलैंगिक आणि उभयलैंगिक लोकांना सुखी, निरोगी आयुष्य जगण्याची क्षमते बद्दल चुकीचे मत पसरवून सामाजिक हानी पोहोचवू शकते. ==== लैंगिक कल परिवर्तन उपचाराला दोषदर्षी घोषित करणाऱ्या आरोग्य संस्थांची यादी ==== ===== बहु-राष्ट्रीय आरोग्य संस्था ===== * [[जागतिक मानसोपचार संघटना]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.wpanet.org/detail.php?section_id=7&content_id=1807|title=WPA Position Statement on Gender Identity and Same-Sex Orientation, Attraction, and Behaviours|date=March 2016|website=wpanet.org|publisher=World Psychiatric Association|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417131725/http://www.wpanet.org/detail.php?section_id=7&content_id=1807|archive-date=17 April 2016|access-date=16 December 2017|quote=There is no sound scientific evidence that innate sexual orientation can be changed. Furthermore, so-called treatments of homosexuality can create a setting in which prejudice and discrimination flourish, and they can be potentially harmful. The provision of any intervention purporting to 'treat' something that is not a disorder is wholly unethical. ... WPA considers same-sex attraction, orientation, and behaviour as normal variants of human sexuality. It recognises the multi-factorial causation of human sexuality, orientation, behaviour, and lifestyle. It acknowledges the lack of scientific efficacy of treatments that attempt to change sexual orientation and highlights the harm and adverse effects of such 'therapies'.}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Lace-Evans|first=Olivia|url=https://www.bbc.com/news/magazine-35893729|title=Global health group takes on gay conversion therapy|date=30 March 2016|work=BBC News|publisher=British Broadcasting Company}}</ref> * [[पॅन अमेरिकन हेल्थ ऑर्गनायझेशन]] [[विश्व स्वास्थ्य संस्था|विश्व स्वाथ्य संस्थेचे]] प्रादेशिक कार्यालय <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.paho.org/hq/index.php?option=com_content&view=article&id=6803&Itemid=1|title='Therapies' to change sexual orientation lack medical justification and threaten health|website=paho.org|publisher=Pan American Health Organization of the World Health Organization}}</ref> * [[इंटरनॅशनल सोसायटी ऑफ सायकायट्रिक-मेंटल हेल्थ नर्सस]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ispn-psych.org/docs/PS-ReparativeTherapy.pdf|title=Position Statement on Reparative Therapy|last=Powell|first=Lois|last2=Hein|first2=Laura|website=ispn-psych.org|publisher=International Society of Psychiatric-Mental Health Nurses|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517042600/http://www.ispn-psych.org/docs/PS-ReparativeTherapy.pdf|archive-date=17 May 2017|quote=In fact 'reparative or conversion therapies' have not supported authentic change in sexual orientation itself. ... There is no conclusive evidence that 'reparative therapy' is beneficial to patients. ... Harmful sequelae of reparative therapy reported in the literature include anxiety, depression, avoidance of intimacy, sexual dysfunction, PTSD, loss of self-confidence and self-efficacy, shame/guilt, self-destructive behavior, and suicidality.}}</ref> ===== अमेरिकेतील आरोग्य संस्था ===== * अमेरिकन वैद्यकीय संघटना <ref name="AmericanMedicalAssociation">{{Citation|title=American Medical Association policy regarding sexual orientation}}</ref> * अमेरिकन मनोविकृती संघटना <ref name="Lambda"/> <ref name="HRC"/> * अमेरिकन सायकोलॉजिकल असोसिएशन * अमेरिकन असोसिएशन फॉर मॅरेज अँड फॅमिली थेरपी <ref name="McGeorgeCarlson2015">{{जर्नल स्रोत|last=McGeorge|first=Christi R.|last2=Carlson|first2=Thomas Stone|last3=Toomey|first3=Russell B.|year=2015|title=An Exploration of Family Therapists' Beliefs about the Ethics of Conversion Therapy: The Influence of Negative Beliefs and Clinical Competence With Lesbian, Gay, and Bisexual Clients|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-marital-and-family-therapy_journal-of-marital-and-family-therapy_2015-01_41_1/page/42|journal=Journal of Marital and Family Therapy|volume=41|issue=1|pages=42–56|doi=10.1111/jmft.12040|issn=0194-472X|pmid=24750074}}</ref> * अमेरिकन समुपदेशन संघटना * नॅशनल असोसिएशन ऑफ सोशल वर्कर्स * अमेरिकन ॲकॅडेमि ऑफ पेडियाट्रिक्स <ref name="Aap">{{Citation|title=Homosexuality and Adolesence}}</ref> * अमेरिकन ॲकॅडेमि ऑफ फिजीशियन असिस्टंट्स <ref name="APA">{{Citation|title=Just the Facts About Sexual Orientation & Youth: A Primer for Principals, Educators and School Personnel}}</ref> <ref>{{Citation|title=Physician Assistants vote on retail clinics, reparative therapy}}</ref> * अमेरिकन असोसिएशन ऑफ सेक्षुॲलिटी एज्युकेटर्स, कौन्सेलर्स अँड थेरपीस्ट्स<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aasect.org/position-sexual-orientation-and-reparative-therapy|title=Position on Sexual Orientation and Reparative Therapy|website=aasect.org|publisher=American Association of Sexuality Educators, Counselors and Therapists|access-date=9 February 2017}}</ref> ===== यूके मधील आरोग्य संस्था ===== * नॅशनल असोसिएशन ऑफ स्कूल सायकॉलॉजिस्टस <ref name="UK"/> * यूके कौन्सिल फॉर सायकोथेरपी <ref name="UK" /> * ब्रिटिश असोसिएशन ऑफ कौन्सेलिंग अँड सायकोथेरपी <ref name="UK" /> * ब्रिटिश सायकोलॉजिकल सोसायटी <ref name="UK" /> * ब्रिटिश सायकोॲनॅलिटिक कौन्सिल <ref name="UK" /> * रॉयल कॉलेज ऑफ सायकायट्रिस्टस् <ref name="UK" /> <ref name="Memo" /> * ब्रिटिश असोसिएशन ऑफ बेहेविओरल अँड कॉग्निटिव्ह सायकोथेरपीस् <ref name="Memo">{{cite web|title=Memorandum of Understanding on Conversion Therapy in the UK|url=https://www.psychotherapy.org.uk/wp-content/uploads/2016/09/Memorandum-of-understanding-on-conversion-therapy.pdf|website=psychotherapy.org.uk|publisher=UK Department of Health|date=November 2015|access-date=2021-06-29|archive-date=2018-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426101015/https://www.psychotherapy.org.uk/wp-content/uploads/2016/09/Memorandum-of-understanding-on-conversion-therapy.pdf|url-status=dead}}</ref> * असोसिएशन ऑफ ख्रिश्चन कौन्सेलर्स <ref name="Memo" /> * नॅशनल कौन्सेलिंग सोसायटी <ref name="Memo" /> * स्कॉटिश नॅशनल हेल्थ सर्व्हिसेस <ref name="Memo" /> * इंग्लिश नॅशनल हेल्थ सर्व्हिसेस <ref name="Memo" /> * रॉयल कॉलेज ऑफ जनरल प्रॅक्टिशनर्स <ref name="Memo" /> ===== ऑस्ट्रेलियातील आरोग्य संस्था ===== * ऑस्ट्रेलियन मेडिकल असोसिएशन <ref name="AMA1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.humanrights.gov.au/sites/default/files/content/human_rights/samesex/inquiry/submissions/314.doc|title=AMA Position Statement – Sexual Diversity and Gender Identity (2002): A submission to the Australian Human Rights Commission Inquiry "Same-Sex: Same Entitlements"|last=Australian Medical Association|authorlink=Australian Medical Association|date=21 June 2007|publisher=[[Australian Human Rights Commission]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222113334/https://www.humanrights.gov.au/sites/default/files/content/human_rights/samesex/inquiry/submissions/314.doc|archive-date=22 December 2015|access-date=17 March 2018|quote=The AMA opposes the use of "reparative" or "conversion" therapy that is based upon the assumption that homosexuality is a mental disorder and that the patient should change his or her sexual orientation.}}</ref> <ref name="AMA2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ama.com.au/position-statement/marriage-equality-2017|title=AMA Position Statement – Marriage Equality|last=Australian Medical Association|authorlink=Australian Medical Association|date=20 May 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170706213258/https://ama.com.au/position-statement/marriage-equality-2017|archive-date=6 July 2017|access-date=17 March 2018|quote=There are real and significant mental and physiological health impacts arising from structural discrimination, and the AMA supports moves to eliminate it in all of its forms. All Australian doctors should offer sensitive, non-discriminatory care to all of their patients, regardless of their sexual orientation or gender identity.}}</ref> * ऑस्ट्रेलियन सायकोलॉजिकल सोसायटी * राष्ट्रीय एलजीबीटीआय हेल्थ अलायन्स <ref name="NationalLGBTIHealthAlliance">{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.beyondblue.org.au/docs/default-source/default-document-library/bw0258-lgbti-mental-health-and-suicide-2013-2nd-edition.pdf|title=LGBTI People: Mental Health and Suicide|last=Rosenstreich|first=Gabi|publisher=[[National LGBTI Health Alliance]]|year=2013|edition=2nd|location=Sydney|page=10|quote=Experiences of LGBTI people include violence, refusal or reluctance to treat or if treating to acknowledge a health concern directly related to their sexual orientation, gender identity or intersex status. They also include homophobic and transphobic treatment paradigms, for example, pathologising LGBTI identity as a symptom of mental ill-health and using conversion therapies for same-sex attracted people (also known as reparative therapy). This practice claims to change sexual orientation and has been condemned the Australian Psychological Society and numerous other Australian and international professional associations as not only not working (as it is based on false premises) but also as unethical and harmful to the wellbeing of those who undergo it.|access-date=17 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150420195927/https://www.beyondblue.org.au/docs/default-source/default-document-library/bw0258-lgbti-mental-health-and-suicide-2013-2nd-edition.pdf|archive-date=20 April 2015}}</ref> * रॉयल ऑस्ट्रेलियन कॉलेज ऑफ जनरल प्रॅक्टिशनर्स <ref name="RACGP">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.racgp.org.au/Education/Curriculum/Sex,-sexuality,-gender-diversity-and-health|title=SG16 – Sex, sexuality, gender diversity and health contextual unit|last=Royal Australian College of General Practitioners|authorlink=Royal Australian College of General Practitioners|year=2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423063409/https://www.racgp.org.au/Education/Curriculum/Sex,-sexuality,-gender-diversity-and-health|archive-date=23 April 2017|access-date=17 March 2018|quote=[G]eneral practitioners (GPs) [must] have a good understanding of the diversity of sex, sexuality and gender in Australia, and to approach every individual in a holistic and non-judgemental way, minimise discrimination and obstacles to care access, and optimise the quality of healthcare that they provide. The title of this contextual unit is intentionally broad to encompass individuals who may identify as lesbian, gay, bisexual, transgender, intersex, queer (LGBTIQ), asexual, pansexual, those who do not identify with any particular gender or sexual orientation, and those who prefer not to be categorised. The purpose of this unit is to challenge the 'binary' approach to provision of healthcare by GPs, in which assumptions and judgements are made about an individual's sex, sexuality and/or gender based on appearances and/or what is considered by the individual GP to be 'normal.' This approach is essentially flawed and typically impacts the quality of care that can be provided. ... GPs have an important role to play in advocating to reduce discrimination and in creating meaningful therapeutic relationships with LGBTIQ individuals to improve healthcare access. The establishment of high-quality therapeutic relationships and delivery of quality care to these individuals draws on the core skills in The Royal Australian College of General Practitioners' (RACGP's) 2016 curriculum.}}</ref> * रॉयल ऑस्ट्रेलियन कॉलेज ऑफ फिजिशियनच्या अध्यक्षा डॉ. कॅथरीन येलँड यांनी महाविद्यालयाने प्रसिद्ध केलेल्या निवेदनात म्हणले आहे की "[जी] ए धर्मांतरण थेरपी अनैतिक, हानिकारक आहे आणि वैद्यकीय पुराव्यांद्वारे समर्थित नाही." <ref name="Hack">{{स्रोत बातमी|last=Medhora|first=Shalailah|url=http://www.abc.net.au/triplej/programs/hack/gay-conversion-therapy-to-be/8969414|title='Ludicrous practice' of gay conversion therapy to be scrutinised|date=21 September 2017|work=[[Hack (radio program)|Hack]], [[Triple J]]|publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]]|quote=Medical groups like the Australian Medical Association and the Royal Australasian College of Physicians have slammed gay conversion therapy.|access-date=17 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922233942/http://www.abc.net.au/triplej/programs/hack/gay-conversion-therapy-to-be/8969414|archive-date=22 September 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="RACP">{{Cite press release|last1=Bell|first1=Melissah|first2=Genevieve|last2=Costiga|date=18 September 2017|title=Doctors criticise gay conversion therapy remarks in marriage equality debate|url=https://www.racp.edu.au/docs/default-source/default-document-library/doctors-criticise-gay-conversion-therapy-remarks-in-marriage-equality-debate.pdf|publisher=[[Royal Australasian College of Physicians]] jointly with the [[Royal Australian and New Zealand College of Psychiatrists]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317113837/https://www.racp.edu.au/docs/default-source/default-document-library/doctors-criticise-gay-conversion-therapy-remarks-in-marriage-equality-debate.pdf|archive-date=17 March 2018|access-date=17 March 2018}}</ref> * रॉयल ऑस्ट्रेलियन आणि न्यू झीलंड कॉलेज ऑफ सायकियाट्रिस्ट <ref name="RANZCP2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ranzcp.org/Files/Resources/College_Statements/Position_Statements/PS-83-LGBTI-mental-health-2016.aspx|title=Position Statement 83 – Recognising and addressing the mental health needs of people identifying as LGBTI|last=Board, Royal Australian and New Zealand College of Psychiatrists|authorlink=Royal Australian and New Zealand College of Psychiatrists|date=March 2016|publisher=[[Royal Australian and New Zealand College of Psychiatrists]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001074818/https://www.ranzcp.org/Files/Resources/College_Statements/Position_Statements/PS-83-LGBTI-mental-health-2016.aspx|archive-date=1 October 2017|access-date=17 March 2018|quote=[S]exual orientation change efforts, or often non-consensual therapies intended to change the sexual orientation of a person, are now broadly understood to be harmful and unethical}}</ref> ===== इतर आरोग्य संस्था ===== * ऑस्ट्रीयन सोसायटी फॉर पब्लिक हेल्थ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://oeph.at/sites/default/public/files/Statements/Gemeinsame%20Stellungnahme%20der%20%C3%96GPH_Kompetenzgruppen_FINAL.pdf|title=Stellungnahme der Österreichischen Gesellschaft für Public Health|website=oeph.at|access-date=2020-12-15|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125215605/https://oeph.at/sites/default/public/files/Statements/Gemeinsame%20Stellungnahme%20der%20%C3%96GPH_Kompetenzgruppen_FINAL.pdf|url-status=dead}}</ref> * कॅनेडियन सायकोलॉजिकल असोसिएशन <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cpa.ca/docs/File/Position/SOGII%20Policy%20Statement%20-%20LGB%20Conversion%20Therapy%20FINALAPPROVED2015.pdf|title=CPA Policy Statement on Conversion/Reparative Therapy for Sexual Orientation|date=2015|website=cpa.ca|publisher=Canadian Psychological Association}}</ref> * पब्लिक हेल्थ एजन्सी ऑफ कॅनडा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/infectious-diseases/sexual-health-sexually-transmitted-infections/reports-publications/questions-answers-schools/questions-answers-sexual-schools.html|title=Questions and Answers: Sexual Orientation in Schools – What do we know?|date=7 March 2014|website=canada.ca|publisher=Government of Canada|quote=A student's sexual orientation is not a 'lifestyle' choice and under no circumstances should a student be counselled to change or attempt to 'repair' their sexual orientation. These kinds of 'conversion' or 'reparative' therapies have been criticized and discouraged by the American Psychological Association and by many teacher associations across Canada. Clinical research has demonstrated that these approaches are largely ineffective, ignore the impact of social stigmatization on mental health, and in some cases, can be extremely dangerous, particularly for vulnerable youth. Instead of attempting to change a student's sexual orientation, educators, administrators, and health care professionals should focus on helping the youth and their family to develop active coping mechanisms to address issues related to internalized homophobia, stigma, prejudice and discrimination.|access-date=2021-06-29|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222050824/https://www.canada.ca/en/public-health/services/infectious-diseases/sexual-health-sexually-transmitted-infections/reports-publications/questions-answers-schools/questions-answers-sexual-schools.html|url-status=dead}}</ref> * [http://legeforeningen.no/norskpsykiatri नॉर्वेजियन मानसोपचार संघटना] <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kjær|first=Reider|year=2003|title=Look to Norway? Gay Issues and Mental Health Across the Atlantic Ocean|journal=Journal of Gay & Lesbian Psychotherapy|volume=7|issue=1/2|pages=55–73|doi=10.1300/J236v07n01_05|quote=In October 2000, the General Assembly [of the Norwegian Psychiatric Association] voted overwhelmingly (about 90%) in favor of the following statement ... Homosexuality is no disorder or illness, and can therefore not be subject to treatment. A 'treatment' with the only aim of changing sexual orientation from homosexual to heterosexual must be regarded as ethical malpractice, and has no place in the health system.}}</ref> * चिलीयन मानसशास्त्रज्ञ महाविद्यालय <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://colegiopsicologos.cl/wp-content/uploads/2018/02/Referencias-Tecnicas-Terapias-Reparativas-Revision-final-04-Junio-2015.pdf|title=Posición del Colegio de Psicólogos de Chile acerca de las terapias reparativas para curar la homosexualidad|publisher=Colegio de Psicólogos de Chile|language=es|access-date=27 September 2018|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629115011/http://colegiopsicologos.cl/wp-content/uploads/2018/02/Referencias-Tecnicas-Terapias-Reparativas-Revision-final-04-Junio-2015.pdf|url-status=dead}}</ref> * ब्राझिलियन फेडरल कौन्सिल ऑफ सायकोलॉजी <ref name="brazil">{{स्रोत बातमी|url=https://site.cfp.org.br/wp-content/uploads/1999/03/resolucao1999_1.pdf|title=Resolução CFP 01/1999|access-date=9 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115015843/http://site.cfp.org.br/wp-content/uploads/1999/03/resolucao1999_1.pdf|archive-date=15 November 2017|url-status=dead}}</ref> * [[भारतीय मानसोपचार संस्था]] <ref name="india">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://orinam.net/indian-psychiatric-society-homosexual-not-mental-illness/|title=Indian Psychiatric Society official statement: homosexuality is not a mental illness|date=6 February 2014|website=[[Orinam]]|access-date=6 February 2014}}</ref> * [[राष्ट्रीय वैद्यकीय आयोग]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/national-medical-commission-forbids-conversion-therapy/articleshow/89736068.cms|title=National Medical Commission forbids conversion therapy {{!}} India News - टाइम्स ऑफ इंडिया|last=Feb 22|first=Suresh Kumar / TNN /|last2=2022|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-03-29|last3=Ist|first3=04:40}}</ref> * लेबनीज मनोरुग्ण संस्था <ref name="lebanon">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/dan-littauer/gay-treatment-lebanon_b_3585192.html|title=Lebanon Says: Being Gay Is Not a Disease and Needs No Treatment|last=Littauer|first=Dan|date=11 September 2013|website=Huffington Post'|access-date=June 1, 2021}}</ref> * दक्षिण आफ्रिकेची मानसशास्त्रज्ञांची सोसायटी <ref name="south africa">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.sasop.co.za/Statements/Homosexuality_State|title=POSITION STATEMENTS HOMOSEXUALITY - POSITION STATEMENT|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180420080900/https://www.sasop.co.za/Statements/Homosexuality_State|archive-date=20 April 2018|access-date=12 December 2016}}</ref> * स्पॅनिश सायकोलॉजिकल असोसिएशन <ref name="spain">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.redaccionmedica.com/secciones/otras-profesiones/rechazo-total-de-los-psicologos-a-las-terapias-de-conversion-homosexual--4869|title=Rechazo total de los psicólogos a las 'terapias de conversión homosexual'|website=Redacción Médica}}</ref> * इस्त्राईल मेडिकल असोसिएशन <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israeli-doctors-ban-conversion-therapy-for-gay-people-1.6828815|title=Israeli Doctors Ban 'Conversion Therapy' for Gay People|date=10 January 2019|website=Haaretz|access-date=2021-06-29|archive-date=2019-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414213232/https://www.haaretz.com/israel-news/israeli-doctors-ban-conversion-therapy-for-gay-people-1.6828815|url-status=dead}}</ref> * सायकोलॉजिकल सोसायटी ऑफ आयर्लंड <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thejournal.ie/psi-condemn-conversion-therapy-4574903-Apr2019/|title='No place in any modern society': Psychologists condemn LGBT conversion therapies|date=3 April 2019|website=TheJournal.ie|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404153502/https://www.thejournal.ie/psi-condemn-conversion-therapy-4574903-Apr2019/|archive-date=4 April 2019|access-date=5 April 2019}}</ref> * हाँगकाँग कॉलेज ऑफ सायकायट्रिस्टस् <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.starobserver.com.au/news/2012/01/19/gay-not-disorder/69763|title=News on Announcement from Hong Kong College of Psychiatrists|date=18 January 2012}}</ref> * हाँगकाँग सायकोलॉजिकल सोसायटी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hkps.org.hk/padmin/upload/wpage1_26download2_Position%20Paper%20on%20LGB.pdf|title=Position Paper for Psychologists Working with Lesbians, Gays, and Bisexual (LGB) Individuals|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106185246/http://www.hkps.org.hk/padmin/upload/wpage1_26download2_Position%20Paper%20on%20LGB.pdf|archive-date=6 January 2014|access-date=23 July 2019}}</ref> * हाँगकाँग असोसिएशन ऑफ डॉक्टर इन क्लिनिकल सायकॉलॉजी * मानसशास्त्रज्ञांचा अल्बेनियन ऑर्डर <ref>{{स्रोत बातमी|last=Savage|first=Rachel|url=https://www.reuters.com/article/us-albania-lgbt-health/albania-psychologists-barred-from-conducting-gay-conversion-therapy-idUSKBN22U2DU|title=Albania psychologists barred from conducting gay 'conversion therapy'|date=18 May 2020|work=Reuters|language=en|access-date=28 August 2020}}</ref> == संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:प्रणयी कल]] [[वर्ग:उभयलैंगिकद्वेष]] [[वर्ग:समलैंगिकद्वेष]] 9e4k7is385j2rtnz5xonufu0ak57oqz 0 287486 2705191 2100845 2026-08-24T10:05:09Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705191 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''शाआर हाशमाईम (स्वर्गाचे प्रवेशद्वार)''' एकेकाळी व्यापारी केंद्र आणि बंदर म्हणून विकसित झालेल्या ठाण्यात वेगवेगळ्या समाजाचे लोक एकत्रितपणे, सलोख्याने राहतात. पहिल्या गॅझेटिअरमधील नोंदीनुसार इसवी सन १८८१ च्या [[ठाणे|ठाण्याच्या]] जनगणनेत हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन लोकांव्यतिरिक्त १६५ [[ज्यू लोक|ज्यू नागरिक]] असल्याची नोंद आहे. इसवी सन १९८१ च्या अगोदरपासून ज्यू समाजाची वस्ती येथे होती. सध्या कॅडबरी कंपनीच्या पुढे जे ज्यू समाजाचे कब्रस्तान आहे, तिथे अलीकडेच झालेल्या रस्त्याच्या कामात पाचशे वर्षांपूर्वीचे ज्यू लोकांचे कब्रस्तान आढळून आले.तिथे बाळाजी मुसाजी डमडेंकर यांची कबर आढळली. ठाणे-मुंबई रेल्वे मार्गाच्या बांधण्यासाठी आणि नंतर रेल्वेचे मोटरमन, अधिकारी, हिशोब तपासनीस, इंजिनिअर म्हणून अनेक बेने इस्त्रायलीनी काम केले आहे. काही ठाण्यात राहिले आणि ज्यू समाजाची वस्ती वाढली. नंतर सरकारी खात्यांमधून निवृत्त झालेले बेने इस्त्रायलीसुद्धा ठाण्यात स्थायिक झाले.येथे डिसेंबर १८७९ मध्ये एक [[सिनेगॉग]] म्हणजे प्रार्थनास्थळ बांधले तेच शाआर हाशमाईम म्हणजे स्वर्गाचे प्रवेशद्वार म्हणून ओळखले जाते. ज्यू लोकांचे स्वतःचे राष्ट्र इस्त्रायल जेव्हा निर्माण झाले तेव्हा भारतातील अनेक ज्यू तेथे गेले. तरीही आजही भारतातील एकूण ज्यू समाजापैकी सुमारे चाळीस टक्के ठाणे शहर आणि परिसरात स्थायिक आहे. येथील ज्यू लोकांना प्रार्थनास्थळ नव्हते. त्यासाठी येथील ज्यू लोकांनी वर्गणी गोळा करून सव्वीस मार्च १८७८ मध्ये सिनेगागची पायाभरणी करून डिसेंबर १८७९ मध्ये प्रार्थनास्थळ बांधले. त्यावेळेस आठ हजार पाचशे चाळीस वर्गणीतून हे प्रार्थनास्थळ तयार करण्यात आले. ३० डिसेंबर १८७९ रोजी हनुखा सणाच्या मुहूर्तावर ते समाजाला अर्पण करण्यात आले. इसवी सन २००० मध्ये जुन्या प्रार्थनास्थळाचे नूतनीकरण करण्यात आले. मूळ वास्तू भक्कम दगडी बांधणीची आणि गाॅथिक वास्तूशैलीचा ठसा मिरवणारी होती तसेच जुने रूप ठेवून नूतनीकरण केले. या नूतनीकरणासाठी संपूर्ण महाराष्ट्रातील ज्यू समाजातून निधी उभारण्यात आला होता आणि ३ सप्टेंबर २००० रोजी नव्या रूपातील प्रार्थनास्थळ ज्यू समाजाला अर्पण करण्यात आले. या प्रार्थनास्थळांतील शोफर (मेंढीच्या शिंगाचे वाद्य) दीडशे वर्षे पुरातन आहे. हल्लीसुद्धा रोश हशनाह ह्या ज्यू नवीन वर्षाच्या दिवशी ते वाजविले जाते. ठाणे महापालिकेतर्फे ४ जून २००२ रोजी ह्या प्रार्थनास्थळाच्या चौकाला सिनेगाॅग चौक असे नाव देण्यात आले. ह्या सोहळ्याप्रसंगी कौन्सिल जनरल आॅफ इस्त्रायल श्री.डोव्ह सेगेव्ह स्टाइनबर्ग उपस्थित होते. ठाण्याच्या सामाजिक सांस्कृतिक-शैक्षणिक-आर्थिक घडामोडीमध्ये ज्यू समाज मिसळून गेलेला आहे. तद्वत गेली १४२ वर्षे हे प्रार्थनास्थळ ठाण्याच्या उथळसर विभागात मिसळले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://indianjews.org/en/research/jewish-sites-in-india/64-shaar-hashamaim-synagogue|title=Maharashtra - Shaar Hashamaim Synagogue|भाषा=इंग्रजी|access-date=2021-07-25|archive-date=2025-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123160618/http://indianjews.org/en/research/jewish-sites-in-india/64-shaar-hashamaim-synagogue|url-status=dead}}</ref> ==स्थान== मध्य रेल्वेच्या ठाणे स्थानकात उतरल्यानंतर पश्चिमेला टेंभी नाक्याकडे येऊन पुढे सरळ उथळसरकडे जाणाऱ्या रस्त्याने जाताना उजव्या हाताला आधी जैन मंदिर लागेल आणि नंतर सिव्हिल रुग्णालय लागेल.तिथल्याच सिनेगाॅग चौकात डाव्या बाजूला या प्रार्थना मंदिराची दगडी बांधणीची मोठी इमारत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/travel-news/article-on-shaar-hashamaim-synagogue-thane/articleshow/84498358.cms|title=ज्यू समाजाचे स्वर्गाचे प्रवेशद्वार}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ज्यू धर्म]] 3ztyr3tn2wsicg39f4wb2jhh8zr8jmn 0 289448 2704785 2656124 2026-08-23T17:41:56Z ~2026-45908-88 186609 /* प्रेक्षणीय स्थळे */ 2704785 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव=Umti उमटी | स्थानिक_नाव =Umati उमटी | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= अक्कलकुवा | जिल्हा = [[नंदुरबार जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी हिंदी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=425452| एसटीडी_कोड = | पिन कोड =425452 | आरटीओ_कोड =एमएच/३९ MH 39 |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ =भिलोरी , देहवाली | तळटिपा =}} '''उमटी''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार जिल्ह्यातील]] [[ अक्कलकुवा|अक्कलकुवा तालुक्यातील]] एक गाव आहे. [[मोलगी]] शहरापासुन 11 कि.मी. व [[धडगांव]] शहरापासून 17 कि.मी. अंतरावर [[उमटी]] गावातुन [[देवनंद नदी]] वाहते या नदीवरील सातपुडा पर्वतातील सुंदर धबधबा खूप उंचीवरून कोसळणारा [[बोरकीघाट धबधबा]] महाराष्ट्र राज्यातील प्रसिद्ध पर्यटन स्थळ आहेत. ==भौगोलिक स्थान== ==हवामान== येथील हवामान सामान्यतः गरम आणि कोरडे आहे. तीन वेगवेगळे ऋतू आहेत. उन्हाळा, पावसाळा, आणि हिवाळा. उन्हाळा मार्चपासून चालू होऊन जूनमध्यापर्यंत असतो.उन्हाळा गरम आणि कोरडा असतो.मे महिन्यात तापमान फार उष्ण असते.तापमान ४५ अंश सेल्सियसपर्यंत जाते. जूनच्या मध्यास किंवा अखेरीस पावसाळा सुरू होतो. पावसाळी हंगामात हवामान सामान्यतः आर्द्र आणि गरम असते. वार्षिक पर्जन्यमान ७६७ मिमी पर्यंत असते. हिवाळी मोसम नोव्हेंबरपासून चालू होऊन फेब्रुवारीपर्यंत संपतो. हिवाळा सौम्य थंड आणि कोरडा असतो. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== 1)बोरकीघाट धबधबा Borkighat Waterfall 2) बोरकीघाट एरिया व्यू पॉइंट Borki Area View Point 3) बोरकीघाट वैली व्यू पॉइंट Borki Valley View Point ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== * जामली का. * भांगरापाणी * पिंमटी * वरखेडी बुद्रुक * मोख बुद्रुक (कुंबी) * सल्लीबार * भोरकुंड * खुंटामोडी * मोलगी * काठी * दाब ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:अक्कलकुवा तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नंदुरबार जिल्ह्यातील गावे]] stunizzswvsjkq6uzzo2wr25mbj5z9x 2704786 2704785 2026-08-23T17:42:49Z ~2026-45908-88 186609 /* प्रेक्षणीय स्थळे */ 2704786 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव=Umti उमटी | स्थानिक_नाव =Umati उमटी | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= अक्कलकुवा | जिल्हा = [[नंदुरबार जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी हिंदी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=425452| एसटीडी_कोड = | पिन कोड =425452 | आरटीओ_कोड =एमएच/३९ MH 39 |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ =भिलोरी , देहवाली | तळटिपा =}} '''उमटी''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार जिल्ह्यातील]] [[ अक्कलकुवा|अक्कलकुवा तालुक्यातील]] एक गाव आहे. [[मोलगी]] शहरापासुन 11 कि.मी. व [[धडगांव]] शहरापासून 17 कि.मी. अंतरावर [[उमटी]] गावातुन [[देवनंद नदी]] वाहते या नदीवरील सातपुडा पर्वतातील सुंदर धबधबा खूप उंचीवरून कोसळणारा [[बोरकीघाट धबधबा]] महाराष्ट्र राज्यातील प्रसिद्ध पर्यटन स्थळ आहेत. ==भौगोलिक स्थान== ==हवामान== येथील हवामान सामान्यतः गरम आणि कोरडे आहे. तीन वेगवेगळे ऋतू आहेत. उन्हाळा, पावसाळा, आणि हिवाळा. उन्हाळा मार्चपासून चालू होऊन जूनमध्यापर्यंत असतो.उन्हाळा गरम आणि कोरडा असतो.मे महिन्यात तापमान फार उष्ण असते.तापमान ४५ अंश सेल्सियसपर्यंत जाते. जूनच्या मध्यास किंवा अखेरीस पावसाळा सुरू होतो. पावसाळी हंगामात हवामान सामान्यतः आर्द्र आणि गरम असते. वार्षिक पर्जन्यमान ७६७ मिमी पर्यंत असते. हिवाळी मोसम नोव्हेंबरपासून चालू होऊन फेब्रुवारीपर्यंत संपतो. हिवाळा सौम्य थंड आणि कोरडा असतो. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== 1)बोरकीघाट धबधबा Borkighat Waterfall 2) बोरकीघाट एरिया व्यू पॉइंट Borkighat Area View Point 3) बोरकीघाट वैली व्यू पॉइंट Borkighat Valley View Point ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== * जामली का. * भांगरापाणी * पिंमटी * वरखेडी बुद्रुक * मोख बुद्रुक (कुंबी) * सल्लीबार * भोरकुंड * खुंटामोडी * मोलगी * काठी * दाब ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:अक्कलकुवा तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नंदुरबार जिल्ह्यातील गावे]] as9w9jizkuya3qxe45jm85uhvhj8fwn 118 290564 2705204 2436974 2026-08-24T10:58:14Z ~2026-46182-10 186636 /* प्रभाव */ 2705204 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[चित्र:Photograph Of Late Shri Dadasaheb Belsare.jpg|alt=नाव : रामकृष्ण आत्माराम बेलसरे जन्म : ९ अक्टोबर इ.स. १९१४ जन्म भूमी : शेंदूरजनाघाट ता. मोर्शी जि. अमरावती धर्म : हिंदू शिक्षण : बी.ए.एल.एल.बी व्यवसाय : वकिली, शेती चळवळ : भारतीय स्वातंत्र्यलढा , अस्पृशता निर्मुलन, सत्यशोधक समाज राजकीय पक्ष : भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पदवी : दलितमित्र , राष्ट्रवीर पत्नी : प्रभावती उर्फ अनुसया मृत्यू : (इच्छा मृत्यू) २३ ऑक्टोबर इ.स. १९९५ (दिवाळी) मृत्यू स्थळ : राहते घरी शेंदूरजनाघाट ता.वरुड जि. अमरावती (महाराष्ट्र) देहदान : दिनांक २३/१०/१९९५ रोजी मरणोत्तर देह शैक्षणिक उद्देशाने मेडिकल कॉलेज नागपूर येथे दान.|इवलेसे|'''दादासाहेब बेलसरे नाव : रामकृष्ण आत्माराम बेलसरे''' '''जन्म : ९ अक्टोबर इ.स. १९१४''' '''जन्म भूमी : शेंदूरजनाघाट ता. मोर्शी जि. अमरावती''' '''धर्म : हिंदू''' '''शिक्षण : बी.ए.एल.एल.बी''' '''व्यवसाय : वकिली, शेती''' '''चळवळ : भारतीय स्वातंत्र्यलढा , अस्पृशता निर्मुलन, सत्यशोधक समाज''' '''राजकीय पक्ष : भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस''' '''पदवी : दलितमित्र , राष्ट्रवीर''' '''पत्नी : प्रभावती उर्फ अनुसया''' '''मृत्यू : (इच्छा मृत्यू) २३ ऑक्टोबर इ.स. १९९५ (दिवाळी)''' '''मृत्यू स्थळ : राहते घरी शेंदूरजनाघाट ता.वरुड जि. अमरावती(महाराष्ट्र)''' '''देहदान : दिनांक २३/१०/१९९५ रोजी मरणोत्तर देह शैक्षणिक उद्देशाने मेडिकल कॉलेज नागपूर येथे दान'''. {{Biodata}} ]] = दादासाहेब बेलसरे = स्वातंत्र्य संग्राम सैनिक, राष्ट्रवीर, दलितमित्र, , माजी आमदार, संसद सचिव, पूजनीय ''<big>'''स्व.श्री. रामकृष्ण आत्माराम बेलसरे'''</big>''  (जन्म:- ९ ऑक्टोबर १९१४  मृत्यू २३ ऑक्टोबर १९९५) हे भारतीय क्रांतिकारक, राजकारणी, वकील, समाजसुधारक तसेच गांधीवादी व पुरोगामी विचारांचे होते. दादासाहेब बेलसरे या नावाने ते ओळखले जातात. यांचा जन्म आज रोजी महाराष्ट्रातील अमरावती जिल्ह्यात येत असलेल्या वरुड तालुक्यातील शेंदूरजनाघाट या गावी झाला. बी.ए., एल.एल.बी. पर्यंत यांचे शिक्षण झाले. हायस्कूल व महाविद्यालयात शिकत असतांनाच संघटनात्मक कामे करून चळवळी उभारल्या. भारत देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी त्यांनी आपल्या ऐन उमेदीच्या काळात ब्रिटिश साम्राज्य विरुद्धच्या लढ्यात उडी घेतली व कुठल्याही संकटाची तमा न बाळगता धैर्याने व शौर्याने लढले. हे भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामात विदर्भातील मोर्शी, वरुड भागातील प्रमुख नेते होते. तसेच आर्वी तालुक्यात झालेल्या सत्याग्रहात सुद्धा सहभागी होते. दि.१४ ऑगष्ट १९४० रोजी चंद्रपूर येथील जटपूरा गेट वरून रात्री १२ वाजता इंग्रजांचे युनियन जॅक उतरवून त्यावेळी असलेले काँग्रेसचे तिरंगी निशाण चढवून त्यांनी स्वातंत्र्य लढ्याची सुरुवात केली. महात्मा गांधी यांनी त्यांना सन १९४० मध्ये व्यक्तिगत सत्याग्रहा साठी नियुक्त केले होते. सन १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलना मध्ये दीड वर्ष तुरुंगात होते. अखिल भारतीय स्वतंत्रता संग्राम सेनानी समितिचे सचिव होते. विशेषतः स्पृश-अस्पृश यातील दरी नष्ट करून समता प्रस्थापित करण्या साठी त्यांनी अस्पृशता निर्मुलनाचे कार्य केले. महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघाचे उपाध्यक्ष होते. दलित स्त्रीवादी चळवळीच्या नेत्या जाईबाई चौधरी यांनी नागपूर येथे स्थापन केलेल्या जाईबाई चौधरी ज्ञानपीठ व जुनियर कॉलेजचे अध्यक्ष होते. हरिजन सेवकसंघा मार्फत त्यांच्या नेतृत्वात शेंदूरजनाघाट, काटोल, करजगाव गांधीघर, करजगाव बहीरम येथे बालवाडया व पाळणाघरे स्थापन केली होती. भारतरत्न पुरस्काराने सन्मानित विनोबा भावे, सेनापती बापट, महाराष्ट्र गांधी अप्पासाहेब पटवर्धन यांच्या सोबत राहून पदयात्रा घानसफाईचे कामे केलीत. विनोबा भावे यांचे सर्वोदय संमेलन व भूदान चळवळी मध्ये सहभागी होते. सन १९३६ पासून राष्ट्रीय काँग्रेसचे निष्ठावंत कार्यकर्ते होते. तालुका व जिल्हा काँग्रेस कमेटीत अनेक पदे भूषवली. त्यांच्या लोकप्रियतेमुळे मध्यप्रांत विधानसभा मोर्शी व जरुड येथून सन १९४६ व सन १९५१ असे दोन वेळेस आमदार म्हणून निवडून आले. सन १९४६ ते १९४७ मध्ये मध्य प्रांत वऱ्हाड मंत्रिमंडळातील रविशंकर शुक्ला मंत्रिमंडळात पार्लमेंटरी सेक्रेटरी म्हणून काम पाहिले. सार्क परिषद निमित्य नेपाल, भूतान येथे उपस्थित होते. सन १९५५ मध्ये मोर्शी येथे स्थापन केलेल्या हरिजन वसतीगृहाचे अध्यक्ष तसेच शें दूरजनाघाट येथील जनता शिक्षण संस्थेचे आध प्रवर्तक व संस्थापक सदस्य होते. ते बरेच वर्ष अमरावती जेलचे व्हिजीटर असून सोशल अॅण्ड मॉरल एज्युकेशन लेक्चरर म्हणून अमरावती येथील जेलला जात होते. आयुष्यभर समाजसेवेसाठी जगलेले दादासाहेब यांनी दिनांक १२ जुलै १९७९ रोजी देहदानाचा संकल्प केला होता. त्यांच्या इच्छे नुसार शरीररचनाशास्त्र विभाग, शासकीय वैधकीय महाविद्यालय नागपूर येथे त्यांचा देह त्यांचे मानसपुत्र श्री. केशव रामफल मधुमटके नागपूर यांच्या हस्ते दिनांक २३ ऑक्टोबर १९९५ रोजी दिवाळीच्या दिवशी अर्पण करण्यात आला. आयुष्यभर समाजऋण फेडणारे दादासाहेब मृत्यू नंतरही समाजाच्या उपयोगी पडले. त्यांना महाराष्ट्र शासना कडून ४ मार्च १९७७ रोजी दलित मित्र पुरस्कार मिळाला असून श्री एन. डी. तिवारी मुख्यमंत्री उत्तर प्रदेश यांच्या अध्यक्षतेखाली अखिल भारतीय स्वातंत्रता संग्राम सेनानी समिती कडून सारनाथ वाराणसी येथे सन १९८९ला  झालेल्या तेराव्या अधिवेशनामध्ये राष्ट्रवीर पदवी बहाल केली आहे. === जन्म === पूज्यनीय दादासाहेब बेलसरे यांचा जन्म पूर्वी मध्यप्रांतात येत असलेल्या अमरावती जिल्ह्यातील मोर्शी तालुक्यात येत असलेल्या शेंदूरजनाघाट या गावी माळी समाजातील बेलसरे कुटुंबात दिनांक ९ ऑक्टोबर १९१४ रोजी रात्री ८ वाजता झाला. यांचे नाव धनराज ठेवण्यात आले होते. यांना आठ बहिण भावंडे होती. दादासाहेब यांचे जन्मदाते वडील शिवाजी चिमणाजी बेलसरे असून आईचे नाव मैनाबाई होते. शिवाजी व मैनाबाई यांचे सातवे अपत्य धनराज म्हणजेच दादासाहेब होय. दादासाहेब यांच्या बालवयातच आई मैनाबाईचा मृत्यू झाला होता. शिवाजी बेलसरे यांचा शेती व्यवसाय असून शेंदूरजनाघाट नगरीतील त्या वेळी महत्त्वपूर्ण असलेले महाजन पद त्यांच्या कडे होते. दिनांक १२ डिसेंबर १९११ रोजी दिल्ली मध्ये जॉर्ज पंचम यांच्या उपस्थितीत भरलेल्या दिल्ली दरबार मध्ये शेंदूरजनाघाट येथील कन्हैय्यालालजी तांबी, रघुनाथराव तराळ सह दादासाहेब यांचे वडील श्री शिवाजी बेलसरे हे सरकारी पाहुणे म्हणून उपस्थित होते. ==== दत्तक विधान ==== दादासाहेब यांचे जन्मदाते वडील शिवाजी चिमणाजी बेलसरे यांचे चुलत बंधू आत्माराम आण्याजी बेलसरे यांची पत्नी गुणाबाई यांच्या पोटी पुत्ररत्न जन्माला न आल्या कारणाने आत्मारामजी बेलसरे यांनी दादासाहेब पंधरा वर्षाचे असतांना दिनांक २७ फेब्रुवारी १९२९ रोजी दत्तक विधानानुसार शिवाजी बेलसरे यांचे कडून दत्तक घेतले त्यावेळी दादासाहेब यांचे धनराज शिवाजी बेलसरे हे नाव बदलून रामकृष्ण आत्मारामजी बेलसरे असे ठेवण्यात आले. ===== शिक्षण ===== दादासाहेब यांचे इंग्रजी पहिल्या वर्गाचे शिक्षण शेंदूरजनाघाट येथील प्रायमरी शाळे मध्ये असलेल्या टिळक राष्ट्रीय विद्यालयात झाले. इंग्रजी दुसरा वर्ग ते आठवा वर्ग वरुड येथील न्यू इंग्लिश स्कूलमध्ये झाले. वर्ग ९ ते ११ पर्यंतचे हायस्कूलचे शिक्षण मोर्शी येथील शासकीय विद्यालयात झाले. सन १९३२ ते १९३४ मध्ये वाराणशी येथील बनारस हिंदू युनिव्हर्सिटी मधून इंटर झाले. त्यावेळी हिंदू युनिव्हर्सिटीच्या स्वतंत्र बोर्डर्स युनियनमध्ये ते वाड्मय सचिव होते. सन १९३४ ते १९३६ मध्ये किंग एडवर्ड कॉलेज अमरावती येथून बी.ए. झाले. त्यावेळी ते किंग एडवर्ड कॉलेजच्या डिबेटींग सोसायटीचे उपाध्यक्ष होते. सन १९३७ ते १९३९ मध्ये  नागपूर येथील लॉ कॉलेज मधून एल.एल.बी. झाले. ===== भारत स्वातंत्र्य लढा ===== इंग्रजी जुलमी राजवटी विरुद्ध झालेल्या भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यात दादासाहेब यांचा सक्रीय सहभाग होता. राष्ट्रीय काँग्रेसचे  सन १९३६ पासून निष्ठावंत कार्यकर्ते होते. दिनांक ५ व ६ फेब्रुवारी १९३८ रोजी विदर्भ प्रांतिक काँग्रेसचे तिसरे अधिवेशन कर्नाटकचे श्री. गंगाधरराव देशपांडे यांचे अध्यक्षतेखाली  व सुभाषचंद्र बोस यांचे जेष्ठ बंधू शरदचंद्र बोस यांच्या हस्ते शेंदूरजनाघाट येथे  भरले होते. समारोपाकरिता स्व. श्री पंडीत जवाहरलाल नेहरू हे आले होते. त्या वेळी वीर वामनराव जोशी यांच्या माध्यमातून पंडीत  जवाहरलाल नेहरू यांनी दादासाहेब यांची ओळख करून घेतली होती.  सन १९३९ मध्ये सालबर्डी येथील यात्रेत जाहीर सभा घेऊन त्यांनी स्वातंत्र्य आंदोलनाविषयी जनजागरण करण्याचा प्रयत्न केला. भारत देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी त्यांनी आपल्या ऐन उमेदीच्या काळात ब्रिटिश साम्राज्या विरुद्धच्या लढ्यात उडी घेतली व कुठल्याही संकटाची तमा न बाळगता धैर्याने व शौर्याने लढले. विशेषतः दिनांक १४ ऑगस्ट १९४० रोजी रात्री १२ वाजता चंद्रपूर येथील जटपूरा गेट वरून इंग्रजांचा  युनियन जॅक उतरून  भारताचे तिरंगी निशाण चढवून स्वातंत्र्य लढ्याची सुरुवात केली. तसेच महात्मा गांधी यांनी दादासाहेब यांची वैयक्तिक सत्याग्रहासाठी  साठी नियुक्ती केली होती तो सत्याग्रह दादासाहेब यांनी  २२ डिसेंबर १९४० रोजी अमरावती जिल्ह्यातील मोर्शी येथे सकाळी ९ वाजता केला होता. त्या मध्ये इंग्रज सरकार कडून कोर्ट उठे पर्यंत शिक्षा व  १०० रुपये दंड झाला  होता. परंतु दंडाची रक्कम न भरल्या मुळे दादासाहेब यांच्या घरचे फर्निचर जप्त करण्यात आले होते. त्यावेळी  दादासाहेब हे घरी परत न जाता जिल्हा काँग्रेस कमेटी कडे गेले होते. व जिल्हा काँग्रेस कमेटीने त्यांना विद्यार्थी व तरुणांन मध्ये देशभक्ती रुजवण्याकरिता गावो गावी जाण्याचा सल्ला दिला. त्या नुसार दादासाहेब हे  तीन महिने गावो गावी फिरून त्यांनी मोर्शी तालुक्यातील शेंदूरजनाघाट, पुसला, बेनोडा, लोणी, मोर्शी, खानापूर, नेर येथे तरुणांच्या व विध्यार्थ्यांच्या संघटना तयार करून या सर्व संघटनांचा स्वातंत्र्य लढया साठी दादासाहेब यांच्या अध्यक्षतेखाली “ मोर्शी तालुका मध्यवर्ती ” संघ स्थापन करण्यात आला होता. त्याच तरुणांच्या सहभागाने सन १९४१ मध्ये आर्वी तालुक्यासह मोर्शी येथे त्यांनी विधायक कार्यकर्ता व सत्याग्रही संमेलन घेतले त्यावेळी गोंदियाचे चतुर्भुज भाई जसानी, पं. दिनकर शा. कानडे सह विदर्भातील तुरुंगा बाहेर असलेले सर्व देशभक्त संमेलनाला हजर होते. तसेच शेंदूरजनाघाट येथे काकासाहेब कालेलकर यांचे अध्यक्षतेखाली मोर्शी तालुका विधार्थी परिषद झाली होती. त्या  मोर्शी तालुका विधार्थी परिषदेचे  स्वागताध्यक्ष श्री दादासाहेब बेलसरे होते. या सर्व चळवळी मधून तयार झालेले तरुण सन १९४२ च्या मोर्शी तालुक्यात झालेल्या चळवळीत  सहभागी होते तसेच शहीद   बेनोडा, आष्टी येथील  स्वातंत्र्य लढ्यात तेच तरुण प्रमुख होते. मोर्शी तालुका मध्यवर्ती  संघाचे अध्यक्ष दादासाहेब बेलसरे यांनी मोर्शी व आर्वी तालुक्यात झालेल्या सत्याग्रहात भाग घेतला होता तसेच  भारत छोडो आंदोलना मध्ये महात्मा गांधी यांच्या अटकेच्या निषेधार्थ दिनांक ९ ऑगस्ट १९४२ रोजी मोर्शी येथे सभा घेऊन भाषण दिल्या बद्दल त्यांना अटक होऊन १० ऑगस्ट १९४२ ते ११ जानेवारी १९४४ पर्यंत अमरावती, अकोला, नागूपर येथील कारागृहात प्रथम व द्वितीय श्रेणी नजरबंद तुरुंगवासाची शिक्षा भोगली आहे. भारत स्वातंत्र्य लढ्यात हाल अपेष्टा भोगलेले स्वातंत्र्य संग्राम सैनिक व तत्कालीन आमदार  दादासाहेब बेलसरे यांच्या हस्ते  दिनांक १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी चंद्रपूर (चांदा) येथे पहिले ध्वजारोहण संपन्न झाले. भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामात केलेल्या  कामगिरीच्या गौरवार्थ महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांच्या सहीनिशी दिनांक २७ जुलै १९६८ रोजी सन्मान पत्र देण्यात आले. तसेच  स्वातंत्र्य संग्रामात  संस्मरणीय भाग घेतल्या बद्दल राष्ट्राच्या वतीने पंतप्रधान श्रीमती इंदीरा गांधी यांनी दिनांक १५ ऑगस्ट १९७२ रोजी ताम्रपट भेट दिला आहे. तसेच देश सेवे बद्दल देशात ठिकठिकाणी त्यांचे सन्मान व गौरवपत्र देऊन सत्कार झाले आहे. तसेच सन १९७२-७३ मध्ये भारत सरकार द्वारा मोर्शी येथे स्थापित करण्यात आलेल्या हुतात्मा स्मारकावरील शिलालेखावर त्यांचे नाव कोरण्यात आले आहे. ====== राजकीय क्षेत्र ====== सन १९४६ साली मध्यप्रांत विधानसभेची निवडणूक झाली त्यावेळी दादासाहेब यांच्या लोकप्रियतेमुळे त्यांना वऱ्हाड मोर्शी मतदार संघातून काँग्रेस कडून उमेदवारी मिळाली व ते बहुमताने निवडून आले त्यावेळी स्थापन झालेल्या  रविशंकर शुक्ल मंत्री मंडळात सन १९४६ ते १९४७ पर्यंत पार्लमेंटरी सेक्रेटरी होते. तसेच सन १९४८ ते १९५२ या कालावधीत विदर्भ प्रदेश काँग्रेस अन्नधान्य समितिचे अध्यक्ष होते. स्वतंत्र भारतात  सन १९५१ मध्ये मध्यप्रदेश विधानसभेची निवडणूक झाली त्यावेळी पुन्हा दादासाहेब त्यावेळी असलेल्या जरुड मध्यप्रांत मतदार संघ क्रमांक १५० मधून इंडियन नॅशनल काँग्रेस  कडून उभे होते. त्यावेळी ते पुन्हा निवडून आले असून  त्यांना  १२१४१ मत मिळाली होती. राजकारणातून त्यांनी कुटुंबासाठी कुठलाही लाभ करून न घेता निस्पृह भावनेने   आमदार म्हणून ११ वर्ष समाजाची सेवा केली. ====== अस्पृश्यता निर्मूलन ====== पूर्वीच्या समाज व्यवस्थेनुसार बहुजनांना स्पर्श करणे सुद्धा पाप होते. स्पर्श केल्यास त्या व्यक्तीस समाजात मान राहत नव्हता. त्यावेळी दादासाहेब यांनी मान अपमानाचा विचार न करता दलितांच्या मुलांच्या आंघोळी घालून देऊन त्यांना कपडे देण्याचा उपक्रम राबविला. त्या कारणाने चिडून जाऊन त्यांच्या वडिलांनी त्यांना घराबाहेर काढून दिले होते. तरी सुद्धा ते आपल्या ध्येयापासून कधीही परावृत्त झाले नाही. माळी समाजात महाजनांनच्या घरात जन्माला आलेले दादासाहेब हे पेशाने वकील होते तसेच स्वातंत्र्य लढा व राजकीय क्षेत्रातील नेते होते. तरी त्या काळी दलितांवर होत असलेले अत्याचार व सामाजिक असमानता पाहून  स्पृश-अस्पृश यातील दरी नष्ट करून समता प्रस्थापित करण्यासाठी त्यांनी घरा दाराची चिंता न करता अस्पृश्यता निर्मूलनाच्या कार्यात स्वताला झोकून दिले. महात्मा जोतीराव फुले व डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचा प्रभाव असलेले दादासाहेब स्वतः सन १९५५ पूर्वी पासून विदर्भ हरिजन सेवक संघाचे अध्यक्ष होते. तसेच श्री एल.एम. श्रीकांत यांनी सन १९५७-५८ चे दाखल केलेल्या (ईशान्य महाराष्टाचे) आयुक्त अहवाला नुसार दादासाहेब हे अस्पृश्यता निर्मूलनासाठी तयार केलेल्या वऱ्हाड व मध्यप्रांत येथील दोन्ही शाखेचे प्रमुख होते त्यावेळी हरिजनांन करिता पुष्कळ विहिरी व मंदिर खुले केल्याची नोंद मिळते. तसेच सन १९६८-६९ पासून महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघाचे उपाध्यक्ष होते. त्यावेळी अध्यक्ष हे श्री बाळासाहेब भारदे होते. व निमंत्रित सदस्य श्री अण्णा हजारे होते. त्या महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघाच्या कार्यकारणी मध्ये १५ पैकी दोनच व्यक्ती विदर्भातील होते. त्यामध्ये उपाध्यक्ष दादासाहेब बेलसरे व सदस्य श्री गीताचार्य तुकारामदादा हे होते. त्यावेळी अस्पृश्यता निर्मूलन कार्य अंतर्गत पुष्कळ गावातील हरिजनांना धोबी सेवा,नाव्ही सेवा,तसेच विहिरी खुल्या करून मंदिर व हॉटेल मध्ये प्रवेश मिळून दिला. तसेच महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघ,पुणे, अहवाल सन १९८८-८९ नुसार संपूर्ण महाराष्ट्रासह विशेषतः नागपूर, चंद्रपूर, गडचिरोली,वर्धा, भंडारा, अमरावती, बुलढाणा, अकोला, यवतमाळ या प्रत्येक जिल्ह्यात दौरा करून ठीक ठिकाणी अस्पृश्यता निवारण,व्यसनमुक्ती,राष्ट्रीय एकात्मता यासाठी सभा संमेलन घेऊन तसेच यात्रेतून प्रचार प्रसार केला होता. बहुजनांच्या मुलांसाठी हरिजन सेवकसंघा मार्फत त्यांच्या नेतृत्वात शेंदूरजनाघाट, काटोल, करजगाव गांधीघर, करजगाव बहीरम येथे पाळणाघरे व बालवाडया स्थापन केल्या होत्या तसेच मोर्शी येथे सन १९५५-५६ मध्ये हरिजन वसतीगृह स्थापन केले होते. ==== अस्पृश्यता निर्मूलन संबंधी दादासाहेब यांच्या उपस्थितीत झालेले कार्यक्रम ==== १)     महाकोशल,नागूपर व विदर्भ हरिजन सेवक संघ शिबिर, ठक्कर ग्राम जबलपूर दिनांक १०-२-१९५५ ते १७-२-१९५५ २)     मुंबई राज्य मराठी विभाग अस्पृश्यता निर्मूलन कार्यकर्ता शिबीर, गुरुकुंज आश्रम {मोझरी} जिल्हा अमरावती सन १९५८-५९ (राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांच्या  प्रमुख उपस्थितीत)     ३)     अखिल भारतीय हरिजन सेवक संघ दिल्ली वार्षिक बैठक, कालबी दिनांक ५ व ६ नोव्हेंबर  १९५९ (श्रीमती रामेश्वरी नेहरू यांच्या प्रमुख उपस्थितीत) ४)     अखिल भारतीय हरिजन सेवक संघ ३५ वी वार्षिक बैठक, नागपूर दिनांक २५ व २६ नोव्हेंबर १९६७ ५)     विनोबा भावे यांचे उपस्थितीत कालडी केरळ प्रांत मध्ये झालेल्या सर्वोदय संमेलना मध्ये प्रमुख उपस्थिती. ६)     महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघ विधायक कार्यकर्त्यांचा युथ कॅम्प श्री अण्णा हजारे यांच्या गावी राळेगण सिद्धी येथे दिनांक ८/३/१९८७ ते १५/३/१९८७     ७)     प्रांतिक हरिजन सेवक संघ शिबीर रामटेक ===== दादासाहेब यांनी  सामाजिक, राजकीय व शिक्षण क्षेत्रात भूषवलेली पदे ===== ·     उपाध्यक्ष - महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघ ·     अध्यक्ष - विदर्भ हरिजन सेवक संघ ·     अध्यक्ष - स्वातंत्र्य लढ्यासाठी स्थापन केलेला मोर्शी तालुका मध्यवर्ती संघ इ.स. १९४१ ·     अध्यक्ष - इ.स. १९४५ पासून मोर्शी तालुका कस्तुरबा गांधी स्मारक निधी ·     आमदार - मध्यप्रांत विधानसभा मोर्शी मतदार संघ इ.स. १९४६ ·     पार्लमेंटरी सेक्रेटरी - इ.स. १९४६ ते १९४७ मध्यप्रांत वऱ्हाड मंत्री मंडळ ·     अध्यक्ष - इ.स. १९४८ ते १९५२ विदर्भ प्रदेश काँग्रेस अन्नधान्य समिती  ·     आमदार -मध्यप्रांत विधानसभा मोर्शी मतदार संघ इ.स. १९५१ ·     संस्थापक सदस्य - जनता शिक्षण संस्था शेंदूरजनाघाट इ.स. १९५६ ·     अध्यक्ष - अमरावती जिल्हा स्वातंत्र्य संग्राम समिती ·     अध्यक्ष - पश्चिम विदर्भ स्वतंत्रता सैनिक समिती ·     सचिव  - अखिल भारतीय स्वातंत्र्य संग्राम समिती ·     अध्यक्ष - जाईबाई चौधरी ज्ञानपीठ व जुनियर कॉलेज नागपूर ·     सदस्य -  टिळक राष्ट्रीय विद्यालय विश्वस्त मंडळ खामगाव  ·     सदस्य - जिल्हा स्व. सैनिक गौरव समिती ·     सदस्य - मध्यप्रदेश सरकार द्वारा  शेतीविषयक स्थापन झालेली  कृषी धोरण समिती ·     मानद संचालक - महारष्ट्र शासन सर्वोदय योजना अमरावती जिल्हा ·     जनरल सेक्रेटरी - न्यू इंग्लिश स्कूल वरुड  गॅदरिंग इ.स. १९२८-२९ ·     सचिव - हिंदू युनिव्हर्सिटी बनारस स्वातंत्र बोर्डस युनियनचे वाड्मय सचिव  इ.स. १९३३-३४ . उपाध्यक्ष - डिबेटींग सोसायटी  किंग एडवर्ड कॉलेज अमरावती इ.स. १९३४-३६   ===== अल्प चरित्र व लेख   ===== १)     हुज हु इन इंडिया, आवृत्ती इ.स. १९८५,१९८६,१९८७, १९८९,१९९० २)     बायोग्रफीक इंटरनॅशनल नं १ व ३ छापलेले पुस्तक डाकूमेंट १ सन १९६९   ३)     बायोग्रफीक इंटरनॅशनल ३/४ बि के ५/२ मॉडल टाउन दिल्ली ११०००९ इंडिया ४)     इंडियन जुनिअर चेम्बर्स   ५)    International directory of biographical drifting life leadership 5126 doc circle R.O.X. No.3126 Releasing north Carolina 27622 USA ६)    राष्ट्रवीर,दलित मित्र रा.आ.बेलसरे यांचे जीवन–चरित्र व कार्य परिचय, पुस्तिका (प्रा. वा.सी.काळे, अमरावती ) ७)    वऱ्हाड विकास मासिक पत्रिका, लेख (ऑक्टोबर २०१४) ८)    राष्ट्रवीर,दलित मित्र रा.आ.उपाख्य दादासाहेब बेलसरे यांचे सामाजिक व राजकीय कार्य,पुस्तिका (हितेश हिरामनजी ढोरे मॉ बालासुंदरी परिवार प्रमुख शेंदूरजनाघाट) श्री माळीवैभव मासिक, नागपूर, लेख (जानेवारी २०१७) === प्रभाव === रस्कीन, लिवो स्टॉल स्टॉय, [[ज्युसेप्पे मॅझिनी]], गैरीबॉल्डी, टेरेंस मॅकस्वीनी, इमॉन डी.व्हॅलेरा, [[छत्रपती शिवाजी महाराज]], [[ज्ञानेश्वर]], [[नामदेव]], [[एकनाथ]], [[संत तुकाराम]], [[चोखामेळा]], [[सावता माळी]], [[लोकमान्य टिळक]], बॅ. तात्याराव सावरकर, [[महादेव गोविंद रानडे]], [[गोपाळ कृष्ण गोखले|गोपाल कृष्ण गोखले]], [[महात्मा फुले]], [[बाबासाहेब आंबेडकर]], [[महात्मा गांधी]], [[राजेंद्र प्रसाद]], [[लाल बहादूर शास्त्री]], डॉ. खानखोजे, बॅ. आर. के. पाटील, डॉ. कोलते, श्री. व श्रीमती असरानी, व्ही.एस. देशमुख, ज. सि. अकर्ते, [[स्वामी विवेकानंद]], [[रामकृष्ण परमहंस]], स्वामी रामतीर्थ, [[वामन गोपाळ जोशी]], [[दादा धर्माधिकारी]], बॅ. बारलिंगे, [[गाडगे महाराज]], [[तुकडोजी महाराज]], [[अप्पासाहेब पटवर्धन]], भाऊसाहेबकडू व शंकरराव राउत.  === संदर्भ === (१)महाराष्ट्र शासन स्वातंत्र्य सैनिक चरित्रकोश (खंड २, पृष्ठ क्र. १३३) (२) महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघ, पुणे अहवाल पुस्तिका (सन १९८८-८९) (३) धर्मादाय आयुक्त कार्यालय धुळे रजि.नं ए १९२ परिशिष्ट १ची प्रत (४) स्व. सीतारामजी चौधरी स्मृतिगंध (१९८८ पृष्ठ क्र. ८२,८३) (५)राष्ट्रवीर,दलित मित्र रा.आ.बेलसरे यांचे जीवन–चरित्र व कार्य परिचय, पुस्तिका(प्रा.वा.सी.काळे, अमरावती) (६)जि.प.पूर्व माध्यमिक शाळा एकदरा, स्मरणिका सन २०१२  “सदाव्रती तीर्थाभिषेक” पृष्ठ क्र.३९ (वा. शा. देशमुख) (७) वऱ्हाड विकास मासिक पत्रिका, लेख (ऑक्टोबर २०१४) (८)राष्ट्रवीर,दलित मित्र रा.आ.उपाख्य दादासाहेब बेलसरे यांचे सामाजिक व राजकीय कार्य,पुस्तिका (हितेश हिरामनजी ढोरे) (९) नगरपरिषद प्राथमिक विद्यामंदीर शेंदूरजनाघाट शताब्दी महोत्सव अहवाल पुस्तिका पृष्ठ क्र.६ (१०) वरुड तालुक्यातील स्वातंत्र्य संग्राम सैनिक पृष्ठ क्र. ८१,८२(जी. टी. तायवाडे) (११)वरुड विकासाच्या पाऊल खुणा पृष्ठ क्र. ४१ (गो.ल.रडके) (१२) Report of the  Commissioner for Scheduled Castes and Scheduled Tribes  year 1957-58 Seventh Report Part II Page No.37,48 (by L.M.Shrikant) (१३)Assembly Election Results of Madhya Pradesh in 1951 <references />https://www.elections.in/madhya-pradesh/assembly-constituencies/1951-election-results.html https://www.latestly.com/elections/assembly-elections/madhya-pradesh/1951/jarud/ramkrishna-atmaram-belsare/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905123119/https://www.latestly.com/elections/assembly-elections/madhya-pradesh/1951/jarud/ramkrishna-atmaram-belsare/ |date=2021-09-05 }} https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.83389/2015.83389.Report-On-The-Working-Of-The-Departments-Under-The-Director-General-Of-Revenue-1326-Fasli-1916---1917_djvu.txt https://ia801607.us.archive.org/34/items/in.ernet.dli.2015.83389/2015.83389.Report-On-The-Working-Of-The-Departments-Under-The-Director-General-Of-Revenue-1326-Fasli-1916---1917.pdf onemodnbw1hhq3pw0xdf8sn4um0io2m 2705205 2705204 2026-08-24T11:01:16Z ~2026-46182-10 186636 /* संदर्भ */ 2705205 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[चित्र:Photograph Of Late Shri Dadasaheb Belsare.jpg|alt=नाव : रामकृष्ण आत्माराम बेलसरे जन्म : ९ अक्टोबर इ.स. १९१४ जन्म भूमी : शेंदूरजनाघाट ता. मोर्शी जि. अमरावती धर्म : हिंदू शिक्षण : बी.ए.एल.एल.बी व्यवसाय : वकिली, शेती चळवळ : भारतीय स्वातंत्र्यलढा , अस्पृशता निर्मुलन, सत्यशोधक समाज राजकीय पक्ष : भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पदवी : दलितमित्र , राष्ट्रवीर पत्नी : प्रभावती उर्फ अनुसया मृत्यू : (इच्छा मृत्यू) २३ ऑक्टोबर इ.स. १९९५ (दिवाळी) मृत्यू स्थळ : राहते घरी शेंदूरजनाघाट ता.वरुड जि. अमरावती (महाराष्ट्र) देहदान : दिनांक २३/१०/१९९५ रोजी मरणोत्तर देह शैक्षणिक उद्देशाने मेडिकल कॉलेज नागपूर येथे दान.|इवलेसे|'''दादासाहेब बेलसरे नाव : रामकृष्ण आत्माराम बेलसरे''' '''जन्म : ९ अक्टोबर इ.स. १९१४''' '''जन्म भूमी : शेंदूरजनाघाट ता. मोर्शी जि. अमरावती''' '''धर्म : हिंदू''' '''शिक्षण : बी.ए.एल.एल.बी''' '''व्यवसाय : वकिली, शेती''' '''चळवळ : भारतीय स्वातंत्र्यलढा , अस्पृशता निर्मुलन, सत्यशोधक समाज''' '''राजकीय पक्ष : भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस''' '''पदवी : दलितमित्र , राष्ट्रवीर''' '''पत्नी : प्रभावती उर्फ अनुसया''' '''मृत्यू : (इच्छा मृत्यू) २३ ऑक्टोबर इ.स. १९९५ (दिवाळी)''' '''मृत्यू स्थळ : राहते घरी शेंदूरजनाघाट ता.वरुड जि. अमरावती(महाराष्ट्र)''' '''देहदान : दिनांक २३/१०/१९९५ रोजी मरणोत्तर देह शैक्षणिक उद्देशाने मेडिकल कॉलेज नागपूर येथे दान'''. {{Biodata}} ]] = दादासाहेब बेलसरे = स्वातंत्र्य संग्राम सैनिक, राष्ट्रवीर, दलितमित्र, , माजी आमदार, संसद सचिव, पूजनीय ''<big>'''स्व.श्री. रामकृष्ण आत्माराम बेलसरे'''</big>''  (जन्म:- ९ ऑक्टोबर १९१४  मृत्यू २३ ऑक्टोबर १९९५) हे भारतीय क्रांतिकारक, राजकारणी, वकील, समाजसुधारक तसेच गांधीवादी व पुरोगामी विचारांचे होते. दादासाहेब बेलसरे या नावाने ते ओळखले जातात. यांचा जन्म आज रोजी महाराष्ट्रातील अमरावती जिल्ह्यात येत असलेल्या वरुड तालुक्यातील शेंदूरजनाघाट या गावी झाला. बी.ए., एल.एल.बी. पर्यंत यांचे शिक्षण झाले. हायस्कूल व महाविद्यालयात शिकत असतांनाच संघटनात्मक कामे करून चळवळी उभारल्या. भारत देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी त्यांनी आपल्या ऐन उमेदीच्या काळात ब्रिटिश साम्राज्य विरुद्धच्या लढ्यात उडी घेतली व कुठल्याही संकटाची तमा न बाळगता धैर्याने व शौर्याने लढले. हे भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामात विदर्भातील मोर्शी, वरुड भागातील प्रमुख नेते होते. तसेच आर्वी तालुक्यात झालेल्या सत्याग्रहात सुद्धा सहभागी होते. दि.१४ ऑगष्ट १९४० रोजी चंद्रपूर येथील जटपूरा गेट वरून रात्री १२ वाजता इंग्रजांचे युनियन जॅक उतरवून त्यावेळी असलेले काँग्रेसचे तिरंगी निशाण चढवून त्यांनी स्वातंत्र्य लढ्याची सुरुवात केली. महात्मा गांधी यांनी त्यांना सन १९४० मध्ये व्यक्तिगत सत्याग्रहा साठी नियुक्त केले होते. सन १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलना मध्ये दीड वर्ष तुरुंगात होते. अखिल भारतीय स्वतंत्रता संग्राम सेनानी समितिचे सचिव होते. विशेषतः स्पृश-अस्पृश यातील दरी नष्ट करून समता प्रस्थापित करण्या साठी त्यांनी अस्पृशता निर्मुलनाचे कार्य केले. महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघाचे उपाध्यक्ष होते. दलित स्त्रीवादी चळवळीच्या नेत्या जाईबाई चौधरी यांनी नागपूर येथे स्थापन केलेल्या जाईबाई चौधरी ज्ञानपीठ व जुनियर कॉलेजचे अध्यक्ष होते. हरिजन सेवकसंघा मार्फत त्यांच्या नेतृत्वात शेंदूरजनाघाट, काटोल, करजगाव गांधीघर, करजगाव बहीरम येथे बालवाडया व पाळणाघरे स्थापन केली होती. भारतरत्न पुरस्काराने सन्मानित विनोबा भावे, सेनापती बापट, महाराष्ट्र गांधी अप्पासाहेब पटवर्धन यांच्या सोबत राहून पदयात्रा घानसफाईचे कामे केलीत. विनोबा भावे यांचे सर्वोदय संमेलन व भूदान चळवळी मध्ये सहभागी होते. सन १९३६ पासून राष्ट्रीय काँग्रेसचे निष्ठावंत कार्यकर्ते होते. तालुका व जिल्हा काँग्रेस कमेटीत अनेक पदे भूषवली. त्यांच्या लोकप्रियतेमुळे मध्यप्रांत विधानसभा मोर्शी व जरुड येथून सन १९४६ व सन १९५१ असे दोन वेळेस आमदार म्हणून निवडून आले. सन १९४६ ते १९४७ मध्ये मध्य प्रांत वऱ्हाड मंत्रिमंडळातील रविशंकर शुक्ला मंत्रिमंडळात पार्लमेंटरी सेक्रेटरी म्हणून काम पाहिले. सार्क परिषद निमित्य नेपाल, भूतान येथे उपस्थित होते. सन १९५५ मध्ये मोर्शी येथे स्थापन केलेल्या हरिजन वसतीगृहाचे अध्यक्ष तसेच शें दूरजनाघाट येथील जनता शिक्षण संस्थेचे आध प्रवर्तक व संस्थापक सदस्य होते. ते बरेच वर्ष अमरावती जेलचे व्हिजीटर असून सोशल अॅण्ड मॉरल एज्युकेशन लेक्चरर म्हणून अमरावती येथील जेलला जात होते. आयुष्यभर समाजसेवेसाठी जगलेले दादासाहेब यांनी दिनांक १२ जुलै १९७९ रोजी देहदानाचा संकल्प केला होता. त्यांच्या इच्छे नुसार शरीररचनाशास्त्र विभाग, शासकीय वैधकीय महाविद्यालय नागपूर येथे त्यांचा देह त्यांचे मानसपुत्र श्री. केशव रामफल मधुमटके नागपूर यांच्या हस्ते दिनांक २३ ऑक्टोबर १९९५ रोजी दिवाळीच्या दिवशी अर्पण करण्यात आला. आयुष्यभर समाजऋण फेडणारे दादासाहेब मृत्यू नंतरही समाजाच्या उपयोगी पडले. त्यांना महाराष्ट्र शासना कडून ४ मार्च १९७७ रोजी दलित मित्र पुरस्कार मिळाला असून श्री एन. डी. तिवारी मुख्यमंत्री उत्तर प्रदेश यांच्या अध्यक्षतेखाली अखिल भारतीय स्वातंत्रता संग्राम सेनानी समिती कडून सारनाथ वाराणसी येथे सन १९८९ला  झालेल्या तेराव्या अधिवेशनामध्ये राष्ट्रवीर पदवी बहाल केली आहे. === जन्म === पूज्यनीय दादासाहेब बेलसरे यांचा जन्म पूर्वी मध्यप्रांतात येत असलेल्या अमरावती जिल्ह्यातील मोर्शी तालुक्यात येत असलेल्या शेंदूरजनाघाट या गावी माळी समाजातील बेलसरे कुटुंबात दिनांक ९ ऑक्टोबर १९१४ रोजी रात्री ८ वाजता झाला. यांचे नाव धनराज ठेवण्यात आले होते. यांना आठ बहिण भावंडे होती. दादासाहेब यांचे जन्मदाते वडील शिवाजी चिमणाजी बेलसरे असून आईचे नाव मैनाबाई होते. शिवाजी व मैनाबाई यांचे सातवे अपत्य धनराज म्हणजेच दादासाहेब होय. दादासाहेब यांच्या बालवयातच आई मैनाबाईचा मृत्यू झाला होता. शिवाजी बेलसरे यांचा शेती व्यवसाय असून शेंदूरजनाघाट नगरीतील त्या वेळी महत्त्वपूर्ण असलेले महाजन पद त्यांच्या कडे होते. दिनांक १२ डिसेंबर १९११ रोजी दिल्ली मध्ये जॉर्ज पंचम यांच्या उपस्थितीत भरलेल्या दिल्ली दरबार मध्ये शेंदूरजनाघाट येथील कन्हैय्यालालजी तांबी, रघुनाथराव तराळ सह दादासाहेब यांचे वडील श्री शिवाजी बेलसरे हे सरकारी पाहुणे म्हणून उपस्थित होते. ==== दत्तक विधान ==== दादासाहेब यांचे जन्मदाते वडील शिवाजी चिमणाजी बेलसरे यांचे चुलत बंधू आत्माराम आण्याजी बेलसरे यांची पत्नी गुणाबाई यांच्या पोटी पुत्ररत्न जन्माला न आल्या कारणाने आत्मारामजी बेलसरे यांनी दादासाहेब पंधरा वर्षाचे असतांना दिनांक २७ फेब्रुवारी १९२९ रोजी दत्तक विधानानुसार शिवाजी बेलसरे यांचे कडून दत्तक घेतले त्यावेळी दादासाहेब यांचे धनराज शिवाजी बेलसरे हे नाव बदलून रामकृष्ण आत्मारामजी बेलसरे असे ठेवण्यात आले. ===== शिक्षण ===== दादासाहेब यांचे इंग्रजी पहिल्या वर्गाचे शिक्षण शेंदूरजनाघाट येथील प्रायमरी शाळे मध्ये असलेल्या टिळक राष्ट्रीय विद्यालयात झाले. इंग्रजी दुसरा वर्ग ते आठवा वर्ग वरुड येथील न्यू इंग्लिश स्कूलमध्ये झाले. वर्ग ९ ते ११ पर्यंतचे हायस्कूलचे शिक्षण मोर्शी येथील शासकीय विद्यालयात झाले. सन १९३२ ते १९३४ मध्ये वाराणशी येथील बनारस हिंदू युनिव्हर्सिटी मधून इंटर झाले. त्यावेळी हिंदू युनिव्हर्सिटीच्या स्वतंत्र बोर्डर्स युनियनमध्ये ते वाड्मय सचिव होते. सन १९३४ ते १९३६ मध्ये किंग एडवर्ड कॉलेज अमरावती येथून बी.ए. झाले. त्यावेळी ते किंग एडवर्ड कॉलेजच्या डिबेटींग सोसायटीचे उपाध्यक्ष होते. सन १९३७ ते १९३९ मध्ये  नागपूर येथील लॉ कॉलेज मधून एल.एल.बी. झाले. ===== भारत स्वातंत्र्य लढा ===== इंग्रजी जुलमी राजवटी विरुद्ध झालेल्या भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यात दादासाहेब यांचा सक्रीय सहभाग होता. राष्ट्रीय काँग्रेसचे  सन १९३६ पासून निष्ठावंत कार्यकर्ते होते. दिनांक ५ व ६ फेब्रुवारी १९३८ रोजी विदर्भ प्रांतिक काँग्रेसचे तिसरे अधिवेशन कर्नाटकचे श्री. गंगाधरराव देशपांडे यांचे अध्यक्षतेखाली  व सुभाषचंद्र बोस यांचे जेष्ठ बंधू शरदचंद्र बोस यांच्या हस्ते शेंदूरजनाघाट येथे  भरले होते. समारोपाकरिता स्व. श्री पंडीत जवाहरलाल नेहरू हे आले होते. त्या वेळी वीर वामनराव जोशी यांच्या माध्यमातून पंडीत  जवाहरलाल नेहरू यांनी दादासाहेब यांची ओळख करून घेतली होती.  सन १९३९ मध्ये सालबर्डी येथील यात्रेत जाहीर सभा घेऊन त्यांनी स्वातंत्र्य आंदोलनाविषयी जनजागरण करण्याचा प्रयत्न केला. भारत देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी त्यांनी आपल्या ऐन उमेदीच्या काळात ब्रिटिश साम्राज्या विरुद्धच्या लढ्यात उडी घेतली व कुठल्याही संकटाची तमा न बाळगता धैर्याने व शौर्याने लढले. विशेषतः दिनांक १४ ऑगस्ट १९४० रोजी रात्री १२ वाजता चंद्रपूर येथील जटपूरा गेट वरून इंग्रजांचा  युनियन जॅक उतरून  भारताचे तिरंगी निशाण चढवून स्वातंत्र्य लढ्याची सुरुवात केली. तसेच महात्मा गांधी यांनी दादासाहेब यांची वैयक्तिक सत्याग्रहासाठी  साठी नियुक्ती केली होती तो सत्याग्रह दादासाहेब यांनी  २२ डिसेंबर १९४० रोजी अमरावती जिल्ह्यातील मोर्शी येथे सकाळी ९ वाजता केला होता. त्या मध्ये इंग्रज सरकार कडून कोर्ट उठे पर्यंत शिक्षा व  १०० रुपये दंड झाला  होता. परंतु दंडाची रक्कम न भरल्या मुळे दादासाहेब यांच्या घरचे फर्निचर जप्त करण्यात आले होते. त्यावेळी  दादासाहेब हे घरी परत न जाता जिल्हा काँग्रेस कमेटी कडे गेले होते. व जिल्हा काँग्रेस कमेटीने त्यांना विद्यार्थी व तरुणांन मध्ये देशभक्ती रुजवण्याकरिता गावो गावी जाण्याचा सल्ला दिला. त्या नुसार दादासाहेब हे  तीन महिने गावो गावी फिरून त्यांनी मोर्शी तालुक्यातील शेंदूरजनाघाट, पुसला, बेनोडा, लोणी, मोर्शी, खानापूर, नेर येथे तरुणांच्या व विध्यार्थ्यांच्या संघटना तयार करून या सर्व संघटनांचा स्वातंत्र्य लढया साठी दादासाहेब यांच्या अध्यक्षतेखाली “ मोर्शी तालुका मध्यवर्ती ” संघ स्थापन करण्यात आला होता. त्याच तरुणांच्या सहभागाने सन १९४१ मध्ये आर्वी तालुक्यासह मोर्शी येथे त्यांनी विधायक कार्यकर्ता व सत्याग्रही संमेलन घेतले त्यावेळी गोंदियाचे चतुर्भुज भाई जसानी, पं. दिनकर शा. कानडे सह विदर्भातील तुरुंगा बाहेर असलेले सर्व देशभक्त संमेलनाला हजर होते. तसेच शेंदूरजनाघाट येथे काकासाहेब कालेलकर यांचे अध्यक्षतेखाली मोर्शी तालुका विधार्थी परिषद झाली होती. त्या  मोर्शी तालुका विधार्थी परिषदेचे  स्वागताध्यक्ष श्री दादासाहेब बेलसरे होते. या सर्व चळवळी मधून तयार झालेले तरुण सन १९४२ च्या मोर्शी तालुक्यात झालेल्या चळवळीत  सहभागी होते तसेच शहीद   बेनोडा, आष्टी येथील  स्वातंत्र्य लढ्यात तेच तरुण प्रमुख होते. मोर्शी तालुका मध्यवर्ती  संघाचे अध्यक्ष दादासाहेब बेलसरे यांनी मोर्शी व आर्वी तालुक्यात झालेल्या सत्याग्रहात भाग घेतला होता तसेच  भारत छोडो आंदोलना मध्ये महात्मा गांधी यांच्या अटकेच्या निषेधार्थ दिनांक ९ ऑगस्ट १९४२ रोजी मोर्शी येथे सभा घेऊन भाषण दिल्या बद्दल त्यांना अटक होऊन १० ऑगस्ट १९४२ ते ११ जानेवारी १९४४ पर्यंत अमरावती, अकोला, नागूपर येथील कारागृहात प्रथम व द्वितीय श्रेणी नजरबंद तुरुंगवासाची शिक्षा भोगली आहे. भारत स्वातंत्र्य लढ्यात हाल अपेष्टा भोगलेले स्वातंत्र्य संग्राम सैनिक व तत्कालीन आमदार  दादासाहेब बेलसरे यांच्या हस्ते  दिनांक १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी चंद्रपूर (चांदा) येथे पहिले ध्वजारोहण संपन्न झाले. भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामात केलेल्या  कामगिरीच्या गौरवार्थ महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांच्या सहीनिशी दिनांक २७ जुलै १९६८ रोजी सन्मान पत्र देण्यात आले. तसेच  स्वातंत्र्य संग्रामात  संस्मरणीय भाग घेतल्या बद्दल राष्ट्राच्या वतीने पंतप्रधान श्रीमती इंदीरा गांधी यांनी दिनांक १५ ऑगस्ट १९७२ रोजी ताम्रपट भेट दिला आहे. तसेच देश सेवे बद्दल देशात ठिकठिकाणी त्यांचे सन्मान व गौरवपत्र देऊन सत्कार झाले आहे. तसेच सन १९७२-७३ मध्ये भारत सरकार द्वारा मोर्शी येथे स्थापित करण्यात आलेल्या हुतात्मा स्मारकावरील शिलालेखावर त्यांचे नाव कोरण्यात आले आहे. ====== राजकीय क्षेत्र ====== सन १९४६ साली मध्यप्रांत विधानसभेची निवडणूक झाली त्यावेळी दादासाहेब यांच्या लोकप्रियतेमुळे त्यांना वऱ्हाड मोर्शी मतदार संघातून काँग्रेस कडून उमेदवारी मिळाली व ते बहुमताने निवडून आले त्यावेळी स्थापन झालेल्या  रविशंकर शुक्ल मंत्री मंडळात सन १९४६ ते १९४७ पर्यंत पार्लमेंटरी सेक्रेटरी होते. तसेच सन १९४८ ते १९५२ या कालावधीत विदर्भ प्रदेश काँग्रेस अन्नधान्य समितिचे अध्यक्ष होते. स्वतंत्र भारतात  सन १९५१ मध्ये मध्यप्रदेश विधानसभेची निवडणूक झाली त्यावेळी पुन्हा दादासाहेब त्यावेळी असलेल्या जरुड मध्यप्रांत मतदार संघ क्रमांक १५० मधून इंडियन नॅशनल काँग्रेस  कडून उभे होते. त्यावेळी ते पुन्हा निवडून आले असून  त्यांना  १२१४१ मत मिळाली होती. राजकारणातून त्यांनी कुटुंबासाठी कुठलाही लाभ करून न घेता निस्पृह भावनेने   आमदार म्हणून ११ वर्ष समाजाची सेवा केली. ====== अस्पृश्यता निर्मूलन ====== पूर्वीच्या समाज व्यवस्थेनुसार बहुजनांना स्पर्श करणे सुद्धा पाप होते. स्पर्श केल्यास त्या व्यक्तीस समाजात मान राहत नव्हता. त्यावेळी दादासाहेब यांनी मान अपमानाचा विचार न करता दलितांच्या मुलांच्या आंघोळी घालून देऊन त्यांना कपडे देण्याचा उपक्रम राबविला. त्या कारणाने चिडून जाऊन त्यांच्या वडिलांनी त्यांना घराबाहेर काढून दिले होते. तरी सुद्धा ते आपल्या ध्येयापासून कधीही परावृत्त झाले नाही. माळी समाजात महाजनांनच्या घरात जन्माला आलेले दादासाहेब हे पेशाने वकील होते तसेच स्वातंत्र्य लढा व राजकीय क्षेत्रातील नेते होते. तरी त्या काळी दलितांवर होत असलेले अत्याचार व सामाजिक असमानता पाहून  स्पृश-अस्पृश यातील दरी नष्ट करून समता प्रस्थापित करण्यासाठी त्यांनी घरा दाराची चिंता न करता अस्पृश्यता निर्मूलनाच्या कार्यात स्वताला झोकून दिले. महात्मा जोतीराव फुले व डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचा प्रभाव असलेले दादासाहेब स्वतः सन १९५५ पूर्वी पासून विदर्भ हरिजन सेवक संघाचे अध्यक्ष होते. तसेच श्री एल.एम. श्रीकांत यांनी सन १९५७-५८ चे दाखल केलेल्या (ईशान्य महाराष्टाचे) आयुक्त अहवाला नुसार दादासाहेब हे अस्पृश्यता निर्मूलनासाठी तयार केलेल्या वऱ्हाड व मध्यप्रांत येथील दोन्ही शाखेचे प्रमुख होते त्यावेळी हरिजनांन करिता पुष्कळ विहिरी व मंदिर खुले केल्याची नोंद मिळते. तसेच सन १९६८-६९ पासून महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघाचे उपाध्यक्ष होते. त्यावेळी अध्यक्ष हे श्री बाळासाहेब भारदे होते. व निमंत्रित सदस्य श्री अण्णा हजारे होते. त्या महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघाच्या कार्यकारणी मध्ये १५ पैकी दोनच व्यक्ती विदर्भातील होते. त्यामध्ये उपाध्यक्ष दादासाहेब बेलसरे व सदस्य श्री गीताचार्य तुकारामदादा हे होते. त्यावेळी अस्पृश्यता निर्मूलन कार्य अंतर्गत पुष्कळ गावातील हरिजनांना धोबी सेवा,नाव्ही सेवा,तसेच विहिरी खुल्या करून मंदिर व हॉटेल मध्ये प्रवेश मिळून दिला. तसेच महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघ,पुणे, अहवाल सन १९८८-८९ नुसार संपूर्ण महाराष्ट्रासह विशेषतः नागपूर, चंद्रपूर, गडचिरोली,वर्धा, भंडारा, अमरावती, बुलढाणा, अकोला, यवतमाळ या प्रत्येक जिल्ह्यात दौरा करून ठीक ठिकाणी अस्पृश्यता निवारण,व्यसनमुक्ती,राष्ट्रीय एकात्मता यासाठी सभा संमेलन घेऊन तसेच यात्रेतून प्रचार प्रसार केला होता. बहुजनांच्या मुलांसाठी हरिजन सेवकसंघा मार्फत त्यांच्या नेतृत्वात शेंदूरजनाघाट, काटोल, करजगाव गांधीघर, करजगाव बहीरम येथे पाळणाघरे व बालवाडया स्थापन केल्या होत्या तसेच मोर्शी येथे सन १९५५-५६ मध्ये हरिजन वसतीगृह स्थापन केले होते. ==== अस्पृश्यता निर्मूलन संबंधी दादासाहेब यांच्या उपस्थितीत झालेले कार्यक्रम ==== १)     महाकोशल,नागूपर व विदर्भ हरिजन सेवक संघ शिबिर, ठक्कर ग्राम जबलपूर दिनांक १०-२-१९५५ ते १७-२-१९५५ २)     मुंबई राज्य मराठी विभाग अस्पृश्यता निर्मूलन कार्यकर्ता शिबीर, गुरुकुंज आश्रम {मोझरी} जिल्हा अमरावती सन १९५८-५९ (राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांच्या  प्रमुख उपस्थितीत)     ३)     अखिल भारतीय हरिजन सेवक संघ दिल्ली वार्षिक बैठक, कालबी दिनांक ५ व ६ नोव्हेंबर  १९५९ (श्रीमती रामेश्वरी नेहरू यांच्या प्रमुख उपस्थितीत) ४)     अखिल भारतीय हरिजन सेवक संघ ३५ वी वार्षिक बैठक, नागपूर दिनांक २५ व २६ नोव्हेंबर १९६७ ५)     विनोबा भावे यांचे उपस्थितीत कालडी केरळ प्रांत मध्ये झालेल्या सर्वोदय संमेलना मध्ये प्रमुख उपस्थिती. ६)     महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघ विधायक कार्यकर्त्यांचा युथ कॅम्प श्री अण्णा हजारे यांच्या गावी राळेगण सिद्धी येथे दिनांक ८/३/१९८७ ते १५/३/१९८७     ७)     प्रांतिक हरिजन सेवक संघ शिबीर रामटेक ===== दादासाहेब यांनी  सामाजिक, राजकीय व शिक्षण क्षेत्रात भूषवलेली पदे ===== ·     उपाध्यक्ष - महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघ ·     अध्यक्ष - विदर्भ हरिजन सेवक संघ ·     अध्यक्ष - स्वातंत्र्य लढ्यासाठी स्थापन केलेला मोर्शी तालुका मध्यवर्ती संघ इ.स. १९४१ ·     अध्यक्ष - इ.स. १९४५ पासून मोर्शी तालुका कस्तुरबा गांधी स्मारक निधी ·     आमदार - मध्यप्रांत विधानसभा मोर्शी मतदार संघ इ.स. १९४६ ·     पार्लमेंटरी सेक्रेटरी - इ.स. १९४६ ते १९४७ मध्यप्रांत वऱ्हाड मंत्री मंडळ ·     अध्यक्ष - इ.स. १९४८ ते १९५२ विदर्भ प्रदेश काँग्रेस अन्नधान्य समिती  ·     आमदार -मध्यप्रांत विधानसभा मोर्शी मतदार संघ इ.स. १९५१ ·     संस्थापक सदस्य - जनता शिक्षण संस्था शेंदूरजनाघाट इ.स. १९५६ ·     अध्यक्ष - अमरावती जिल्हा स्वातंत्र्य संग्राम समिती ·     अध्यक्ष - पश्चिम विदर्भ स्वतंत्रता सैनिक समिती ·     सचिव  - अखिल भारतीय स्वातंत्र्य संग्राम समिती ·     अध्यक्ष - जाईबाई चौधरी ज्ञानपीठ व जुनियर कॉलेज नागपूर ·     सदस्य -  टिळक राष्ट्रीय विद्यालय विश्वस्त मंडळ खामगाव  ·     सदस्य - जिल्हा स्व. सैनिक गौरव समिती ·     सदस्य - मध्यप्रदेश सरकार द्वारा  शेतीविषयक स्थापन झालेली  कृषी धोरण समिती ·     मानद संचालक - महारष्ट्र शासन सर्वोदय योजना अमरावती जिल्हा ·     जनरल सेक्रेटरी - न्यू इंग्लिश स्कूल वरुड  गॅदरिंग इ.स. १९२८-२९ ·     सचिव - हिंदू युनिव्हर्सिटी बनारस स्वातंत्र बोर्डस युनियनचे वाड्मय सचिव  इ.स. १९३३-३४ . उपाध्यक्ष - डिबेटींग सोसायटी  किंग एडवर्ड कॉलेज अमरावती इ.स. १९३४-३६   ===== अल्प चरित्र व लेख   ===== १)     हुज हु इन इंडिया, आवृत्ती इ.स. १९८५,१९८६,१९८७, १९८९,१९९० २)     बायोग्रफीक इंटरनॅशनल नं १ व ३ छापलेले पुस्तक डाकूमेंट १ सन १९६९   ३)     बायोग्रफीक इंटरनॅशनल ३/४ बि के ५/२ मॉडल टाउन दिल्ली ११०००९ इंडिया ४)     इंडियन जुनिअर चेम्बर्स   ५)    International directory of biographical drifting life leadership 5126 doc circle R.O.X. No.3126 Releasing north Carolina 27622 USA ६)    राष्ट्रवीर,दलित मित्र रा.आ.बेलसरे यांचे जीवन–चरित्र व कार्य परिचय, पुस्तिका (प्रा. वा.सी.काळे, अमरावती ) ७)    वऱ्हाड विकास मासिक पत्रिका, लेख (ऑक्टोबर २०१४) ८)    राष्ट्रवीर,दलित मित्र रा.आ.उपाख्य दादासाहेब बेलसरे यांचे सामाजिक व राजकीय कार्य,पुस्तिका (हितेश हिरामनजी ढोरे मॉ बालासुंदरी परिवार प्रमुख शेंदूरजनाघाट) श्री माळीवैभव मासिक, नागपूर, लेख (जानेवारी २०१७) === प्रभाव === रस्कीन, लिवो स्टॉल स्टॉय, [[ज्युसेप्पे मॅझिनी]], गैरीबॉल्डी, टेरेंस मॅकस्वीनी, इमॉन डी.व्हॅलेरा, [[छत्रपती शिवाजी महाराज]], [[ज्ञानेश्वर]], [[नामदेव]], [[एकनाथ]], [[संत तुकाराम]], [[चोखामेळा]], [[सावता माळी]], [[लोकमान्य टिळक]], बॅ. तात्याराव सावरकर, [[महादेव गोविंद रानडे]], [[गोपाळ कृष्ण गोखले|गोपाल कृष्ण गोखले]], [[महात्मा फुले]], [[बाबासाहेब आंबेडकर]], [[महात्मा गांधी]], [[राजेंद्र प्रसाद]], [[लाल बहादूर शास्त्री]], डॉ. खानखोजे, बॅ. आर. के. पाटील, डॉ. कोलते, श्री. व श्रीमती असरानी, व्ही.एस. देशमुख, ज. सि. अकर्ते, [[स्वामी विवेकानंद]], [[रामकृष्ण परमहंस]], स्वामी रामतीर्थ, [[वामन गोपाळ जोशी]], [[दादा धर्माधिकारी]], बॅ. बारलिंगे, [[गाडगे महाराज]], [[तुकडोजी महाराज]], [[अप्पासाहेब पटवर्धन]], भाऊसाहेबकडू व शंकरराव राउत.  === संदर्भ === (१)महाराष्ट्र शासन स्वातंत्र्य सैनिक चरित्रकोश (खंड २, पृष्ठ क्र. १३३) (२) महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघ, पुणे अहवाल पुस्तिका (सन १९८८-८९) (३) धर्मादाय आयुक्त कार्यालय धुळे रजि.नं ए १९२ परिशिष्ट १ची प्रत (४) स्व. सीतारामजी चौधरी स्मृतिगंध (१९८८ पृष्ठ क्र. ८२,८३) (५)राष्ट्रवीर,दलित मित्र रा.आ.बेलसरे यांचे जीवन–चरित्र व कार्य परिचय, पुस्तिका(प्रा.वा.सी.काळे, अमरावती) (६)जि.प.पूर्व माध्यमिक शाळा एकदरा, स्मरणिका सन २०१२  “सदाव्रती तीर्थाभिषेक” पृष्ठ क्र.३९ (वा. शा. देशमुख) (७) वऱ्हाड विकास मासिक पत्रिका, लेख (ऑक्टोबर २०१४) (८)राष्ट्रवीर,दलित मित्र रा.आ.उपाख्य दादासाहेब बेलसरे यांचे सामाजिक व राजकीय कार्य,पुस्तिका (हितेश हिरामनजी ढोरे) (९) नगरपरिषद प्राथमिक विद्यामंदीर शेंदूरजनाघाट शताब्दी महोत्सव अहवाल पुस्तिका पृष्ठ क्र.६ (१०) वरुड तालुक्यातील स्वातंत्र्य संग्राम सैनिक पृष्ठ क्र. ८१,८२(जी. टी. तायवाडे) (११)वरुड विकासाच्या पाऊल खुणा पृष्ठ क्र. ४१ (गो.ल.रडके) (१२) Report of the  Commissioner for Scheduled Castes and Scheduled Tribes  year 1957-58 Seventh Report Part II Page No.37,48 (by L.M.Shrikant) (१३)Assembly Election Results of Madhya Pradesh in 1951 lwcn5e17a7v97jx72xiu26o54votso5 2705220 2705205 2026-08-24T11:53:08Z संतोष गोरे 135680 संतोष गोरे ने लेख [[दादासाहेब बेलसरे]] वरुन [[मसुदा:दादासाहेब बेलसरे]] ला हलविला: कच्चा मसुदा, पहा : [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]] 2705205 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[चित्र:Photograph Of Late Shri Dadasaheb Belsare.jpg|alt=नाव : रामकृष्ण आत्माराम बेलसरे जन्म : ९ अक्टोबर इ.स. १९१४ जन्म भूमी : शेंदूरजनाघाट ता. मोर्शी जि. अमरावती धर्म : हिंदू शिक्षण : बी.ए.एल.एल.बी व्यवसाय : वकिली, शेती चळवळ : भारतीय स्वातंत्र्यलढा , अस्पृशता निर्मुलन, सत्यशोधक समाज राजकीय पक्ष : भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पदवी : दलितमित्र , राष्ट्रवीर पत्नी : प्रभावती उर्फ अनुसया मृत्यू : (इच्छा मृत्यू) २३ ऑक्टोबर इ.स. १९९५ (दिवाळी) मृत्यू स्थळ : राहते घरी शेंदूरजनाघाट ता.वरुड जि. अमरावती (महाराष्ट्र) देहदान : दिनांक २३/१०/१९९५ रोजी मरणोत्तर देह शैक्षणिक उद्देशाने मेडिकल कॉलेज नागपूर येथे दान.|इवलेसे|'''दादासाहेब बेलसरे नाव : रामकृष्ण आत्माराम बेलसरे''' '''जन्म : ९ अक्टोबर इ.स. १९१४''' '''जन्म भूमी : शेंदूरजनाघाट ता. मोर्शी जि. अमरावती''' '''धर्म : हिंदू''' '''शिक्षण : बी.ए.एल.एल.बी''' '''व्यवसाय : वकिली, शेती''' '''चळवळ : भारतीय स्वातंत्र्यलढा , अस्पृशता निर्मुलन, सत्यशोधक समाज''' '''राजकीय पक्ष : भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस''' '''पदवी : दलितमित्र , राष्ट्रवीर''' '''पत्नी : प्रभावती उर्फ अनुसया''' '''मृत्यू : (इच्छा मृत्यू) २३ ऑक्टोबर इ.स. १९९५ (दिवाळी)''' '''मृत्यू स्थळ : राहते घरी शेंदूरजनाघाट ता.वरुड जि. अमरावती(महाराष्ट्र)''' '''देहदान : दिनांक २३/१०/१९९५ रोजी मरणोत्तर देह शैक्षणिक उद्देशाने मेडिकल कॉलेज नागपूर येथे दान'''. {{Biodata}} ]] = दादासाहेब बेलसरे = स्वातंत्र्य संग्राम सैनिक, राष्ट्रवीर, दलितमित्र, , माजी आमदार, संसद सचिव, पूजनीय ''<big>'''स्व.श्री. रामकृष्ण आत्माराम बेलसरे'''</big>''  (जन्म:- ९ ऑक्टोबर १९१४  मृत्यू २३ ऑक्टोबर १९९५) हे भारतीय क्रांतिकारक, राजकारणी, वकील, समाजसुधारक तसेच गांधीवादी व पुरोगामी विचारांचे होते. दादासाहेब बेलसरे या नावाने ते ओळखले जातात. यांचा जन्म आज रोजी महाराष्ट्रातील अमरावती जिल्ह्यात येत असलेल्या वरुड तालुक्यातील शेंदूरजनाघाट या गावी झाला. बी.ए., एल.एल.बी. पर्यंत यांचे शिक्षण झाले. हायस्कूल व महाविद्यालयात शिकत असतांनाच संघटनात्मक कामे करून चळवळी उभारल्या. भारत देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी त्यांनी आपल्या ऐन उमेदीच्या काळात ब्रिटिश साम्राज्य विरुद्धच्या लढ्यात उडी घेतली व कुठल्याही संकटाची तमा न बाळगता धैर्याने व शौर्याने लढले. हे भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामात विदर्भातील मोर्शी, वरुड भागातील प्रमुख नेते होते. तसेच आर्वी तालुक्यात झालेल्या सत्याग्रहात सुद्धा सहभागी होते. दि.१४ ऑगष्ट १९४० रोजी चंद्रपूर येथील जटपूरा गेट वरून रात्री १२ वाजता इंग्रजांचे युनियन जॅक उतरवून त्यावेळी असलेले काँग्रेसचे तिरंगी निशाण चढवून त्यांनी स्वातंत्र्य लढ्याची सुरुवात केली. महात्मा गांधी यांनी त्यांना सन १९४० मध्ये व्यक्तिगत सत्याग्रहा साठी नियुक्त केले होते. सन १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलना मध्ये दीड वर्ष तुरुंगात होते. अखिल भारतीय स्वतंत्रता संग्राम सेनानी समितिचे सचिव होते. विशेषतः स्पृश-अस्पृश यातील दरी नष्ट करून समता प्रस्थापित करण्या साठी त्यांनी अस्पृशता निर्मुलनाचे कार्य केले. महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघाचे उपाध्यक्ष होते. दलित स्त्रीवादी चळवळीच्या नेत्या जाईबाई चौधरी यांनी नागपूर येथे स्थापन केलेल्या जाईबाई चौधरी ज्ञानपीठ व जुनियर कॉलेजचे अध्यक्ष होते. हरिजन सेवकसंघा मार्फत त्यांच्या नेतृत्वात शेंदूरजनाघाट, काटोल, करजगाव गांधीघर, करजगाव बहीरम येथे बालवाडया व पाळणाघरे स्थापन केली होती. भारतरत्न पुरस्काराने सन्मानित विनोबा भावे, सेनापती बापट, महाराष्ट्र गांधी अप्पासाहेब पटवर्धन यांच्या सोबत राहून पदयात्रा घानसफाईचे कामे केलीत. विनोबा भावे यांचे सर्वोदय संमेलन व भूदान चळवळी मध्ये सहभागी होते. सन १९३६ पासून राष्ट्रीय काँग्रेसचे निष्ठावंत कार्यकर्ते होते. तालुका व जिल्हा काँग्रेस कमेटीत अनेक पदे भूषवली. त्यांच्या लोकप्रियतेमुळे मध्यप्रांत विधानसभा मोर्शी व जरुड येथून सन १९४६ व सन १९५१ असे दोन वेळेस आमदार म्हणून निवडून आले. सन १९४६ ते १९४७ मध्ये मध्य प्रांत वऱ्हाड मंत्रिमंडळातील रविशंकर शुक्ला मंत्रिमंडळात पार्लमेंटरी सेक्रेटरी म्हणून काम पाहिले. सार्क परिषद निमित्य नेपाल, भूतान येथे उपस्थित होते. सन १९५५ मध्ये मोर्शी येथे स्थापन केलेल्या हरिजन वसतीगृहाचे अध्यक्ष तसेच शें दूरजनाघाट येथील जनता शिक्षण संस्थेचे आध प्रवर्तक व संस्थापक सदस्य होते. ते बरेच वर्ष अमरावती जेलचे व्हिजीटर असून सोशल अॅण्ड मॉरल एज्युकेशन लेक्चरर म्हणून अमरावती येथील जेलला जात होते. आयुष्यभर समाजसेवेसाठी जगलेले दादासाहेब यांनी दिनांक १२ जुलै १९७९ रोजी देहदानाचा संकल्प केला होता. त्यांच्या इच्छे नुसार शरीररचनाशास्त्र विभाग, शासकीय वैधकीय महाविद्यालय नागपूर येथे त्यांचा देह त्यांचे मानसपुत्र श्री. केशव रामफल मधुमटके नागपूर यांच्या हस्ते दिनांक २३ ऑक्टोबर १९९५ रोजी दिवाळीच्या दिवशी अर्पण करण्यात आला. आयुष्यभर समाजऋण फेडणारे दादासाहेब मृत्यू नंतरही समाजाच्या उपयोगी पडले. त्यांना महाराष्ट्र शासना कडून ४ मार्च १९७७ रोजी दलित मित्र पुरस्कार मिळाला असून श्री एन. डी. तिवारी मुख्यमंत्री उत्तर प्रदेश यांच्या अध्यक्षतेखाली अखिल भारतीय स्वातंत्रता संग्राम सेनानी समिती कडून सारनाथ वाराणसी येथे सन १९८९ला  झालेल्या तेराव्या अधिवेशनामध्ये राष्ट्रवीर पदवी बहाल केली आहे. === जन्म === पूज्यनीय दादासाहेब बेलसरे यांचा जन्म पूर्वी मध्यप्रांतात येत असलेल्या अमरावती जिल्ह्यातील मोर्शी तालुक्यात येत असलेल्या शेंदूरजनाघाट या गावी माळी समाजातील बेलसरे कुटुंबात दिनांक ९ ऑक्टोबर १९१४ रोजी रात्री ८ वाजता झाला. यांचे नाव धनराज ठेवण्यात आले होते. यांना आठ बहिण भावंडे होती. दादासाहेब यांचे जन्मदाते वडील शिवाजी चिमणाजी बेलसरे असून आईचे नाव मैनाबाई होते. शिवाजी व मैनाबाई यांचे सातवे अपत्य धनराज म्हणजेच दादासाहेब होय. दादासाहेब यांच्या बालवयातच आई मैनाबाईचा मृत्यू झाला होता. शिवाजी बेलसरे यांचा शेती व्यवसाय असून शेंदूरजनाघाट नगरीतील त्या वेळी महत्त्वपूर्ण असलेले महाजन पद त्यांच्या कडे होते. दिनांक १२ डिसेंबर १९११ रोजी दिल्ली मध्ये जॉर्ज पंचम यांच्या उपस्थितीत भरलेल्या दिल्ली दरबार मध्ये शेंदूरजनाघाट येथील कन्हैय्यालालजी तांबी, रघुनाथराव तराळ सह दादासाहेब यांचे वडील श्री शिवाजी बेलसरे हे सरकारी पाहुणे म्हणून उपस्थित होते. ==== दत्तक विधान ==== दादासाहेब यांचे जन्मदाते वडील शिवाजी चिमणाजी बेलसरे यांचे चुलत बंधू आत्माराम आण्याजी बेलसरे यांची पत्नी गुणाबाई यांच्या पोटी पुत्ररत्न जन्माला न आल्या कारणाने आत्मारामजी बेलसरे यांनी दादासाहेब पंधरा वर्षाचे असतांना दिनांक २७ फेब्रुवारी १९२९ रोजी दत्तक विधानानुसार शिवाजी बेलसरे यांचे कडून दत्तक घेतले त्यावेळी दादासाहेब यांचे धनराज शिवाजी बेलसरे हे नाव बदलून रामकृष्ण आत्मारामजी बेलसरे असे ठेवण्यात आले. ===== शिक्षण ===== दादासाहेब यांचे इंग्रजी पहिल्या वर्गाचे शिक्षण शेंदूरजनाघाट येथील प्रायमरी शाळे मध्ये असलेल्या टिळक राष्ट्रीय विद्यालयात झाले. इंग्रजी दुसरा वर्ग ते आठवा वर्ग वरुड येथील न्यू इंग्लिश स्कूलमध्ये झाले. वर्ग ९ ते ११ पर्यंतचे हायस्कूलचे शिक्षण मोर्शी येथील शासकीय विद्यालयात झाले. सन १९३२ ते १९३४ मध्ये वाराणशी येथील बनारस हिंदू युनिव्हर्सिटी मधून इंटर झाले. त्यावेळी हिंदू युनिव्हर्सिटीच्या स्वतंत्र बोर्डर्स युनियनमध्ये ते वाड्मय सचिव होते. सन १९३४ ते १९३६ मध्ये किंग एडवर्ड कॉलेज अमरावती येथून बी.ए. झाले. त्यावेळी ते किंग एडवर्ड कॉलेजच्या डिबेटींग सोसायटीचे उपाध्यक्ष होते. सन १९३७ ते १९३९ मध्ये  नागपूर येथील लॉ कॉलेज मधून एल.एल.बी. झाले. ===== भारत स्वातंत्र्य लढा ===== इंग्रजी जुलमी राजवटी विरुद्ध झालेल्या भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यात दादासाहेब यांचा सक्रीय सहभाग होता. राष्ट्रीय काँग्रेसचे  सन १९३६ पासून निष्ठावंत कार्यकर्ते होते. दिनांक ५ व ६ फेब्रुवारी १९३८ रोजी विदर्भ प्रांतिक काँग्रेसचे तिसरे अधिवेशन कर्नाटकचे श्री. गंगाधरराव देशपांडे यांचे अध्यक्षतेखाली  व सुभाषचंद्र बोस यांचे जेष्ठ बंधू शरदचंद्र बोस यांच्या हस्ते शेंदूरजनाघाट येथे  भरले होते. समारोपाकरिता स्व. श्री पंडीत जवाहरलाल नेहरू हे आले होते. त्या वेळी वीर वामनराव जोशी यांच्या माध्यमातून पंडीत  जवाहरलाल नेहरू यांनी दादासाहेब यांची ओळख करून घेतली होती.  सन १९३९ मध्ये सालबर्डी येथील यात्रेत जाहीर सभा घेऊन त्यांनी स्वातंत्र्य आंदोलनाविषयी जनजागरण करण्याचा प्रयत्न केला. भारत देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी त्यांनी आपल्या ऐन उमेदीच्या काळात ब्रिटिश साम्राज्या विरुद्धच्या लढ्यात उडी घेतली व कुठल्याही संकटाची तमा न बाळगता धैर्याने व शौर्याने लढले. विशेषतः दिनांक १४ ऑगस्ट १९४० रोजी रात्री १२ वाजता चंद्रपूर येथील जटपूरा गेट वरून इंग्रजांचा  युनियन जॅक उतरून  भारताचे तिरंगी निशाण चढवून स्वातंत्र्य लढ्याची सुरुवात केली. तसेच महात्मा गांधी यांनी दादासाहेब यांची वैयक्तिक सत्याग्रहासाठी  साठी नियुक्ती केली होती तो सत्याग्रह दादासाहेब यांनी  २२ डिसेंबर १९४० रोजी अमरावती जिल्ह्यातील मोर्शी येथे सकाळी ९ वाजता केला होता. त्या मध्ये इंग्रज सरकार कडून कोर्ट उठे पर्यंत शिक्षा व  १०० रुपये दंड झाला  होता. परंतु दंडाची रक्कम न भरल्या मुळे दादासाहेब यांच्या घरचे फर्निचर जप्त करण्यात आले होते. त्यावेळी  दादासाहेब हे घरी परत न जाता जिल्हा काँग्रेस कमेटी कडे गेले होते. व जिल्हा काँग्रेस कमेटीने त्यांना विद्यार्थी व तरुणांन मध्ये देशभक्ती रुजवण्याकरिता गावो गावी जाण्याचा सल्ला दिला. त्या नुसार दादासाहेब हे  तीन महिने गावो गावी फिरून त्यांनी मोर्शी तालुक्यातील शेंदूरजनाघाट, पुसला, बेनोडा, लोणी, मोर्शी, खानापूर, नेर येथे तरुणांच्या व विध्यार्थ्यांच्या संघटना तयार करून या सर्व संघटनांचा स्वातंत्र्य लढया साठी दादासाहेब यांच्या अध्यक्षतेखाली “ मोर्शी तालुका मध्यवर्ती ” संघ स्थापन करण्यात आला होता. त्याच तरुणांच्या सहभागाने सन १९४१ मध्ये आर्वी तालुक्यासह मोर्शी येथे त्यांनी विधायक कार्यकर्ता व सत्याग्रही संमेलन घेतले त्यावेळी गोंदियाचे चतुर्भुज भाई जसानी, पं. दिनकर शा. कानडे सह विदर्भातील तुरुंगा बाहेर असलेले सर्व देशभक्त संमेलनाला हजर होते. तसेच शेंदूरजनाघाट येथे काकासाहेब कालेलकर यांचे अध्यक्षतेखाली मोर्शी तालुका विधार्थी परिषद झाली होती. त्या  मोर्शी तालुका विधार्थी परिषदेचे  स्वागताध्यक्ष श्री दादासाहेब बेलसरे होते. या सर्व चळवळी मधून तयार झालेले तरुण सन १९४२ च्या मोर्शी तालुक्यात झालेल्या चळवळीत  सहभागी होते तसेच शहीद   बेनोडा, आष्टी येथील  स्वातंत्र्य लढ्यात तेच तरुण प्रमुख होते. मोर्शी तालुका मध्यवर्ती  संघाचे अध्यक्ष दादासाहेब बेलसरे यांनी मोर्शी व आर्वी तालुक्यात झालेल्या सत्याग्रहात भाग घेतला होता तसेच  भारत छोडो आंदोलना मध्ये महात्मा गांधी यांच्या अटकेच्या निषेधार्थ दिनांक ९ ऑगस्ट १९४२ रोजी मोर्शी येथे सभा घेऊन भाषण दिल्या बद्दल त्यांना अटक होऊन १० ऑगस्ट १९४२ ते ११ जानेवारी १९४४ पर्यंत अमरावती, अकोला, नागूपर येथील कारागृहात प्रथम व द्वितीय श्रेणी नजरबंद तुरुंगवासाची शिक्षा भोगली आहे. भारत स्वातंत्र्य लढ्यात हाल अपेष्टा भोगलेले स्वातंत्र्य संग्राम सैनिक व तत्कालीन आमदार  दादासाहेब बेलसरे यांच्या हस्ते  दिनांक १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी चंद्रपूर (चांदा) येथे पहिले ध्वजारोहण संपन्न झाले. भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामात केलेल्या  कामगिरीच्या गौरवार्थ महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांच्या सहीनिशी दिनांक २७ जुलै १९६८ रोजी सन्मान पत्र देण्यात आले. तसेच  स्वातंत्र्य संग्रामात  संस्मरणीय भाग घेतल्या बद्दल राष्ट्राच्या वतीने पंतप्रधान श्रीमती इंदीरा गांधी यांनी दिनांक १५ ऑगस्ट १९७२ रोजी ताम्रपट भेट दिला आहे. तसेच देश सेवे बद्दल देशात ठिकठिकाणी त्यांचे सन्मान व गौरवपत्र देऊन सत्कार झाले आहे. तसेच सन १९७२-७३ मध्ये भारत सरकार द्वारा मोर्शी येथे स्थापित करण्यात आलेल्या हुतात्मा स्मारकावरील शिलालेखावर त्यांचे नाव कोरण्यात आले आहे. ====== राजकीय क्षेत्र ====== सन १९४६ साली मध्यप्रांत विधानसभेची निवडणूक झाली त्यावेळी दादासाहेब यांच्या लोकप्रियतेमुळे त्यांना वऱ्हाड मोर्शी मतदार संघातून काँग्रेस कडून उमेदवारी मिळाली व ते बहुमताने निवडून आले त्यावेळी स्थापन झालेल्या  रविशंकर शुक्ल मंत्री मंडळात सन १९४६ ते १९४७ पर्यंत पार्लमेंटरी सेक्रेटरी होते. तसेच सन १९४८ ते १९५२ या कालावधीत विदर्भ प्रदेश काँग्रेस अन्नधान्य समितिचे अध्यक्ष होते. स्वतंत्र भारतात  सन १९५१ मध्ये मध्यप्रदेश विधानसभेची निवडणूक झाली त्यावेळी पुन्हा दादासाहेब त्यावेळी असलेल्या जरुड मध्यप्रांत मतदार संघ क्रमांक १५० मधून इंडियन नॅशनल काँग्रेस  कडून उभे होते. त्यावेळी ते पुन्हा निवडून आले असून  त्यांना  १२१४१ मत मिळाली होती. राजकारणातून त्यांनी कुटुंबासाठी कुठलाही लाभ करून न घेता निस्पृह भावनेने   आमदार म्हणून ११ वर्ष समाजाची सेवा केली. ====== अस्पृश्यता निर्मूलन ====== पूर्वीच्या समाज व्यवस्थेनुसार बहुजनांना स्पर्श करणे सुद्धा पाप होते. स्पर्श केल्यास त्या व्यक्तीस समाजात मान राहत नव्हता. त्यावेळी दादासाहेब यांनी मान अपमानाचा विचार न करता दलितांच्या मुलांच्या आंघोळी घालून देऊन त्यांना कपडे देण्याचा उपक्रम राबविला. त्या कारणाने चिडून जाऊन त्यांच्या वडिलांनी त्यांना घराबाहेर काढून दिले होते. तरी सुद्धा ते आपल्या ध्येयापासून कधीही परावृत्त झाले नाही. माळी समाजात महाजनांनच्या घरात जन्माला आलेले दादासाहेब हे पेशाने वकील होते तसेच स्वातंत्र्य लढा व राजकीय क्षेत्रातील नेते होते. तरी त्या काळी दलितांवर होत असलेले अत्याचार व सामाजिक असमानता पाहून  स्पृश-अस्पृश यातील दरी नष्ट करून समता प्रस्थापित करण्यासाठी त्यांनी घरा दाराची चिंता न करता अस्पृश्यता निर्मूलनाच्या कार्यात स्वताला झोकून दिले. महात्मा जोतीराव फुले व डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचा प्रभाव असलेले दादासाहेब स्वतः सन १९५५ पूर्वी पासून विदर्भ हरिजन सेवक संघाचे अध्यक्ष होते. तसेच श्री एल.एम. श्रीकांत यांनी सन १९५७-५८ चे दाखल केलेल्या (ईशान्य महाराष्टाचे) आयुक्त अहवाला नुसार दादासाहेब हे अस्पृश्यता निर्मूलनासाठी तयार केलेल्या वऱ्हाड व मध्यप्रांत येथील दोन्ही शाखेचे प्रमुख होते त्यावेळी हरिजनांन करिता पुष्कळ विहिरी व मंदिर खुले केल्याची नोंद मिळते. तसेच सन १९६८-६९ पासून महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघाचे उपाध्यक्ष होते. त्यावेळी अध्यक्ष हे श्री बाळासाहेब भारदे होते. व निमंत्रित सदस्य श्री अण्णा हजारे होते. त्या महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघाच्या कार्यकारणी मध्ये १५ पैकी दोनच व्यक्ती विदर्भातील होते. त्यामध्ये उपाध्यक्ष दादासाहेब बेलसरे व सदस्य श्री गीताचार्य तुकारामदादा हे होते. त्यावेळी अस्पृश्यता निर्मूलन कार्य अंतर्गत पुष्कळ गावातील हरिजनांना धोबी सेवा,नाव्ही सेवा,तसेच विहिरी खुल्या करून मंदिर व हॉटेल मध्ये प्रवेश मिळून दिला. तसेच महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघ,पुणे, अहवाल सन १९८८-८९ नुसार संपूर्ण महाराष्ट्रासह विशेषतः नागपूर, चंद्रपूर, गडचिरोली,वर्धा, भंडारा, अमरावती, बुलढाणा, अकोला, यवतमाळ या प्रत्येक जिल्ह्यात दौरा करून ठीक ठिकाणी अस्पृश्यता निवारण,व्यसनमुक्ती,राष्ट्रीय एकात्मता यासाठी सभा संमेलन घेऊन तसेच यात्रेतून प्रचार प्रसार केला होता. बहुजनांच्या मुलांसाठी हरिजन सेवकसंघा मार्फत त्यांच्या नेतृत्वात शेंदूरजनाघाट, काटोल, करजगाव गांधीघर, करजगाव बहीरम येथे पाळणाघरे व बालवाडया स्थापन केल्या होत्या तसेच मोर्शी येथे सन १९५५-५६ मध्ये हरिजन वसतीगृह स्थापन केले होते. ==== अस्पृश्यता निर्मूलन संबंधी दादासाहेब यांच्या उपस्थितीत झालेले कार्यक्रम ==== १)     महाकोशल,नागूपर व विदर्भ हरिजन सेवक संघ शिबिर, ठक्कर ग्राम जबलपूर दिनांक १०-२-१९५५ ते १७-२-१९५५ २)     मुंबई राज्य मराठी विभाग अस्पृश्यता निर्मूलन कार्यकर्ता शिबीर, गुरुकुंज आश्रम {मोझरी} जिल्हा अमरावती सन १९५८-५९ (राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांच्या  प्रमुख उपस्थितीत)     ३)     अखिल भारतीय हरिजन सेवक संघ दिल्ली वार्षिक बैठक, कालबी दिनांक ५ व ६ नोव्हेंबर  १९५९ (श्रीमती रामेश्वरी नेहरू यांच्या प्रमुख उपस्थितीत) ४)     अखिल भारतीय हरिजन सेवक संघ ३५ वी वार्षिक बैठक, नागपूर दिनांक २५ व २६ नोव्हेंबर १९६७ ५)     विनोबा भावे यांचे उपस्थितीत कालडी केरळ प्रांत मध्ये झालेल्या सर्वोदय संमेलना मध्ये प्रमुख उपस्थिती. ६)     महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघ विधायक कार्यकर्त्यांचा युथ कॅम्प श्री अण्णा हजारे यांच्या गावी राळेगण सिद्धी येथे दिनांक ८/३/१९८७ ते १५/३/१९८७     ७)     प्रांतिक हरिजन सेवक संघ शिबीर रामटेक ===== दादासाहेब यांनी  सामाजिक, राजकीय व शिक्षण क्षेत्रात भूषवलेली पदे ===== ·     उपाध्यक्ष - महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघ ·     अध्यक्ष - विदर्भ हरिजन सेवक संघ ·     अध्यक्ष - स्वातंत्र्य लढ्यासाठी स्थापन केलेला मोर्शी तालुका मध्यवर्ती संघ इ.स. १९४१ ·     अध्यक्ष - इ.स. १९४५ पासून मोर्शी तालुका कस्तुरबा गांधी स्मारक निधी ·     आमदार - मध्यप्रांत विधानसभा मोर्शी मतदार संघ इ.स. १९४६ ·     पार्लमेंटरी सेक्रेटरी - इ.स. १९४६ ते १९४७ मध्यप्रांत वऱ्हाड मंत्री मंडळ ·     अध्यक्ष - इ.स. १९४८ ते १९५२ विदर्भ प्रदेश काँग्रेस अन्नधान्य समिती  ·     आमदार -मध्यप्रांत विधानसभा मोर्शी मतदार संघ इ.स. १९५१ ·     संस्थापक सदस्य - जनता शिक्षण संस्था शेंदूरजनाघाट इ.स. १९५६ ·     अध्यक्ष - अमरावती जिल्हा स्वातंत्र्य संग्राम समिती ·     अध्यक्ष - पश्चिम विदर्भ स्वतंत्रता सैनिक समिती ·     सचिव  - अखिल भारतीय स्वातंत्र्य संग्राम समिती ·     अध्यक्ष - जाईबाई चौधरी ज्ञानपीठ व जुनियर कॉलेज नागपूर ·     सदस्य -  टिळक राष्ट्रीय विद्यालय विश्वस्त मंडळ खामगाव  ·     सदस्य - जिल्हा स्व. सैनिक गौरव समिती ·     सदस्य - मध्यप्रदेश सरकार द्वारा  शेतीविषयक स्थापन झालेली  कृषी धोरण समिती ·     मानद संचालक - महारष्ट्र शासन सर्वोदय योजना अमरावती जिल्हा ·     जनरल सेक्रेटरी - न्यू इंग्लिश स्कूल वरुड  गॅदरिंग इ.स. १९२८-२९ ·     सचिव - हिंदू युनिव्हर्सिटी बनारस स्वातंत्र बोर्डस युनियनचे वाड्मय सचिव  इ.स. १९३३-३४ . उपाध्यक्ष - डिबेटींग सोसायटी  किंग एडवर्ड कॉलेज अमरावती इ.स. १९३४-३६   ===== अल्प चरित्र व लेख   ===== १)     हुज हु इन इंडिया, आवृत्ती इ.स. १९८५,१९८६,१९८७, १९८९,१९९० २)     बायोग्रफीक इंटरनॅशनल नं १ व ३ छापलेले पुस्तक डाकूमेंट १ सन १९६९   ३)     बायोग्रफीक इंटरनॅशनल ३/४ बि के ५/२ मॉडल टाउन दिल्ली ११०००९ इंडिया ४)     इंडियन जुनिअर चेम्बर्स   ५)    International directory of biographical drifting life leadership 5126 doc circle R.O.X. No.3126 Releasing north Carolina 27622 USA ६)    राष्ट्रवीर,दलित मित्र रा.आ.बेलसरे यांचे जीवन–चरित्र व कार्य परिचय, पुस्तिका (प्रा. वा.सी.काळे, अमरावती ) ७)    वऱ्हाड विकास मासिक पत्रिका, लेख (ऑक्टोबर २०१४) ८)    राष्ट्रवीर,दलित मित्र रा.आ.उपाख्य दादासाहेब बेलसरे यांचे सामाजिक व राजकीय कार्य,पुस्तिका (हितेश हिरामनजी ढोरे मॉ बालासुंदरी परिवार प्रमुख शेंदूरजनाघाट) श्री माळीवैभव मासिक, नागपूर, लेख (जानेवारी २०१७) === प्रभाव === रस्कीन, लिवो स्टॉल स्टॉय, [[ज्युसेप्पे मॅझिनी]], गैरीबॉल्डी, टेरेंस मॅकस्वीनी, इमॉन डी.व्हॅलेरा, [[छत्रपती शिवाजी महाराज]], [[ज्ञानेश्वर]], [[नामदेव]], [[एकनाथ]], [[संत तुकाराम]], [[चोखामेळा]], [[सावता माळी]], [[लोकमान्य टिळक]], बॅ. तात्याराव सावरकर, [[महादेव गोविंद रानडे]], [[गोपाळ कृष्ण गोखले|गोपाल कृष्ण गोखले]], [[महात्मा फुले]], [[बाबासाहेब आंबेडकर]], [[महात्मा गांधी]], [[राजेंद्र प्रसाद]], [[लाल बहादूर शास्त्री]], डॉ. खानखोजे, बॅ. आर. के. पाटील, डॉ. कोलते, श्री. व श्रीमती असरानी, व्ही.एस. देशमुख, ज. सि. अकर्ते, [[स्वामी विवेकानंद]], [[रामकृष्ण परमहंस]], स्वामी रामतीर्थ, [[वामन गोपाळ जोशी]], [[दादा धर्माधिकारी]], बॅ. बारलिंगे, [[गाडगे महाराज]], [[तुकडोजी महाराज]], [[अप्पासाहेब पटवर्धन]], भाऊसाहेबकडू व शंकरराव राउत.  === संदर्भ === (१)महाराष्ट्र शासन स्वातंत्र्य सैनिक चरित्रकोश (खंड २, पृष्ठ क्र. १३३) (२) महाराष्ट्र हरिजन सेवक संघ, पुणे अहवाल पुस्तिका (सन १९८८-८९) (३) धर्मादाय आयुक्त कार्यालय धुळे रजि.नं ए १९२ परिशिष्ट १ची प्रत (४) स्व. सीतारामजी चौधरी स्मृतिगंध (१९८८ पृष्ठ क्र. ८२,८३) (५)राष्ट्रवीर,दलित मित्र रा.आ.बेलसरे यांचे जीवन–चरित्र व कार्य परिचय, पुस्तिका(प्रा.वा.सी.काळे, अमरावती) (६)जि.प.पूर्व माध्यमिक शाळा एकदरा, स्मरणिका सन २०१२  “सदाव्रती तीर्थाभिषेक” पृष्ठ क्र.३९ (वा. शा. देशमुख) (७) वऱ्हाड विकास मासिक पत्रिका, लेख (ऑक्टोबर २०१४) (८)राष्ट्रवीर,दलित मित्र रा.आ.उपाख्य दादासाहेब बेलसरे यांचे सामाजिक व राजकीय कार्य,पुस्तिका (हितेश हिरामनजी ढोरे) (९) नगरपरिषद प्राथमिक विद्यामंदीर शेंदूरजनाघाट शताब्दी महोत्सव अहवाल पुस्तिका पृष्ठ क्र.६ (१०) वरुड तालुक्यातील स्वातंत्र्य संग्राम सैनिक पृष्ठ क्र. ८१,८२(जी. टी. तायवाडे) (११)वरुड विकासाच्या पाऊल खुणा पृष्ठ क्र. ४१ (गो.ल.रडके) (१२) Report of the  Commissioner for Scheduled Castes and Scheduled Tribes  year 1957-58 Seventh Report Part II Page No.37,48 (by L.M.Shrikant) (१३)Assembly Election Results of Madhya Pradesh in 1951 lwcn5e17a7v97jx72xiu26o54votso5 0 297072 2704873 2702025 2026-08-23T20:12:05Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704873 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट कंपनी | प्रकार = सार्वजनिक (''नामलोझ वेनूट्सशॅप'') | नाव = युरोनेक्स्ट एन.व्ही. | चित्र = Beursplein 5 (cropped and edited).jpg | चित्र_शीर्षक = युरोनेक्स्टचे [[ॲम्स्टरडॅम]] येथील नोंदणीकृत कार्यालय | लोगो = New Euronext logo.svg | traded_as = {{EuronextParis|ENX|NL0006294274|XPAR}}<br />[[CAC Next 20|CAC Next 20 Component]] | ISIN = NL0006294274 | स्थापना = {{Start date and age|1602}} (आम्सटरडॅम स्टॉक एक्सचेंज नावाने)<br />{{Start date and age|2000|09|22|df=y}} (सध्याचा संघ<ref name="foundation1">{{Cite report |url=https://books.google.com/books?id=J5zSdO4k6pIC&q=Euronext+September+22%2C+2000&pg=PP3 |title=Kingdom of the Netherlands-Netherlands: Detailed Assessment of Standards and Codes |date=29 September 2004 |publisher=International Monetary Fund |location=Washington, D.C. |page=136 |id=IFM Country Report No 04/310 |access-date=27 December 2013 |series=Staff Country Reports}}</ref><ref name="foundation2">{{Cite book |last1=Yutaka |first1=Kurihara |title=Global Information Technology and Competitive Financial Alliances |url=https://archive.org/details/isbn_9781591408819 |last2=Sadayoshi |first2=Takaya |last3=Nobuyoshi |first3=Yamori |publisher=Idea Group Inc. (IGI) |year=2006 |isbn=9781591408833 |page=[https://archive.org/details/isbn_9781591408819/page/137 137]}}</ref><ref name="foundation3">{{Cite encyclopedia |year=2008 |title=Handbook of Finance, Financial Markets and Instruments |encyclopedia=Handbook of Finance |publisher=John Wiley & Sons |url=https://books.google.com/books?id=7LOD1CmBD-cC&q=Euronext%20September%2022%2C%202000&pg=PA6 |editor-last=Fabozzi |editor-first=Frank J. |volume=1 |page=143 |isbn=9780470391075 |access-date=27 December 2013}}</ref><ref name="foundation4">{{Cite web |last=Théodore |first=Jean-François |date=22 September 2000 |title=Birth of Euronext: Speech from Jean-François Théodore, Chairman and Chief Executive Officer of Euronext |url=http://www.paris-europlace.net/dossiers001_fr.htm |access-date=27 December 2013 |publisher=Paris Europlace |archive-date=2016-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312102557/http://paris-europlace.net/dossiers001_fr.htm |url-status=dead }}</ref>) | key_people = [[:fr:Stéphane Boujnah|Stéphane Boujnah]]<ref>{{Cite news |date=10 September 2015 |title=Euronext nominates Santander's Boujnah as new CEO |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/776a1196-57e2-11e5-a28b-50226830d644?mhq5j=e3 |access-date=7 July 2017}}</ref><br />(CEO and Chairman of the Managing Board)<br /> | location = {{plainlist| *[[पॅरीस]], [[फ्रान्स]](operational headquarters) *[[युरोनेक्स्ट ॲम्स्टरडॅम]], [[ॲम्स्टरडॅम]], [[नेदरलँड]] (नोंदणीकृत कार्यालय)}} | उद्योगक्षेत्र = आर्थिक सेवा | पोटकंपनी = {{ubl|बोर्सा इटालियन|युरोनेक्स्ट ॲम्स्टरडॅम|युरोनेक्स्ट ब्रसेल्स|युरोनेक्स्ट डब्लिन| युरोनेक्स्ट लिस्बन|युरोनेक्स्ट पॅरीस|ओस्लो बोर्स|युरोनेक्स्ट क्लियरिंग|युरोनेक्स्ट सिक्युरिटीज|नॉर्ड पूल|युरोनेक्स्ट एफएक्स}} | संकेतस्थळ = {{URL|https://www.euronext.com}} }}   '''युरोनेक्स्ट एनव्ही''' ( '''युरोपियन न्यू एक्स्चेंज टेक्नॉलॉजी'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.volkskrant.nl/gs-be0cf5a6|title=iX, ieks of ai-iks?|last=Kraaijeveld|first=Kees|date=5 May 2000|website=de Volkskrant|access-date=2 August 2020}}</ref>) हा एक पॅन-युरोपियन बाजार आहे. हा नियमन केलेल्या इक्विटी, एक्सचेंज-ट्रेडेड फंड (ईटीएफ), वॉरंट आणि प्रमाणपत्रे, [[कर्जरोखे|कर्जरोखे बॉण्ड्स]], डेरिव्हेटिव्ह्ज, कमोडिटीज, परकीय चलन तसेच निर्देशांकांमध्ये ट्रेडिंग करण्याची सुविधा देते. मे २०२१ मध्ये, त्याचे बाजार भांडवल €५.६ ट्रिलियन मूल्याचे जवळपास १,९०० सूचीबद्ध जारीकर्ते होते.<ref name="euronext.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.euronext.com/en/investor-relations/financial-calendar/acquisition-borsa-italiana--group|title=Acquisition of the Borsa Italiana Group page &#124; euronext.com|website=www.euronext.com}}</ref> युरोनेक्स्ट हे जगातील सर्वात मोठे कर्ज आणि निधी सूचीचे केंद्र आहे. ते तृतीय पक्षांना तंत्रज्ञान आणि व्यवस्थापित सेवा प्रदान करते. त्याच्या मुख्य नियमन केलेल्या बाजाराव्यतिरिक्त, ते युरोनेक्स्ट ग्रोथ आणि युरोनेक्स्ट ऍक्सेस चालवते. लहान आणि मध्यम-आकाराच्या उद्योगांसाठी सूचीमध्ये प्रवेश प्रदान करते. युरोनेक्स्ट एक मल्टी-ॲसेट क्लिअरिंग हाऊस, [[:it:Cassa di Compensazione e Garanzia|युरोनेक्स्ट क्लिअरिंग]], चालवते. त्याच्या सेंट्रल सिक्युरिटीज डिपॉझिटरी (सीएसडी), [[:it:Monte Titoli|युरोनेक्स्ट सिक्युरिटीज]] द्वारे कस्टडी आणि सेटलमेंट सेवा प्रदान करते. युरोनेक्स्टच्या कमोडिटी मार्केटमध्ये इलेक्ट्रिक पॉवर एक्सचेंज नॉर्ड पूल, तसेच फिश पूलचा समावेश आहे . युरोनेक्स्टचे नोंदणीकृत कार्यालय आणि कॉर्पोरेट मुख्यालय अनुक्रमे [[ॲम्स्टरडॅम|ॲमस्टरडॅम]] आणि [[पॅरिस]] येथे आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.lefigaro.fr/flash-eco/2014/11/25/97002-20141125FILWWW00245-euronext-va-s-installer-a-la-defense-en-2015.php|title=Euronext va s'installer à la Défense en 2015|work=[[Le Figaro]]|access-date=24 August 2019}}</ref> [[डच ईस्ट इंडिया कंपनी|डच ईस्ट इंडिया कंपनीने]] १६०२ मध्ये ॲमस्टरडॅम स्टॉक एक्स्चेंजची स्थापना केली. यूरोनेक्स्टची स्थापना २००० मध्ये ॲमस्टरडॅम, पॅरिस आणि ब्रसेल्समधील एक्सचेंजच्या विलीनीकरणाद्वारे झाली.<ref>Joseph Penso de la Vega: Confusión de Confusiones; 1668, reprint Wiley, 1996.</ref> युरोनेक्स्ट नंतर सेवा विकसित करून आणि अतिरिक्त एक्सचेंज प्राप्त करून विकसित झाले आहे. २००७ ते २०१४ पर्यंत एनवायएसई युरोनेक्स्ट म्हणून [[न्यू यॉर्क रोखे बाजार|न्यू यॉर्क स्टॉक एक्सचेंज]] (एनवायएसई) मध्ये विलीन झाल्यानंतर, पुन्हा एकदा स्वतंत्र युरोपियन एक्सचेंज बनले आहे. २०१४ मध्ये त्याच्या आइपीओ असल्याने,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ft.com/content/0cb9ba2e-efcc-11e3-bee7-00144feabdc0|title=Euronext valued at up to €1.75bn in flotation|date=10 June 2014|website=www.ft.com|access-date=2 August 2020}}</ref> युरोनेक्स्ट त्याच्या युरोपियन पावलाचा ठसा वाढविण्यात आली आणि त्याचा महसूल प्रवाह वैविध्यपूर्ण आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/execution/breaking-euronext-acquires-90-fastmatch-153m/|title=Breaking: Euronext Acquires 90% of FastMatch for $153m &#124; Finance Magnates|date=23 May 2017|website=Finance Magnates &#124; Financial and business news|access-date=2 August 2020}}</ref> २०१७ मध्ये युरोनेक्ट एफएक्स हा एक जागतिक एफएक्स स्पॉट मार्केट ऑपरेटर सुरू झाला. २०१८ मध्ये आयरिश स्टॉक एक्सचेंज <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cnbc.com/2017/12/01/euronext-acquires-100-percent-of-irish-stock-exchange-in-strategic-move.html|title=Euronext acquires 100 percent of Irish Stock Exchange in 'strategic' move|last=Turak|first=Natasha|date=1 December 2017|website=CNBC}}</ref> (सध्याचा युरोनेक्स्ट डब्लिन ) सुरू झाला. २०१९ मध्ये नॉर्वेजियन स्टॉक एक्स्चेंज चालु झाले. याचा मालक ओस्लो बोर्स व्हीपीएस आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.euronext.com/en/about/media/euronext-press-releases/euronext-completes-acquisition-oslo-bors-vps|title=Euronext completes the acquisition of Oslo Børs VPS &#124; euronext.com|access-date=2 August 2020}}</ref> २०२१ मध्ये इटालियन स्टॉक एक्स्चेंज सुरू झाले. याचा मालक बोर्सा इटालियाना ग्रुप आहे.<ref name="Subscribe to read {{!}} CNBC">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cnbc.com/2021/04/29/ma-deal-euronext-buys-borsa-italiana-from-london-stock-exchange-group.html|title=Stock exchange group Euronext acquires Borsa Italiana in a deal worth over $5 billion|date=29 April 2021|website=[[CNBC]]}}</ref> == ऑपरेशन्स == === शेअर बाजार === मुख्य नियमन केलेल्या बाजाराव्यतिरिक्त, युरोनेक्स्ट युरोनेक्स्ट ग्रोथ आणि युरोनेक्स्ट ऍक्सेस, बहुपक्षीय व्यापार सुविधा (एमटीएफ) चालवते जे लहान आणि मध्यम आकाराच्या उद्योगांसाठी सूचीमध्ये प्रवेश प्रदान करते. {| class="wikitable" |+युरोनेक्स्ट मार्केट (सप्टेंबर २०२०)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.euronext.com/en/raise-capital/how-go-public/choosing-market|title=Choosing a Market &#124; euronext.com|website=www.euronext.com}}</ref> ! style="text-align:right" | बाजार ! युरोनेक्स्ट ! युरोनेक्स्ट ग्रोथ ! युरोनेक्स्ट ॲक्सेस / युरोनेक्स्ट ॲक्सेस+ |- ! style="text-align:right" | टोपोलॉजी | ईयु नियमन | एमटीएफ | एमटीएफ |- ! style="text-align:right" | जारीकर्त्यांची संख्या | ७७६ | २२९ | १८० |- ! style="text-align:right" | सरासरी [[प्राथमिक खुला देकार|प्रारंभिक सार्वजनिक ऑफरमध्ये]] आकार | € २७८.१ मिलियन | € २२.८ मिलियन | € ०.१ मिलियन |- ! style="text-align:right" | सरासरी मार्केट कॅप [[प्राथमिक खुला देकार|प्रारंभिक सार्वजनिक ऑफरमध्ये]] | € ५,५१४ मिलियन | € ९७ मिलियन | € ५१ मिलियन |- ! colspan="4" | सूचीच्या ठिकाणी उपलब्धता |- ! style="text-align:right" | ॲमस्टरडॅम | {{ya}} | {{na}} | {{na}} |- ! style="text-align:right" | ब्रुसेल्स | {{ya}} | {{ya}} | {{ya}} |- ! style="text-align:right" | लिस्बन | {{ya}} | {{ya}} | {{ya}} |- ! style="text-align:right" | डब्लिन | {{ya}} | {{ya}} | {{na}} |- ! style="text-align:right" | मिलन | {{ya}} | {{ya}} | {{na}} |- ! style="text-align:right" | ओस्लो | {{ya}} | {{ya}} | {{na}} |- ! style="text-align:right" | पॅरिस | {{ya}} | {{ya}} | {{ya}} |} युरोनेक्ट एकच ऑर्डर बुक ठेवते आणि ऑपटिक हा इलेक्ट्रॉनिक ट्रेडिंग प्लॅटफॉर्म आहे जो सध्या वापरतो आणि विकसित करतो. ऑपटिक विकले गेले आहे आणि जगभरातील अनेक तृतीय पक्ष एक्सचेंजेसद्वारे ते वापरात आहे.  ==== निर्देशांक ==== युरोनेक्स्ट विविध देश (राष्ट्रीय), तसेच पॅन-युरोपियन क्षेत्रीय आणि क्षेत्र आणि धोरण निर्देशांक व्यवस्थापित करते.<ref name="indices">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.euronext.com/en/indices/directory|title=Index Directory Euronext|last=Euronext|access-date=29 April 2017}}</ref> {| class="wikitable" style="background: #ffffff; border-collapse:collapse;" |+ द्वारे व्यवस्थापित फ्लॅगशिप निर्देशांक<ref name="indices" /> ! नाव ! चिन्ह ! ट्रेडिंग चलन |- ! colspan="3" | युरोपियन |- |{{ध्वजचिन्ह|EU}} [[युरोनेक्स्ट १००]] | एन १०० | युरो |- ! colspan="3" | राष्ट्रीय |- |{{ध्वजचिन्ह|Netherlands}} [[ए ई एक्स निर्देशांक]] | ए ई एक्स | युरो |- |{{ध्वजचिन्ह|Belgium}}</img> बी ई एल २० | बी ई एल २० | युरो |- |{{ध्वजचिन्ह|France}}</img> सीएसी ४० | पी एक्स १ | युरो |- |{{ध्वजचिन्ह|Ireland}}</img> आय एस ई क़्यु २० | आय एस ई क़्यु २० | युरो |- |{{ध्वजचिन्ह|Italy}}</img> एफटीएसइ एमआयबी | एमआयबी | युरो |- |{{ध्वजचिन्ह|Portugal}}</img> पीएसाआय २० | पीएसाआय २० | युरो |- |{{ध्वजचिन्ह|Norway}}</img> ओबीएक्स निर्देशांक | ओबीएक्स | NOK |} == आर्थिक माहिती == {| class="wikitable" style="text-align: center" |+(रक्कम दशलक्षात मध्ये) ! width="50pt" | वर्ष <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.euronext.com/nl/investor-relations/financial-information/financial-reports|title=Financial reports &#124; euronext.com|website=www.euronext.com}}</ref> ! width="80pt" | महसूल ! width="80pt" | इबीआयटीडीए ! width="80pt" | निव्वळ निकाल |- | २०१४ | €४५८.५ | €२२५,४ | €११८,२ |- | २०१५ | €५१८,५ | €२८३,८ | €१७२,७ |- | २०१६ | €४९६,४ | €२८३,९ | €१९७,० |- | २०१७ | €५३२,३ | €२९७,८ | €२४१,३ |- | २०१८ | €६१५,० | €३५४,३ | €२१६,० |- | २०१९ | €६७९,१ | €३९९,४ | €२२२,० |- | २०२० | €८८४,३ | €५२०,० | €३१५,५ |} == इतिहास == === पार्श्वभूमी: विलीनीकरणापूर्वीचे शेअर्स === ==== आम्सटरडॅम (१६०२-२०००) ==== [[चित्र:Vereinigte_Ostindische_Compagnie_bond_-_Middelburg_-_Amsterdam_-_1622.jpg|डावे|इवलेसे| डच ईस्ट इंडिया कंपनीचे [[कर्जरोखे|बॉण्ड, 7 पासूनचे]]&nbsp;नोव्हेंबर १६२३ मधील. फ्लोरिन्स २४०० रकमेसहीत]] ॲमस्टरडॅम स्टॉक एक्सचेंज ({{Lang-nl|Amsterdamse effectenbeurs}} ) हे जगातील सर्वात जुने "आधुनिक" सिक्युरिटीज मार्केट मानले जात होते. १६०२ मध्ये [[डच ईस्ट इंडिया कंपनी]]ची स्थापना झाल्यानंतर लगेचच इक्विटीने दुय्यम बाजार म्हणून नियमितपणे शेअर्सचा व्यापार करण्यास सुरुवात केली. त्यापूर्वी, हा बाजार प्रामुख्याने वस्तूंच्या देवाणघेवाणीसाठी होता.<ref name="Stringham">{{जर्नल स्रोत|last=Stringham|first=Edward|date=2003|title=The Extralegal Development of Securities Trading in Seventeenth Century Amsterdam|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-economics-and-finance_summer-2003_43_2/page/321|journal=Quarterly Review of Economics and Finance|volume=43|issue=2|page=321|doi=10.1016/S1062-9769(02)00153-9|ssrn=1676251}}</ref> त्या वर्षी, नेदरलँडच्या स्टेट जनरलने [[डच ईस्ट इंडिया कंपनी]]ला आशियातील सर्व डच व्यापार आणि अर्ध-सरकारी अधिकारांसाठी २१ वर्षांची सनद दिली. चार्टरच्या मक्तेदारीच्या अटींनी प्रभावीपणे [[डच ईस्ट इंडिया कंपनी]]ला आशियातील व्यापार संरक्षण, युद्ध शस्त्रे आणि राजकीय प्रयत्नांवर पूर्ण अधिकार प्रदान केला. महत्त्वपूर्ण संसाधन हितसंबंध असलेली पहिली बहु-राष्ट्रीय निगम त्याद्वारे स्थापन करण्यात आली. याव्यतिरिक्त, आशियातील व्यापाराशी संबंधित उच्च पातळीच्या जोखमीने [[डच ईस्ट इंडिया कंपनी]]<nowiki/>ला त्याची खाजगी मालकी संरचना दिली. इंग्लिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या पावलावर पाऊल ठेवून, कॉर्पोरेशनमधील स्टॉक मोठ्या प्रमाणात इच्छुक गुंतवणूकदारांना विकला गेला, ज्यांना भविष्यात नफ्यात काही वाटा मिळण्याची हमी मिळाली.<ref name="Vries 1815, p. 384">Vries, Jan de, and A. van der Woude.</ref> एकट्या ॲमस्टरडॅम ईस्ट इंडिया हाऊसमध्ये एकूण १,१४३ गुंतवणूकदारांनी आजच्या पैशांमध्ये ३६,७९,९१५ किंवा €१०० दशलक्ष पेक्षा जास्त किमतीचे सदस्यत्व घेतले होते.<ref name="L.O. Petram. FGw 2011. p. 2">The world's first stock exchange: how the Amsterdam market for Dutch East India Company shares became a modern securities market, 1602–1700.</ref> [[चित्र:AMH-4803-KB_The_city_hall_on_Batavia.jpg|इवलेसे|डच ईस्ट इंडीज काळात बटाव्हियाचे सिटी हॉल.]] == हे सुद्धा पहा == * Bourse of Antwerp, जगातील पहिले आर्थिक विनिमय * युरोपियन युनियनची अर्थव्यवस्था * युरोक्लियर * युरोपियन स्टॉक एक्सचेंजची यादी * स्टॉक एक्सचेंजची यादी == संदर्भ == <references />   == बाह्य दुवे == * {{Commons category-inline}} * {{अधिकृत संकेतस्थळ}} * [http://biz.yahoo.com/ic/100/100729.html Yahoo! – Euronext NV Company Profile] [[वर्ग:रोखे बाजार]] [[वर्ग:युरोपियन वित्तसंस्था]] [[वर्ग:युरोनेक्स्ट| ]] [[वर्ग:युरोनेक्स्ट वर सूचीबद्ध कंपन्या|*]] [[वर्ग:२००० मध्ये स्थापन झालेल्या आर्थिक सेवा कंपन्या]] [[वर्ग:२००७ मधील विलीनीकरण आणि संपादन]] [[वर्ग:नामलोझ वेनूटशॅपेन]] [[वर्ग:कॉर्पोरेट स्पिन-ऑफ]] bwh8gsrx04itzamssqjptzh6g5euhwq 0 298870 2705070 2592153 2026-08-24T05:51:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705070 wikitext text/x-wiki [[चित्र:The_Vice_President,_Shri_M._Venkaiah_Naidu_presenting_the_12th_Ramnath_Goenka_Awards_for_Excellence_in_Journalism,_in_New_Delhi_on_December_20,_2017.jpg|इवलेसे|२०१७]] '''रामनाथ गोएंका उत्कृष्ट पत्रकारिता पुरस्कार''' (RNG पुरस्कार) हे भारतातील पत्रकारितेच्या क्षेत्रातील पुरस्कारांपैकी एक आहेत. [[रामनाथ गोएंका]] यांच्या नावावर असलेले हे पुरस्कार २००६ पासून दरवर्षी आयोजित केले जात आहेत. २०२१ मध्ये याची १४ वी आवृत्ती आयोजित केली गेली.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/desh-videsh/ramnath-goenka-journalism-awards-akp-94-2060428/|title=रामनाथ गोएंका पत्रकारिता पुरस्कारांचे सोमवारी वितरण|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2022-01-28}}</ref> हे पुरस्कार मुद्रित पत्रकारिता तसेच प्रसारण पत्रकारिता या दोन्हींसाठी दिले जातात. २०२१ मध्ये उत्कृष्टतेसाठी एकूण १६ वर्गवारींसाठी हे पुरस्कार देण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.exchange4media.com/media-print-news/ravish-kumarshashi-tharoor-and-25-others-win-ramnath-goenka-excellence-in-journalism-award-87721.html|title=Ravish Kumar, Shashi Tharoor and 25 others win Ramnath Goenka Excellence in Journalism Award - Exchange4media|website=Indian Advertising Media & Marketing News – exchange4media|language=en|access-date=2022-01-28}}</ref><ref name=":0" /> भूतकाळातील विजेत्यांमध्ये कुलदीप नायर (जीवनगौरव पुरस्कार), सिद्धार्थ वरदराजन (द हिंदू), [[शशी थरूर]], डिओने बुंशा, मुझमिल जलील ([[इंडियन एक्सप्रेस|द इंडियन एक्सप्रेस]]), [[राजदीप सरदेसाई]], [[करण थापर]] ([[सीएनएन न्यूझ१८|सीएनएन आयबीएन]]), किशलय भट्टाचार्जी, [[रवीश कुमार]] (एनडीटीव्ही), उमाशंकर सिंग (एनडीटीव्ही), निधी राझदान (एनडीटीव्ही), नीलेश मिश्रा ([[हिंदुस्तान टाइम्स]]), क्रिस्टोफ जाफ्रेलॉट (द कॅरव्हॅन), मार्क टुली (बीबीसी), अर्णब गोस्वामी (टाइम्स नाऊ) आणि सुधीर चौधरी (झी न्यूझ) आणि इतरांचा समावेश आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/ramnath-goenka-awards-for-excellence-in-journalism-1286616807-1|title=Ramnath Goenka Awards for Excellence in Journalism|date=2010-10-09|website=Jagran Josh|language=en|access-date=2022-01-28|archive-date=2022-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128000712/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/ramnath-goenka-awards-for-excellence-in-journalism-1286616807-1|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/ramnath-goenka-excellence-in-journalism-awards-full-list-of-winners-7706817/|title=Ramnath Goenka Excellence in Journalism awards: Full list of winners|date=2022-01-05|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-01-28}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/Goenka-awards-for-29-journalists/article16616535.ece|title=Goenka awards for 29 journalists|date=2009-04-15|language=en|issn=0971-751X}}</ref> [[चित्र:Ramnath_Goenka_1942.jpg|इवलेसे|रामनाथ गोएंका (१९४२ मधील छायाचित्र)]] == संदर्भ == [[वर्ग:पत्रकारिता]] [[वर्ग:पत्रकारिता क्षेत्रामधील पुरस्कार]] 0ywovczneahu4ts09depjnxgwzvir9u 0 299666 2704807 2664919 2026-08-23T18:47:04Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704807 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''मिशिगन वुमीन्स म्युझिक फेस्टिव्हल''', ज्याला अनेकदा '''एमडब्ल्युएमएफ''' किंवा '''मिचफेस्ट''' म्हणून संबोधले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/womancenteredeco00lora|title=The Woman-Centered Economy: Ideals, Reality, and the Space in Between|date=1995|publisher=Third Side Press|isbn=978-1879427167|editor-last=Edwalds|editor-first=Loraine|edition=1st|location=Chicago|editor-last2=Stocker|editor-first2=Midge}}</ref> हार्ट टाउनशिपजवळील खाजगी मालकीच्या<ref name="General_Info">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.michfest.com/General/general.htm|title=General Festival Information|date=2001|website=Michigan Womyn's Music Festival|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20010801171142/http://www.michfest.com/General/general.htm|archive-date=1 August 2001|access-date=6 April 2019}}</ref> वुडलँडवर १९७६ ते २०१५ या कालावधीत [[मिशिगन|मिशिगनच्या]] ओशियाना काउंटीमध्ये दरवर्षी आयोजित केलेला [[स्त्रीवाद|स्त्रीवादी]] महिला संगीत महोत्सव होता. मिचफेस्ट आयोजक आणि उपस्थितांकडून<ref name="loveletter">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=hdPEFXkQfmg|title=Love from the Land - A love letter from the Michigan Womyn's Music Festival|last=Fish Without A Bicycle|date=23 April 2014|via=YouTube}}</ref> हा कार्यक्रम तयार केला गेला होता. कर्मचारी नियुक्त केले गेले, चालवले गेले आणि यात विशेषतः महिलांनी हजेरी लावली, मुली, मुले आणि लहान मुलांना परवानगी होती.<ref name="EmpoweringWomen">{{जर्नल स्रोत|last=Odahl-Ruan|first=Charlynn|last2=McConnell|first2=Elizabeth|last3=Shattell|first3=Mona|last4=Kozlowski|first4=Christine|date=June 15, 2015|title=Empowering Women through Alternative Settings: Michigan Womyn's Music Festival|url=https://www.gjcpp.org/en/article.php?issue=19&article=105|journal=Global Journal of Community Psychology Practice|volume=6|issue=1|doi=10.7728/0601201503|issn=2163-8667|doi-access=free}}</ref><ref name="SusanCox">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.feministcurrent.com/2016/08/05/women-grieve-michfest-look-forward-new-gatherings/|title=Women grieve the loss of Michfest online, look forward to new gatherings|last=Cox|first=Susan|date=August 5, 2016|website=Feminist Current|access-date=25 May 2018}}</ref><ref name="General_Info" /> मिचफेस्टचा केवळ "स्त्री-जन्म स्त्री"<ref name="Vogel_letter">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://michfest.com/letter-to-the-community-4_11_13/|title=Letter to the Community|last=Vogel|first=Lisa|date=April 11, 2013|website=Michigan Womyn's Music Festival|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330195141/http://michfest.com/letter-to-the-community-4_11_13/|archive-date=March 30, 2015}}</ref> मान्य करण्याचा आणि ट्रान्सजेंडर महिलांना वगळण्याच्या उद्देशाने एलजीबीटी ॲडव्होकेसी ग्रुप इक्वॅलिटी मिशिगनने २०१४ मध्ये या कार्यक्रमावर बहिष्कार टाकला<ref name="boycott">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://genderidentitywatch.files.wordpress.com/2014/07/take-action-now-_-equality-michigan.pdf|title=End Transgender Exclusion from Michfest|last=Equality Michigan|date=July 28, 2014|website=Gender Identity Watch|access-date=2022-02-09|archive-date=2014-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231070451/https://genderidentitywatch.files.wordpress.com/2014/07/take-action-now-_-equality-michigan.pdf|url-status=dead}}</ref> यामुळे मानवाधिकार मोहिमेकडून <ref name="GLAAD">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.glaad.org/blog/glaad-presidentceo-sarah-kate-ellis-and-wife-pen-op-ed-supporting-trans-inclusion-michfest|title=GLAAD President/CEO Sarah Kate Ellis and wife pen op-ed supporting trans inclusion at Michfest|date=August 8, 2014|website=[[GLAAD]]|access-date=2022-02-09|archive-date=2023-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423073027/https://www.glaad.org/blog/glaad-presidentceo-sarah-kate-ellis-and-wife-pen-op-ed-supporting-trans-inclusion-michfest|url-status=dead}}</ref><ref name="HRC">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hrc.org/blog/michigan-womyns-music-festival|title=Michigan Womyn's Music Festival|last=Sherouse|first=Beth|date=July 30, 2014|website=[[Human Rights Campaign]]|access-date=2022-02-09|archive-date=2018-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911113444/https://www.hrc.org/blog/michigan-womyns-music-festival|url-status=dead}}</ref> ग्लॅड <ref name="GLAAD"/> नॅशनल सेंटर फॉर लेस्बियन राइट्स आणि नॅशनल एलजीबीटीक्यू टास्क फोर्सकडून टीका केली गेली. या महोत्सवाचा अंतिम कार्यक्रम ऑगस्ट २०१५ मध्ये झाला.<ref name="dearsisters">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.facebook.com/michfest/posts/10153186431364831|title=Dear Sisters, Amazon, Festival family|last=Michigan Womyn's Music Festival, Lisa Vogel|date=April 21, 2015|website=[[Facebook]]|access-date=22 February 2018}}</ref><ref name="Brownworth">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.curvemag.com/News/Michigan-Womyns-Music-Festival-to-End-after-40-Years-447/|title=Michigan Womyn's Music Festival to End after 40 Years|last=Brownworth|first=Victoria A.|date=April 23, 2015|website=[[Curve (magazine)|Curve]]|access-date=19 June 2019|archive-date=2020-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200129112856/http://www.curvemag.com/News/Michigan-Womyns-Music-Festival-to-End-after-40-Years-447/|url-status=dead}}</ref> == इतिहास == === पार्श्वभूमी === अमेरिकेमधील पहिल्या महिला संगीत महोत्सवांची स्थापना १९७० च्या दशकाच्या सुरुवातीला करण्यात आली. ज्याची सुरुवात सॅक्रामेंटो स्टेट आणि सॅन दिएगो स्टेट युनिव्हर्सिटी कॅम्पसमध्ये डे फेस्टिव्हल, मिसूरीमधील मिडवेस्ट वुमेन्स फेस्टिव्हल, बोस्टन वुमेन्स म्युझिक फेस्टिव्हल, आणि [[इलिनॉय विद्यापीठ|अर्बाना-चॅम्पेन येथील इलिनॉय विद्यापीठातील]] नॅशनल वुमेन्स म्युझिक फेस्टिव्हल यांनी केली. या पहिल्या प्रादेशिक केवळ-स्त्रियांच्या कार्यक्रमांनी प्रेक्षकांना स्त्रीवादी आणि खुलेपणाने लेस्बियन कलाकारांसमोर आणले. ज्यापैकी बहुतेक मुख्य प्रवाहातील रेकॉर्डिंग उद्योगापासून स्वतंत्रपणे कार्यरत होते. फेस्टिव्हल मेळाव्याने शहरी बार, कॉफीहाऊस आणि निषेध मोर्चांना पर्याय दिला. जे १९७० च्या दशकाच्या सुरुवातीला समलिंगी व्यक्तींना एकमेकांना भेटण्याच्या काही संधी होत्या. स्पेसचा स्त्रीवादी अलिप्ततावाद हा कृष्ण शक्ती आणि इतर वांशिक एकता चळवळींनी निर्माण केलेल्या सक्रियतेचा थेट परिणाम आणि त्यांची एकता होती.<ref>{{Cite magazine|last=Levy|first=Ariel|date=February 22, 2009|title=Lesbian Nation|url=https://www.newyorker.com/magazine/2009/03/02/lesbian-nation|magazine=[[The New Yorker]]}}</ref> === 1970चे दशक === १९७६ मध्ये, लिसा व्होगेल, बहीण क्रिस्टी वोगेल आणि मैत्रिणी मेरी किंडिग यांच्यासोबत<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Encyclopedia of Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender History in America|date=2003|publisher=[[Charles Scribner's Sons]]|isbn=978-0684312613|editor-last=Stein|editor-first=Marc|location=New York|chapter=Music: Women's Festivals, by Bonnie J. Morris}}</ref> यांनी मिशिगन वुमिन्स म्युझिक फेस्टिव्हलची स्थापना केली आणि वर्षभरापूर्वी बोस्टनमध्ये महिलांच्या संगीताच्या इनडोअर महोत्सवात भाग घेतला. त्यांच्यासोबत स्थानिक व्यावसायिक महिला सुसान अल्बोरेल सामील झाली. एक ना-नफा सामूहिक संस्था तयार करण्याचा त्यांचा अर्ज नाकारण्यात आला तेव्हा, वी वॉन्ट द म्युझिक कॉर्पोरेशनची रचना एमडब्ल्युएमएफची मूळ कंपनी तयार करण्यात आली. मिचफेस्टची कल्पना सुरुवातीला स्त्रिया आणि स्त्रीवादी पुरुषांनी उपस्थित असलेला कार्यक्रम म्हणून केली होती; तथापि, जेव्हा मैदानी कॅम्पिंगची वैशिष्ट्ये विचारात घेतली गेली तेव्हा हा केवळ महिलांसाठीचा उत्सव बनवण्यात आला. त्यानंतर एमडब्ल्युएमएफची स्थापना "लेस्बियन्ससाठी एक कार्यक्रम" म्हणून करण्यात आली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Michigan Womyn's Music Festival: An Amazon Matrix of Meaning|last=Kendall|first=Laurie J.|publisher=The Spiral Womyn's Press|year=2013|isbn=978-0615200651|edition=2nd|location=Baltimore|pages=22–26}}</ref> वर्षांनंतर, लेखक आणि स्त्रीवादी विद्वान बोनी मॉरिस यांनी मिचफेस्टचे वर्णन "लेस्बियन स्त्रीवाद्यांनी चालवलेले संपूर्ण शहर असे केले आहे. युटोपिया उघड झाला. आणि ईडन - [[हव्वा|इव्हजने]] बांधले."<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Eden Built By Eves: The Culture of Women's Music Festivals|last=Morris|first=Bonnie J|publisher=[[Alyson Publications]]|year=1999|isbn=1-55583-477-9|edition=1st|page=60}}</ref> === १९८० च्या पुढे === १९८२ मध्ये, मिचफेस्ट हार्ट, मिशिगनजवळ त्याचे दीर्घकालीन ६५०-एकराचे स्थान बनले. त्यानंतरच्या वर्षांमध्ये दिवसाच्या आणि रात्रीच्या स्टेज प्रोग्रामिंगच्या व्यतिरिक्त एक ध्वनिक स्टेज आणि ओपन माइक स्टेज जोडेले गेले. मोबिलिटी चॅलेंज आणि बेबी स्ट्रॉलर्स असलेल्या महिलांसाठी प्रवेश सुलभ करण्यासाठी सिमेंटने पक्का वॉकवे बनवला गेले. बार्बरा "बू" प्राइस १९८५ च्या उत्सवानंतर व्होगेलची व्यवसाय भागीदार बनली आणि १९९४ मध्ये दोन मार्ग वेगळे होईपर्यंत उत्पादनात वाढत्या प्रमाणात गुंतली. १९८५ मध्ये १० व्या वर्धापन दिनानिमित्त दुहेरी अल्बम तयार करण्यात आला आणि १९८६ मध्ये हा उत्सव पाच दिवसांपर्यंत वाढला. १९८८ मध्ये शिगेलाच्या प्रादुर्भावामुळे या उत्सवाला अडथळा निर्माण झाला होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1499&dat=19880820&id=cm8fAAAAIBAJ&sjid=034EAAAAIBAJ&pg=6037,3712374|title=Health agencies in state warned of diarrhea outbreak|date=August 20, 1988|work=[[The Milwaukee Journal]]|page=7A}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Lee|first=Lisa A.|last2=Ostroff|first2=Stephen M.|last3=McGee|first3=Harry B.|last4=Johnson|first4=David R.|last5=Downes|first5=Frances P.|last6=Cameron|first6=Daniel N.|last7=Bean|first7=Nancy H.|last8=Griffin|first8=Patricia M.|date=March 1991|title=An Outbreak of Shigellosis at an Outdoor Music Festival|url=https://archive.org/details/american-journal-of-epidemiology_1991_133_6/page/608|journal=[[American Journal of Epidemiology]]|volume=133|issue=6|pages=608–615|doi=10.1093/oxfordjournals.aje.a115933|issn=0002-9262|pmid=2006648}}</ref> १९९० च्या दशकात, मिचफेस्टने नाईट स्टेजला धावपट्टी आणि मोश पिट जोडले.<ref name="Gretchen_Phillips">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/isbn_9780385312509/page/80|title=Rock She Wrote: Women Write About Rock, Pop, and Rap|date=1995|publisher=[[Dell Publishing]]|isbn=9780385312509|editor-last=McDonnell|editor-first=Evelyn|edition=1st|location=New York|page=[https://archive.org/details/isbn_9780385312509/page/80 80]|chapter=I Moshed At Mich, by Gretchen Phillips|editor-last2=Powers|editor-first2=Ann}} Originally published in ''[[गावाचा आवाज|The Village Voice]]'', September 6, 1994.</ref> या काळात कार्यक्रमासाठी आमंत्रित केलेल्या उल्लेखनीय कलाकारांमध्ये इंडिगो गर्ल्स आणि ट्राइब 8 यांचा समावेश होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://lesbianlife.about.com/od/lesbiantravels/a/RettsatMichigan.htm|title=Retts Returns to the Michigan Womyn's Music Festival|last=Scauzillo|first=Retts|date=2007|website=[[About.com]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110111210920/http://lesbianlife.about.com/od/lesbiantravels/a/RettsatMichigan.htm|archive-date=January 11, 2011|access-date=February 23, 2012}}</ref> === 2015 मधील समाप्ती === मिचफेस्टने २०१५ मध्ये त्याचा ४० वा वर्धापन दिन साजरा केला. २१ एप्रिल रोजी, लिसा वोगेलने [[फेसबुक|फेसबुकद्वारे]] घोषणा केली की हा शेवटचा उत्सव असेल.<ref name="dearsisters"/> वोगेलने तिच्या विधानात लिहिले:<blockquote>संघर्ष झाले आहेत; त्याबद्दल शंका नाही. हा आपल्या सत्याचा भाग आहे, परंतु तो नाही — आणि कधीच नव्हता — आमची परिभाषित कथा. लेस्बियन स्त्रीवादी समुदायाने चार दशकांपासून झगडत असलेल्या जवळजवळ प्रत्येक गंभीर सांस्कृतिक आणि राजकीय समस्यांसाठी हा महोत्सव महत्त्वाचा ठरला आहे. ते संघर्ष आमच्या सामूहिक शक्तीचा एक सुंदर भाग आहेत; ते कधीही कमजोर झाले नाहीत.<ref name="dearsisters"/></blockquote> === मालमत्तेची स्थिती === ज्या मालमत्तेवर मिचफेस्ट झाला ती सध्या वुई वॉन्ट द लँड कोआलिशन म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या नानफा संस्थेद्वारे खरेदीसाठी करारात आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://wwtlc.org/|title=We Want the Land Coalition|date=2019|access-date=23 May 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thelesbianstoryproject.com/saving-michigan-womens-music-festival-land/|title=Saving The Michigan Women's Music Festival Land|last=Mary|date=August 10, 2017|website=The Lesbian Story Project|access-date=23 May 2019|archive-date=2019-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523014335/https://www.thelesbianstoryproject.com/saving-michigan-womens-music-festival-land/|url-status=dead}}</ref>त्यावर कार्यक्रम आयोजित करू इच्छिणाऱ्या महिलांना ही जमीन उपलब्ध करून देण्याचा संस्थेचा मानस आहे. २०१९ च्या उन्हाळ्यासाठी लहान कार्यक्रमांचे नियोजन करण्यात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.epochalips.com/2019/03/support-the-we-want-the-land-coalition/|title=Support the 'We Want The Land Coalition'!|date=21 March 2019|website=Epochalips|access-date=23 May 2019|archive-date=2019-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523014416/https://www.epochalips.com/2019/03/support-the-we-want-the-land-coalition/|url-status=dead}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * डाइक * इतिहास * लेस्बियन इरेजर * लेस्बियन स्त्रीवाद * मूलगामी स्त्रीवाद * ट्रान्स-एक्सक्लुजनरी रॅडिकल फेमिनिझम * महिला सप्ताह Provincetown * स्त्री * रुथ ड्वोरिन, स्त्रीवादी कार्यकर्त्या ज्याने ऐतिहासिक हेतूंसाठी मिचफेस्ट रेकॉर्ड केला * रुथ एलिस, लेस्बियन कार्यकर्ती आणि मिचफेस्टची प्रमुख जी "बाहेर" लेस्बियन म्हणून सर्वात जुनी ओळखली गेली * ऐतिहासिक रॉक उत्सवांची यादी == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == पुढील वाचन == * अँडरसन, जॅकलिन (हिवाळी १९९५). "लेस्बियन स्पेस: विमिन बॉर्न विम्मिन/मॅन मेड विमिन-कोणाची जागा आहे?". स्त्रीवादी पुनरुत्थान. (मूळतः लेस्बियन एथिक्समध्ये प्रकाशित.) * सर्वोत्तम, जोनाथन (२१ ऑगस्ट २०१८). "मिशिगन वुमिन्स म्युझिक फेस्टिव्हल आणि ट्रान्स वुमन बद्दलचे सत्य - एक सुधारणा". मध्यम. * ब्रॉटमन, बार्बरा (२३ ऑक्टोबर १९८६). "Womyn' साठी डिक्शनरी म्हणते की अर्धा समाज हा एक घाणेरडा 3-अक्षरी शब्द आहे". शिकागो ट्रिब्यून. * कार्टियर, मेरी (२७ मे २०१६). "ऑन बीइंग हाफवे टू... नॉट सीइंग यू इन ऑगस्ट (किंवा मिचफेस्टचा तोटा)". स्त्रीवाद आणि धर्म. * कोलास, सारा एफ. (२००५). लेस्बियन फेमिनिस्ट स्पेसमधील संघर्ष आणि समुदायः मिशिगन वुमीन्स म्युझिक फेस्टिव्हल (पीएचडी समाजशास्त्र थीसिस) येथे वर्करविलेची ऑटोएथनोग्राफी. कॅन्सस विद्यापीठ. <nowiki>ISBN 054226708X</nowiki>. * कॉलिन्स, अँड्र्यू (२० जानेवारी २०१८). "मिशिगन वुमिन्स म्युझिक फेस्टिव्हल". ट्रिपसॅव्ही. * गेभार्ट, मेरी ए. (१९९८). मिशिगन वुमिन्स म्युझिक फेस्टिव्हल: बिल्डिंग अ लेस्बियन कम्युनिटी (थिसिस). मिशिगन राज्य विद्यापीठ. OCLC १०८४४६६५९०. * हजदू, डेव्हिड (१८ ऑगस्ट २००२). "लोक म्हणून विलक्षण". दि न्यू यॉर्क टाईम्स. * हिगिन्स, लिसा एल. (२००८). मिशिगन वुमीन्स म्युझिक फेस्टिव्हल (पीडीएफ) (थीसिस) येथे लिंग, वैयक्तिक कथा आणि कार्यप्रदर्शन पुनर्रचना. मिसूरी विद्यापीठ. doi:10.32469/10355/5561. hdl:10355/5561. * केंडल, लॉरी जे. (२००६). लिमिनल फ्रॉम द लँड: मिशिगन वुमिन्स म्युझिक फेस्टिव्हल (डॉक्टर ऑफ फिलॉसॉफी थीसिस) येथे ॲमेझॉन संस्कृती निर्माण करणे. मेरीलँड विद्यापीठ, कॉलेज पार्क. * Leverick, Jane (२००१). महिलांचे क्षेत्र: मिशिगन वुमीन्स म्युझिक फेस्टिव्हल (पीडीएफ) (थीसिस) येथे अर्थ शोधणे. Guelph विद्यापीठ. * सँडस्ट्रॉम, बोडेन सी. (२००२). मिशिगन वुमिन्स म्युझिक फेस्टिव्हल (थिसिस) मध्ये कामगिरी, विधी आणि ओळखीची वाटाघाटी. मेरीलँड विद्यापीठ. OCLC ५४५०९८६३. == बाह्य दुवे == * [https://web.archive.org/web/20170112002104/http://michfest.com/ अधिकृत वेबसाइट] (संग्रहण) * [https://web.archive.org/web/20160213195208/http://michfest.com/community-statements/ समुदायाला उत्सव पत्रे आणि विधाने], Michfest (संग्रहण) * सोफिया स्मिथ कलेक्शन, स्मिथ कॉलेज स्पेशल कलेक्शन येथे [https://findingaids.smith.edu/repositories/2/resources/1233 मिशिगन वुमीन्स म्युझिक फेस्टिव्हल रेकॉर्ड] [[वर्ग:१९७६ची मिशिगनमधील आस्थापने]] [[वर्ग:२०१५ची मिशिगनमधील विस्थापने]] [[वर्ग:१९७६ मध्ये स्थापित संगीत महोत्सव]] [[वर्ग:२०१५ मध्ये बंद झालेल्या पुनरावृत्ती घटना]] [[वर्ग:स्त्रीवाद आणि ट्रान्सजेंडर]] [[वर्ग:स्त्रीवादी घटना]] [[वर्ग:लेस्बियन इव्हेंट]] [[वर्ग:लेस्बियन स्त्रीवाद]] [[वर्ग:लेस्बियन इतिहास]] [[वर्ग:लेस्बियन सेपरेटिझम]] [[वर्ग:एलजीबीटी संगीत महोत्सव]] [[वर्ग:केवळ महिलांसाठीची जागा]] [[वर्ग:महिलांचे सण]] [[वर्ग:महिलांचे संगीत]] [[वर्ग:युनायटेड स्टेट्समधील स्त्रीवादी कला संस्था]] [[वर्ग:युनायटेड स्टेट्समधील लोक उत्सव]] [[वर्ग:युनायटेड स्टेट्समधील लेस्बियन संस्कृती]] [[वर्ग:युनायटेड स्टेट्समधील पॉप संगीत महोत्सव]] [[वर्ग:युनायटेड स्टेट्समधील रॉक उत्सव]] [[वर्ग:मिशिगनमधील वार्षिक कार्यक्रम]] [[वर्ग:मिशिगनमधील एलजीबीटी संस्कृती]] [[वर्ग:मिशिगनमधील संगीत महोत्सव]] [[वर्ग:मिशिगनमधील महिला]] [[वर्ग:ओशियाना काउंटी, मिशिगनमधील पर्यटक आकर्षणे]] dlw8kdcl1oknpyb7efm35f1pvtzod8m 0 299726 2704835 2702125 2026-08-23T19:17:34Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704835 wikitext text/x-wiki '''चुरेल''', '''चरेल''', चुरेल, '''चुडैल''', '''चुडेल''', '''चुरेल''', '''कुडाइल''' किंवा '''कुडेल''' असे देखील शब्दलेखन केले जाते. हा [[स्त्री|स्त्रीसारखा]] दिसणारा एक पौराणिक प्राणी आहे. जो [[दक्षिण आशिया]] आणि [[आग्नेय आशिया|आग्नेय आशियामध्ये]] विशेषतः [[भारत]], [[बांगलादेश|बांग्लादेश]] आणि [[पाकिस्तान|पाकिस्तानमध्ये]] लोकप्रिय असल्याचे सांगितले जाते. चुडेलचे वर्णन सामान्यत: "अशुद्ध सजीवांचे भूत" असे केले जाते. परंतु ती बऱ्याचदा झाडांना चिकटून राहते असे म्हणले जाते. तिला झाडाचा आत्मा देखील म्हणले जाते.<ref name="test">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/stream/introductiontopo00croorich#page/69/mode/1up|title=An Introduction to the Popular Religion and Folklore of Northern India|last=Crooke, William|date=1894|page=69|author-link=William Crooke|via=Internet Archive}}</ref> काही पौराणिक कथांनुसार, बाळंतपणात किंवा गर्भधारणेदरम्यान किंवा तिच्या सासरच्या लोकांकडून त्रास सहन करून मरण पावलेली स्त्री असते. ती सूड उगवण्यासाठी, विशेषतः तिच्या कुटुंबातील पुरुषांना लक्ष्य करते. चुडेलचे वर्णन मुख्यतः अत्यंत कुरूप आणि घृणास्पद असे केले जाते. परंतु पुरुषांना जंगलात किंवा पर्वतांमध्ये प्रलोभित करण्यासाठी ती एक सुंदर स्त्रीचा वेश परिधान करते. तिच्याकडे आकार बदलण्याची आणि वेश धारण करण्याची शक्ती असते. ती पुरुषांना एकतर मारते किंवा त्यांची जीवनशक्ती किंवा पौरुषत्व शोषून घेते आणि त्यांना वृद्ध पुरुष बनवते. असे मानले जाते की त्यांचे पाय उलटे वळलेले असतात. त्यांच्या पायाची बोटे त्यांच्या पाठीच्या दिशेने असतात. पुष्कळ लोक उपाय आणि [[लोककथा|लोकसाहित्यिक]] [[संस्कृत न्याय|म्हणी]] आहेत ज्यात विवेचनात्मक आणि [[भूत|भुताटक]] चुडेलपासून मुक्त कसे व्हावे याबद्दल तपशीलवार वर्णन केले आहे. अनेक उपाय आहेत जे कथितपणे चुडेलला जीवनात येण्यापासून प्रतिबंधित करतात. ज्या महिलेचा मृत्यू अत्यंत क्लेशकारक, दुःखद किंवा अनैसर्गिक मृत्यू झाला आहे, तिचे कुटुंब पीडित महिला पुन्हा चुडेल बनू शकते या भीतीने विशेष विधी करून घेतात. संशयित चुडेलचे प्रेतही तिला परत येण्यापासून रोखण्यासाठी विशिष्ट पद्धतीने आणि मुद्रेत दफन केले जातात. चुडेलला [[भारत]] आणि पाकिस्तानच्या [[पंजाब प्रदेश|पंजाब]] प्रदेशात पिचल पेरी, [[बंगाल]] प्रदेशात पेटनी/शकचुन्नी आणि [[मलेशिया]] आणि [[इंडोनेशिया|इंडोनेशियामध्ये]] पोंटियानाक म्हणून ओळखले जाते. "चुडेल" हा शब्द अनेकदा बोलचाल किंवा चुकून [[भारत]] आणि पाकिस्तानमध्ये डायनसाठी वापरला जातो.<ref name="Janet">{{स्रोत पुस्तक|title=Child-bearing and Culture: Women Centered Revisioning of the Traditional Midwife : the Dai as a Ritual Practitioner|last=Chawla|first=Janet|date=1994|publisher=Indian Social Institute|page=15|oclc=30546821}}</ref> तीचे आधुनिक काळातील साहित्य, सिनेमा, दूरचित्रवाणी आणि रेडिओ आणि तिच्या क्रियाकलापांचे अनेक संदर्भ देखील प्रचलित आहेत. ती आजही दक्षिण-पूर्व आशियातील ग्रामीण भागात दिसते असे मानले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.daily-sun.com/arcprint/details/86647/HAUNTED-TALES:-IN-CONVERSATION-WITH-%E2%80%98DHAKA-PARANORMAL-SOCIETY%E2%80%99/2015-10-29|title=Haunted Tales: In Conversation with 'Dhaka Paranormal Society|date=2015-10-29|work=Daily Sun|access-date=2016-04-03|archive-date=2019-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203085150/http://www.daily-sun.com/arcprint/details/86647/HAUNTED-TALES:-IN-CONVERSATION-WITH-%E2%80%98DHAKA-PARANORMAL-SOCIETY%E2%80%99/2015-10-29|url-status=dead}}</ref> == उत्पत्ती == चुडेलचा उगम [[इराण|पर्शियामधून]] झाला आहे. तिथे त्यांचे वर्णन अशा स्त्रियांचे आत्मे म्हणून केले गेले होते ज्यांना "अत्यंत अतृप्त इच्छा" असताना मरण आले होते.<ref name="DeCaroli">{{जर्नल स्रोत|last=DeCaroli|first=Robert|date=2000|title=Reading Bhājā: A Non-Narrative Interpretation of the Vihāra 19 Reliefs|journal=East and West|volume=50|issue=1/4|page=271|jstor=29757456}}</ref> दक्षिण-पूर्व आशियामध्ये, चुडेल हे एका स्त्रीचे भूत आहे. जी एकतर बाळंतपणादरम्यान, गर्भवती असताना किंवा विहित "अशुद्धतेच्या कालावधीत"(मासिकपाळीचा काळ) मरण पावली. अशुद्धतेचा काळ ही भारतातील एक सामान्य [[अंधश्रद्धा]] आहे जिथे स्त्रीला तिच्या मासिक पाळीच्या दरम्यान आणि तिला जन्म दिल्यानंतर बारा दिवस अशुद्ध असल्याचे मानले जाते.<ref name="Lorenz">{{जर्नल स्रोत|last=Leshnik|first=Lorenz S.|date=1967|title=Archaeological Interpretation of Burials in the Light of Central Indian Ethnography|journal=Zeitschrift für Ethnologie|volume=92|issue=1|pages=23–32|jstor=25841079}}</ref><ref name="Buckland2009">{{स्रोत पुस्तक|title=The Weiser Field Guide to Ghosts: Apparitions, Spirits, Spectral Lights and Other Hauntings of History and Legend|url=https://archive.org/details/weiserfieldguide0000buck|last=Raymond Buckland|publisher=Weiser Books|year=2009|isbn=978-1-57863-451-4|page=[https://archive.org/details/weiserfieldguide0000buck/page/33 33]}}</ref><ref name="Lehman">{{जर्नल स्रोत|last=Lehman|first=F. K.|date=2006|title=Burmans, others, and the community of spirits|journal=Crossroads: An Interdisciplinary Journal of Southeast Asian Studies|volume=18|issue=1|pages=127–132|jstor=40860835}}</ref><ref name="Fane">{{जर्नल स्रोत|last=Fane|first=Hannah|date=1975|title=The Female Element in Indian Culture|journal=Asian Folklore Studies|volume=34|issue=1|pages=51–112|doi=10.2307/1177740|jstor=1177740}}</ref> काही स्त्रोतांनुसार, भारतात, एखाद्या महिलेचा अनैसर्गिक मृत्यू झाल्यास किंवा बाळंतपणादरम्यान, विशेषतः [[दिवाळी|दिवाळीच्या]] वेळी, तर ती चुडेल बनते.<ref name="Bane">{{स्रोत पुस्तक|title=Encyclopedia of Vampire Mythology|last=Bane, Theresa|publisher=McFarland|year=2010|isbn=978-0-7864-4452-6|pages=47–8|chapter=Churel}}</ref><ref name="Coote Monier">{{जर्नल स्रोत|last=Williams|first=Monier|last2=Coote|first2=Henry Charles|date=1880|title=Indian Mother-Worship|journal=The Folk-Lore Record|volume=3|issue=1|pages=117–123|doi=10.1080/17441994.1880.10602582|jstor=1252374}}</ref> [[मिर्झापूर|मिर्झापूरच्या]] कोरवा लोकांचे म्हणणे आहे की जर एखाद्या स्त्रीचा झोपेच्या खोलीत (स्त्रियांना जन्म देणारी जागा) मृत्यू झाला तर ती चुडेल बनते. पटारी आणि माझवर लोक म्हणतात की जर एखादी मुलगी गरोदर असताना किंवा ती अशुद्ध असताना मरण पावली तर ती चुडेल बनते आणि पांढऱ्या कपड्यात सुंदर मुलीच्या रूपात दिसते. ती पुरुषांना फूस लावून डोंगरावर घेऊन जाते. पछडलेल्यांना मुक्त करण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे बकऱ्याचा बळी देणे. भुईरांचे म्हणणे आहे की जर मुलगी वीस दिवसांची होण्याआधी मेली तर ती चुडेल बनते.<ref name="test" /> [[पंजाब|पंजाबमध्ये]], जर एखादा पुरुष बेडवर मेला तर त्याचा आत्मा भूत बनतो आणि स्त्री चुडेल बनते.<ref name="Crooke DEATH">{{जर्नल स्रोत|last=Crooke|first=William|date=1909|title=Death; Death Rites; Methods of Disposal of the Dead among the Dravidian and Other Non-Aryan Tribes of India|journal=Anthropos|volume=4|issue=2|pages=457–476|jstor=40442412}}</ref> खरवारांना असे वाटते की आत्मा शरीर सोडतो तेव्हा हवा बनते पण माणसाच्या संपर्कात आल्यास आत्म्याला त्रास होतो.<ref name="Pioneer">Pioneer Press. [https://books.google.com/books?id=bcZCAQAAMAAJ&pg=PA69&dq=churel&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjy9Kn34NLSAhVIxoMKHegsAPU4RhDoAQg9MAY#v=onepage&q=churel&f=false North Indian Notes and Queries], Volume 1. 1891.</ref> पश्चिम भारतात विशेषतः [[गुजरात|गुजरातमध्ये]], कोणत्याही महिलेचा अनैसर्गिक मृत्यू झाल्यास ती चुडेल बनते असे मानले जाते. ज्याला जखिण, जखाई, मुकाई, नगुलाई आणि अलवंतिन म्हणतात.<ref name="melton">{{स्रोत पुस्तक|title=The Vampire Book: The Encyclopedia of the Undead|url=https://archive.org/details/vampirebookencycl00melt|last=Melton|first=J. Gordon|publisher=Visible Ink Press|year=1999|page=[https://archive.org/details/vampirebookencycl00melt/page/372 372]}}</ref><ref name="WLHildburgh">{{जर्नल स्रोत|last=Hildburgh|first=W. L.|author-link=Walter Leo Hildburgh|date=October 1917|title=103. Note on a Magical Curative Practice in Use at Benares|url=https://zenodo.org/record/2488277|journal=Man|volume=17|page=158|doi=10.2307/2788048|jstor=2788048}}</ref> असे मानले जात होते की केवळ खालच्या [[जात|जातीतील]] स्त्रीच चुडेल बनते.<ref name="Buckland2009" /> पश्चिम बंगाल आणि बांगलादेशमध्ये, जेव्हा एखादी स्त्री अविवाहित मरण पावते किंवा तिच्या अपूर्ण इच्छा असल्यास पेटनी/शकचुनी तयार होतात.<ref name="bengali culture">[[Ghosts in Bengali culture]]</ref>  == उपक्रम == [[चित्र:Dakini_Fatakeshto_Arnab_Dutta_2010.JPG|इवलेसे| हिंदू मान्यतेनुसार, चुडेल डाकिनी बनू शकतात आणि देवी [[काली (देवता)|कालीची]] सेवा करतात.]] चुडेल बहुतेकदा स्मशानभूमी, स्मशानभूमी, थडगे आणि सोडलेली रणांगण, घरांचे उंबरठे, क्रॉसरोड, शौचालये आणि निकृष्ट ठिकाणी आणि आसपास दिसून येतात.<ref name="book1">{{स्रोत पुस्तक|title=The Element Encyclopedia of the Psychic World|last=Cheung|first=Theresa|publisher=Harper Element|year=2006|isbn=978-0-00-721148-7|page=112}}</ref><ref name="Curran2005">{{स्रोत पुस्तक|title=Vampires: A Field Guide To The Creatures That Stalk The Night|url=https://archive.org/details/vampiresfieldgui0000curr|last=Bob Curran|publisher=Career Press|year=2005|isbn=978-1-56414-807-0|pages=[https://archive.org/details/vampiresfieldgui0000curr/page/138 138]–9}}</ref><ref name="Tayyaba Churel">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ETz3_bv8t0cC&pg=PA121|title=Indian Witchcraft|last=Rajaram Narayan Saletore|publisher=Abhinav Publications|year=1981|isbn=978-0-391-02480-9|pages=121–2|access-date=2012-10-22}}</ref> जर चुडेल ही कुटुंबातील सदस्यांच्या वाईट वागणुकीमुळे मरण पावली असेल, तर ती सर्वात धाकट्यापासून सुरुवात करून तिच्या कुटुंबातील पुरुषांकडून तिच्या मृत्यूचा बदला घेते. जेव्हा तिच्या कुटुंबातील सर्व पुरुष मरून जातात तेव्हा ती इतर लोकांकडे जाते. चुडेल पाहिलेल्या कोणत्याही व्यक्तीवर प्राणघातक रोगाचा हल्ला होऊ शकतो. जे तिच्या रात्रीच्या बोलावण्य्यावर भाळतात त्यांचा मृत्यू होऊ शकतो.<ref name="test" /><ref name="Janet" /><ref name="Bane" /><ref name="Pioneer"/><ref name="Lalla">{{जर्नल स्रोत|last=Hope|first=Laurence|date=November 1903|title=LALLA RADHA AND THE CHUREL|journal=Fortnightly Review|volume=74|issue=443|pages=874–876|id={{ProQuest|2443980}}}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" /></ref><ref name="Crooke diwali">{{जर्नल स्रोत|last=Crooke|first=W.|date=1923|title=The Dīvālī, the Lamp Festival of the Hindus|journal=Folklore|volume=34|issue=4|pages=267–292|doi=10.1080/0015587x.1923.9719262|jstor=1256550}}</ref> == प्रतिबंध आणि उपाय == चुडेलला टाळण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे तिची निर्मिती रोखणे. याचा अर्थ लोकांना गर्भवती महिलांची चांगली काळजी घ्यावी लागेल.<ref name="MaberryKramer2009">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/theybiteendlessc00mabe/page/67|title=THEY BITE!: Endless Cravings of Supernatural Predators|last=Jonathan Maberry|last2=Da Kramer|publisher=Citadel Press|year=2008|isbn=978-0-8065-2820-5|page=[https://archive.org/details/theybiteendlessc00mabe/page/67 67]|chapter=They Thirst: Vampres|author-link=Jonathan Maberry|chapter-url=https://archive.org/details/theybiteendlessc00mabe}}</ref> तथापि, जर एखादी स्त्री मरण पावली, तर चुडेलची निर्मिती रोखली जाऊ शकते आणि सावधगिरीचे उपाय अस्तित्वात आहेत. जर स्त्री मरण पावली तर ते उपाय घेतले जातात. तमिळ संस्कृतीत मानवी पुजारी एकत्र येतात आणि एकत्रितपणे तिला बळी अर्पण करतात.<ref name="Strickland">{{जर्नल स्रोत|last=Strickland|first=Lily|date=1929|title=Aboriginal and Animistic Influences in Indian Music|url=https://archive.org/details/sim_musical-quarterly_1929-07_15_3/page/371|journal=The Musical Quarterly|volume=15|issue=3|pages=371–387|doi=10.1093/mq/xv.3.371|jstor=738327}}</ref> काही गावांमध्ये, स्टोनहेंजसारखी रचना चुडेलपासून दूर ठेवण्यासाठी वापरली जाते.<ref name="Bane" /> == निगडीत कथा == [[रुडयार्ड किप्लिंग|रुडयार्ड किपलिंग]], हुमायून अहमद, [[रवींद्रनाथ टागोर]], [[सत्यजित राय|सत्यजित रे]], सुकुमार रे या लेखकांनी चुडेलबद्दल कथा लिहिल्या आहेत.<ref name="Digby">{{जर्नल स्रोत|last=Digby|first=Simon|date=2009|title=Kipling's Indian Magic|journal=India International Centre Quarterly|volume=36|issue=1|pages=58–67|jstor=23006472}}</ref> चुडेल बालसाहित्य जसे की ठाकुरमार झुली [बंगाली बालसाहित्य] आणि दूरदर्शन मालिकांमध्ये देखील समाविष्ट आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://arts.bdnews24.com/wp-content/uploads/2011/02/thakurmar-jhuli.pdf|title=Thakumar Jhuli|work=bdnews24.com|language=bn|script-title=bn:ঠাকুরমার ঝুলি|access-date=2016-03-04|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307081931/http://arts.bdnews24.com/wp-content/uploads/2011/02/thakurmar-jhuli.pdf|url-status=dead}}</ref> भारतीय बंगाली हॉरर चित्रपट पुतुलेर प्रतिशोध (१९९८) मध्ये, तिच्या सासरच्या लोकांनी खून केलेली मुलगी बदला घेण्यासाठी चुडेल म्हणून परत येताना दाखवली आहे. नेटफ्लिक्सचा मूळ चित्रपट बुलबुल (२०२०) हा या आख्यायिकेचा पुनरुत्थान आहे जो चुडेलचा काल्पनिक मूळ देतो. पण तिला विरोधक म्हणून न दाखवता, हा चित्रपट वेगळ्या दृष्टीकोनातून कथा कथन करून अधिक [[स्त्रीवादी]] दृष्टिकोन घेतो. == हे सुद्धा पहा == * चुडैल क्रमांक १ * भूत (भूत) * बंजाळकरी आणि बंजाळक्रीणी * बनशी * दयान * मॅडम कोई कोई * सायरन (पुराणकथा) * पिचल पेरी * भूतांची यादी * भारतातील अंधश्रद्धांची यादी * भारतात अंधश्रद्धा * बंगाली संस्कृतीतील भुते * पोंटियानक (लोककथा) * चेटकीण == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} [[वर्ग:भारतातील अंधश्रद्धा]] [[वर्ग:भारतीय लोककथा]] [[वर्ग:पाकिस्तानी लोककथा]] [[वर्ग:हिंदू धर्मातील राक्षस]] [[वर्ग:भूते]] [[वर्ग:रक्तपिपासू भुते]] [[वर्ग:आशियाई जादूटोणा]] [[वर्ग:डुकराचे तोंड असलेल्या महिला]] [[वर्ग:स्त्री पौराणिक प्राणी]] [[वर्ग:बांगलादेशी पौराणिक प्राणी]] [[वर्ग:भारतीय पौराणिक प्राणी]] oj4o3z5thkai2m0a8dm3e099cg5jbnt 0 300861 2705167 2688674 2026-08-24T09:02:02Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705167 wikitext text/x-wiki '''भारतीय व्यवस्थापन संस्था''' ([[हिंदी भाषा|हिंदी]]: [[:hi:भारतीय_प्रबन्धन_संस्थान|भारतीय प्रबंध संस्थान]], [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]: [[:en:Indian_Institutes_of_Management|Indian Institutes of Management]] इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेन्ट - आय.आय.एम) या भारतातील अग्रगण्य मॅनेजमेन्ट संस्था आहेत.या संस्थांमध्ये मॅनेजमेन्टवर दोन वर्षांचा पदव्युत्तर अभ्यासक्रम शिकविला जातो. प्रवेश मिळविण्यासाठी विद्यार्थ्याला कॅट (कॉमन अ‍ॅडमिशन टेस्ट) या अत्यंत स्पर्धात्मक परीक्षेतून आणि त्यानंतर मुलाखतींमधून जावे लागते. देशातील सर्वात पहिले आय.आय.एम [[कलकत्ता]] येथे १९५९ मध्ये स्थापन झाले. त्यानंतर [[अहमदाबाद]] येथे १९६१ मध्ये, [[बंगलोर]] येथे १९७३ मध्ये, [[लखनौ]] येथे १९८४ मध्ये, [[कालिकत]] (कोझिकोडे-कोळ्हिकोड) आणि [[इंदूर]] येथे १९९६ मध्ये, [[शिलाँग]] येथे २००७ मध्ये, [[रोहतक]], [[रांची]] आणि [[रायपूर]] येथे २०१० मध्ये तर [[त्रिचनापल्ली]], [[उदयपूर]] आणि [[काशीपूर]] येथे २०११ मध्ये आय.आय.एमची स्थापना झाली. २०१४ च्या अर्थसंकल्पात सरकारने [[पंजाब]] (बहुधा [[अमृतसर]] येथे), [[महाराष्ट्र]] (बहुधा [[नागपूर]] येथे), [[बिहार]] (बहुधा [[गया]] येथे), [[हिमाचल प्रदेश]] (बहुधा [[सिरमौर]] येथे) आणि [[ओरिसा]] (बहुधा [[भुवनेश्वर]] येथे) या राज्यांमध्ये नव्या आय.आय.एमची स्थापना केली जाईल अशी घोषणा केली. {{location map+|India|float=right|width=330|caption=Location of the भारतीय व्यवस्थापन संस्था,s.|places={{location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, अहमदाबाद|अहमदाबाद]]'''|mark=Green_pog.svg|position=top|lat=23.03|long=72.58}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, बेंगलोर|बेंगलोर]]'''|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=12.58|long=77.35}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, इंदूर|इंदोर]]'''|mark=green_pog.svg|position=right|lat=22.42|long=75.64}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, कलकत्ता|कलकत्ता]]'''|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=22.33|long=88.20}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, कोळिकोड|कोळिकोड]]'''|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=11.25|long=75.77}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, लखनौ|लखनौ]]'''|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=26.50|long=80.50}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, शिलाँग|शिलाँग]]'''|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=25.57|long=91.88}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, रांची|रांची]]'''|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=23.35|long=85.33}} {{location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, रोहतक|रोहतक]]'''|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=28.90|long=76.57}} {{location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, रायपूर|रायपूर]]'''|mark=Green_pog.svg|position=top|lat=22.23|long=82.63}} {{location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, तिरुचिरापल्ली|तिरुचिरापल्ली]]'''|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=10.81|long=78.69}} {{location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, काशीपूर|काशीपूर]]'''|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=29.22|long=78.95}} {{location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, उदयपूर|उदयपूर]]'''|mark=Green_pog.svg|position=top|lat=24.83|long=73.5}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, नागपूर|नागपूर]]'''|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=21.15|long=79.09}} {{Location map~|India|label='''[[राष्ट्रीय औद्योगिक अभियांत्रिकी संस्था |मुंबई]]'''|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=19.1392|long=72.9050}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, सिरमौर|सिरमौर]]'''|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=30.55|long=77.3}} {{location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, अमृतसर|अमृतसर]]'''|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=31.6|long=74.86}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, बोधगया|बोधगया]]'''|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=24.69|long=84.99}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, संबलपूर|संबलपूर]]'''|mark=Green_pog.svg|position=bottom|lat=21.47|long=83.97}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, विशाखापट्टणम|विशाखापट्टणम]]'''|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=17.727842|long=83.322640}} {{location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, जम्मू|जम्मू]]'''|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=32.73|long=74.87}}}} == संस्थाने == {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" |+ !# ! scope="col" |संस्थेचे नाव ! scope="col" class="unsortable" |छायाचित्र ! scope="col" |संक्षिप्त नाव ! scope="col" |स्थापना<ref name="MHRD">{{cite web|url=http://mhrd.gov.in/technical-education-3|title=Technical Education {{!}} Government of India, Ministry of Human Resource Development|website=mhrd.gov.in|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063857/http://www.mhrd.gov.in/technical-education-3|archive-date=26 April 2017|access-date=20 December 2018}}</ref> ! scope="col" |स्थान ! scope="col" |राज्य/केंद्रशासित प्रदेश !NIRF Ranking 2021<ref>{{cite web|url=https://www.nirfindia.org/2020/ManagementRanking.html|title=India Rankings 2020: Management|website=[[National Institutional Ranking Framework]]|access-date=19 June 2021|archive-date=2022-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409162315/https://www.nirfindia.org/2020/ManagementRanking.html|url-status=dead}}</ref> |- |1 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (अहमदाबाद)]] |[[चित्र:Indian Institute of Management Ahmedabad, panorama.jpg|100x100अंश]] |IIM-A |१९६१ |[[अहमदाबाद]] |[[गुजरात]] |1 |- |2 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (अमृतसर)]] |[[चित्र:Indian Institutes of Management Amritsar, Dec 2015.jpg|100x100अंश]] |IIM-Amritsar |२०१५ |[[अमृतसर]] |[[पंजाब]] |67 |- |3 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (बंगळूर)]] |[[चित्र:Indian Institute of Management Bangalore, Entrance.jpg|100x100अंश]] |IIM-B |१९७३ |[[बंगळूर]] |[[कर्नाटक]] |2 |- |4 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (बोधगया)]] |[[चित्र:Indian Institute of Management Bodh Gaya, 2017.jpg|100x100अंश]] |IIM-BG |२०१५ |[[बोधगया]] |[[बिहार]] | |- |5 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (कोलकाता)]] |[[चित्र:Indian Institute of Management Calcutta Auditorium.jpg|100x100अंश]] |IIM-C |१९६१ |[[कोलकाता]] |[[पश्चिम बंगाल]] |3 |- |6 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (इंदूर)]] |[[चित्र:IIM_Indore_pano.jpg|100x100अंश]] |IIM-I |१९९६ |[[इंदूर]] |[[मध्य प्रदेश]] |6 |- |7 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (जम्मू)]] |[[चित्र:Indian Institutes of Management Jammu, 2018.jpg|100x100अंश]] |IIM-J |२०१६ |[[जम्मू]] |[[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू आणि काश्मीर]] | |- |8 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (काशीपूर)]] |[[चित्र:Indian_Institute_of_Management,_Kashipur.jpg|100x100अंश]] |IIM-Kashipur |२०११ |[[काशीपूर]] |[[उत्तराखंड]] |33 |- |9 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (कोळिकोड)]] |[[चित्र:IIM_Kozhikode_Aerial_View_s.jpg|100x100अंश]] |IIM-K |१९९६ |[[कोळिकोड]] |[[केरळ]] |4 |- |10 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (लखनौ)]] |[[चित्र:Academic_block_II_of_IIM_Lucknow.jpg|100x100अंश]] |IIM-L |१९८४ |[[लखनौ]] |[[उत्तर प्रदेश]] |7 |- |11 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (नागपूर)]] | |IIM-N |२०१५ |[[नागपूर]] |[[महाराष्ट्र]] |40 |- |12 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (रायपूर)]] |[[चित्र:IIM_Raipur.jpg|100x100अंश]] |IIM-Raipur |२०१० |[[रायपूर]] |[[छत्तीसगढ]] |15 |- |13 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (रांची)]] |[[चित्र:IIM_Ranchi_academic_block.jpg|100x100अंश]] |IIM-Ranchi |२०१० |[[रांची]] |[[झारखंड]] |21 |- |14 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (रोहतक)]] |[[चित्र:IIM Rohtak Academic Building.jpg|100x100अंश]] |IIM-Rohtak |२०१० |[[रोहतक]] |[[हरियाणा]] |28 |- |15 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (संबलपूर)]] | |IIM-Sambalpur |२०१५ |[[संबलपूर]] |[[ओडिशा]] |61 |- |16 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (शिलाँग)]] |[[चित्र:Indian Institute of Management, Shillong 2012.jpg|100x100अंश]] |IIM-S |२००७ |[[शिलाँग]] |[[मेघालय]] |23 |- |17 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (सिरमौर)]] |[[चित्र:Indian_Institute_of_Management_Sirmaur.jpg|100x100अंश]] |IIM-Sirmaur |२०१५ |[[सिरमौर जिल्हा|सिरमौर]] |[[हिमाचल प्रदेश]] | |- |18 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (तिरुचिरापल्ली)]] |[[चित्र:Indian Institute of Management Tiruchirappalli (24669650467).jpg|100x100अंश]] |IIM-T |२०११ |[[तिरुचिरापल्ली]] |[[तमिळनाडू]] |17 |- |19 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (उदयपूर)]] |[[चित्र:Indian Institutes of Management, Udaipur 2018.png|100x100अंश]] |IIM-U |२०११ |[[उदयपूर]] |[[राजस्थान]] |18 |- |20 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (विशाखापट्टणम)]] | |IIM-V |२०१५ |[[विशाखापट्टणम]] |[[आंध्र प्रदेश]] | |} == इतिहास == == शैक्षणिक == == हे सुद्धा पहा == * [[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था]] * [[भारतीय तंत्रज्ञान संस्था]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतीय व्यवस्थापन संस्था}} [[वर्ग:भारतीय व्यवस्थापन संस्था]] [[वर्ग:भारतातील शैक्षणिक संस्था]] j7wdh8hvhx56cbss8toj5nec8svvn7b 2705170 2705167 2026-08-24T09:04:03Z ~2026-46325-92 186633 /* संस्थाने */ 2705170 wikitext text/x-wiki '''भारतीय व्यवस्थापन संस्था''' ([[हिंदी भाषा|हिंदी]]: [[:hi:भारतीय_प्रबन्धन_संस्थान|भारतीय प्रबंध संस्थान]], [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]: [[:en:Indian_Institutes_of_Management|Indian Institutes of Management]] इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेन्ट - आय.आय.एम) या भारतातील अग्रगण्य मॅनेजमेन्ट संस्था आहेत.या संस्थांमध्ये मॅनेजमेन्टवर दोन वर्षांचा पदव्युत्तर अभ्यासक्रम शिकविला जातो. प्रवेश मिळविण्यासाठी विद्यार्थ्याला कॅट (कॉमन अ‍ॅडमिशन टेस्ट) या अत्यंत स्पर्धात्मक परीक्षेतून आणि त्यानंतर मुलाखतींमधून जावे लागते. देशातील सर्वात पहिले आय.आय.एम [[कलकत्ता]] येथे १९५९ मध्ये स्थापन झाले. त्यानंतर [[अहमदाबाद]] येथे १९६१ मध्ये, [[बंगलोर]] येथे १९७३ मध्ये, [[लखनौ]] येथे १९८४ मध्ये, [[कालिकत]] (कोझिकोडे-कोळ्हिकोड) आणि [[इंदूर]] येथे १९९६ मध्ये, [[शिलाँग]] येथे २००७ मध्ये, [[रोहतक]], [[रांची]] आणि [[रायपूर]] येथे २०१० मध्ये तर [[त्रिचनापल्ली]], [[उदयपूर]] आणि [[काशीपूर]] येथे २०११ मध्ये आय.आय.एमची स्थापना झाली. २०१४ च्या अर्थसंकल्पात सरकारने [[पंजाब]] (बहुधा [[अमृतसर]] येथे), [[महाराष्ट्र]] (बहुधा [[नागपूर]] येथे), [[बिहार]] (बहुधा [[गया]] येथे), [[हिमाचल प्रदेश]] (बहुधा [[सिरमौर]] येथे) आणि [[ओरिसा]] (बहुधा [[भुवनेश्वर]] येथे) या राज्यांमध्ये नव्या आय.आय.एमची स्थापना केली जाईल अशी घोषणा केली. {{location map+|India|float=right|width=330|caption=Location of the भारतीय व्यवस्थापन संस्था,s.|places={{location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, अहमदाबाद|अहमदाबाद]]'''|mark=Green_pog.svg|position=top|lat=23.03|long=72.58}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, बेंगलोर|बेंगलोर]]'''|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=12.58|long=77.35}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, इंदूर|इंदोर]]'''|mark=green_pog.svg|position=right|lat=22.42|long=75.64}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, कलकत्ता|कलकत्ता]]'''|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=22.33|long=88.20}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, कोळिकोड|कोळिकोड]]'''|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=11.25|long=75.77}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, लखनौ|लखनौ]]'''|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=26.50|long=80.50}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, शिलाँग|शिलाँग]]'''|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=25.57|long=91.88}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, रांची|रांची]]'''|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=23.35|long=85.33}} {{location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, रोहतक|रोहतक]]'''|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=28.90|long=76.57}} {{location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, रायपूर|रायपूर]]'''|mark=Green_pog.svg|position=top|lat=22.23|long=82.63}} {{location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, तिरुचिरापल्ली|तिरुचिरापल्ली]]'''|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=10.81|long=78.69}} {{location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, काशीपूर|काशीपूर]]'''|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=29.22|long=78.95}} {{location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, उदयपूर|उदयपूर]]'''|mark=Green_pog.svg|position=top|lat=24.83|long=73.5}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, नागपूर|नागपूर]]'''|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=21.15|long=79.09}} {{Location map~|India|label='''[[राष्ट्रीय औद्योगिक अभियांत्रिकी संस्था |मुंबई]]'''|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=19.1392|long=72.9050}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, सिरमौर|सिरमौर]]'''|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=30.55|long=77.3}} {{location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, अमृतसर|अमृतसर]]'''|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=31.6|long=74.86}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, बोधगया|बोधगया]]'''|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=24.69|long=84.99}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, संबलपूर|संबलपूर]]'''|mark=Green_pog.svg|position=bottom|lat=21.47|long=83.97}} {{Location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, विशाखापट्टणम|विशाखापट्टणम]]'''|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=17.727842|long=83.322640}} {{location map~|India|label='''[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, जम्मू|जम्मू]]'''|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=32.73|long=74.87}}}} == संस्थाने == {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" |+ !# ! scope="col" |संस्थेचे नाव ! scope="col" class="unsortable" |छायाचित्र ! scope="col" |संक्षिप्त नाव ! scope="col" |स्थापना<ref name="MHRD">{{cite web|url=http://mhrd.gov.in/technical-education-3|title=Technical Education {{!}} Government of India, Ministry of Human Resource Development|website=mhrd.gov.in|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063857/http://www.mhrd.gov.in/technical-education-3|archive-date=26 April 2017|access-date=20 December 2018}}</ref> ! scope="col" |स्थान ! scope="col" |राज्य/केंद्रशासित प्रदेश !NIRF Ranking २०२१<ref>{{cite web|url=https://www.nirfindia.org/2020/ManagementRanking.html|title=India Rankings 2020: Management|website=[[National Institutional Ranking Framework]]|access-date=19 June 2021|archive-date=2022-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409162315/https://www.nirfindia.org/2020/ManagementRanking.html|url-status=dead}}</ref> |- |1 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (अहमदाबाद)]] |[[चित्र:Indian Institute of Management Ahmedabad, panorama.jpg|100x100अंश]] |IIM-A |१९६१ |[[अहमदाबाद]] |[[गुजरात]] |१ |- |2 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (अमृतसर)]] |[[चित्र:Indian Institutes of Management Amritsar, Dec 2015.jpg|100x100अंश]] |IIM-Amritsar |२०१५ |[[अमृतसर]] |[[पंजाब]] |६७ |- |3 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (बंगळूर)]] |[[चित्र:Indian Institute of Management Bangalore, Entrance.jpg|100x100अंश]] |IIM-B |१९७३ |[[बंगळूर]] |[[कर्नाटक]] |२ |- |4 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (बोधगया)]] |[[चित्र:Indian Institute of Management Bodh Gaya, 2017.jpg|100x100अंश]] |IIM-BG |२०१५ |[[बोधगया]] |[[बिहार]] | |- |5 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (कोलकाता)]] |[[चित्र:Indian Institute of Management Calcutta Auditorium.jpg|100x100अंश]] |IIM-C |१९६१ |[[कोलकाता]] |[[पश्चिम बंगाल]] |३ |- |6 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (इंदूर)]] |[[चित्र:IIM_Indore_pano.jpg|100x100अंश]] |IIM-I |१९९६ |[[इंदूर]] |[[मध्य प्रदेश]] |६ |- |7 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (जम्मू)]] |[[चित्र:Indian Institutes of Management Jammu, 2018.jpg|100x100अंश]] |IIM-J |२०१६ |[[जम्मू]] |[[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू आणि काश्मीर]] | |- |8 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (काशीपूर)]] |[[चित्र:Indian_Institute_of_Management,_Kashipur.jpg|100x100अंश]] |IIM-Kashipur |२०११ |[[काशीपूर]] |[[उत्तराखंड]] |३३ |- |9 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (कोळिकोड)]] |[[चित्र:IIM_Kozhikode_Aerial_View_s.jpg|100x100अंश]] |IIM-K |१९९६ |[[कोळिकोड]] |[[केरळ]] |४ |- |10 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (लखनौ)]] |[[चित्र:Academic_block_II_of_IIM_Lucknow.jpg|100x100अंश]] |IIM-L |१९८४ |[[लखनौ]] |[[उत्तर प्रदेश]] |७ |- |11 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (नागपूर)]] | |IIM-N |२०१५ |[[नागपूर]] |[[महाराष्ट्र]] |४० |- |12 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (रायपूर)]] |[[चित्र:IIM_Raipur.jpg|100x100अंश]] |IIM-Raipur |२०१० |[[रायपूर]] |[[छत्तीसगढ]] |१५ |- |13 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (रांची)]] |[[चित्र:IIM_Ranchi_academic_block.jpg|100x100अंश]] |IIM-Ranchi |२०१० |[[रांची]] |[[झारखंड]] |२१ |- |14 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (रोहतक)]] |[[चित्र:IIM Rohtak Academic Building.jpg|100x100अंश]] |IIM-Rohtak |२०१० |[[रोहतक]] |[[हरियाणा]] |२८ |- |15 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (संबलपूर)]] | |IIM-Sambalpur |२०१५ |[[संबलपूर]] |[[ओडिशा]] |६१ |- |16 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (शिलाँग)]] |[[चित्र:Indian Institute of Management, Shillong 2012.jpg|100x100अंश]] |IIM-S |२००७ |[[शिलाँग]] |[[मेघालय]] |२३ |- |17 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (सिरमौर)]] |[[चित्र:Indian_Institute_of_Management_Sirmaur.jpg|100x100अंश]] |IIM-Sirmaur |२०१५ |[[सिरमौर जिल्हा|सिरमौर]] |[[हिमाचल प्रदेश]] | |- |18 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (तिरुचिरापल्ली)]] |[[चित्र:Indian Institute of Management Tiruchirappalli (24669650467).jpg|100x100अंश]] |IIM-T |२०११ |[[तिरुचिरापल्ली]] |[[तमिळनाडू]] |१७ |- |19 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (उदयपूर)]] |[[चित्र:Indian Institutes of Management, Udaipur 2018.png|100x100अंश]] |IIM-U |२०११ |[[उदयपूर]] |[[राजस्थान]] |१८ |- |20 |[[भारतीय व्यवस्थापन संस्था (विशाखापट्टणम)]] | |IIM-V |२०१५ |[[विशाखापट्टणम]] |[[आंध्र प्रदेश]] | |} == इतिहास == == शैक्षणिक == == हे सुद्धा पहा == * [[राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था]] * [[भारतीय तंत्रज्ञान संस्था]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतीय व्यवस्थापन संस्था}} [[वर्ग:भारतीय व्यवस्थापन संस्था]] [[वर्ग:भारतातील शैक्षणिक संस्था]] g7tuemecyro0nx1353mflhquetamvez 0 301624 2704757 2642993 2026-08-23T14:03:33Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704757 wikitext text/x-wiki '''तुरागा जानकी राणी''' (३१ ऑगस्ट १९३६ - १५ ऑक्टोबर २०१४) या एक प्रसारक, सामाजिक कार्यकर्त्या आणि लेखिका होत्या. त्यांनी दोन दशके [[आकाशवाणी|आकाशवाणीवर]] काम केले. ''रेडिओ अक्कय्या'' ([[तेलुगु]]: రేడియో అక్కయ్య रेडिओ सिस्टर) म्हणून त्या प्रसिद्ध होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%97%E0%A5%82-%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%95-%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%BE-80-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%A8-1413521824-2|title=Telugu writer Turaga Janaki Rani died in Hindi|date=2014-10-17|website=www.jagranjosh.com|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310184250/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%97%E0%A5%82-%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%95-%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%BE-80-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%A8-1413521824-2|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://telugu.oneindia.com/news/andhra-pradesh/writer-turaga-janaki-rani-passes-away-145025.html|title=రేడియో అక్కయ్య తురగా జానకీరాణి కన్నుమూత|last=Pratap|date=2014-10-16|website=https://telugu.oneindia.com|language=te|access-date=2022-03-10}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/Turaga-Janaki-Rani-passes-away/article11071294.ece|title=Turaga Janaki Rani passes away|date=2014-10-16|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> == जीवन == तुरागा जानकी राणी यांचा जन्म ऑगस्ट १९३६ मध्ये [[आंध्र प्रदेश]], [[कृष्णा जिल्हा|कृष्णा जिल्ह्यातील]] [[मछलीपट्टणम|मछलीपट्टनम]] येथे झाला. त्यांचे शालेय शिक्षण लेडी अॅम्पथिल शाळेतून आणि शाळेचे अंतिम शिक्षण हिंदू कॉलेज, मछलीपट्टणममधून केले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/remembering-turaga-janaki-rani/article7761446.ece|title=Remembering Turaga Janaki Rani|date=2015-10-15|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/telugu-writer-turaga-janaki-rani-died-1413458269-1|title=Telugu writer Turaga Janaki Rani died|date=2014-10-16|website=www.jagranjosh.com|access-date=2022-03-10|archive-date=2021-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210618105314/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/telugu-writer-turaga-janaki-rani-died-1413458269-1|url-status=dead}}</ref> त्यांनी आंध्र विद्यापीठातून [[भारतीय इतिहास]], [[तेलुगू]] आणि [[अर्थशास्त्र|अर्थशास्त्रात]] पदव्युत्तर शिक्षण घेतले. तसेच [[हैदराबाद|हैदराबादच्या]] निजाम कॉलेजमधून अर्थशास्त्रात पदव्युत्तर पदवीही घेतली. कृष्ण मोहन राव यांच्याशी 1959 मध्ये त्यांचे लग्न झाले. त्यांना उषा रमाणी आणि वसंता शोभा या दोन मुली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.goodreads.com/videos/79066-turaga-janaki-rani-passes-away|title=Turaga Janaki Rani Passes Away|website=Goodreads|access-date=2022-03-10}}</ref> == कारकीर्द == जानकी राणी यांनी 1958 मध्ये केंद्रीय सामाजिक कल्याण मंडळामध्ये कल्याण अधिकारी म्हणून आपली कारकीर्द सुरू केली. ही समाजातील वंचित घटकांच्या कल्याणासाठी [[केंद्र सरकार|केंद्र सरकारची]] स्वयंसेवी संस्था आहे. त्यांनी मद्रास स्कूल ऑफ सोशल वर्कमधून अभिमुखता प्रमाणपत्र मिळवले. संस्थेतील त्यांच्या सेवेदरम्यान त्यांनी अश्‍वराओपेटा, वानखिडी आणि अडतेगला यांसारख्या आदिवासी भागात कुटुंब आणि बाल कल्याण प्रकल्प सुरू केले. त्यांच्या कार्यकाळात त्यांनी ‘सुभाषिनी’ या मंडळाच्या अधिकृत मासिकाचे संपादनही केले. 1974 मध्ये त्या [[आकाशवाणी|ऑल इंडिया रेडिओवर]] निर्मात्या म्हणून रुजू झाल्या आणि 1994 मध्ये हैदराबाद येथे सहाय्यक स्टेशन डायरेक्टर म्हणून सेवानिवृत्त झाल्या. त्यांनी महिला, मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि नोकरदार महिलांसाठी कार्यक्रमांचे नियोजन, निर्मिती आणि सादरीकरण हाताळले. शिक्षण विभाग, पंचायती राज, उस्मानिया विद्यापीठ आणि युनिसेफ यांच्या सहकार्याने तिने सार्वत्रिक प्राथमिक शिक्षणावर लक्ष केंद्रित करणारे अनेक कार्यक्रम तयार केले आहेत (अंदारिकी चाडुवू). त्यांनी बाल हक्क आणि बालकामगार, बाल जागृति, युनिसेफसाठी ऑडिओ कॅसेट्स तयार करण्यासाठी एक अद्वितीय IEC मोहीम आखली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://kinige.com/author/Turaga+Janaki+Rani|title=Turaga Janaki Rani {{!}} Authors {{!}} Home - తెలుగు పుస్తకాలు Telugu books - Kinige|accessdate=2022-03-10|archive-date=2021-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025040817/https://kinige.com/author/Turaga+Janaki+Rani|url-status=dead}}</ref> मुलांना प्रेरित करण्यासाठी, एक रोपटे लावण्यासाठी [[रेडियो|रेडिओ]] कार्यक्रमांच्या अनेक मालिका सुरू केल्या(नेनोका मोक्का नतनु) आणि प्रत्येक एक शिकवा (एक व्यक्ती दुसऱ्याला साक्षर करते) त्यांच्यामध्ये लोकप्रिय आहेत. त्यांनी चांगले वर्तन, आरोग्य आणि पोषण यावर 45 जिंगल्स तयार केल्या ज्या नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ न्यूट्रिशनने उधार घेतल्या होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/blame-game-on-krishna-waters/articleshow/1768726330.cms|title=Blame game on Krishna waters {{!}} Hyderabad News - टाइम्स ऑफ इंडिया|last=Jan 12|first=TNN /|last2=2002|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-03-10|last3=Ist|first3=23:48}}</ref> == पुरस्कार == * तेलगू विद्यापीठाचा दोन वेळा सर्वोत्कृष्ट लेखक पुरस्कार * आकाशवाणी राष्ट्रीय पुरस्कार == संदर्भ == [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९३६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय लेखिका]] 360pj4gvcftsr73b7i13kv1kldv6a6h 0 301990 2704922 2441083 2026-08-23T21:20:46Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704922 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट लोककथा |लोककथा_नाव = द निक्सी ऑफ द मिल-पॉन्ड |चित्र_नाव = Otto Ubbelohde - Die Nixe im Teich.jpg |चित्र_शीर्षक = ओट्टो उबेलोहडे द्वारे मिल तलावात वाट पाहत असलेल्या निक्सीचे चित्रण |आर्ने-थॉम्पसन_वर्गीकरण = ३१६ |उर्फ = |उगम = (या लोककथेचा उगम ज्या मिथकातून झाला आहे त्याबद्दल माहिती) |देश = [[जर्मनी]] |प्रदेश् = अप्पर लुसटिया |मध्ये_प्रकाशित = ग्रीम्सच्या लोककथा }} '''द निक्सी ऑफ द मिल-पॉन्ड''' ( {{Lang-de|Die Nixe im Teich}} ) ही एक जर्मन परीकथा आहे. जी निक्स (पाण्याचे आत्मे) द्वारे पकडलेल्या माणसाची आणि त्याच्या पत्नीने त्याला वाचवण्यासाठी केलेल्या प्रयत्नांची कथा आहे. ब्रदर्स ग्रिम यांनी त्यांच्या ग्रिम्स फेयरी टेल्स (१८५७) मध्ये कथा १८१ क्रमांकावर संग्रहित केलेली आहे. व्हॉल्यूममधील एका नोटने सूचित केले आहे की जेव्हा कथा गोळा केली गेली तेव्हा ती अप्पर लुसाटियामध्ये होती.<ref name=":0">{{जर्नल स्रोत|last=Vaz da Silva|first=Francisco|date=2010|title=The Invention of Fairy Tales|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-folklore_fall-2010_123_490/page/398|journal=The Journal of American Folklore|volume=123|issue=490|pages=398–425|doi=10.5406/jamerfolk.123.490.0398|jstor=10.5406/jamerfolk.123.490.0398}}</ref> अँड्र्यू लँगने द यलो फेयरी बुकमध्ये एक आवृत्ती समाविष्ट केली. हर्मन क्लेटकेचा स्रोत उद्धृत करून आणि त्याला द निक्सी असे शीर्षक दिले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=fQxLAAAAYAAJ&q=nixy|title=The Yellow Fairy Book|last=Lang|first=Andrew|publisher=Longmans, Green, & Co.|year=1897|edition=3rd|location=London, England|pages=108–113}}</ref> "द निक्स ऑफ द मिल-पॉन्ड" ही कथा आर्ने-थॉम्पसन प्रकार ३१६ मध्ये वर्गीकृत आहे.<ref name=":0" /> हा परीकथा प्रकार जो "अलौकिक शत्रू"च्या मोठ्या श्रेणीमध्ये येतो आणि नायकाच्या पालकांना त्यांच्या मुलाच्या बदल्यात संपत्ती किंवा भेटवस्तू देण्याचे वचन दिले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sites.ualberta.ca/~urban/Projects/English/Content/ATU_Tales.htm#ATU0300|title=Multilingual Folk Tale Database|date=2004|website=Tales Online|publisher=University of Alberta|access-date=February 2, 2020|archive-date=2022-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220312045411/https://sites.ualberta.ca/~urban/Projects/English/Content/ATU_Tales.htm#ATU0300|url-status=dead}}</ref> हा कथा प्रकार [[उत्तर युरोप|उत्तर युरोपमध्ये]] सर्वात सामान्य आहे आणि काही प्रकार [[स्कॉटलंड|स्कॉटलंडमध्ये]] नोंदवले गेले आहेत.<ref name=":0" /> == सारांश == एक गरीब गिरणीचा मालक (मीलर) आणि मालकिण होते. त्यांची गिरणी जी त्यांच्या उपजीविकेचा एकमेव मार्ग होता, ती गमावण्याचा धोका तयार झाला होता. एके दिवशी गिरणीच्या जवळ असणाऱ्या तलावाजवळून जात असताना त्याला एक सुंदर पाण्याचा आत्मा, ज्याला निक्सी म्हणून ओळखले जाते, दिसतो. ती (या आत्म्याला स्त्रीलिंगी उच्चारतात) पाण्यातून उठते आणि मिलरला नावाने हाक मारते. सुरुवातीला घाबरलेला, मिलर अखेरीस त्याच्या आर्थिक अडचणींबद्दल निक्सीला सांगतो. त्या दिवशी सकाळी त्याच्या घरात जन्मलेल्या वस्तूच्या बदल्यात निक्सी त्याला संपत्ती देते. मिलर असे गृहीत धरतो की त्याला फक्त एक लहान पिल्लू किंवा मांजरीचे पिल्लू सारखे पाळीव प्राणी गमावण्याचा धोका होता आणि म्हणून तो करारास सहमत होतो. त्याच्या पत्नीने त्याच दिवशी अनपेक्षितपणे एका मुलाला जन्म दिल्याचे पाहून मिलरला आश्चर्य वाटते. घाबरलेल्या, मिलरला समजले की निक्सीला त्याच्या मुलाच्या जन्माची जाणीव होती जेव्हा तिने त्याला कराराची ऑफर दिली. काय करावे हे त्या दोन्ही पती-पत्नीला कळत नाही. वर्षे निघून जातात आणि मिलरचे नशीब आणि मुलगा दोघेही वाढतात. या यशानंतरही, मिलर पेमेंट गोळा करणाऱ्या निक्सीबद्दल चिंतेत राहतो आणि गिरणी तलावाजवळ न जाण्याचा आपल्या मुलाला सल्ला देतो. मुलगा एक कुशल शिकारी बनतो आणि स्थानिक गावातल्या स्त्रीशी लग्न करतो. एके दिवशी, गिरणी तलावाजवळ शिकार करत असताना, तो एका हरणाला मारतो. रक्त धुण्यासाठी तो गिरणीच्या तलावात जातो आणि अचानक निक्सी त्याला पाण्याखाली ओढते. रात्री तो घरी न परतल्याने त्याच्या बेपत्ता होण्यामागे निक्सीच जबाबदार असल्याचा संशय घेऊन त्याची पत्नी त्याचा शोध घेण्यासाठी जाते. ती तलावाजवळ येते आणि तिच्या पतीला आणि निक्सीला हाक मारते, परंतु त्याचे कोणतेही चिन्ह दिसत नाही. अस्वस्थ होऊन, ती पाण्याच्या काठावर झोपी जाते. रात्री तिच्या स्वप्नात तिला दिसते की एका धोकादायक कड्यावर चढून वर जायचे आहे, माथ्यावर पोहोचायचे आहे आणि आत असलेल्या एका वृद्ध स्त्रीला शोधणे जरुरी आहे. दुसऱ्या दिवशी जेव्हा ती उठते तेव्हा ती स्त्री तिच्या स्वप्नातील कड्यावर चढण्याचे दृश्य पुन्हा दिसते. वृद्ध महिलेकडे पोहोचल्यावर, तिला सोन्याचा [[कंगवा]] दिला जातो आणि पौर्णिमेच्या वेळी तिचे केस तलावाजवळ विंचरण्याच्या सूचना दिल्या जातात आणि ती पूर्ण झाल्यावर ती काठावर ठेवतात. एकदा तिने कंगवा खाली ठेवला की, तिच्या पतीचे डोके काही क्षणांसाठी पाण्याच्या वर होते, लाट येण्याआधी दुःखी दिसत होते आणि त्याला पुन्हा खाली ओढते. आपल्या पतीची केवळ एक झलक पाहून समाधानी न झालेली स्त्री दुसऱ्यांदा झोपडीत परतते. तिला सोन्याची बासरी दिली जाते आणि गिरणी तलावावर पौर्णिमेच्या खाली एक सुंदर धून वाजवण्यास सांगितले जाते. नंतर वाळूमध्ये बासरी ठेवण्यास सांगितले जाते. यावेळी, कार्य पूर्ण केल्यानंतर, तिचा नवरा अंशतः पाण्यातून उठतो आणि तिच्याकडे पोहोचतो, परंतु पुन्हा एकदा लाट त्याला खाली खेचते. ती स्त्री तिसऱ्यांदा झोपडीमध्ये परतली आणि तिला सोन्याचे [[चरखा|फिरते चाक]] दिले जाते. तिच्याकडे पूर्ण स्पूल येईपर्यंत पौर्णिमेच्या खाली [[जवस|अंबाडी]] फिरवण्याच्या सूचना दिल्या. या सूचनांचे पालन करून, तिचा नवरा पुन्हा एकदा दिसतो, परंतु यावेळी तो तलावातून मुक्त होण्यास सक्षम असतो. संतप्त झालेल्या निक्सीने तलावातून एक मोठी लाट सोडते आणि जोडपे पळून जाताना त्यांना खाली ओढण्याचा प्रयत्न करते. त्यांना निक्सीच्या तलावाने मारले जाण्यापूर्वी, ती स्त्री त्यांना मदत करण्यासाठी झोपडीतील वृद्ध महिलेकडे याचना करते. स्त्रीचे रूपांतर टॉडमध्ये आणि तिच्या नवऱ्याचे रूपांतरण [[बेडूक|बेडकामध्ये]] होते. मृत्यूपासून वाचवताना, पूर त्यांना त्यांच्या मूळ भूमीपासून दूर घेऊन जातो आणि जोडप्याला पर्वत आणि दऱ्यांच्या अंतराने वेगळे करतो. जेव्हा पाणी कमी होते, जरी त्यांचे मानवी रूप परत आलेले असले तरी दुसरा कोठे आहे हे दोघांनाही माहिती नाही. दोघेही जगण्यासाठी मेंढपाळ म्हणून काम करतात, पण ते दुःखी असतात आणि एकमेकांसाठी तळमळत असतात. वर्षे उलटून जातात आणि एका वसंत ऋतूत स्त्री आणि पुरुष आपापल्या कळपांची देखभाल करताना एकमेकांना भेटतात. परंतु ते लगेचच एकमेकांना ओळखत नाहीत. पौर्णिमेच्या एका रात्री, तो माणूस बासरीवर तीच धून वाजवतो जशी त्या स्त्रीने एकदा गिरणी तलावावर वाजवलेली असते. ती स्त्री रडायला लागते आणि तिला तिच्या हरवलेल्या पतीची कहाणी सांगते. अचानक दोघे एकमेकांना ओळखतात. ते मिठी मारतात आणि चुंबन घेतात आणि आनंदाने जगतात. == हे सुद्धा पहा == * राजा कोजटा * निक्स नॉट नथिंग * पक्ष्यांची लढाई * कृतज्ञ राजकुमार * मरमेड आणि मुलगा * द सी-मेडेन * पांढरा कबूतर == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.pitt.edu/~dash/grimm181.html "चक्की-तलावाची निक्सी"] * [http://www.mythfolklore.net/andrewlang/032.htm "द निक्सी"] * {{आय.एम.डी.बी. शीर्षक|1527455|A víz tündére}} [[वर्ग:आकार बदलण्याबद्दल कल्पित कथा]] [[वर्ग:परीकथांमधील स्त्री पात्रे]] [[वर्ग:ग्रिम्सच्या परीकथा]] dm94z27wfhz075z16gdwu4ozupgj7b4 0 302221 2704920 2481182 2026-08-23T21:18:37Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704920 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[चित्र:Pair_of_mandarin_ducks.jpg|इवलेसे|260x260अंश| मंदारिन बदके, नर (डावीकडे) आणि मादी (उजवीकडे), लिंगांमधील नाट्यमय फरक स्पष्ट करते]] '''लैंगिक द्विरूपता''' ही अशी स्थिती आहे जिथे एकाच प्रजातीचे [[लिंग]] भिन्न वैशिष्ट्ये प्रदर्शित करतात, विशेषतः [[प्रजनन|पुनरुत्पादनात]] थेट सहभागी नसलेली वैशिष्ट्ये. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=O5lnDwAAQBAJ&q=sexual+dimorphism+encyclopedia&pg=RA1-PA7|title=Encyclopedia of Animal Behaviour|date=2019-01-21|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-813252-4|volume=2|pages=7|language=en}}</ref> ही स्थिती बहुतेक प्राणी आणि काही वनस्पतींमध्ये आढळते. फरकांमध्ये दुय्यम लैंगिक वैशिष्ट्ये, आकार, वजन, रंग, खुणा किंवा वर्तणूक किंवा संज्ञानात्मक वैशिष्ट्ये समाविष्ट असू शकतात. हे फरक सूक्ष्म किंवा अतिशयोक्तीपूर्ण असू शकतात आणि लैंगिक निवड आणि [[नैसर्गिक निवड|नैसर्गिक निवडीच्या]] अधीन असू शकतात. डायमॉर्फिझमच्या विरुद्ध ''मोनोमॉर्फिझम'' आहे, जेव्हा दोन्ही जैविक लिंग एकमेकापासून वेगळे करता येत नाहीत. == आढावा == [[चित्र:Peacock_courting_peahen.jpg|इवलेसे|260x260अंश| [[मोर]], उजवीकडे, डाव्या बाजूला, [[मोर|मोराचे]] वाजवत आहे.]] [[चित्र:Anas_platyrhynchosZZ.jpg|इवलेसे|260x260अंश| नर (तळाशी) आणि मादी [[चतुरंग बदक|मल्लार्ड्स]] . नर मालार्डचे प्रजनन पिसारा असतो तेव्हा त्याचे निःसंदिग्ध बाटलीचे हिरवे डोके असते.]] [[चित्र:Orgyia_antiqua_MHNT.CUT.2012.0.356.Gières.jpg|इवलेसे|260x260अंश| ''Orgyia antiqua'' नर (डावीकडे) आणि मादी (उजवीकडे).]] === अलंकार आणि रंगरंगोटी === डिमॉर्फिझमचे सामान्य आणि सहज ओळखले जाणारे प्रकार नेहमीच उघड नसले तरी अलंकार आणि रंग असतात. दिलेल्या प्रजातींमधील लिंगांच्या रंगात फरक याला लैंगिक डायक्रोमॅटिझम म्हणतात, जे सामान्यतः पक्ष्यांच्या आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या अनेक प्रजातींमध्ये दिसून येते. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Armenta JK, Dunn PO, Whittingham LA|date=August 2008|title=Quantifying avian sexual dichromatism: a comparison of methods|journal=The Journal of Experimental Biology|volume=211|issue=Pt 15|pages=2423–30|doi=10.1242/jeb.013094|pmid=18626076|doi-access=free}}</ref> लैंगिक निवडीमुळे अतिशयोक्तीपूर्ण डायमॉर्फिक गुणधर्म होतात जे प्रामुख्याने जोडीदारांच्या स्पर्धेत वापरले जातात. अलंकारामुळे वाढलेली तंदुरुस्ती जटिल उत्क्रांतीविषयक परिणाम सुचविणारी निर्मिती किंवा देखरेख करण्यासाठी त्याची किंमत ऑफसेट करते, परंतु खर्च आणि उत्क्रांती परिणाम प्रजातींनुसार भिन्न असतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|author-link=Amotz Zahavi|vauthors=Zahavi A|date=September 1975|title=Mate selection-a selection for a handicap|url=http://eebweb.arizona.edu/faculty/dornhaus/courses/materials/papers/other/Zahavi%20sexual%20selection%20handicap%20model%20signal.pdf|journal=Journal of Theoretical Biology|volume=53|issue=1|pages=205–14|bibcode=1975JThBi..53..205Z|citeseerx=10.1.1.586.3819|doi=10.1016/0022-5193(75)90111-3|pmid=1195756|accessdate=2022-03-18|archive-date=2017-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810123757/http://eebweb.arizona.edu/Faculty/Dornhaus/courses/materials/papers/other/Zahavi%20sexual%20selection%20handicap%20model%20signal.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name="Andersson, 1994">{{Harvard citation no brackets|Andersson|1994}}</ref>  खर्च आणि परिणाम अलंकरणाच्या स्वरूपावर अवलंबून असतात (जसे की रंगाची यंत्रणा गुंतलेली असते). [[मोर]] हे तत्त्वाचे स्पष्ट उदाहरण आहेत. मोरांचा सुशोभित पिसारा, जसा कोर्टिंग डिस्प्लेमध्ये वापरला जातो, तो [[मोर|मोरांना]] आकर्षित करतो. दोलायमान रंग आणि नराच्या पिसाराच्या आकारामुळे प्रथमदर्शनी मोर आणि मोरांना पूर्णपणे भिन्न प्रजाती समजू शकतात; वरण तपकिरी रंगाचे आहे. <ref name="Zi">{{जर्नल स्रोत|displayauthors=6|vauthors=Zi J, Yu X, Li Y, Hu X, Xu C, Wang X, Liu X, Fu R|date=October 2003|title=Coloration strategies in peacock feathers|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=100|issue=22|pages=12576–8|bibcode=2003PNAS..10012576Z|doi=10.1073/pnas.2133313100|pmc=240659|pmid=14557541|doi-access=free}}</ref> मोराचा पिसारा भक्षकांना त्याची असुरक्षितता वाढवतो कारण तो उड्डाणात अडथळा आणतो आणि तो पक्ष्यांना सर्वसाधारणपणे सुस्पष्ट बनवतो. <ref name="Zi" /> तत्सम उदाहरणे अनेक पटींनी आहेत, जसे की बर्ड्स ऑफ पॅराडाईज आणि आर्गस फिजंट्समध्ये . लैंगिक डायक्रोमॅटिझमचे आणखी एक उदाहरण म्हणजे नेस्टलिंग ब्लू टिट्स . नर मादींपेक्षा रंगसंगतीने अधिक पिवळे असतात. असे मानले जाते की हे हिरव्या लेपिडोप्टेरन अळ्याच्या अंतर्ग्रहणाद्वारे प्राप्त होते, ज्यामध्ये मोठ्या प्रमाणात कॅरोटीनॉइड्स ल्युटीन आणि झेक्सॅन्थिन असतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Slagsvold T, Lifjeld JT|year=1985|title=Variation in plumage colour of the Great tit ''Parus major'' in relation to habitat, season and food|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-zoology_1985-07_206_3/page/321|journal=[[Journal of Zoology]]|volume=206|issue=3|pages=321–328|doi=10.1111/j.1469-7998.1985.tb05661.x}}</ref> हा आहार मानवी-अदृश्य [[अतिनील किरण|अल्ट्राव्हायोलेट]] स्पेक्ट्रममधील लैंगिक द्विरूप रंगांवर देखील परिणाम करतो. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Bowmaker JK, Heath LA, Wilkie SE, Hunt DM|date=August 1997|title=Visual pigments and oil droplets from six classes of photoreceptor in the retinas of birds|journal=Vision Research|volume=37|issue=16|pages=2183–94|doi=10.1098/rspb.1998.0315|pmc=1688915|pmid=9578901}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|author-link3=Innes Cuthill|vauthors=Bowmaker JK, Heath LA, Wilkie SE, Hunt DM|date=August 1997|title=Visual pigments and oil droplets from six classes of photoreceptor in the retinas of birds|journal=Vision Research|volume=37|issue=16|pages=2183–94|doi=10.1098/rspb.1998.0316|jstor=50814|pmc=1688906|pmid=9578901}}</ref> म्हणूनच, नर पक्षी, जरी मानवांना पिवळे दिसले तरी प्रत्यक्षात मादींना दिसणारा जांभळा रंगाचा पिसारा असतो. हा पिसारा पुरुषांच्या पालकांच्या क्षमतेचे सूचक मानला जातो. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Senar JC, Figuerola J, Pascual J|date=February 2002|title=Brighter yellow blue tits make better parents|journal=Proceedings. Biological Sciences|volume=269|issue=1488|pages=257–61|doi=10.1098/rspb.2001.1882|pmc=1690890|pmid=11839194}}</ref> कदाचित हे महिलांसाठी एक चांगले सूचक आहे कारण ते दर्शविते की ते अन्न पुरवठा मिळविण्यात चांगले आहेत ज्यामधून कॅरोटीनॉइड प्राप्त केले जाते. शेपटीचे क्रोमा आणि स्तनाचे पंख आणि शरीराची स्थिती यांच्यात सकारात्मक संबंध आहे. <ref name="blue tits">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Johnsen A, Delhey K, Andersson S, Kempenaers B|date=June 2003|title=Plumage colour in nestling blue tits: sexual dichromatism, condition dependence and genetic effects|journal=Proceedings. Biological Sciences|volume=270|issue=1521|pages=1263–70|doi=10.1098/rspb.2003.2375|jstor=3558810|pmc=1691364|pmid=12816639}}</ref> कॅरोटीनॉइड्स अनेक प्राण्यांच्या रोगप्रतिकारक कार्यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात, त्यामुळे कॅरोटीनॉइड्सवर अवलंबून असलेले संकेत आरोग्यास सूचित करू शकतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Lozano GA|year=1994|title=Carotenoids, parasites, and sexual selection|url=http://www.georgealozano.com/papers/mine/Lozano1994Carotenoids.pdf|journal=[[Oikos (journal)|Oikos]]|volume=70|issue=2|pages=309–311|doi=10.2307/3545643|jstor=3545643|accessdate=2022-03-18|archive-date=2017-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201181103/http://www.georgealozano.com/papers/mine/Lozano1994Carotenoids.pdf|url-status=dead}}</ref> बेडूक हे तत्त्वाचे आणखी एक स्पष्ट उदाहरण आहे. बेडूकांच्या प्रजातींसाठी दोन प्रकारचे डायक्रोमॅटिझम आहेत: ऑन्टोजेनेटिक आणि डायनॅमिक. ऑन्टोजेनेटिक बेडूक अधिक सामान्य असतात आणि नर किंवा मादीमध्ये कायमस्वरूपी रंग बदलतात. <nowiki><i id="mwXA">रॅनोइडिया लेस्युरी</i></nowiki> हे डायनॅमिक बेडकाचे उदाहरण आहे ज्याच्या प्रजनन हंगामात नरांमध्ये तात्पुरते रंग बदलतात. <ref>Donnellan, S. C., & Mahony, M. J. (2004). Allozyme, chromosomal and morphological variability in the Litoria lesueuri species group (Anura : Hylidae), including a description of a new species. Australian Journal of Zoology</ref> ''Hyperolius ocellatus'' हा लिंग आणि लिंगांमधील रंग आणि नमुना या दोहोंमध्ये नाट्यमय फरक असलेला ऑनटोजेनेटिक बेडूक आहे. लैंगिक परिपक्वताच्या वेळी, नर पांढऱ्या पृष्ठीय रेषांसह चमकदार हिरवे दिसतात. <ref>Bell, R. C., & Zamudio, K. R. (2012). Sexual dichromatism in frogs: natural selection, sexual selection and unexpected diversity. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences.</ref> याउलट, मादी गंजलेल्या लाल ते चांदीच्या रंगात लहान ठिपके असतात. नर लोकसंख्येतील चमकदार रंग मादींना आकर्षित करते आणि संभाव्य भक्षकांसाठी अपोसेमॅटिक चिन्ह म्हणून काम करते. जोडीदाराच्या निवडीमध्ये स्त्रिया अनेकदा अतिशयोक्तीपूर्ण पुरुष दुय्यम लैंगिक वैशिष्ट्यांना प्राधान्य देतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Ryan MJ, Rand AS|date=April 1993|title=Species Recognition and Sexual Selection as a Unitary Problem in Animal Communication|url=https://archive.org/details/sim_evolution_1993-04_47_2/page/647|journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution|volume=47|issue=2|pages=647–657|doi=10.2307/2410076|jstor=2410076|pmid=28568715}}</ref> मादक पुत्र गृहीतक स्पष्ट करते की मादी अधिक विस्तृत नरांना प्राधान्य देतात आणि प्रजातींच्या दृष्टीपेक्षा स्वतंत्र, रंगाने मंद असलेल्या नरांच्या विरुद्ध निवडतात. <ref name="Rubolini">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Rubolini D, Spina F, Saino N|year=2004|title=Protandry and sexual dimorphism in trans-Saharan migratory birds|journal=Behavioral Ecology|volume=15|issue=4|pages=592–601|citeseerx=10.1.1.498.7541|doi=10.1093/beheco/arh048}}</ref> अनेक माशांच्या प्रजातींमध्ये समान लैंगिक द्विरूपता आणि वीण निवड देखील दिसून येते. उदाहरणार्थ, नर [[गप्पी मासे|गप्पींना]] रंगीबेरंगी डाग आणि अलंकार असतात तर मादी सामान्यतः राखाडी रंगाच्या असतात. मादी गप्पी निस्तेज नरांपेक्षा चमकदार रंगाच्या नरांना प्राधान्य देतात. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=zunYrumtsR8C&q=sexuaql+dimorphism+guppies&pg=PA61|title=The Differences Between the Sexes|vauthors=Short RV, Balaban E|date=4 August 1994|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521448789|access-date=3 November 2017|via=Google Books}}</ref> redlip blennies मध्ये, फक्त नर मासे गुदद्वारासंबंधी-युरोजेनिटल क्षेत्रामध्ये एक अवयव विकसित करतात जे प्रतिजैविक पदार्थ तयार करतात. पालकांच्या काळजी दरम्यान, नर त्यांच्या घरट्याच्या अंतर्गत पृष्ठभागावर गुदद्वारासंबंधीचा-यूरोजेनिटल भाग घासतात, ज्यामुळे त्यांच्या अंड्यांचे सूक्ष्मजंतू संसर्गापासून संरक्षण होते, जे लहान माशांच्या मृत्यूचे सर्वात सामान्य कारण आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Giacomello E, Marchini D, Rasotto MB|date=September 2006|title=A male sexually dimorphic trait provides antimicrobials to eggs in blenny fish|journal=Biology Letters|volume=2|issue=3|pages=330–3|doi=10.1098/rsbl.2006.0492|pmc=1686180|pmid=17148395}}</ref> == कीटक == [[चित्र:Colias_dimera_copulating.jpg|इवलेसे|260x260अंश| ''Colias dimera'' वीण. नर मादीपेक्षा उजळ पिवळा असतो.]] == कोळी आणि लैंगिक नरभक्षक == [[चित्र:Male_and_female_A._appensa.jpg|डावे|इवलेसे| मादी (डावीकडे) आणि नर (उजवीकडे) ''अर्जिओप अॅपेन्सा'', नाटकीयपणे लहान नरांसह, कोळीमध्ये विशिष्ट लैंगिक फरक प्रदर्शित करते]] == उभयचर आणि नॉन-एव्हियन सरपटणारे प्राणी == [[चित्र:Mississippi_map_turtles_(Graptemys_pseudogeographica_kohni)_female_&_male.jpg|इवलेसे|260x260अंश| मिसिसिपी नकाशा कासव ( ''Graptemys pseudogeographica kohni'' ) प्रौढ मादी (डावीकडे) आणि प्रौढ नर (उजवीकडे)]] == पक्षी == [[चित्र:Male_and_female_pheasant.jpg|इवलेसे|260x260अंश| मादी (डावीकडे) आणि नर (उजवीकडे) [[Common pheasant|सामान्य तीतर]], नर मादीपेक्षा खूप मोठा आणि रंगीबेरंगी असल्याचे दर्शविते]] [[चित्र:Mute_swan_male.JPG|इवलेसे|260x260अंश| काही पक्ष्यांच्या प्रजाती, जसे की हा [[पाक हंस|निःशब्द हंस]], त्यांच्या पिसाराद्वारे लैंगिक द्विरूपता प्रदर्शित करत नाही आणि त्याऐवजी इतर शारीरिक किंवा वर्तणूक वैशिष्ट्यांद्वारे ओळखले जाऊ शकते. सामान्यतः, नर मूक हंस, किंवा कोब्स, मादी किंवा पेनपेक्षा उंच आणि मोठे असतात आणि त्यांची मान जाड असते आणि त्यांच्या बिलाच्या वर अधिक स्पष्ट 'नॉब' असते.]] [[चित्र:Male_and_female_black_casqued_hornbill_skeletons.jpg|इवलेसे|260x260अंश| मादीचे सांगाडे (डावीकडे) आणि नर (उजवीकडे) काळ्या-कास्केड हॉर्नबिल्स ( ''सेराटोजिम्ना अट्राटा'' ). लिंगांमधील फरक त्यांच्या बिलाच्या शीर्षस्थानी असलेल्या कॅस्कमध्ये स्पष्ट आहे. ही जोडी ऑस्टियोलॉजी संग्रहालयात प्रदर्शनासाठी आहे.]] === पिनिपीड्स === [[चित्र:Male_and_female_Mirounga_angustirostris_2.jpg|उजवे|इवलेसे|260x260अंश| नर आणि मादी उत्तरी हत्ती सील, नर मोठ्या प्रोबोसिससह मोठा असतो]] ==== माणसं ==== {| class="wikitable" style="width:200px; float:right;" | colspan="2" |[[चित्र:Human.svg|मध्यवर्ती|249x249अंश| पायोनियर फलक]] |- |[[चित्र:Gray241.png|मध्यवर्ती|100x100अंश|नर श्रोणि]] |[[चित्र:Gray242.png|मध्यवर्ती|100x100अंश| मादी श्रोणि]] |- | colspan="2" | '''शीर्ष:''' [[पायोनियर पाटी|पायोनियर]] फलकावर मानवांचे शैलीकृत चित्रण, नर (डावीकडे) आणि मादी (उजवीकडे) दोन्ही दर्शविते.<nowiki></br></nowiki> '''तळ:''' नर (डावीकडे) आणि मादी (उजवीकडे) श्रोणि यांच्यातील तुलना. |} == उत्क्रांती == [[चित्र:Eccaparadoxides_mediterraneus_-_Murero,_Zaragoza_-_Museo_Ciencias_Naturales_Universidad_Zaragoza.jpg|इवलेसे|260x260अंश| कॅंब्रियन ट्रायलोबाइट्समधील लैंगिक द्विरूपता. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Dies Alvarez ME, Rushton AW, Gozalo R, Pillola GL, Linan E, Ahlberg P|year=2010|title=Paradoxides brachyrhachis'' Linnarsson, 1883 versus ''Paradoxides mediterraneus'' Pompeckj, 1901: a problematic determination|url=https://www.researchgate.net/publication/232865261|journal=GFF|volume=132|issue=2|pages=95–104|doi=10.1080/11035897.2010.481363}}</ref>]] [[चित्र:Sumatran_orangutan_family_in_Toronto_Zoo.JPG|इवलेसे| नर (डावीकडे), संतती आणि मादी (उजवीकडे) सुमात्रान ऑरंगुटन्स .]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] 7w3gv7gyxqbh51sdjt8cb79u3r2750c 0 302222 2704838 2101068 2026-08-23T19:19:10Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704838 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[चित्र:2006_protesters_at_union_square.jpg|उजवे|इवलेसे| २००६ च्या सॅन फ्रान्सिस्को प्राइड इव्हेंटमध्ये पुराणमतवादी ख्रिश्चन निदर्शक]] '''धर्म आणि समलैंगिकता''' यांच्यातील संबंध वेळोवेळी, वेगवेगळ्या [[धर्म|धर्मांमध्ये]] आणि संप्रदायांमध्ये, [[समलैंगिकता]] आणि [[उभयलैंगिकता|उभयलिंगीतेच्या]] विविध प्रकारांच्या संदर्भात खूप भिन्न आहेत. जगातील प्रमुख धर्मांचे आणि त्यांच्या संप्रदायांचे सध्याचे सिद्धांत या [[लैंगिक कल|लैंगिक प्रवृत्तींबद्दलच्या]] त्यांच्या वृत्तीमध्ये मोठ्या प्रमाणात भिन्न आहेत. या अभिमुखता नाकारणाऱ्या धार्मिक संप्रदायांमध्ये, समलैंगिक क्रियाकलापांना शांतपणे परावृत्त करणे, त्यांच्या अनुयायांमध्ये समलैंगिक लैंगिक प्रथा स्पष्टपणे प्रतिबंधित करणे आणि समलैंगिकतेच्या सामाजिक स्वीकृतीला सक्रियपणे विरोध करणे, [[मृत्युदंड|फाशीच्या]] शिक्षेपर्यंत गुन्हेगारी प्रतिबंधांचे समर्थन करणे यापासून अनेक प्रकारचे विरोध आहेत., आणि अगदी न्यायबाह्य हत्यांना माफ करणे. धार्मिक मूलतत्त्ववाद हा बहुधा समलैंगिक विरोधी पूर्वाग्रहाशी संबंधित असतो. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=McDermott|first=Ryon C.|last2=Schwartz|first2=Jonathan P.|last3=Lindley|first3=Lori D.|last4=Proietti|first4=Josiah S.|year=2014|title=Exploring men's homophobia: Associations with religious fundamentalism and gender role conflict domains|journal=Psychology of Men & Masculinity|volume=15|issue=2|pages=191–200|doi=10.1037/a0032788}}</ref> मानसशास्त्रीय संशोधनाने धार्मिकतेचा संबंध समलिंगी वृत्तीशी जोडला आहे <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Whitley|first=B. E. Jr|year=2009|title=Religiosity and attitudes toward lesbians and gay men: A meta-analysis|journal=The International Journal for the Psychology of Religion|volume=19|pages=21–38|doi=10.1080/10508610802471104}}</ref> आणि शारीरिक विरोधी शत्रुत्व, <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Blogowska|first=J.|last2=Saroglou|first2=V.|last3=Lambert|first3=C.|year=2013|title=Religious prosociality and aggression: It's real|url=https://archive.org/details/sim_journal-for-the-scientific-study-of-religion_2013-09_52_3/page/524|journal=Journal for the Scientific Study of Religion|volume=52|issue=3|pages=524–536|doi=10.1111/jssr.12048}}</ref> आणि उच्च सामाजिक प्रवृत्तीच्या ऐवजी सामूहिक मूल्ये (निष्ठा, अधिकार, शुद्धता) आणि अस्तित्वाच्या मुद्द्यांमध्ये कमी लवचिकता यांना समलिंगी दत्तक घेण्यास धार्मिक विरोध शोधला आहे. दुर्बलांसाठी. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Deak|first=C.|last2=Saroglou|first2=V.|year=2015|title=Opposing abortion, gay adoption, euthanasia, and suicide: Compassionate openness or self-centered moral rigorism?|journal=Archive for the Psychology of Religion|volume=37|pages=267–294|doi=10.1163/15736121-12341309}}</ref> समलैंगिकतेबद्दलचा दृष्टीकोन केवळ वैयक्तिक धार्मिक विश्वासांद्वारेच नव्हे तर प्रमुख राष्ट्रीय धार्मिक संदर्भासह त्या विश्वासांच्या परस्परसंवादाद्वारे निर्धारित केला जातो - अगदी कमी धार्मिक असलेल्या लोकांसाठी किंवा जे स्थानिक प्रबळ धार्मिक संदर्भ सामायिक करत नाहीत त्यांच्यासाठी देखील. <ref name="Adamczyk">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=wly8DQAAQBAJ|title=Cross-National Public Opinion about Homosexuality: Examining Attitudes across the Globe|last=Adamczyk|first=Amy|publisher=University of California Press|year=2017|isbn=9780520963597|pages=17–18}}</ref> अनेकांचा असा युक्तिवाद आहे की समलिंगी कृती ही समलिंगी आकर्षणाऐवजी पापपूर्ण आहे. यासाठी, काही व्यक्तींना लैंगिक अभिमुखतेनुसार लेबल लावण्यापासून परावृत्त करतात. <ref name="AACC_coe">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://aacc.net/files/AACC%20Code%20of%20Ethics%20-%20Master%20Document.pdf#page=15|title=Code of Ethics, American Association of Christian Counselors|website=www.aacc.net|publisher=American Association of Christian Counselors|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213065814/http://aacc.net/files/AACC%20Code%20of%20Ethics%20-%20Master%20Document.pdf#page=15|archive-date=13 February 2015|access-date=1 May 2015}}</ref> [[लैंगिकता परिवर्तन उपचार|रूपांतरण थेरपी]] समलिंगी आकर्षण कमी करण्यास मदत करू शकते असे अनेक संस्था ठामपणे सांगतात. तथापि, अनेक धर्मांचे काही अनुयायी समलैंगिकता आणि उभयलिंगीतेकडे सकारात्मकतेने पाहतात आणि काही संप्रदाय नियमितपणे [[समलिंगी विवाह|समलैंगिक विवाहांना]] आशीर्वाद देतात आणि LGBT अधिकारांना समर्थन देतात, ही एक वाढती प्रवृत्ती आहे कारण विकसित जगाने LGBT अधिकारांना समर्थन देणारे कायदे लागू केले आहेत. ऐतिहासिकदृष्ट्या, काही संस्कृती आणि धर्मांनी समलिंगी प्रेम आणि लैंगिकतेला सामावून घेतले, संस्थात्मक केले किंवा त्यांचा आदर केला; <ref name="BOSWELL1">{{स्रोत बातमी|last=Boswell|first=John|title=Christianity, social tolerance, and homosexuality|publisher=University Of Chicago Press|year=2005}}</ref> <ref name="ASIA">{{स्रोत बातमी|last=Dynes|first=Wayne|title=Asian homosexuality|last2=Donaldson|first2=Stephen|publisher=Routledge|year=1992}}</ref> अशा पौराणिक कथा आणि परंपरा जगभर आढळतात. <ref name="CARPENTER1">{{स्रोत बातमी|last=Carpenter|first=Edward|title=Intermediate Types among Primitive Types: A Study in Social Evolution|publisher=Mitchell Kennerley|year=1914|location=New York}}</ref> हिंदू धर्मातील समलैंगिकतेची स्थिती संदिग्ध आहे. हिंदू ग्रंथांमध्ये समलैंगिक संबंधांबद्दल काही विशिष्ट संदर्भ आहेत, जरी काही जण त्यास शिक्षा देतात. <ref>J. Gordon Melton, Martin Baumann, p. 1344, [https://books.google.com/books?id=v2yiyLLOj88C&pg=PA1344&dq=hinduism+homosexuality+sin&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjWqeu7kaXiAhWl7HMBHTtXBQk4ChDoAQgzMAI#v=onepage&q=hinduism%20homosexuality%20sin&f=false Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices, 2nd Edition]</ref> अयोनी सेक्स, ज्यामध्ये तोंडावाटे आणि गुदद्वारासंबंधीचा सेक्स समाविष्ट आहे, हा गंभीर गुन्हा म्हणून पाहिला जात नव्हता आणि काही प्रकरणांमध्ये त्याचा सराव केला जाऊ शकतो. <ref name="Jeffrey">Jeffrey S. Siker, p. 126, [https://books.google.com/books?id=N6nYCeP_w8YC&pg=PA126&dq=hinduism+homosexuality&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjWqeu7kaXiAhWl7HMBHTtXBQk4ChDoAQhQMAc&q=ayoni&f=false Homosexuality and Religion: An Encyclopedia]</ref> शीख विवाह समारंभ हे लिंग-विशिष्ट नसतात आणि त्यामुळे शीख धर्मात समलिंगी विवाह शक्य आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.wahegurunet.com/gay-sikh|title=Gay Sikh &#124; WaheguruNet}}</ref> समलैंगिकतेबद्दल त्यांचे स्थान कितीही असले तरी, अनेक विश्वासाचे लोक या विषयावरील मार्गदर्शनासाठी [[धर्मग्रंथ|पवित्र ग्रंथ]] आणि परंपरा या दोन्हीकडे पाहतात. तथापि, विविध परंपरा किंवा शास्त्रवचनांचे अधिकार आणि [[अनुवाद|भाषांतरे]] आणि व्याख्या यांच्या शुद्धतेबद्दल सतत विवाद होत आहेत. [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] onqh1b4y1f6ak7vpxl0i1cw1kmyf31r 0 302224 2704977 2511367 2026-08-23T23:10:49Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704977 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[चित्र:Martin_van_Maele_-_Francion_15.jpg|इवलेसे| मार्टिन व्हॅन मालेचे प्रिंट ''फ्रान्सियन १५'']] '''लैंगिक उत्तेजना''' ( '''लैंगिक''' उत्तेजना म्हणून देखील ओळखले जाते) [[संभोग|लैंगिक संभोगाच्या]] तयारीसाठी किंवा लैंगिक उत्तेजनांच्या संपर्कात आल्यावर [[शरीरक्रियाशास्त्र|शारीरिक]] आणि मानसिक प्रतिसादांचे वर्णन करते. लैंगिक संभोगाची तयारी म्हणून शरीरात आणि मनात अनेक शारीरिक प्रतिक्रिया उद्भवतात आणि संभोग दरम्यान चालू राहतात. पुरुष उत्तेजित होण्यामुळे ताठरता निर्माण होते आणि स्त्रियांच्या उत्तेजनामध्ये शरीराची प्रतिक्रिया [[स्तनाग्र|निप्पल]], [[मादीची जननेंद्रिये|व्हल्व्हा]], क्लिटॉरिस, [[योनी|योनीच्या भिंती]] आणि योनि स्नेहन यांसारख्या लैंगिक ऊतींमध्ये गुंतलेली असते. मानसिक उत्तेजना आणि शारीरिक उत्तेजना जसे की स्पर्श, आणि [[संप्रेरक|हार्मोन्सचे]] अंतर्गत चढउतार, लैंगिक उत्तेजनावर परिणाम करू शकतात. लैंगिक उत्तेजनाचे अनेक टप्पे असतात आणि मानसिक उत्तेजना आणि त्यासोबत होणारे शारीरिक बदल यापलीकडे कोणतीही वास्तविक लैंगिक क्रिया होऊ शकत नाही. पुरेशी लैंगिक उत्तेजना दिल्यास, कामोत्तेजनादरम्यान लैंगिक उत्तेजना कळस गाठते . भावनोत्कटता नसतानाही स्वतःच्या फायद्यासाठी त्याचा पाठपुरावा केला जाऊ शकतो. == शब्दावली == लैंगिक उत्तेजनाचे वर्णन करण्यासाठी अनेक अनौपचारिकता, अटी आणि वाक्ये आहेत, ज्यात ''हॉर्नी'', <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thefreedictionary.com/horny|title=horny - definition of horny by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia|publisher=Thefreedictionary.com|access-date=2012-08-27}}</ref> ''चालू'', ''रॅन्डी'', ''वाफयुक्त'' आणि ''कामुक'' यांचा समावेश आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.synonyms.net/synonym/aroused|title=aroused synonym.|publisher=Synonyms.net|access-date=2012-08-27}}</ref> मानवी लैंगिक उत्तेजना वाढवणाऱ्या गोष्टींना '''कामुक उत्तेजना''' म्हणतात आणि बोलचालीत '''टर्न-ऑन''' म्हणून ओळखले जाते. == शारीरिक आणि मानसिक प्रतिसाद नमुने == === शारीरिक प्रतिक्रिया === लैंगिक उत्तेजना विविध शारीरिक प्रतिक्रियांना कारणीभूत ठरते, सर्वात लक्षणीय [[जननेंद्रिये|लैंगिक अवयवांमध्ये]] (जननेंद्रियाच्या अवयवांमध्ये). जेव्हा रक्त कॉर्पस कॅव्हर्नोसममध्ये भरते तेव्हा पुरुषासाठी लैंगिक उत्तेजना सामान्यतः [[मानवी शिश्न|पुरुषाचे जननेंद्रिय]] सूज आणि ताठ द्वारे दर्शविली जाते. हे सहसा पुरुषांमधील लैंगिक उत्तेजनाचे सर्वात प्रमुख आणि विश्वासार्ह लक्षण आहे. स्त्रीमध्ये, लैंगिक उत्तेजनामुळे क्लिटॉरिस आणि [[मादीची जननेंद्रिये|व्हल्व्हामध्ये रक्त प्रवाह वाढतो, तसेच योनिमार्गातून]] रक्त प्रवाह होतो - योनीच्या भिंतींमधून ओलावा गळणे जे स्नेहन म्हणून काम करते. {| class="wikitable" ! style="width:50%" | पुरुषांमध्ये: ! महिलांमध्ये: |- |[[चित्र:Frontal comparison of flaccid and erect penis.JPG|इवलेसे]]<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> <small>पुरुष लैंगिक उत्तेजना.</small> <small>डावीकडे पुरुषांचे जननेंद्रिय नियमित, चपळ अवस्थेत असते; उजवीकडे पुरुष लैंगिकदृष्ट्या उत्तेजित आहे आणि त्याचे लिंग ताठ झाले आहे.</small> * स्तनाग्रांची उभारणी * [[मानवी शिश्न|पेनिल]] ट्यूमेसेन्स आणि इरेक्शन * पुरुषाचे जननेंद्रिय शिरा अधिक प्रमुख होऊ शकतात * पुढची त्वचा घट्ट करणे आणि/किंवा मागे घेणे अनेकदा ग्लॅन्सचे लिंग उघड करते * प्री-इजॅक्युलेटरी फ्लुइडचे उत्सर्जन * [[वृषण|वृषणाला]] सूज येणे * अंडकोषांचे असेन्शन * स्क्रोटमचे ताण आणि घट्ट होणे * विद्यार्थ्याचा विस्तार |[[चित्र:Female_sexual_arousal.JPG|इवलेसे]]<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> <small>स्त्री लैंगिक उत्तेजना.</small> <small>डाव्या प्रतिमेमध्ये स्त्रीचे जननेंद्रिय नियमित स्थितीत आहेत.</small> <small>उजव्या प्रतिमेमध्ये मादी लैंगिकदृष्ट्या उत्तेजित आहे, व्हल्व्हा ओले आहे आणि [[भगोष्ठ|लॅबिया]] किंचित गुंतलेली आहे.</small> * स्तनाग्रांची उभारणी * योनि स्नेहन * [[योनी|योनीच्या]] भिंतींचे रक्तसंचय * क्लिटोरिस आणि [[भगोष्ठ|लॅबियाचे]] ट्यूमेसेन्स आणि उभारणे * गर्भाशय ग्रीवा आणि [[गर्भाशय|गर्भाशयाची]] उंची * [[योनी|तंबू]], म्हणजे योनीच्या आतील भागाचा विस्तार * लॅबिया माजोरा आणि लॅबिया मिनोरा यांच्या आकार, रंग आणि आकारात बदल * विद्यार्थ्याचा विस्तार * [[स्तनमंडल|एरोलाचे रुंदीकरण]] |} ==== पुरुष ==== [[मानवी शिश्न|पुरुषाच्या]] लैंगिक उत्तेजना आणि लिंगाच्या उभारणीचा संबंध असणे सामान्य आहे. शारीरिक किंवा मानसिक उत्तेजना, किंवा दोन्ही, व्हॅसोडिलेशनला कारणीभूत ठरतात आणि वाढलेल्या रक्तप्रवाहामुळे शिश्नाच्या लांबीच्या बाजूने (दोन कॉर्पोरा कॅव्हर्नोसा आणि कॉर्पस स्पॉन्गिओसम ) चालणाऱ्या तीन स्पॉन्जी भागांमध्ये प्रवेश होतो. पुरुषाचे जननेंद्रिय मोठे आणि टणक होते, अंडकोषाची त्वचा घट्ट ओढली जाते आणि [[वृषण]] शरीराच्या विरुद्ध वर खेचले जातात. <ref name="NHS">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.nhs.uk/Livewell/Goodsex/Pages/Malesexualarousal.aspx|title=Sexual arousal in men|website=NHS Direct|publisher=[[National Health Service]]|access-date=2013-11-03|archive-date=2017-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926180757/http://www.nhs.uk/Livewell/Goodsex/Pages/Malesexualarousal.aspx|url-status=dead}}</ref> तथापि, उभारणी आणि उत्तेजना यांच्यातील संबंध एकमेकांशी जुळत नाहीत. चाळीशीच्या मध्यानंतर, काही पुरुषांनी तक्रार केली की जेव्हा त्यांना लैंगिक उत्तेजना येते तेव्हा त्यांना नेहमी ताठरता येत नाही. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Janssen|first=Erick|last2=Kimberly R. McBride|last3=William Yarber|last4=Brandon J. Hill|last5=Scott M. Butler|date=April 2008|title=Factors that Influence Sexual Arousal in Men: A Focus Group Study|url=https://www.semanticscholar.org/paper/6d8734ea1333fdcc953fecc21c28650b4508a057|journal=Archives of Sexual Behavior|volume=37|issue=2|pages=252–65|doi=10.1007/s10508-007-9245-5|pmid=18040768}}</ref> त्याचप्रमाणे, एक पुरुष ताठ झोपेच्या वेळी ( निशाचर पेनाईल ट्यूमेसेन्स ) जाणीवपूर्वक लैंगिक उत्तेजनाशिवाय किंवा यांत्रिक उत्तेजनामुळे (उदा. बेडशीटला घासणे) होऊ शकते. एखाद्या तरुण पुरुषाला—किंवा तीव्र कामवासना असलेल्या व्यक्तीला, एखाद्या उत्तीर्ण झालेल्या विचारामुळे किंवा रस्त्याने जाणाऱ्या व्यक्तीच्या नजरेतून उभारणीसाठी पुरेशी लैंगिक उत्तेजना येऊ शकते. एकदा ताठ झाल्यावर, त्याचे लिंग काही काळ टिकवून ठेवण्यासाठी आणि प्रोत्साहन देण्यासाठी त्याच्या कपड्याच्या आतील संपर्कातून पुरेशी उत्तेजित होऊ शकते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thesite.org/sex-and-relationships/masturbation/embarrassing-erections-3357.html|title=Embarrassing erections|website=TheSite.org|publisher=YouthNet UK|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410071757/http://www.thesite.org/sex-and-relationships/masturbation/embarrassing-erections-3357.html|archive-date=10 April 2016|access-date=10 August 2010}}</ref> जसजसे लैंगिक उत्तेजना आणि उत्तेजना चालू राहते, तसतसे ताठ शिश्नाचे डोके किंवा डोके अधिक फुगले जाण्याची शक्यता असते आणि, गुप्तांग रक्ताने भरलेले असल्याने, त्यांचा रंग खोल होतो आणि अंडकोष 50% पर्यंत मोठे होऊ शकतात. अंडकोष वाढत असताना, त्यांच्या आणि पेरिनियमभोवती उबदारपणाची भावना विकसित होऊ शकते. पुढील लैंगिक उत्तेजनासह, त्यांच्या हृदयाची गती वाढते, रक्तदाब वाढतो आणि श्वासोच्छवास जलद होतो. <ref name="NHS"/> जननेंद्रियामध्ये आणि इतर क्षेत्रांमध्ये रक्त प्रवाह वाढल्याने काही पुरुषांमध्ये लैंगिक लाली होऊ शकते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://menshealth.about.com/od/sexualhealth/a/sexual_arousal.htm|title=Sexual Arousal|last=Kennard|first=Jerry|year=2006|website=Men's health|publisher=About.com|access-date=2013-11-03|archive-date=2015-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906203232/http://menshealth.about.com/od/sexualhealth/a/sexual_arousal.htm|url-status=dead}}</ref> लैंगिक उत्तेजना सुरू असताना, कामोत्तेजना सुरू होते, जेव्हा पेल्विक फ्लोअरचे स्नायू, व्हॅस डिफेरेन्स (अंडकोष आणि प्रोस्टेट दरम्यान), सेमिनल वेसिकल्स आणि प्रोस्टेट ग्रंथी स्वतःच अशा प्रकारे आकुंचन पावू शकतात ज्यामुळे शुक्राणू आणि वीर्य आतमध्ये आणण्यास भाग पाडतात. पुरुषाचे जननेंद्रिय आत मूत्रमार्ग . एकदा हे सुरू झाले की, पुरुषाला उत्तेजित होणे आणि उत्तेजित न होता, पूर्णपणे उत्तेजित होणे आणि कामोत्तेजना होत राहण्याची शक्यता असते. त्याचप्रमाणे, लैंगिक उत्तेजना कामोत्तेजनापूर्वी थांबल्यास, वासोकॉंजेशनसह उत्तेजनाचे शारीरिक परिणाम थोड्याच वेळात कमी होतील. भावनोत्कटता आणि स्खलन न करता वारंवार किंवा दीर्घकाळापर्यंत उत्तेजन दिल्यास वृषणात अस्वस्थता येते (" ब्लू बॉल्स " <ref>Weinzimer, S.A. & Thorton, P.S., "Blue balls", " ''Pediatrics'' 108(5), 1233-1234", 2001</ref> या अपशब्दाशी संबंधित). भावनोत्कटता आणि स्खलन झाल्यानंतर, पुरुषांना सामान्यत: रीफ्रॅक्टरी कालावधीचा अनुभव येतो ज्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे ताठरता कमी होणे, कोणत्याही लैंगिक फ्लशमध्ये कमी होणे, लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये कमी स्वारस्य आणि विश्रांतीची भावना ज्याचे श्रेय न्यूरोहॉर्मोन [[ऑक्सीटॉसिन|ऑक्सीटोसिन]] आणि प्रोलॅक्टिन यांना दिले जाऊ शकते. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Exton MS, Krüger TH, Koch M, etal|date=April 2001|title=Coitus-induced orgasm stimulates prolactin secretion in healthy subjects|url=https://www.semanticscholar.org/paper/eb194b5e0370574c39ab5765d9e7221aa6a213c7|journal=Psychoneuroendocrinology|volume=26|issue=3|pages=287–94|doi=10.1016/S0306-4530(00)00053-6|pmid=11166491}}</ref> अपवर्तक कालावधीची तीव्रता आणि कालावधी अत्यंत उत्तेजित तरुण व्यक्तीमध्ये अत्यंत उत्तेजित स्थितीत फारच कमी असू शकतो, कदाचित अगदी लक्षात येण्याजोग्या तोटाशिवाय. मध्यमवयीन आणि वृद्ध पुरुषांमध्ये हे काही तास किंवा दिवस असू शकते. <ref name="NHS"/> ==== स्त्री ==== स्त्रीच्या शरीरात लैंगिक उत्तेजनाची सुरुवात सामान्यत: योनीतून स्नेहन (ओलेपणा; जरी ओव्हुलेशनच्या आसपास संसर्गामुळे किंवा गर्भाशयाच्या श्लेष्माच्या निर्मितीमुळे उत्तेजित झाल्याशिवाय होऊ शकते), [[मादीची जननेंद्रिये|बाह्य जननेंद्रियांना]] सूज येणे आणि गुरफटणे, आणि अंतर्गत लांबी वाढणे आणि वाढणे. [[योनी]] <ref name="Soucasaux">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.nelsonginecologia.med.br/femalesexresp_engl.htm|title=The Female Sexual Response|last=Soucasaux|first=Nelson|year=1990|website=Novas Perspectivas em Ginecologia|access-date=10 August 2010}}</ref> या शारीरिक प्रतिक्रिया आणि लैंगिक उत्तेजित होण्याची स्त्रीची व्यक्तिनिष्ठ संवेदना यांच्यातील परस्परसंबंध शोधण्यासाठी अभ्यास केले गेले आहेत: निष्कर्ष सामान्यतः असे आहेत की काही प्रकरणांमध्ये उच्च सहसंबंध आहे, तर काहींमध्ये, ते आश्चर्यकारकपणे कमी आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Rellini|first=Alessandra H.|last2=Katie M. McCall|last3=Patrick K. Randall|last4=Cindy M. Meston|date=January 2005|title=The relationship between women's subjective and physiological sexual arousal|url=https://archive.org/details/sim_psychophysiology_2005-01_42_1/page/116|journal=Psychophysiology|volume=42|issue=1|pages=116–124|citeseerx=10.1.1.421.3699|doi=10.1111/j.1469-8986.2005.00259.x|pmid=15720587}}</ref> पुढील उत्तेजितपणामुळे योनिमार्गात आणखी ओलावा आणि क्लिटोरिस आणि लॅबियामध्ये आणखी वाढ आणि सूज येऊ शकते, तसेच रक्त प्रवाह वाढल्याने या भागात लालसरपणा किंवा त्वचा काळी [[भगोष्ठ|पडू]] शकते. अंतर्गत अवयवांमध्ये पुढील बदल देखील योनीच्या अंतर्गत आकारात आणि श्रोणिमधील [[गर्भाशय|गर्भाशयाच्या]] स्थितीत होतात. <ref name="Soucasaux"/> इतर बदलांमध्ये हृदय गती वाढणे तसेच [[रक्तदाब|रक्तदाब वाढणे]], गरम आणि फ्लश वाटणे आणि कदाचित हादरे जाणवणे यांचा समावेश होतो. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=4pG9ULmRTRsC|title=Sexuality in close relationship|last=McKinne|first=Kathleen|publisher=Routledge|year=1991|isbn=978-0-8058-0719-6|page=59|access-date=2013-11-03}}{{मृत दुवा|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सेक्स फ्लश छाती आणि शरीराच्या वरच्या भागावर पसरू शकतो. लैंगिक उत्तेजना चालू राहिल्यास, लैंगिक उत्तेजना कामोत्तेजनापर्यंत पोहोचू शकते. कामोत्तेजनानंतर, काही स्त्रियांना आणखी उत्तेजन नको असते आणि लैंगिक उत्तेजना लवकर नष्ट होते. लैंगिक उत्तेजना सुरू ठेवण्यासाठी आणि एका कामोत्तेजनापासून पुढील उत्तेजनाकडे जाण्यासाठी आणि लैंगिक उत्तेजनाची स्थिती कायम ठेवण्यासाठी किंवा पुन्हा मिळवण्यासाठी सूचना प्रकाशित केल्या आहेत ज्यामुळे दुसरे आणि त्यानंतरचे कामोत्तेजना होऊ शकतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cosmopolitan.com/sex-love/tips-moves/Orgasms-Unlimited|title=Orgasms Unlimited|last=O'Rourke|first=Theresa|website=Cosmopolitan|publisher=Hearst Communications|access-date=10 August 2010}}</ref> काही स्त्रियांनी अशा बहुविध संभोगाचा अनुभव अगदी उत्स्फूर्तपणे घेतला आहे. तरुण स्त्रिया लैंगिकदृष्ट्या सहज उत्तेजित होऊ शकतात आणि योग्य परिस्थितीत योग्य उत्तेजनासह तुलनेने त्वरित कामोत्तेजनापर्यंत पोहोचू शकतात, परंतु वयानुसार स्त्रियांच्या लैंगिक उत्तेजना आणि प्रतिसादांमध्ये शारीरिक आणि मानसिक बदल होतात. वृद्ध स्त्रिया कमी योनीतून स्नेहन निर्माण करतात आणि अभ्यासांनी समाधानाची डिग्री, लैंगिक क्रियाकलापांची वारंवारता, इच्छा, लैंगिक विचार आणि कल्पना, लैंगिक उत्तेजना, लैंगिक भावना आणि लैंगिक भावना, वेदना, आणि स्त्रियांमध्ये कामोत्तेजनापर्यंत पोहोचण्याची क्षमता यातील बदल तपासले आहेत. त्यांचे 40 आणि [[रजोनिवृत्ती]] नंतर. सामाजिक-जनसांख्यिकीय चल, आरोग्य, मानसशास्त्रीय चल, भागीदार व्हेरिएबल्स जसे की त्यांच्या जोडीदाराचे आरोग्य किंवा लैंगिक समस्या आणि जीवनशैली परिवर्तने यांसह इतर घटकांचा देखील अभ्यास केला गेला आहे. असे दिसून येते की या इतर घटकांचा स्त्रियांच्या लैंगिक कार्यावर त्यांच्या रजोनिवृत्तीच्या स्थितीपेक्षा जास्त प्रभाव पडतो. त्यामुळे त्यांच्या लैंगिकतेचा अभ्यास करताना "स्त्रियांच्या जीवनाचा संदर्भ" समजून घेणे नेहमीच महत्त्वाचे मानले जाते. <ref name="sexualityandu.ca">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.sexualityandu.ca/health-care-professionals/sexuality-in-older-women-and-their-partners/age-related-factors|title=Age-Related Factors that Impact Sexual Functioning|year=2008|publisher=sexualityandu.ca|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160621182546/http://www.sexualityandu.ca/health-care-professionals/sexuality-in-older-women-and-their-partners/age-related-factors|archive-date=2016-06-21|access-date=12 July 2011}}</ref> इस्ट्रोजेनची पातळी कमी होणे हे योनीमार्गात कोरडेपणा वाढणे आणि उत्तेजित झाल्यावर कमी क्लिटोरल इरेक्शनशी संबंधित असू शकते, परंतु लैंगिक स्वारस्य किंवा उत्तेजनाच्या इतर पैलूंशी थेट संबंधित नाही. वृद्ध स्त्रियांमध्ये, पेल्विक स्नायूंचा टोन कमी होण्याचा अर्थ असा असू शकतो की कामोत्तेजना होण्यास जास्त वेळ लागतो, कामोत्तेजनाची तीव्रता कमी होऊ शकते आणि नंतर अधिक जलद निराकरण होऊ शकते. गर्भाशय सामान्यत: भावनोत्कटता दरम्यान आकुंचन पावते आणि वाढत्या वयानुसार, ते आकुंचन खरोखर वेदनादायक होऊ शकतात. <ref name="sexualityandu.ca"/> [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] 0kpayc0q09dp1u7j32kk77uqh3q0zkm 0 302227 2704884 2351274 2026-08-23T20:26:36Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704884 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{Hidden | expanded= <!--(omit for initial hidden state)--> | style = | headerstyle = | header = | contentstyle = | content =[[चित्र:Sexual intercourse 5.JPG|इवलेसे|गुदद्वारासंबंधीचा सेक्सचे उदाहरण]] |fw1= |fw2= |bg1= |bg2= |ta1= |ta2= }} '''गुदद्वारासंबंधीचा संभोग''' किंवा '''गुदद्वारासंबंधीचा संभोग''' म्हणजे सामान्यतः लैंगिक सुखासाठी एखाद्या व्यक्तीच्या गुद्द्वार किंवा गुदद्वार आणि गुदाशय मध्ये ताठ [[मानवी शिश्न|शिश्न]] घालणे आणि जोर देणे.<ref name="Weiten">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=09S5DQAAQBAJ&pg=PA349|title=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st century|last=Wayne Weiten|last2=Margaret A. Lloyd|last3=Dana S. Dunn|last4=Elizabeth Yost Hammer|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2016|isbn=978-1305968479|page=349|quote=Anal intercourse involves insertion of the penis into a partner's anus and rectum.|access-date=March 11, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312140211/https://books.google.com/books?id=09S5DQAAQBAJ&pg=PA349|archive-date=March 12, 2017}}</ref><ref name="WebMD">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.webmd.com/sex/anal-sex-health-concerns|title=Anal Sex Safety and Health Concerns|website=WebMD|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112202705/https://www.webmd.com/sex/anal-sex-health-concerns|archive-date=November 12, 2017|access-date=August 19, 2013|quote=Often referred to simply as anal sex, anal intercourse is sexual activity that involves inserting the penis into the anus.}}</ref> गुदद्वारासंबंधीच्या संभोगाच्या इतर प्रकारांमध्ये बोटे मारणे, गुदद्वारात प्रवेश करण्यासाठी लैंगिक खेळण्यांचा वापर, गुदद्वारावर [[मुखमैथुन|तोंडावाटे संभोग]] ( अॅनिलिंगस ) आणि पेगिंग यांचा समावेश होतो.<ref name="Answer">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/orgasmanswerguid00komi|title=The Orgasm Answer Guide|last=Barry R. Komisaruk|last2=Beverly Whipple|last3=Sara Nasserzadeh|last4=Carlos Beyer-Flores|publisher=[[Johns Hopkins University Press|year=2009|isbn=978-0-8018-9396-4|pages=[https://archive.org/details/orgasmanswerguid00komi/page/108 108]–109|author-link=Barry Komisaruk|author-link2=Beverly Whipple|author-link3=Sara Nasserzadeh|access-date=November 6, 2011|url-access=registration}}</ref><ref name="LeRoy">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=y5HFtMkmFMYC&pg=PA27|title=Human Sexuality: An Encyclopedia|last=Vern LeRoy Bullough|last2=Bonnie Bullough|publisher=Taylor & Francis|year=1994|isbn=0824079728|pages=27–28|access-date=July 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917172401/https://books.google.com/books?id=y5HFtMkmFMYC&pg=PA27|archive-date=September 17, 2020}}</ref> जरी ''गुदद्वारासंबंधीचा संभोग'' याचा सामान्यतः अर्थ होतो – गुदद्वारासंबंधीचा प्रवेश,<ref name="WebMD" /><ref name="Answer" /><ref name="McBride and Fortenberry">{{जर्नल स्रोत|last=Kimberly R. McBride|last2=J. Dennis Fortenberry|date=March 2010|title=Heterosexual anal sexuality and anal sex behaviors: a review|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2010_47_2-3/page/123|journal=Journal of Sex Research|volume=47|issue=2–3|pages=123–136|doi=10.1080/00224490903402538|pmid=20358456}}</ref> स्रोत काहीवेळा केवळ लिंग – गुदद्वारासंबंधीचा प्रवेश दर्शविण्यासाठी ''गुदद्वारासंबंधीचा संभोग'' वापरतात आणि गुदद्वारासंबंधीचा लैंगिक क्रियाकलाप, विशेषतः विरोधाभासी जोड्यांमधील कोणत्याही प्रकारचा दर्शविण्यासाठी ''गुदद्वारासंबंधीचा संभोग'' वापरतात. गुदा हस्तमैथुन करण्यासाठी.<ref name="McBride and Fortenberry" /> <ref name="Discovery.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/analsex.html|title=Anal Sex, defined|publisher=[[Discovery Channel|Discovery.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20020613200634/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/analsex.html|archive-date=June 13, 2002|access-date=July 23, 2013}}</ref> गुदद्वारासंबंधीचा संभोग सामान्यतः पुरुष [[समलैंगिकता|समलैंगिकतेशी]] संबंधित असला तरी, संशोधन असे दर्शविते की सर्व समलिंगी पुरुष गुदद्वारासंबंधी लैंगिक संबंधात गुंतत नाहीत आणि हे [[विषमलैंगिकता|विषमलैंगिक]] संबंधांमध्ये असामान्य नाही.<ref name="Not all">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://goaskalice.columbia.edu/answered-questions/not-all-gay-men-have-anal-sex|title=Not all gay men have anal sex|date=June 13, 2008|publisher=Go Ask Alice!|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421052659/https://goaskalice.columbia.edu/answered-questions/not-all-gay-men-have-anal-sex/|archive-date=April 21, 2021|access-date=April 19, 2021}}</ref><ref name="Wellings">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ZKveuj7dLd4C&pg=PA91|title=Sexual Health: A Public Health Perspective|last=Kaye Wellings|last2=Kirstin Mitchell|last3=Martine Collumbien|publisher=[[McGraw-Hill Education|McGraw-Hill International]]|year=2012|isbn=978-0335244812|page=91|access-date=August 29, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150326183233/http://books.google.com/books?id=ZKveuj7dLd4C&pg=PA91|archive-date=March 26, 2015}}</ref> गुदद्वारासंबंधीचा संभोगाचे प्रकार देखील लेस्बियन लैंगिक पद्धतींचा एक भाग असू शकतात.<ref name="Newman">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=OquFdu3Qt9sC&pg=PA205|title=The Whole Lesbian Sex Book: A Passionate Guide For All Of Us|last=Felice Newman|publisher=Cleis Press|year=2004|isbn=978-1-57344-199-5|pages=205–224|access-date=November 6, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310000427/https://books.google.com/books?id=OquFdu3Qt9sC&pg=PA205|archive-date=March 10, 2021}}</ref> गुदद्वाराच्या मज्जातंतूंच्या अंतांना उत्तेजित करून लोकांना गुदद्वारासंबंधी संभोगातून आनंद मिळू शकतो आणि गुदद्वाराच्या प्रवेशाद्वारे कामोत्तेजना प्राप्त होऊ शकते.&nbsp;- पुरुषांमध्ये प्रोस्टेटच्या अप्रत्यक्ष उत्तेजनाद्वारे, क्लिटॉरिस किंवा [[योनी|योनीच्या]] क्षेत्राची अप्रत्यक्ष उत्तेजना (कधीकधी ''जी-स्पॉट'' म्हणतात) स्त्रियांमध्ये आणि इतर संवेदी मज्जातंतू (विशेषतः पुडेंडल मज्जातंतू ).<ref name="Answer" /><ref name="Rosenthal">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=d58z5hgQ2gsC&pg=PT153|title=Human Sexuality: From Cells to Society|last=Rosenthal|first=Martha|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2012|isbn=978-0-618-75571-4|pages=133–135|access-date=September 17, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160520211405/https://books.google.com/books?id=d58z5hgQ2gsC&pg=PT153|archive-date=May 20, 2016}}</ref> तथापि, लोकांना गुदद्वारासंबंधीचा संभोग देखील वेदनादायक वाटू शकतो, कधीकधी अत्यंत,<ref name="Anal Pain">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://goaskalice.columbia.edu/pain-anal-sex-and-how-prevent-it|title=Pain from anal sex, and how to prevent it|date=June 26, 2009|publisher=Go Ask Alice!|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150811153612/http://goaskalice.columbia.edu/pain-anal-sex-and-how-prevent-it|archive-date=August 11, 2015|access-date=7 April 2011}}</ref><ref name="Heidelbaugh">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=4N_6nOH5BAEC&pg=PA273|title=Clinical men's health: evidence in practice|last=Joel J. Heidelbaugh|publisher=Elsevier Health Sciences|year=2007|isbn=978-1-4160-3000-3|page=273|access-date=October 14, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219100558/https://books.google.com/books?id=4N_6nOH5BAEC&pg=PA273|archive-date=December 19, 2020}}</ref> जे काही प्रकरणांमध्ये मानसिक कारणांमुळे असू शकते.<ref name="Heidelbaugh" /> बऱ्याच प्रकारच्या लैंगिक क्रियाकलापांप्रमाणे, गुदद्वारासंबंधी लैंगिक संबंधातील सहभागींना [[लैंगिक संक्रमित संसर्ग]] (STIs) होण्याचा धोका असतो. गुद्द्वार आणि गुदाशयाच्या असुरक्षिततेमुळे गुदद्वारासंबंधी लैंगिक संबंधांना उच्च-जोखीम असलेली लैंगिक प्रथा मानली जाते. गुदद्वाराच्या आणि गुदाशयाच्या ऊती नाजूक असतात आणि योनिमार्गाप्रमाणे स्नेहन पुरवत नाहीत, त्यामुळे ते सहजपणे फाटू शकतात आणि रोगाचा प्रसार करण्यास परवानगी देतात, विशेषतः वैयक्तिक वंगण वापरले नसल्यास.<ref name="WebMD" /> <ref name="Krasner">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=nThtlYxP84QC&pg=PA416|title=The Microbial Challenge: Science, Disease and Public Health|last=Robert I Krasner|publisher=[[Jones & Bartlett Learning|Jones & Bartlett Publishers]]|year=2010|isbn=978-0763797355|pages=416–417|access-date=August 28, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321125847/https://books.google.com/books?id=nThtlYxP84QC&pg=PA416|archive-date=March 21, 2021}}</ref> [[निरोध|कंडोमच्या]] संरक्षणाशिवाय गुदद्वारासंबंधीचा संभोग हा लैंगिक क्रियेचा सर्वात धोकादायक प्रकार मानला जातो,<ref name="Krasner" /><ref name="Hales">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=oP91HVIMPRIC&pg=PA269|title=An Invitation to Health Brief 2010-2011|last=Dianne Hales|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2008|isbn=978-0495391920|pages=269–271|access-date=August 29, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231143640/http://books.google.com/books?id=oP91HVIMPRIC&pg=PA269|archive-date=December 31, 2013}}</ref><ref name="Werner">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=0aw8AAAAQBAJ&pg=PA455|title=Lifetime Fitness and Wellness: A Personalized Program|last=Werner W. K. Hoeger|last2=Sharon A. Hoeger|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2010|isbn=978-1133008583|page=455|access-date=August 28, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20210406131243/https://books.google.com/books?id=0aw8AAAAQBAJ&pg=PA455|archive-date=April 6, 2021}}</ref> आणि म्हणून आरोग्य अधिकारी जसे की [[विश्व स्वास्थ्य संस्था|जागतिक आरोग्य संघटना]] (WHO) गुदद्वारासंबंधीच्या सेक्ससाठी सुरक्षित लैंगिक पद्धतींची शिफारस करतात. गुदद्वारासंबंधीचा लैंगिक संबंधांबद्दल अनेकदा तीव्र मते व्यक्त केली जातात. हे विविध संस्कृतींमध्ये विवादास्पद आहे, विशेषतः [[समलैंगिकता आणि धर्म|धार्मिक प्रतिबंधांच्या]] संदर्भात. हे सामान्यतः पुरुषांमधील गुदद्वारासंबंधीच्या संभोगाच्या प्रतिबंधांमुळे किंवा लैंगिक क्रियाकलापांच्या [[प्रजनन|उत्पत्तीच्या]] उद्देशाबद्दल शिकवण्यामुळे होते.<ref name="LeRoy" /><ref name="Discovery.com" /> हे निषिद्ध किंवा अनैसर्गिक मानले जाऊ शकते आणि काही देशांमध्ये हा [[अपराध|फौजदारी गुन्हा]] आहे, ज्याला शारीरिक किंवा [[मृत्युदंड|फाशीची शिक्षा]] दिली जाऊ शकते.<ref name="LeRoy" /><ref name="Discovery.com" /> याउलट, गुदद्वारासंबंधीचा संभोग हा इतर इच्छित लैंगिक अभिव्यक्तींप्रमाणे पूर्ण करणारा लैंगिक क्रियेचा एक नैसर्गिक आणि वैध प्रकार देखील मानला जाऊ शकतो आणि एखाद्या व्यक्तीच्या लैंगिक जीवनाचा एक वाढवणारा किंवा प्राथमिक घटक असू शकतो. <ref name="LeRoy" /><ref name="Discovery.com" /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मैथुन क्रिया]] lxwii7sxmt03gldd66jy21j96rahftz 0 302235 2704794 2701972 2026-08-23T18:29:00Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704794 wikitext text/x-wiki '''मानवी लैंगिक क्रिया''', '''मानवी लैंगिक सराव''' किंवा '''मानवी लैंगिक वर्तन''' ही अशी पद्धत आहे ज्यामध्ये मानव त्यांची [[लैंगिकता]] अनुभवतो आणि व्यक्त करतो. लोक विविध प्रकारच्या लैंगिक कृत्यांमध्ये गुंततात, एकट्याने केलेल्या क्रियांपासून (उदा. [[हस्तमैथुन]] ) ते दुसऱ्या व्यक्तीशी कृत्ये (उदा. [[संभोग|लैंगिक संभोग]], नॉन-पेनिट्रेटिव्ह सेक्स, [[मुखमैथुन|ओरल सेक्स]] इ.) <ref name="ITP">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=WX0zEAAAQBAJ&pg=PA454|title=Introduction to Psychiatry: Preclinical Foundations and Clinical Essentials|last=Walker|first=Audrey|last2=Schlozman|first2=Steven|last3=Alpert|first3=Jonathan|date=2021|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521279840|page=454}}</ref> वारंवारतेच्या वेगवेगळ्या नमुन्यांमध्ये, विविध कारणांमुळे. लैंगिक क्रियेमुळे सहसा उत्तेजित व्यक्तीमध्ये [[लैंगिक उत्तेजना]] आणि शारीरिक बदल होतात, ज्यापैकी काही उच्चारले जातात तर काही अधिक सूक्ष्म असतात. लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये आचरण आणि क्रियाकलाप देखील समाविष्ट असू शकतात ज्याचा हेतू दुसऱ्याची लैंगिक आवड जागृत करणे किंवा दुसऱ्याचे लैंगिक जीवन वाढवणे, जसे की भागीदार शोधण्यासाठी किंवा आकर्षित करण्यासाठी धोरणे ( प्रणय आणि प्रदर्शन वर्तन), किंवा व्यक्तींमधील वैयक्तिक परस्परसंवाद (उदाहरणार्थ, [[कामुक प्रणय|फोरप्ले]] किंवा BDSM ). लैंगिक क्रियाकलाप लैंगिक उत्तेजना नंतर असू शकतात. मानवी लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये समाजशास्त्रीय, संज्ञानात्मक, भावनिक, वर्तनात्मक आणि जैविक पैलू असतात; यामध्ये वैयक्तिक बंध, भावनांची देवाणघेवाण आणि [[प्रजननसंस्था|प्रजनन प्रणालीचे]] [[शरीरक्रियाशास्त्र|शरीरविज्ञान]], [[कामेच्छा|सेक्स ड्राइव्ह]], लैंगिक संभोग आणि लैंगिक वर्तन या सर्व प्रकारांचा समावेश आहे. काही संस्कृतींमध्ये, लैंगिक क्रियाकलाप केवळ विवाहातच स्वीकार्य मानले जातात, तर विवाहपूर्व आणि विवाहबाह्य लैंगिक संबंध निषिद्ध आहेत. काही लैंगिक क्रियाकलाप एकतर सार्वत्रिक किंवा काही देशांमध्ये किंवा उपराष्ट्रीय अधिकारक्षेत्रात बेकायदेशीर आहेत, तर काही विशिष्ट समाज किंवा संस्कृतींच्या नियमांच्या विरुद्ध मानले जातात. दोन उदाहरणे जी बहुतेक अधिकारक्षेत्रात गुन्हेगारी स्वरूपाची आहेत ती म्हणजे संमतीच्या स्थानिक वयापेक्षा कमी वयाच्या व्यक्तीसोबत [[लैंगिक अत्याचार]] आणि लैंगिक क्रियाकलाप. == प्रकार == लैंगिक क्रियाकलापांचे अनेक प्रकारे वर्गीकरण केले जाऊ शकते. प्रथा पूर्वाश्रमीच्या असू शकतात किंवा केवळ [[कामुक प्रणय|फोरप्लेच्या]] असू शकतात.<ref name="EDHS">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=8iarCwAAQBAJ&pg=PA545|title=Exploring the Dimensions of Human Sexuality|last=Greenberg|first=Jerrold S.|last2=Bruess|first2=Clint E. Bruess|date=2016|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=978-1284081541|page=545}}</ref> ज्या कृत्यांमध्ये एका व्यक्तीचा समावेश होतो (ज्याला ऑटोएरोटिकिझम देखील म्हणतात) लैंगिक कल्पनारम्य किंवा [[हस्तमैथुन]] यांचा समावेश असू शकतो.<ref name="EDHS" /> जर दोन किंवा अधिक लोक गुंतलेले असतील तर ते [[संभोग|योनी समागम]], [[गुदद्वारासंबंधीचा संभोग]], [[मुखमैथुन|ओरल सेक्स]] किंवा परस्पर हस्तमैथुन करू शकतात.<ref name="EDHS" /> दोन व्यक्तींमधील भेदक संभोगाचे वर्णन [[संभोग|लैंगिक संभोग]] म्हणून केले जाऊ शकते, परंतु व्याख्या भिन्न आहेत. जर एखाद्या लैंगिक कृत्यात दोनपेक्षा जास्त सहभागी असतील तर त्याला समूह सेक्स म्हणून संबोधले जाऊ शकते. ऑटोएरोटिक लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये डिल्डो, व्हायब्रेटर, बट प्लग आणि इतर लैंगिक खेळणी यांचा समावेश असू शकतो, जरी ही उपकरणे जोडीदारासह देखील वापरली जाऊ शकतात. लैंगिक क्रियाकलाप सहभागींच्या [[लिंगभाव|लिंग]] आणि [[लैंगिक कल|लैंगिक अभिमुखतेमध्ये]] तसेच सहभागींच्या नातेसंबंधानुसार वर्गीकृत केले जाऊ शकतात. संबंध विवाह, जिव्हाळ्याचे भागीदार, प्रासंगिक लैंगिक भागीदार किंवा अनामिक असू शकतात. लैंगिक क्रियाकलाप पारंपारिक किंवा पर्यायी म्हणून मानले जाऊ शकतात, उदाहरणार्थ, कामुकता किंवा BDSM क्रियाकलापांचा समावेश आहे.<ref name="TAB">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=7S7QUkNHb30C&pg=PT211|title=Therapy and Beyond: Counselling Psychology Contributions to Therapeutic and Social Issues|last=Milton|first=Martin|date=2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0470797587|page=211}}</ref><ref name="SPSW">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=n3TDDwAAQBAJ&pg=PT108|title=Sex-Positive Social Work|last=Dodd|first=SJ|date=2020|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0231547666|page=108}}</ref> स्तन, नाभी किंवा पाय यांसारख्या शरीराच्या काही अवयवांची इच्छा ( पक्षपातीपणा ) यासह फेटिसिझम अनेक रूपे घेऊ शकतो.<ref name="EFMT">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=IGzWDwAAQBAJ&pg=PA272|title=Essentials of Forensic Medicine and Toxicology, 1st Edition|last=Chand|first=Suresh|date=2019|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-8131254585|page=272}}</ref> शूज, बूट, अंतर्वस्त्र, कपडे, चामडे किंवा रबरच्या वस्तू असू शकतात. काही अपारंपारिक ऑटोरोटिक पद्धती धोकादायक असू शकतात. यामध्ये कामुक श्वासोच्छवास आणि स्व-बंधन यांचा समावेश आहे.<ref name="CCIBK">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=wAN-DwAAQBAJ&pg=PA447|title=The Certified Criminal Investigator Body of Knowledge|date=2017|publisher=CRC Press|isbn=978-1498752060|page=447}}</ref> या fetishes (अनुक्रमे गुदमरणे आणि बंधने )च्या भागीदारीत गुंतलेली असताना दुखापत किंवा मृत्यूची संभाव्यता, समस्या उद्भवल्यास अलगाव आणि सहाय्याच्या अभावामुळे ऑटोएरोटिक प्रकरणात तीव्रपणे वाढते.<ref name="CCIBK" /> संमतीने होणारी लैंगिक क्रिया ही लैंगिक क्रिया आहे ज्यामध्ये दोघे किंवा सर्व सहभागी भाग घेण्यास सहमत आहेत आणि ते संमती देऊ शकतील अशा वयाचे आहेत.<ref name="MSS">{{स्रोत पुस्तक|title=Making Sense of Sexual Consent|last=Cowling|first=Mark|last2=Reynolds|first2=Paul|date=2017|publisher=Routledge|isbn=978-1351920711|pages=1–304}}</ref> बळजबरीने किंवा दबावाखाली लैंगिक क्रिया घडल्यास, तो बलात्कार किंवा [[लैंगिक अत्याचार|लैंगिक अत्याचाराचा]] दुसरा प्रकार मानला जातो. भिन्न संस्कृती आणि देशांमध्ये, विविध लैंगिक क्रियाकलाप या सहभागींचे वय, लिंग, वैवाहिक स्थिती किंवा इतर घटकांच्या संदर्भात कायदेशीर किंवा बेकायदेशीर असू शकतात किंवा अन्यथा सामाजिक नियमांच्या किंवा सामान्यतः स्वीकृत लैंगिक नैतिकतेच्या विरुद्ध असू शकतात.<ref name="MSS" /> == वीण धोरणे == उत्क्रांतीवादी मानसशास्त्र आणि वर्तणुकीशी पारिस्थितिकीमध्ये, मानवी वीण रणनीती ही व्यक्तींद्वारे जोडीदारांना आकर्षित करण्यासाठी, निवडण्यासाठी आणि टिकवून ठेवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वर्तनांचा एक संच आहे. वीण धोरणे [[प्रजनन|पुनरुत्पादक]] धोरणांसह आच्छादित होतात, ज्यामध्ये पुनरुत्पादनाची वेळ आणि संततीचे प्रमाण आणि गुणवत्तेमधील व्यवहाराचा समावेश असतो. इतर प्राण्यांच्या सापेक्ष, मानवी वीण धोरणे त्यांच्या सांस्कृतिक परिवर्तनांशी नातेसंबंधात अद्वितीय आहेत जसे की [[विवाह]] संस्था.<ref>Low, B. S. (2007). [https://books.google.com/books?id=8K7Hc09xcQAC&pg=PA449#v=onepage&q=%22Ecological%20and%20socio-cultural%20impacts%20on%20mating%20and%20marriage%22 Ecological and socio-cultural impacts on mating and marriage]. Oxford Handbook of Evolutionary Psychology, 449.</ref> दीर्घकालीन घनिष्ट नातेसंबंध, विवाह, अनौपचारिक नातेसंबंध किंवा मैत्री निर्माण करण्याच्या उद्देशाने लोक शोधू शकतात. सोबतीची मानवी इच्छा ही सर्वात मजबूत मानवी प्रेरणा आहे. हे मानवी स्वभावाचे एक जन्मजात वैशिष्ट्य आहे, आणि ते [[कामेच्छा|सेक्स ड्राइव्हशी]] संबंधित असू शकते. मानवी वीण प्रक्रियेमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचा समावेश होतो ज्याद्वारे एक व्यक्ती योग्यतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी दुसऱ्याला भेटू शकते, विवाह प्रक्रिया आणि परस्पर संबंध तयार करण्याची प्रक्रिया. तथापि, वीण व्यवहारात मानव आणि अमानव प्राण्यांमध्ये साम्य आढळू शकते. == लैंगिक उत्तेजना दरम्यान शारीरिक उत्तेजनाचे टप्पे == [[चित्र:Kama_sutra_24_detail.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश| हे भारतीय [[कामसूत्र]] चित्रण, जे पुरुषाच्या वर एक स्त्री दर्शवते, पुरुषांच्या उत्तेजिततेचे चित्रण करते, जे पुरुषांच्या लैंगिक उत्तेजनासाठी शारीरिक प्रतिक्रियांपैकी एक आहे.]] लैंगिक उत्तेजना दरम्यान शारीरिक प्रतिक्रिया पुरूष आणि स्त्रिया दोघांसाठी समान आहेत आणि चार टप्पे आहेत.<ref name="Schacter">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=emAyzTNy1cUC&q=Men%20and%20women%20may%20have%20different%20levels%20of%20sexual%20drive%2C%20but%20their%20physiological%20responses%20during%20sex%20are%20fairly%20similar.&pg=PA335|title=Psychology|last=Daniel L. Schacter|last2=Daniel T. Gilbert|last3=Daniel M. Wegner|publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]]|year=2010|isbn=978-1429237192|pages=335–336|access-date=10 November 2012}}</ref> * उत्तेजित अवस्थेत, लैंगिक अवयवांमध्ये आणि त्याच्या आसपास स्नायूंचा ताण आणि रक्त प्रवाह वाढतो, हृदय आणि श्वसन वाढते आणि रक्तदाब वाढतो. पुरुष आणि स्त्रिया शरीराच्या वरच्या भागावर आणि चेहऱ्याच्या त्वचेवर " सेक्स फ्लश " अनुभवतात. सामान्यतः, स्त्रीची [[योनी]] वंगण बनते आणि तिच्या क्लिटोरिसला सूज येते.<ref name="Schacter"/> [[शिश्न|पुरुषाचे लिंग]] ताठ होईल. * पठारी अवस्थेत, हृदय गती आणि स्नायूंचा ताण आणखी वाढतो. लघवीला [[वीर्य]] मिसळण्यापासून रोखण्यासाठी पुरुषाचे मूत्राशय बंद होते. स्त्रीचे क्लिटॉरिस किंचित माघार घेऊ शकते आणि तेथे जास्त स्नेहन, बाहेरील सूज आणि स्नायू घट्ट होतात आणि व्यास कमी होतो.<ref name="Schacter" /> * भावनोत्कटता अवस्थेत, श्वासोच्छ्वास अत्यंत वेगवान होतो आणि श्रोणि स्नायू तालबद्ध आकुंचनांची मालिका सुरू करतात. पुरुष आणि स्त्रिया दोघांनाही खालच्या ओटीपोटाच्या स्नायूंच्या स्नायूंच्या आकुंचनाचे द्रुत चक्र अनुभवतात आणि स्त्रियांना अनेकदा गर्भाशयाचे आणि योनीच्या आकुंचनाचा अनुभव येतो; या अनुभवाचे वर्णन अत्यंत आनंददायी असे केले जाऊ शकते, परंतु अंदाजे 15% स्त्रियांना कधीच कामोत्तेजनाचा अनुभव येत नाही आणि अर्ध्या अहवालाने ते खोटे केले आहे .<ref name="Schacter" /> महिलांना किती वेळा कामोत्तेजनाचा अनुभव येतो याच्याशी एक मोठा अनुवांशिक घटक संबंधित असतो.<ref name="Schacter" /> * रिझोल्यूशन टप्प्यात, स्नायू शिथिल होतात, रक्तदाब कमी होतो आणि शरीर त्याच्या विश्रांतीच्या स्थितीत परत येते. जरी सामान्यतः असे नोंदवले गेले की स्त्रियांना अपवर्तक कालावधी अनुभवत नाही आणि त्यामुळे पहिल्या नंतर लगेचच एक अतिरिक्त कामोत्तेजना किंवा एकाधिक कामोत्तेजनाचा अनुभव येऊ शकतो,<ref name="Rosenthal">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=d58z5hgQ2gsC&pg=PT154|title=Human Sexuality: From Cells to Society|last=Rosenthal|first=Martha|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2012|isbn=9780618755714|pages=134–135|access-date=17 September 2012}}</ref><ref name="SOC">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.soc.ucsb.edu/sexinfo/article/the-sexual-response-cycle|title=The Sexual Response Cycle|publisher=[[University of California, Santa Barbara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725051823/http://www.soc.ucsb.edu/sexinfo/article/the-sexual-response-cycle|archive-date=25 July 2011|access-date=6 August 2012}}</ref> काही स्रोत सांगतात की पुरुष आणि स्त्रिया दोघांनाही दुर्दम्य कालावधीचा अनुभव येतो कारण स्त्रियांना देखील अनुभव येऊ शकतो. भावनोत्कटता नंतरचा कालावधी ज्यामध्ये पुढील लैंगिक उत्तेजना उत्तेजित होत नाही.<ref name="Schacter" /><ref name="Weiner & Craighead">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=pa5vKqntwikC&pg=PA761|title=The Corsini Encyclopedia of Psychology, Volume 2|last=Irving B. Weiner|last2=W. Edward Craighead|publisher=[[John Wiley & Sons]]|year=2010|isbn=978-0470170267|page=761|access-date=10 November 2012}}</ref> हा कालावधी काही मिनिटांपासून दिवसांपर्यंत असू शकतो आणि सामान्यत: स्त्रियांपेक्षा पुरुषांसाठी जास्त असतो.<ref name="Schacter" /> लैंगिक बिघडलेले कार्य म्हणजे सरासरी निरोगी व्यक्तीच्या अंदाजानुसार लैंगिक उत्तेजनावर भावनिक किंवा शारीरिक प्रतिक्रिया देण्यास असमर्थता; ते लैंगिक प्रतिक्रिया चक्रातील वेगवेगळ्या टप्प्यांवर परिणाम करू शकते, जे इच्छा, उत्साह आणि भावनोत्कटता आहेत.<ref>Kontula, O & Mannila, E (2009). Sexual Activity and Sexual Desire. Routledge, 46(1). retrieved 20 August 2012, from [http://bf4dv7zn3u.search.serialssolutions.com/?ctx_ver=Z39.88-2004&ctx_enc=info%3Aofi%2Fenc%3AUTF-8&rfr_id=info:sid/summon.serialssolutions.com&rft_val_fmt=info:ofi/fmt:kev:mtx:journal&rft.genre=article&rft.atitle=The+Impact+of+Aging+on+Human+Sexual+Activity+and+Sexual+Desire&rft.jtitle=Journal+of+Sex+Research&rft.au=Haavio-Mannila%2C+Elina&rft.au=Kontula%2C+Osmo&rft.date=2009-02-03&rft.pub=Taylor+%26+Francis+Group%2C+LLC&rft.issn=0022-4499&rft.volume=46&rft.issue=1&rft.spage=46&rft.epage=56&rft_id=info:doi/10.1080%2F00224490802624414&rft.externalDBID=PJSX&rft.externalDocID=196534090 here.]</ref> प्रसारमाध्यमांमध्ये, लैंगिक बिघडलेले कार्य सहसा पुरुषांशी संबंधित असते, परंतु प्रत्यक्षात, हे पुरुषांपेक्षा (31 टक्के) स्त्रियांमध्ये (43 टक्के) अधिक सामान्यपणे दिसून येते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Jha S., Thakar R.|year=2010|title=Female sexual dysfunction|journal=European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology|volume=153|issue=2|pages=117–123|doi=10.1016/j.ejogrb.2010.06.010|pmid=20678854}}</ref> == मानसशास्त्रीय पैलू == लैंगिक क्रियाकलाप रक्तदाब आणि एकूणच ताण पातळी कमी करू शकतात.<ref name="SSM">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=20dODwAAQBAJ&pg=PA164|title=The Science of Stress Management: A Guide to Best Practices for Better Well-Being|last=Dasgupta|first=Amitava|date=2018|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1538101216|page=164}}</ref> हे तणाव मुक्त करण्यासाठी, मनःस्थिती वाढवते आणि शक्यतो विश्रांतीची तीव्र भावना निर्माण करते, विशेषतः पोस्टकोइटल कालावधीत. जैवरासायनिक दृष्टीकोनातून, [[ऑक्सीटॉसिन|सेक्समुळे ऑक्सिटोसिन]] आणि एंडोर्फिनचे प्रकाशन होते आणि रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते.<ref name="SSM" /> === प्रेरणा === लोक अनेक संभाव्य कारणांसाठी लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये व्यस्त असतात. लैंगिक क्रियेचा प्राथमिक उत्क्रांतीवादी उद्देश पुनरुत्पादन हा असला तरी, महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांवरील संशोधनाने असे सुचवले आहे की लोक चार सामान्य कारणांसाठी लैंगिक संबंध ठेवतात: ''शारीरिक आकर्षण'', ''संपुष्टात येण्याचे साधन'' म्हणून, ''भावनिक संबंध'' वाढवणे आणि ''असुरक्षितता कमी करणे'' .<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Meston|first=Cindy M.|last2=Buss|first2=David M.|date=2007-07-24|title=Why Humans Have Sex|url=http://link.springer.com/10.1007/s10508-007-9175-2|journal=Archives of Sexual Behavior|language=en|volume=36|issue=4|pages=477–507|doi=10.1007/s10508-007-9175-2|issn=0004-0002|pmid=17610060}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Meston|first=Cindy M.|last2=Kilimnik|first2=Chelsea D.|last3=Freihart|first3=Bridget K.|last4=Buss|first4=David M.|date=2020-02-17|title=Why Humans Have Sex: Development and Psychometric Assessment of a Short-Form Version of the YSEX? Instrument|url=https://doi.org/10.1080/0092623X.2019.1654581|journal=Journal of Sex & Marital Therapy|volume=46|issue=2|pages=141–159|doi=10.1080/0092623X.2019.1654581|issn=0092-623X|pmid=31482764}}</ref> बहुतेक लोक लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंततात कारण त्यांना [[लैंगिक उत्तेजना|त्यांच्या लैंगिकतेच्या उत्तेजिततेमुळे]] प्राप्त झालेल्या आनंदामुळे, विशेषतः जर ते कामोत्तेजना प्राप्त करू शकतात. लैंगिक उत्तेजना [[कामुक प्रणय|फोरप्ले]] आणि फ्लर्टिंग, आणि फेटिश किंवा बीडीएसएम क्रियाकलाप,<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1608/is_1_18/ai_80957472|title=Improve your orgasm: you may have thought your sexual pleasure was the one thing that couldn't get any better. Think again&nbsp;— Sexual Fitness&nbsp;— physiology|work=Men's Fitness|year=2002|archive-url=https://archive.today/20120526192917/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1608/is_1_18/ai_80957472|archive-date=2012-05-26|url-status=dead}}</ref> किंवा इतर कामुक क्रियाकलापांमधून देखील अनुभवता येते. सामान्यतः, लोक लैंगिक क्रियेत गुंततात कारण त्यांना [[लैंगिक आकर्षण]] वाटत असलेल्या एखाद्या व्यक्तीच्या लैंगिक इच्छेमुळे ; परंतु अनौपचारिक किंवा सामाजिक लैंगिक संबंधांप्रमाणेच, दुसऱ्याबद्दल आकर्षण नसतानाही ते शारीरिक समाधान मिळवण्यासाठी लैंगिक क्रियाकलाप करू शकतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dictionary.reference.com/browse/casual%20sex|title=Casual sex - Define Casual sex at Dictionary.com|website=Dictionary.com|access-date=25 December 2014}}</ref> काही वेळा, एखादी व्यक्ती केवळ त्यांच्या जोडीदाराच्या लैंगिक आनंदासाठी लैंगिक क्रियाकलाप करू शकते, जसे की त्यांना जोडीदारावर असलेल्या एखाद्या बंधनामुळे किंवा जोडीदाराबद्दल प्रेम, सहानुभूती किंवा दया या कारणास्तव. एखादी व्यक्ती केवळ आर्थिक विचारांसाठी किंवा भागीदार किंवा क्रियाकलापांकडून काही फायदा मिळविण्यासाठी लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंतू शकते. स्त्री आणि पुरुष गर्भधारणेच्या उद्देशाने लैंगिक संभोग करू शकतात. काही लोक द्वेषपूर्ण लैंगिक संबंधात गुंतलेले असतात, जे एकमेकांना तीव्रपणे नापसंत करणाऱ्या किंवा नाराज करणाऱ्या दोन लोकांमध्ये घडतात. दोन लोकांमधील विरोध लैंगिक तणाव, आकर्षण आणि स्वारस्य वाढवू शकतो या कल्पनेशी संबंधित आहे.<ref name="Holbrook1972">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=rWYIAQAAIAAJ|title=The masks of hate: the problem of false solutions in the culture of an acquisitive society|last=Holbrook|first=David|publisher=Pergamon Press|year=1972|isbn=978-0-08-015799-3|page=118}}</ref> === आत्मनिर्णयाचा सिद्धांत === संशोधनात असे आढळून आले आहे की लोक स्वयं-निर्णयाच्या सिद्धांताशी संबंधित कारणांमुळे देखील लैंगिक क्रियाकलाप करतात. आत्मनिर्णय सिद्धांत लैंगिक संबंधांवर लागू केला जाऊ शकतो जेव्हा सहभागींना नातेसंबंधाशी संबंधित सकारात्मक भावना असतात. या सहभागींना भागीदारीमध्ये दोषी किंवा जबरदस्ती वाटत नाही.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Knee C.R.|last2=Lonsbary C.|last3=Canevello A.|last4=Patrick H.|year=2005|title=Self-determination and conflict in romantic relationships|url=https://semanticscholar.org/paper/01b06a52d51b5b6bbb6856b609b01cc83ba2ecac|journal=J Pers Soc Psychol|volume=89|issue=6|pages=997–1009|doi=10.1037/0022-3514.89.6.997|pmid=16393030}}</ref> संशोधकांनी स्वयं-निर्धारित लैंगिक प्रेरणाचे मॉडेल प्रस्तावित केले आहे. या मॉडेलचा उद्देश स्व-निर्णय आणि लैंगिक प्रेरणा जोडणे आहे.<ref name="Brunell, A.B. 2013">{{जर्नल स्रोत|last=Brunell A.B.|last2=Webster G.D.|year=2013|title=Self-Determination and Sexual Experience in Dating Relationships|url=https://semanticscholar.org/paper/62bf8102a62d505ce20245b91416a727b78f37db|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=39|issue=7|pages=970–987|doi=10.1177/0146167213485442|pmid=23613122}}</ref> या मॉडेलने स्व-निर्धारित डेटिंग संबंधांमध्ये गुंतल्यावर लोक लैंगिकदृष्ट्या कसे प्रेरित होतात हे स्पष्ट करण्यात मदत केली आहे. हे मॉडेल लैंगिक प्रेरणांमधून मिळालेल्या सकारात्मक परिणामांशी (स्वायत्तता, सक्षमता आणि संबंधिततेची आवश्यकता पूर्ण करणारे) देखील जोडते.<ref name="Brunell, A.B. 2013" /> या मॉडेलशी निगडीत पूर्ण झालेल्या संशोधनानुसार, असे आढळून आले की दोन्ही लिंगातील लोक जे स्व-निर्धारित प्रेरणेसाठी लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंतले होते त्यांचे मनोवैज्ञानिक कल्याण अधिक सकारात्मक होते.<ref name="Brunell, A.B. 2013"/> स्वयं-निर्धारित कारणास्तव लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये व्यस्त असताना, सहभागींना पूर्ततेची जास्त गरज होती. ही गरज पूर्ण झाल्यावर त्यांना स्वतःबद्दल बरे वाटले. हे त्यांच्या जोडीदाराशी अधिक जवळीक आणि त्यांच्या नात्यातील उच्च एकूण समाधानाशी संबंधित होते.<ref name="Brunell, A.B. 2013" /> जरी दोन्ही लिंग स्वयं-निर्धारित कारणांसाठी लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंतले असले तरी, नर आणि मादी यांच्यात काही फरक आढळले. असा निष्कर्ष काढण्यात आला की स्वयं-निर्धारित कारणास्तव लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंतण्यासाठी पुरुषांपेक्षा स्त्रियांना अधिक प्रेरणा मिळते.<ref name="Brunell, A.B. 2013" /> लैंगिक क्रियेत पुरुषांपेक्षा स्त्रियांनाही जास्त समाधान आणि नातेसंबंधाची गुणवत्ता होती.<ref name="Brunell, A.B. 2013" /> एकूणच, संशोधनाने असा निष्कर्ष काढला आहे की जेव्हा डेटिंग जोडप्यांनी स्वयं-निर्धारित कारणांसाठी लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये भाग घेतला तेव्हा मनोवैज्ञानिक कल्याण, लैंगिक प्रेरणा आणि लैंगिक समाधान या सर्व गोष्टी सकारात्मकपणे परस्परसंबंधित होत्या.<ref name="Brunell, A.B. 2013" /> == वारंवारता == लैंगिक क्रियाकलापांची वारंवारता आठवड्यातून शून्य ते 15 किंवा 20 वेळा असू शकते.<ref name="EDHS2">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=8iarCwAAQBAJ&pg=PA489|title=Exploring the Dimensions of Human Sexuality|last=Greenberg|first=Clint E. Bruess|last2=Oswalt|first2=Sara B.|date=2016|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=978-1284081541|page=489}}</ref> वयानुसार संभोगाची वारंवारिता कमी होत जाते.<ref name="CPES">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=7Jx3BQAAQBAJ&pg=PT34|title=Clinical Perspectives on Elderly Sexuality|last=Hillman|first=Jennifer L.|date=2013|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1475747799|page=34}}</ref> [[रजोनिवृत्ती|रजोनिवृत्तीनंतरच्या]] काही स्त्रिया लैंगिक संभोगाच्या वारंवारतेत घट अनुभवतात, तर काहींना नाही.<ref name="HSFDPR">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=fx39DwAAQBAJ&pg=PA76|title=Human Sexuality: Function, Dysfunction, Paraphilias, and Relationships|last=Rokach|first=Ami|last2=Patel|first2=Karishma|date=2021|publisher=Academic Press|isbn=978-0128191750|page=76}}</ref> किन्से इन्स्टिट्यूटच्या मते, यूएसमध्ये ज्या व्यक्तींचे भागीदार आहेत त्यांच्यासाठी लैंगिक संभोगाची सरासरी वारंवारता दरवर्षी 112 वेळा (वय 18-29), वर्षातून 86 वेळा (वय 30-39) आणि वर्षातून 69 वेळा (वय) असते. 40-49).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.kinseyinstitute.org/resources/FAQ.html#frequency|title=Frequently asked questions to the Kinsey Institute for Research in Sex, Gender, and Reproduction Kinsey Institute|access-date=6 January 2009|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225060857/https://kinseyinstitute.org/research/index.php#frequency|url-status=dead}}</ref> === पौगंडावस्थेतील === ज्या वयात किशोरवयीन लोक लैंगिकदृष्ट्या सक्रिय होतात ते वेगवेगळ्या संस्कृतींमध्ये आणि वेळोवेळी बदलत असते. ( कौमार्याचा प्रसार पहा. ) लहान मुलाच्या किंवा किशोरवयीन मुलाच्या पहिल्या लैंगिक कृतीला काहीवेळा मुलाचे लैंगिकीकरण म्हणून संबोधले जाते आणि कौमार्य किंवा निष्पापपणा गमावणे हे एक मैलाचा दगड किंवा स्थिती बदल म्हणून मानले जाऊ शकते. संमतीचे वय झाल्यानंतर तरुणांना संभोग करण्यास कायदेशीररित्या स्वातंत्र्य आहे. 1999च्या विद्यार्थ्यांच्या सर्वेक्षणात असे दिसून आले आहे की संपूर्ण युनायटेड स्टेट्समधील नववीच्या सुमारे 40% विद्यार्थ्यांनी लैंगिक संभोग केल्याचा अहवाल दिला. हा आकडा प्रत्येक इयत्तेनुसार वाढतो. सर्वेक्षण केलेल्या प्रत्येक ग्रेड स्तरावर पुरुष महिलांपेक्षा अधिक लैंगिकदृष्ट्या सक्रिय असतात. तरुण पौगंडावस्थेतील लैंगिक क्रियाकलाप वांशिकतेनुसार देखील भिन्न असतात. आफ्रिकन अमेरिकन आणि हिस्पॅनिक पौगंडावस्थेतील उच्च टक्के गोऱ्या किशोरवयीन मुलांपेक्षा अधिक लैंगिकदृष्ट्या सक्रिय असल्याचे दर्शविले गेले आहे.<ref>Meece, Judith L. Child and Adolescent Development for Educators. New York: McGraw Hill, 2008. Print.</ref> लैंगिक वारंवारतेवर संशोधन देखील केवळ लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंतलेल्या महिला किशोरांवर आयोजित केले गेले आहे. सकारात्मक मूडमुळे महिला पौगंडावस्थेतील मुले अधिक लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये व्यस्त असतात. महिला किशोरवयीन मुलांमध्ये, लैंगिक गतिविधीमध्ये गुंतण्याचा थेट सकारात्मक संबंध मोठा असण्याशी, मागील आठवड्यात किंवा आदल्या दिवशी जास्त लैंगिक क्रियाकलाप आणि आदल्या दिवशी किंवा त्याच दिवशी लैंगिक क्रियाकलाप झाल्याच्या दिवशी अधिक सकारात्मक मूडशी संबंधित होता.<ref name="Fortenberry D.J., Temkit M., Tu W., Graham C.A., Katz B. 2005 252–257">{{जर्नल स्रोत|last=Fortenberry D.J.|last2=Temkit M.|last3=Tu W.|last4=Graham C.A.|last5=Katz B.|year=2005|title=Daily Mood, Partner Support, Sexual Interest, and Sexual Activity Among Adolescent Women|url=http://bura.brunel.ac.uk/handle/2438/4803|journal=Health Psychology|type=Submitted manuscript|volume=24|issue=3|pages=252–257|doi=10.1037/0278-6133.24.3.252|pmid=15898860}}</ref> लैंगिक क्रियाकलाप कमी होणे हे आधीच्या किंवा सध्याच्या नकारात्मक मूडशी किंवा मासिक पाळीशी संबंधित होते.<ref name="Fortenberry D.J., Temkit M., Tu W., Graham C.A., Katz B. 2005 252–257" /> मते भिन्न असली तरी इतर  असे सुचवितो की लैंगिक क्रियाकलाप हा मानवांचा एक आवश्यक भाग आहे आणि किशोरवयीन मुलांनी लैंगिक अनुभव घेणे आवश्यक आहे. एका संशोधन अभ्यासानुसार, लैंगिक अनुभव किशोरांना आनंद आणि समाधान समजण्यास मदत करतात.<ref name="Vrangalova, Z. 2011">{{जर्नल स्रोत|last=Vrangalova|first=Zhana|last2=Savin-Williams|first2=Ritch C.|date=1 August 2011|title=Adolescent sexuality and positive well-being: a group-norms approach|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-youth-and-adolescence_2011-08_40_8/page/931|journal=Journal of Youth and Adolescence|volume=40|issue=8|pages=931–944|doi=10.1007/s10964-011-9629-7|issn=1573-6601|pmid=21274608}}</ref> हेडोनिक आणि युडायमोनिक आरोग्याच्या संबंधात, असे म्हणले आहे की किशोरांना लैंगिक क्रियाकलापांचा सकारात्मक फायदा होऊ शकतो. क्रॉस-विभागीय अभ्यास 2008 आणि 2009 मध्ये न्यू यॉर्कच्या ग्रामीण समुदायामध्ये आयोजित करण्यात आला होता. वयाच्या 16 व्या वर्षी पहिला लैंगिक अनुभव घेतलेल्या किशोरवयीन मुलांमध्ये लैंगिकदृष्ट्या अननुभवी असलेल्या किंवा 17 वर्षाच्या नंतरच्या वयात पहिल्यांदा लैंगिकरित्या सक्रिय झालेल्यांपेक्षा जास्त आरोग्य दिसून आले.<ref name="Vrangalova, Z. 2011" /> शिवाय, ज्या किशोरवयीन मुलांनी त्यांचा पहिला लैंगिक अनुभव 15 किंवा त्यापेक्षा कमी वयात घेतला होता, किंवा ज्यांचे अनेक लैंगिक भागीदार होते त्यांच्यावर नकारात्मक परिणाम झाला नाही आणि त्यांची तब्येत कमी झाली नाही.<ref name="Vrangalova, Z. 2011" /> == आरोग्य आणि सुरक्षा == लैंगिक क्रियाकलाप हे एक जन्मजात शारीरिक कार्य आहे,<ref>Xiaojun Chen, Xuerui Tan, Qingying Zhang, [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.598.3719 " Cardiovascular effects of sexual activity"], ''Medknow Publications'', December 2009</ref> परंतु इतर शारीरिक क्रियाकलापांप्रमाणे त्यातही धोके येतात. लैंगिक क्रियाकलापांमुळे उद्भवू शकणारे चार मुख्य प्रकारचे धोके आहेत: अवांछित गर्भधारणा, [[लैंगिक संक्रमित संसर्ग]] (STI/STD), शारीरिक इजा आणि मानसिक इजा. === अवांछित गर्भधारणा === स्त्रीच्या योनीमध्ये वीर्य प्रवेशाचा समावेश असलेली कोणतीही लैंगिक क्रिया, जसे की लैंगिक संभोग दरम्यान किंवा वीर्यचा तिच्या योनीशी संपर्क, यामुळे गर्भधारणा होऊ शकते. अनपेक्षित गर्भधारणेचा धोका कमी करण्यासाठी, काही लोक जे लिंग-योनिमार्गात लैंगिक संबंध ठेवतात ते [[संततिनियमन|गर्भनिरोधक]] वापरू शकतात, जसे की गर्भनिरोधक [[संयुक्त गर्भनिरोधक गोळी|गोळ्या]], [[निरोध|कंडोम]], डायाफ्राम, शुक्राणूनाशके, हार्मोनल गर्भनिरोधक किंवा नसबंदी.<ref name="NOBG">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=9GclDgAAQBAJ&pg=PA31|title=Netter's Obstetrics and Gynecology E-Book|last=Roger P.|first=Smith|date=2017|isbn=978-0323523509|pages=31–32}}</ref> गर्भधारणा टाळण्यासाठी विविध गर्भनिरोधक पद्धतींची परिणामकारकता मोठ्या प्रमाणात बदलते आणि ती वापरकर्त्यांपेक्षा पद्धतीवर अवलंबून असते.<ref name="WHCIAPN">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=8S4oDwAAQBAJ&pg=PA390|title=Women's Health Care in Advanced Practice Nursing, Second Edition|last=Alexander|first=Ivy M.|last2=Johnson-Mallard|first2=Versie|last3=Kostas-Polston|first3=Elizabeth A.|last4=Fogel|first4=Catherine Ingram|last5=Woods|first5=Nancy Fugate|date=2017|publisher=Springer Publishing Company|isbn=978-0826190048|page=390}}</ref> === लैंगिक संक्रमित संक्रमण === [[चित्र:Préservatif_enroulé.jpg|उजवे|इवलेसे| गुंडाळलेला पुरुष [[निरोध|कंडोम]]]] लैंगिक गतिविधी ज्यामध्ये त्वचेपासून त्वचेचा संपर्क, संक्रमित व्यक्तीच्या शारीरिक द्रव किंवा श्लेष्मल झिल्लीच्या संपर्कात येणे समाविष्ट असते <ref> {{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/|title=Sexually transmitted infections (STIs)|publisher=World Health Organization|access-date=7 April 2015}}</ref> लैंगिक संक्रमित संसर्ग होण्याचा धोका असतो. लोक त्यांच्या लैंगिक जोडीदाराला एक किंवा अधिक STI आहेत हे शोधू शकत नाहीत, उदाहरणार्थ ते लक्षणे नसलेले असल्यास (लक्षणे दाखवत नाहीत).<ref name="King, B. 2009">King, B. (2009). Human Sexuality Today (Sixth ed.). Upper Saddle River: Pearson Education, Inc.</ref><ref name="Sternak">{{जर्नल स्रोत|last=Ljubin-Sternak|first=Suncanica|last2=Mestrovic|first2=Tomislav|date=2014|title=Review: Chlamydia trachonmatis and Genital Mycoplasmias: Pathogens with an Impact on Human Reproductive Health|journal=Journal of Pathogens|volume=2014|issue=183167|pages=183167|doi=10.1155/2014/183167|pmc=4295611|pmid=25614838|doi-access=free}}</ref> कंडोम वापरण्यासारख्या सुरक्षित लैंगिक पद्धतींद्वारे STIचा धोका कमी केला जाऊ शकतो. दोन्ही भागीदार लैंगिक संबंधात गुंतण्यापूर्वी STI साठी चाचणी घेणे निवडू शकतात.<ref name="SexInfo STI overview">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.soc.ucsb.edu/sexinfo/article/overview-stis|title=An Overview of STIs|publisher=[[University of California Santa Barbara]]/soc.ucsb.edu|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604040017/http://www.soc.ucsb.edu/sexinfo/article/overview-stis|archive-date=4 June 2019|access-date=1 October 2013}}</ref> खेकड्याच्या उवांचा प्रादुर्भाव होण्यासाठी शरीरातील द्रवांची देवाणघेवाण आवश्यक नसते. खेकड्याच्या उवा सामान्यत: जघनाच्या भागात केसांना चिकटलेल्या आढळतात परंतु काहीवेळा शरीरावर इतरत्र खरखरीत केसांवर आढळतात (उदाहरणार्थ, भुवया, पापण्या, दाढी, मिशा, छाती, बगल इ. ). प्यूबिक उवांचा प्रादुर्भाव (pthiriasis) हा उवांचा प्रादुर्भाव असलेल्या व्यक्तीच्या थेट संपर्कातून पसरतो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Williams gynecology|url=https://archive.org/details/williamsgynecolo0000unse|date=2012|publisher=McGraw-Hill Medical|others=Hoffman, Barbara L., Williams, J. Whitridge (John Whitridge), 1866-1931.|isbn=9780071716727|edition=2nd|location=New York|oclc=779244257}}</ref> [[अक्वायर्ड इम्यूनो डेफिशियन्सी सिंड्रोम|एचआयव्ही/एड्स]] सारख्या काही एसटीआय संक्रमित व्यक्तीने वापरल्यानंतर IV औषधांच्या सुया वापरून, तसेच बाळंतपण किंवा [[स्तनपान|स्तनपानाद्वारे]] देखील संकुचित होऊ शकतात.<ref name="ECHL">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=eT58DwAAQBAJ&pg=PA492|title=Essential Concepts for Healthy Living|last=Housman|first=Jeff|last2=Odum|first2=Mary|date=2017|isbn=978-1284152791|page=492}}</ref> === वृद्धत्व === जैविक आणि मानसिक घटक, रोग, मानसिक परिस्थिती, नातेसंबंधाचा कंटाळा आणि वैधव्य यासारख्या घटकांमुळे वृद्धापकाळात लैंगिक आवड आणि क्रियाकलाप कमी होण्यास कारणीभूत असल्याचे आढळले आहे, परंतु वृद्धापकाळामुळे लैंगिक क्रियाकलापांचा आनंद घेण्याची क्षमता संपुष्टात येत नाही.<ref name="IHONTDOS">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=JyNkIVdnuBYC&pg=PA196|title=International Handbook on the Demography of Sexuality|last=Baumle|first=Amanda K.|date=2013|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-9400755123|page=196}}</ref> == अभिमुखता आणि समाज == === विषमलैंगिकता === [[चित्र:Wiki-missionary.png|इवलेसे|मिशनरी स्थितीत लैंगिक संभोग]] विषमलैंगिकता म्हणजे विरुद्ध लिंगाचे रोमँटिक किंवा लैंगिक आकर्षण. बहुतेक देशांमध्ये विषमलिंगी प्रथा संस्थात्मकदृष्ट्या विशेषाधिकारित आहेत.<ref name="TRRCGS">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=_e0yDAAAQBAJ&pg=PA64|title=The Routledge Research Companion to Geographies of Sex and Sexualities|last=Brown|first=Gavin|last2=Browne|first2=Kath|date=2016|isbn=978-1317043331|page=64}}</ref> काही देशांमध्ये, बहुधा जिथे धर्माचा सामाजिक धोरणावर मजबूत प्रभाव आहे, विवाह कायदे लोकांना केवळ लग्नामध्येच लैंगिक संबंध ठेवण्यासाठी प्रोत्साहित करण्याच्या उद्देशाने काम करतात. समलिंगी लैंगिक व्यवहारांना परावृत्त करण्यासाठी सदोमी कायदे वापरले गेले आहेत, परंतु ते विरुद्ध-लिंग लैंगिक व्यवहारांवर देखील परिणाम करू शकतात. कायदे प्रौढांना [[विनयभंग|लैंगिक शोषण]] करण्यास , संमतीच्या वयाखालील कोणाशीही लैंगिक कृत्ये करण्यास, सार्वजनिक ठिकाणी लैंगिक क्रियाकलाप करण्यास आणि पैशासाठी (वेश्याव्यवसाय) लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंतण्यास बंदी घालतात. जरी हे कायदे समलिंगी आणि विरुद्ध-लिंग लैंगिक क्रियाकलाप दोन्ही समाविष्ट करतात, तरीही ते शिक्षेच्या संदर्भात भिन्न असू शकतात आणि जे समलिंगी लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंतलेले आहेत त्यांच्यावर अधिक वारंवार (किंवा केवळ) लागू केले जाऊ शकतात.<ref>[http://criminal.findlaw.com/crimes/more-criminal-topics/sex-offenders/sex-offenses-overview.html Sex Offenders and Sex Offenses: Overview. From FindLaw.] Retrieved 13 October 2009.</ref> भिन्न-लैंगिक लैंगिक प्रथा [[एकविवाह|एकपत्नीक]], अनुक्रमे एकपत्नीक किंवा बहुपत्नीक असू शकतात आणि लैंगिक सरावाच्या व्याख्येनुसार, संयम किंवा ऑटोरोटिक ( [[हस्तमैथुन|हस्तमैथुनासह]] ) असू शकतात. याव्यतिरिक्त, विविध धार्मिक आणि राजकीय चळवळींनी विवाह आणि विवाह यासह लैंगिक पद्धतींमधील बदलांवर प्रभाव टाकण्याचा किंवा नियंत्रित करण्याचा प्रयत्न केला आहे, जरी बहुतेक देशांमध्ये बदल कमी वेगाने होतात. === समलैंगिकता === [[चित्र:An_ottoman_miniature_from_the_book_Sawaqub_al-Manaquib_depicting_Homosexuality.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश| समलैंगिकतेचे चित्रण करणारे ''सवाकुब अल-मनाकिब'' या पुस्तकातील ऑट्टोमन लघुचित्र]] समलैंगिकता म्हणजे समलिंगी प्रेम किंवा लैंगिक आकर्षण. समलैंगिक प्रवृत्ती असलेले लोक त्यांची लैंगिकता विविध प्रकारे व्यक्त करू शकतात आणि ते त्यांच्या वर्तनातून व्यक्त करू शकतात किंवा करू शकत नाहीत.<ref name="APAHelp">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.apahelpcenter.org/articles/article.php?id=31|title=Psychology Help Center|publisher=Apahelpcenter.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928051520/http://www.apahelpcenter.org/articles/article.php?id=31|archive-date=28 September 2007|access-date=30 June 2013}}</ref> संशोधन असे सूचित करते की अनेक समलिंगी पुरुष आणि समलैंगिकांना वचनबद्ध आणि टिकाऊ नातेसंबंध हवे असतात आणि ते यशस्वी होतात. उदाहरणार्थ, सर्वेक्षण डेटा दर्शवितो की 40% आणि 60% समलिंगी पुरुष आणि 45% आणि 80% समलैंगिक लोक सध्या रोमँटिक संबंधात गुंतलेले आहेत.<ref name="WhatIsNature">[http://www.apa.org/topics/lgbt/orientation.aspx#accordion1_content_11 What is the nature of same-sex relationships?] American Psychological Association, Retrieved 25 December 2014</ref> ज्या व्यक्तीची लैंगिक ओळख प्रामुख्याने विषमलिंगी आहे अशा व्यक्तीला समान लिंगाच्या लोकांसोबत लैंगिक कृत्ये करणे शक्य आहे. गे आणि लेस्बियन लोक जे विषमलैंगिक असल्याचे भासवतात त्यांना सहसा बंद केले जाते (त्यांची लैंगिकता "कोठडी" मध्ये लपवतात). "क्लोसेट केस" हा एक अपमानास्पद शब्द आहे जो त्यांची लैंगिकता लपविणाऱ्या लोकांसाठी वापरला जातो. ते अभिमुखता सार्वजनिक करणे याला स्वैच्छिक प्रकटीकरणाच्या बाबतीत " कोठडीतून बाहेर येणे " किंवा इतरांनी विषयाच्या इच्छेविरुद्ध (किंवा त्यांच्या माहितीशिवाय) प्रकटीकरणाच्या बाबतीत "बाहेर येणे" म्हणले जाऊ शकते. काही समुदायांमध्ये (ज्याला "मेन ऑन द डीएल" किंवा " डाउन-लो " म्हणतात), समलिंगी लैंगिक वर्तन कधीकधी केवळ शारीरिक आनंदासाठी म्हणून पाहिले जाते. पुरुषांसोबत लैंगिक संबंध ठेवणारे पुरुष, तसेच स्त्रियांशी लैंगिक संबंध ठेवणाऱ्या स्त्रिया, किंवा "डाउन-लो" वरचे पुरुष विरुद्ध लिंगाशी लैंगिक आणि रोमँटिक संबंध चालू ठेवताना समान लिंगाच्या सदस्यांसह लैंगिक कृत्यांमध्ये व्यस्त राहू शकतात. [[चित्र:1925_Wegener_Les_Delassements_dEros_09_anagoria.JPG|डावे|इवलेसे|200x200अंश| 1925 मधील गेर्डा वेगेनर पेंटिंग, "लेस डिलासेमेंट्स डी'इरॉस" ("इरॉसचे मनोरंजन"), अंथरुणावर लैंगिक क्रियाकलापात गुंतलेल्या दोन महिलांचे.]] जे लोक केवळ समलिंगी लैंगिक व्यवहारांमध्ये गुंतलेले असतात ते स्वतःला गे किंवा लेस्बियन म्हणून ओळखू शकत नाहीत. लैंगिक-विभक्त वातावरणात, व्यक्ती त्यांच्या स्वतःच्या लिंगाच्या इतरांशी संबंध शोधू शकतात (परिस्थितीजन्य समलैंगिकता म्हणून ओळखले जाते). इतर प्रकरणांमध्ये, काही लोक त्यांची लैंगिक ओळख परिभाषित करण्यापूर्वी समान (किंवा भिन्न) लैंगिक लैंगिक क्रियाकलापांसह त्यांच्या लैंगिकतेचा प्रयोग किंवा अन्वेषण करू शकतात. स्टिरियोटाइप आणि सामान्य गैरसमज असूनही, समलिंगी लैंगिक वर्तणुकीशिवाय लैंगिक कृत्यांचे कोणतेही प्रकार नाहीत जे विरुद्ध-लिंग लैंगिक वर्तनात देखील आढळू शकत नाहीत, शिवाय समलिंगी भागीदारांमधील जननेंद्रियाची बैठक समाविष्ट आहे.&nbsp;– ट्रायबॅडिझम (सामान्यत: [[मादीची जननेंद्रिये|व्हल्व्हा]] -टू-व्हल्व्हा रबिंग, सामान्यतः त्याच्या "कात्री" स्थितीने ओळखले जाते) आणि फ्रॉट (सामान्यत: [[मानवी शिश्न|पुरुषाचे जननेंद्रिय]] -टू-लिंग घासणे). === उभयलिंगी आणि पॅनसेक्स्युअलिटी === ज्या लोकांना दोन्ही लिंगांबद्दल रोमँटिक किंवा लैंगिक आकर्षण आहे त्यांना उभयलिंगी म्हणून संबोधले जाते.<ref name="apahelp">{{स्रोत बातमी|url=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx|title=Sexual Orientation, Homosexuality, and Bisexuality|work=APAHelpCenter.org|access-date=18 September 2012}}</ref><ref name="glaad">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.glaad.org/document.doc?id=99|title=GLAAD Media Reference Guide|publisher=[[Gay & Lesbian Alliance Against Defamation]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110101043203/http://www.glaad.org/document.doc?id=99|archive-date=1 January 2011|access-date=18 September 2012}}</ref> एका लिंग/लिंगाला दुसऱ्यापेक्षा वेगळे पण अनन्य प्राधान्य नसलेले लोक स्वतःला उभयलिंगी म्हणून ओळखू शकतात.<ref name="Rosario">{{जर्नल स्रोत|last=Rosario M.|last2=Schrimshaw E.|last3=Hunter J.|last4=Braun L.|year=2006|title=Sexual identity development among lesbian, gay, and bisexual youths: Consistency and change over time|journal=Journal of Sex Research|volume=43|issue=1|pages=46–58|doi=10.1080/00224490609552298|pmc=3215279|pmid=16817067}}</ref> समलिंगी आणि समलिंगी व्यक्तींप्रमाणे, उभयलिंगी लोक जे विषमलिंगी असल्याचे भासवतात त्यांना सहसा बंदिस्त म्हणून संबोधले जाते. पॅनसेक्स्युअॅलिटी (सर्वलिंगीता म्हणूनही संबोधले जाते) <ref>[http://dictionary.reference.com/browse/omnisexual The American Heritage Dictionary of the English Language] – Fourth Edition. Retrieved 9 February 2007, from Dictionary.com website</ref> उभयलैंगिकता अंतर्गत समाविष्ट केले जाऊ शकते किंवा नसू शकते, काही स्रोत असे सांगतात की उभयलिंगीतेमध्ये सर्व लिंग ओळखींसाठी लैंगिक किंवा रोमँटिक आकर्षण समाविष्ट आहे.<ref name="bisexuality">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bisexualindex.org.uk/index.php/Bisexuality#binary|title=What is Bisexuality?|website=The Bisexual Index|access-date=14 March 2011}}</ref><ref name="Soble">{{स्रोत पुस्तक|title=Sex from Plato to Paglia: a philosophical encyclopedia|last=Soble|first=Alan|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2006|isbn=978-0-313-32686-8|volume=1|page=115|chapter=Bisexuality|access-date=28 February 2011|chapter-url=https://books.google.com/books?id=IMTEiTtqqPcC}}</ref> पानसेक्स्युअॅलिटी हे [[सौंदर्यशास्त्र|सौंदर्यात्मक]] आकर्षण, [[प्रणय|रोमँटिक प्रेम]], किंवा लोकांच्या लिंग ओळख किंवा [[लिंग|जैविक लिंगाचा]] विचार न करता त्यांच्याबद्दलची लैंगिक इच्छा यांच्या संभाव्यतेद्वारे वैशिष्ट्यीकृत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.soc.ucsb.edu/sexinfo/article/pansexuality|title=Pansexuality|date=15 December 2009|website=UCSB SexInfo Online|publisher=University of California, Santa Barbara|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100721201427/http://www.soc.ucsb.edu/sexinfo/article/pansexuality|archive-date=21 July 2010|access-date=25 December 2014}}</ref> काही पॅनसेक्सुअल असे सुचवतात की ते लिंग-अंध आहेत; ते इतरांकडे लैंगिकदृष्ट्या आकर्षित होतील की नाही हे ठरवण्यासाठी लिंग आणि लिंग क्षुल्लक किंवा अप्रासंगिक आहेत.<ref>Diamond, L., & Butterworth, M. (2008). Questioning gender and sexual identity: Dynamic links over time. ''Sex Roles''. Published online 29 March 2008.</ref> ''[[ऑक्सफर्ड इंग्लिश डिक्शनरी|ऑक्सफर्ड इंग्लिश डिक्शनरीमध्ये]] परिभाषित केल्याप्रमाणे,'' पॅनसेक्सुअलिटी "सर्व प्रकारच्या लैंगिकतेचा समावेश करते; लिंग किंवा सराव संदर्भात लैंगिक निवड मर्यादित किंवा प्रतिबंधित नाही".<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0602230#m_en_gb0602230|title=Definition of pansexual – Oxford Dictionaries (British & World English)|date=9 August 2012|publisher=Oxford Dictionaries|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510005353/http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0602230|archive-date=10 May 2011|access-date=15 August 2012}}</ref> == इतर सामाजिक पैलू == === सामान्य वृत्ती === अॅलेक्स कम्फर्ट आणि इतरांनी मानवांमध्ये लैंगिक संभोगाचे तीन संभाव्य सामाजिक पैलू प्रस्तावित केले आहेत, जे परस्पर अनन्य नाहीत: पुनरुत्पादक, संबंधात्मक आणि मनोरंजनात्मक. 20 व्या शतकाच्या मध्यभागी आणि उत्तरार्धात [[संततिनियमन|गर्भनिरोधक]] [[संयुक्त गर्भनिरोधक गोळी|गोळी]] आणि गर्भनिरोधकांच्या इतर अत्यंत प्रभावी प्रकारांच्या विकासामुळे या तीन कार्यांचे विभक्त करण्याची लोकांची क्षमता वाढली आहे, जी अजूनही मोठ्या प्रमाणात आणि जटिल नमुन्यांमध्ये आच्छादित आहे. उदाहरणार्थ: प्रजननक्षम जोडपे लैंगिक आनंद (मनोरंजन) अनुभवण्यासाठी गर्भनिरोधक वापरताना आणि भावनिक जवळीक (रिलेशनल) म्हणून देखील संभोग करू शकतात, त्यामुळे त्यांचे नाते अधिक दृढ होते, त्यांचे नाते अधिक स्थिर होते आणि भविष्यात मुले टिकवून ठेवण्यास अधिक सक्षम होते. (विलंबित पुनरुत्पादक). हेच जोडपे वेगवेगळ्या प्रसंगी संभोगाच्या वेगवेगळ्या पैलूंवर जोर देऊ शकतात, संभोगाच्या एका भागादरम्यान खेळकर (मनोरंजक), दुसऱ्या प्रसंगी खोल भावनिक संबंध अनुभवणे (रिलेशनल) आणि नंतर, गर्भनिरोधक बंद केल्यानंतर, गर्भधारणा (प्रजनन, किंवा बहुधा पुनरुत्पादक आणि संबंधात्मक).  === धार्मिक आणि नैतिक === मानवी लैंगिक क्रियाकलाप सामान्यतः सामाजिक नियमांद्वारे प्रभावित होतात जे सांस्कृतिकदृष्ट्या विशिष्ट असतात आणि मोठ्या प्रमाणात बदलतात.<ref name="EUAB">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ybIaCgAAQBAJ&pg=PT386|title=Essentials of Understanding Abnormal Behavior|last=Sue|first=David|last2=Sue|first2=Derald Wing|last3=Sue|first3=Diane M|last4=Sue|first4=Stanley|date=2016|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1305854703|page=352}}</ref> लैंगिक नैतिकता, नैतिकता आणि नियम फसवणूक/प्रामाणिकता, कायदेशीरपणा, निष्ठा आणि संमती यासह समस्यांशी संबंधित आहेत. काही ठिकाणी लैंगिक गुन्हे म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या काही क्रियाकलाप काही अधिकारक्षेत्रांमध्ये बेकायदेशीर आहेत, ज्यात (किंवा त्यांच्यामध्ये) संमती असलेल्या आणि सक्षम प्रौढांदरम्यान (उदाहरणार्थ लैंगिक अत्याचार कायदा आणि प्रौढ-प्रौढ व्यभिचार यांचा समावेश आहे). काही लोक जे नातेसंबंधात आहेत परंतु त्यांच्या जोडीदारापासून बहुपत्नीक क्रियाकलाप (शक्यतो विरुद्ध लैंगिक प्रवृत्तीची) लपवू इच्छितात, वैयक्तिक संपर्क, ऑनलाइन चॅट रूम किंवा निवडक माध्यमांमध्ये जाहिरातीद्वारे इतरांसोबत सहमतीपूर्ण लैंगिक क्रियाकलाप करू शकतात. स्विंगिंगमध्ये एकेरी किंवा वचनबद्ध नातेसंबंधातील भागीदारांचा समावेश असतो जो एक मनोरंजक किंवा सामाजिक क्रियाकलाप म्हणून इतरांसोबत लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंतलेला असतो.<ref name="MATF">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=xVKWDwAAQBAJ&pg=PT287|title=Marriage and the Family: Mirror of a Diverse Global Society|last=Xuemei Hu|first=Julie|last2=Tarrezz Nash|first2=Shondrah|date=2019|publisher=Routledge|isbn=978-1317279846|page=287}}</ref> स्विंगिंगची वाढती लोकप्रियता 1960च्या लैंगिक क्रांतीदरम्यान लैंगिक क्रियाकलापांच्या वाढीमुळे उद्भवलेली मानली जाते. काही लोक व्यावसायिक व्यवहार म्हणून विविध लैंगिक क्रिया करतात. जेव्हा यामध्ये पैशाच्या किंवा मौल्यवान गोष्टीच्या बदल्यात दुसऱ्या व्यक्तीशी लैंगिक संबंध ठेवणे किंवा काही वास्तविक लैंगिक कृत्ये करणे समाविष्ट असते, तेव्हा त्याला वेश्याव्यवसाय म्हणतात. प्रौढ उद्योगाच्या इतर पैलूंमध्ये फोन सेक्स ऑपरेटर, स्ट्रिप क्लब आणि पोर्नोग्राफी यांचा समावेश होतो. === लिंग भूमिका आणि लैंगिकतेची अभिव्यक्ती === सामाजिक लिंग भूमिका लैंगिक वर्तन तसेच विशिष्ट घटनांवरील व्यक्ती आणि समुदायांच्या प्रतिक्रिया प्रभावित करू शकतात; [[विश्व स्वास्थ्य संस्था|वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशन]] म्हणते की, "जेथे पुरुषांच्या लैंगिक हक्कांवर विश्वास दृढ असतो, जेथे लिंग भूमिका अधिक कठोर असतात आणि इतर प्रकारच्या हिंसाचाराचा उच्च दर अनुभवत असलेल्या देशांमध्ये लैंगिक हिंसा होण्याची शक्यता जास्त असते." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.who.int/violence_injury_prevention/violence/world_report/en/summary_en.pdf|title=World report on violence and health – World Health Organization|last=T.G.V.|date=27 August 2002|access-date=25 December 2014}}</ref> काही समाज, जसे की कौटुंबिक सन्मान आणि स्त्री शुद्धतेच्या संकल्पना खूप मजबूत आहेत, ऑनर किलिंग आणि [[स्त्रियांमधील जननांग छेदन|स्त्री जननेंद्रियाचे विच्छेदन]] यासारख्या पद्धतींद्वारे स्त्री लैंगिकतेवर हिंसक नियंत्रण सराव करू शकतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs241/en/|title=WHO – Female genital mutilation|access-date=25 December 2014}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/|title=BBC – Ethics: Honour Crimes|access-date=25 December 2014}}</ref> [[लैंगिक समानता]] आणि लैंगिक अभिव्यक्ती यांच्यातील संबंध ओळखला जातो आणि [[दालन:लैंगिक आरोग्य|लैंगिक]] आणि [[दालन:लैंगिक आरोग्य|पुनरुत्पादक आरोग्य]] प्राप्त करण्यासाठी पुरुष आणि स्त्रिया यांच्यातील समानतेचा प्रचार महत्त्वपूर्ण आहे, UN इंटरनॅशनल कॉन्फरन्स ऑन पॉप्युलेशन अँड डेव्हलपमेंट प्रोग्राम ऑफ अॅक्शनने म्हटल्याप्रमाणे:<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.unfpa.org/swp/1997/box9.htm|title=Paragraph 7.34 of the ICPD Programme of Action|website=Sexuality and Gender Relations|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000116105305/http://www.unfpa.org/SWP/1997/box9.htm|archive-date=16 January 2000|access-date=25 December 2014}}</ref> : "मानवी लैंगिकता आणि लिंग संबंध एकमेकांशी जवळून संबंधित आहेत आणि एकत्रितपणे लैंगिक आरोग्य प्राप्त करण्यासाठी आणि राखण्यासाठी आणि त्यांचे पुनरुत्पादक जीवन व्यवस्थापित करण्याच्या पुरुष आणि स्त्रियांच्या क्षमतेवर परिणाम करतात. लैंगिक संबंध आणि पुनरुत्पादनाच्या बाबतीत पुरुष आणि स्त्रिया यांच्यातील समान संबंध, मानवी शरीराच्या शारीरिक अखंडतेचा पूर्ण आदर यासह, परस्पर आदर आणि लैंगिक वर्तनाच्या परिणामांची जबाबदारी स्वीकारण्याची इच्छा असणे आवश्यक आहे. लैंगिक संबंधांमध्ये जबाबदार लैंगिक वर्तन, संवेदनशीलता आणि समानता, विशेषतः जेव्हा सुरुवातीच्या काळात स्थापित केले जाते, तेव्हा स्त्री आणि पुरुष यांच्यातील आदरयुक्त आणि सामंजस्यपूर्ण भागीदारी वाढवते आणि प्रोत्साहन देते." == BDSM == [[चित्र:Man_Cuffed_to_Bedrail.jpg|उजवे|इवलेसे|239x239अंश| अंथरुणावर हातकडी घातलेला आणि डोळ्यावर पट्टी बांधलेला माणूस]] BDSM ही विविध प्रकारच्या कामुक प्रथा किंवा भूमिका आहे ज्यामध्ये बंधन, वर्चस्व आणि सबमिशन, सॅडोमासोचिझम आणि इतर परस्पर गतिशीलता यांचा समावेश होतो.<ref name="MATF"/> सरावांची विस्तृत श्रेणी पाहता, त्यापैकी काही अशा लोकांमध्ये गुंतलेले असू शकतात जे स्वतःला बीडीएसएमचा सराव करत नाहीत, बीडीएसएम समुदाय किंवा उपसंस्कृतीमध्ये समावेश करणे सहसा स्वतःची ओळख आणि सामायिक अनुभवावर अवलंबून असते.<ref name="ETFS">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=nV_U7MOAqfUC&pg=PA138|title=Expressive Therapies for Sexual Issues: A Social Work Perspective|last=Loue|first=Sana|date=2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1461439813|pages=138–140}}</ref> BDSM समुदाय सामान्यत: गैर-आदर्श स्ट्रीक असलेल्या कोणाचेही स्वागत करतात जे समुदायाशी ओळख करतात; यामध्ये [[क्रॉसड्रेसिंग|क्रॉस-ड्रेसर]], शरीरात बदल घडवणारे अतिउत्साही, प्राणी खेळाडू, लेटेक्स किंवा रबर प्रेमी आणि इतरांचा समावेश असू शकतो. B/D (बंधन आणि शिस्त) हा BDSMचा भाग आहे. बंधनात शरीराचा किंवा मनाचा संयम समाविष्ट असतो.<ref name=":0">{{जर्नल स्रोत|last=Hébert|first=Ali|last2=Weaver|first2=Angela|date=1 January 2015|title=Perks, problems, and the people who play: A qualitative exploration of dominant and submissive BDSM roles|journal=The Canadian Journal of Human Sexuality|volume=24|issue=1|pages=49–62|doi=10.3138/cjhs.2467}}</ref> D/s म्हणजे "प्रबळ आणि अधीनता". एक प्रबळ म्हणजे जो एखाद्या व्यक्तीवर नियंत्रण ठेवू इच्छितो ज्याला नियंत्रण मिळवायचे आहे आणि अधीनस्थ म्हणजे जो नियंत्रण मिळवू इच्छिणाऱ्या व्यक्तीवर नियंत्रण ठेवतो.<ref name=":0" /> S/M (sadism and masochism) हा BDSMचा दुसरा पॅट आहे. सॅडिस्ट ही अशी व्यक्ती आहे जी इतरांच्या वेदना किंवा अपमानात आनंद घेते आणि मासोचिस्ट ही अशी व्यक्ती आहे जी स्वतःच्या वेदना किंवा अपमानातून आनंद घेते.<ref name=":0" /> नेहमीच्या "पॉवर न्यूट्रल" रिलेशनशिप आणि प्ले स्टाइलच्या विपरीत जो सामान्यतः जोडप्यांचे पालन करतो, बीडीएसएम संदर्भात क्रियाकलाप आणि नातेसंबंध हे सहसा सहभागींनी पूरक, परंतु असमान भूमिका घेतल्याने वैशिष्ट्यीकृत केले जातात; अशा प्रकारे, दोन्ही भागीदारांच्या सूचित संमतीची कल्पना आवश्यक बनते. जे सहभागी त्यांच्या भागीदारांवर (लैंगिक किंवा अन्यथा) वर्चस्व गाजवतात त्यांना डोमिनंट्स किंवा टॉप्स म्हणून ओळखले जाते, तर जे सहभागी निष्क्रीय, प्राप्त करणारे किंवा आज्ञाधारक भूमिका घेतात त्यांना अधीनता किंवा तळमळ म्हणून ओळखले जाते. या अटी कधी कधी लहान केल्या जातात जेणेकरून प्रबळ व्यक्तीला "डोम" म्हणून संबोधले जाऊ शकते (एक स्त्री स्त्रीलिंगी "डोमे" वापरणे निवडू शकते) आणि अधीनस्थ व्यक्तीला "सब" म्हणून संबोधले जाऊ शकते. शीर्ष/प्रबळ आणि खालच्या/नम्र भूमिकांमध्‍ये बदल करू शकणाऱ्या व्यक्ती &ndash; मग ते नातेसंबंधातील असोत किंवा दिलेल्या नातेसंबंधात &ndash; ''स्विच'' म्हणून ओळखल्या जातात. भूमिकांची नेमकी व्याख्या आणि स्वतःची ओळख हा समाजातील चर्चेचा सामान्य विषय आहे.<ref name="Terms">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.leathernroses.com/generalbdsm/ssbbfaqdefines.htm|title=What do B&D, S&M, D&S, "top", "bottom" mean|last=Grau|first=Johnson|date=1995|publisher=Leather Roses|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111223259/http://www.leathernroses.com/generalbdsm/ssbbfaqdefines.htm|archive-date=11 January 2008|access-date=27 January 2008}}</ref> 2013च्या अभ्यासात, संशोधकांनी सांगितले की BDSM एक लैंगिक क्रिया आहे जिथे सहभागी भूमिका खेळ खेळतात, संयम वापरतात, पॉवर एक्सचेंज वापरतात, दडपशाहीचा वापर करतात आणि वेदना कधीकधी वैयक्तिक(व्यक्तींवर) अवलंबून असतात.<ref name=":2">{{जर्नल स्रोत|last=Wismeijer|first=Andreas A.J.|last2=Assen|first2=Marcel A.L.M. van|date=1 January 2013|title=Psychological Characteristics of BDSM Practitioners|url=https://semanticscholar.org/paper/4392da9b2d4d8b538ece5828e870bacb154151eb|journal=The Journal of Sexual Medicine|volume=10|issue=8|pages=1943–1952|doi=10.1111/jsm.12192|pmid=23679066}}</ref> हा अभ्यास BDSM कोणत्याना कोणत्या प्रकारे सायकोपॅथॉलॉजीशी जोडलेला असू शकतो या व्यापक कल्पनेला आव्हान देतो. निष्कर्षांनुसार, BDSM मध्ये भाग घेणाऱ्या व्यक्तीला BDSMचा सराव न करणाऱ्यांपेक्षा सामाजिक आणि मानसिकदृष्ट्या अधिक सामर्थ्य तसेच अधिक स्वातंत्र्य असू शकते.<ref name=":2" /> हे सूचित करते की जे लोक बीडीएसएम प्लेमध्ये भाग घेतात त्यांची व्यक्तिनिष्ठ कल्याण जास्त असते आणि हे बीडीएसएम प्लेसाठी व्यापक संवादाची आवश्यकता असते या वस्तुस्थितीमुळे असू शकते. कोणतीही कृती होण्यापूर्वी, भागीदारांनी त्यांच्या नातेसंबंधाच्या करारावर चर्चा करणे आवश्यक आहे. ते नाटक किती काळ चालेल, त्याची तीव्रता, त्यांच्या कृती, प्रत्येक सहभागीला कशाची गरज आहे किंवा इच्छा आहे आणि काय, असल्यास, लैंगिक क्रियाकलाप समाविष्ट केले जाऊ शकतात यावर चर्चा करतात. सर्व कृती दोन्ही पक्षांच्या सहमतीने आणि आनंददायी असाव्यात.<ref name=":2" /> 2015च्या अभ्यासात, मुलाखत घेतलेल्या BDSM सहभागींनी नमूद केले आहे की क्रियाकलापांनी भागीदारांमधील उच्च पातळीचे कनेक्शन, जवळीक, विश्वास आणि संवाद निर्माण करण्यास मदत केली आहे.<ref name=":0"/> अभ्यास असे सूचित करतो की वर्चस्ववादी आणि अधीनस्थ एकमेकांच्या आनंदासाठी आणि गरज पूर्ण करण्यासाठी नियंत्रणाची देवाणघेवाण करतात. सहभागींनी टिपणी केली आहे की त्यांना त्यांच्या जोडीदाराला कोणत्याही प्रकारे खूश करण्यात आनंद मिळतो आणि अनेक सर्वेक्षण केलेल्यांना असे वाटले आहे की ही BDSM बद्दलच्या सर्वोत्तम गोष्टींपैकी एक आहे. हे त्यांच्या वर्चस्वासाठी सर्वसाधारणपणे गोष्टी करण्यात एक नम्र आनंद देते तर प्रबळ व्यक्तीला त्यांच्या सर्व गोष्टी त्यांच्या अधीन राहण्यात आनंद मिळतो आणि त्यांच्या अधीन असलेल्यांना आनंद देणाऱ्या गोष्टी करण्यात आनंद होतो. निष्कर्ष असे सूचित करतात की सर्वेक्षण केलेल्या सबमिसिव्ह आणि डोमिनंट्सना आढळले की BDSM खेळ अधिक आनंददायक आणि मजेदार बनवते. सहभागींनी त्यांची वैयक्तिक वाढ, रोमँटिक नातेसंबंध, समुदाय आणि स्वतःची भावना, वर्चस्व असलेल्या व्यक्तीचा आत्मविश्वास आणि त्यांना मानसिक मुक्तता देऊन दैनंदिन गोष्टींशी सामना करणे यामधील सुधारणा देखील नमूद केल्या आहेत.<ref name=":0" /> == कायदेशीर बाब == असे अनेक कायदे आणि सामाजिक प्रथा आहेत जे प्रतिबंधित करतात किंवा काही प्रकारे लैंगिक क्रियाकलापांवर परिणाम करतात. हे कायदे आणि रीतिरिवाज देशानुसार बदलतात आणि काळानुसार बदलत असतात. ते, उदाहरणार्थ, संमती नसलेल्या लैंगिक संबंधांना, विवाहाबाहेरील लैंगिक संबंधांना, सार्वजनिक ठिकाणी लैंगिक क्रियाकलापांना, याशिवाय इतर अनेक गोष्टींचा अंतर्भाव करतात. यातील अनेक निर्बंध गैर-वादग्रस्त आहेत, परंतु काही सार्वजनिक चर्चेचा विषय बनले आहेत. एखाद्याला लैंगिक कृत्ये करण्यास भाग पाडणे किंवा संमती नसलेल्या व्यक्तीसोबत लैंगिक कृत्ये करण्यास भाग पाडणे हा बहुतेक समाज गंभीर गुन्हा मानतात. याला [[लैंगिक अत्याचार]] म्हणतात, आणि लैंगिक प्रवेश झाल्यास त्याला बलात्कार म्हणतात, सर्वात गंभीर प्रकारचा लैंगिक अत्याचार. या फरकाचे तपशील वेगवेगळ्या कायदेशीर अधिकारक्षेत्रांमध्ये भिन्न असू शकतात. तसेच, लैंगिक बाबींमध्ये प्रभावी संमती काय असते हे संस्कृतीनुसार बदलते आणि वारंवार वादविवाद केले जातात. एखाद्या व्यक्तीने लैंगिक संबंध ठेवण्यासाठी ( संमतीचे वय ) किमान वयाचे नियमन करणारे कायदे सहसा किशोरवयीन लैंगिक वर्तनाप्रमाणेच चर्चेचा विषय असतात. काही समाजांनी सक्तीचे लग्न केले आहे, जेथे संमती आवश्यक नाही. === विवाहाबाहेर सेक्स === पाश्चिमात्य देशात लग्नाआधी सेक्स बेकायदेशीर नाही.  सामाजिक निषिद्ध आहेत आणि अनेक धर्म विवाहपूर्व लैंगिक संबंधांचा निषेध करतात. सौदी अरेबिया, पाकिस्तान,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.eyeontheun.org/voices.asp?p=632|title=Human Rights Voices – Searching for Freedom, Chained by the Law|date=21 August 2008|publisher=Eyeontheun.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130121175822/http://www.eyeontheun.org/voices.asp?p=632|archive-date=21 January 2013|access-date=30 June 2013}}</ref> अफगाणिस्तान,<ref>{{स्रोत बातमी|last=Ernesto Londoño|url=http://www.e-ariana.com/ariana/eariana.nsf/allArticles/807B10B75C9F425487257A740056F9CD?OpenDocument|title=Afghanistan sees rise in 'dancing boys' exploitation|date=9 September 2012|work=The Washington Post|location=DEHRAZI, Afghanistan|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510180701/http://www.e-ariana.com/ariana/eariana.nsf/allArticles/807B10B75C9F425487257A740056F9CD?OpenDocument|archive-date=10 May 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.aidsportal.org/news_details.aspx?ID=4236|title=Home|publisher=AIDSPortal|url-status=dead|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20081026065259/http://www.aidsportal.org/news_details.aspx?ID=4236|archive-date=26 October 2008|access-date=30 June 2013}}</ref><ref name="travel.state.gov">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1142.html|title=Iran|publisher=Travel.state.gov|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801084310/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1142.html|archive-date=1 August 2013|access-date=30 June 2013}}</ref> इराण,<ref name="travel.state.gov" /> कुवेत,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/2f5665ae20b956cb8025675a0033cafb?Opendocument|title=United Nations Human Rights Website – Treaty Bodies Database – Document – Summary Record – Kuwait|publisher=Unhchr.ch|access-date=30 June 2013}}</ref> मालदीव,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.everyculture.com/Ja-Ma/Maldives.html|title=Culture of Maldives – history, people, clothing, women, beliefs, food, customs, family, social|publisher=Everyculture.com|access-date=30 June 2013}}</ref> मोरोक्को,<ref>{{स्रोत बातमी|last=Fakim|first=Nora|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19049000|title=BBC News – Morocco: Should pre-marital sex be legal?|date=9 August 2012|work=BBC News|publisher=Bbc.co.uk|access-date=30 June 2013}}</ref> ओमान,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.interpol.com/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaOman.pdf|title=Interpol|publisher=Interpol"|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160516065620/http://www.interpol.com/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaOman.pdf|archive-date=16 May 2016|access-date=30 June 2013}}</ref> ] अनेक मुस्लिम देशांमध्ये <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.interpol.com/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaOman.pdf|title=Interpol|publisher=Interpol"|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160516065620/http://www.interpol.com/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaOman.pdf|archive-date=16 May 2016|access-date=30 June 2013}}</ref> मॉरिटानिया,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2010/af/154358.htm|title=2010 Human Rights Report: Mauritania|date=8 April 2011|publisher=State.gov|access-date=30 June 2013}}</ref> संयुक्त अरब अमिराती,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dubaifaqs.com/education-dubai.php|title=Education in Dubai|last=Dubai FAQs|publisher=Dubaifaqs.com|access-date=30 June 2013|archive-date=2018-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142640/http://www.dubaifaqs.com/education-dubai.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Judd|first=Terri|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/briton-faces-jail-for-sex-on-dubai-beach-863918.html|title=Briton faces jail for sex on Dubai beach – Middle East – World|date=10 July 2008|work=The Independent|access-date=30 June 2013}}</ref> सुदान,<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.reuters.com/article/2007/06/28/idUSL28849488._CH_.2400|title=Sudan must rewrite rape laws to protect victims|date=28 June 2007|work=Reuters|access-date=30 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615115805/http://www.reuters.com/article/2007/06/28/idUSL28849488._CH_.2400|archive-date=15 June 2013|url-status=dead}}</ref> येमेन,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.unhcr.org/refworld/docid/47387b712f.html/|title=Refworld &#124; Women's Rights in the Middle East and North Africa – Yemen|last=United Nations High Commissioner for Refugees|publisher=Unhcr.org|access-date=30 June 2013}}</ref> विवाहाबाहेरील कोणत्याही प्रकारची लैंगिक क्रिया बेकायदेशीर आहे. दोषी आढळलेल्यांना, विशेषतः स्त्रियांना, लैंगिक जोडीदाराशी विवाह करण्यास भाग पाडले जाऊ शकते, सार्वजनिकरित्या मारहाण केली जाऊ शकते किंवा दगडाने ठेचून ठार मारले जाऊ शकते.<ref>[http://search.proquest.com/docview/1231356905, "Girl faces lashing for pre-marital sex"], Shanghai Daily, 2012</ref> बऱ्याच आफ्रिकन आणि मूळ जमातींमध्ये, लैंगिक क्रियाकलापांना विवाहित जोडप्याचा विशेषाधिकार किंवा अधिकार म्हणून पाहिले जात नाही, तर शरीराचे एकत्रीकरण म्हणून पाहिले जाते आणि त्यामुळे त्यांची तिरस्कार केली जात नाही.<ref>Lee, [http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/search/recordDetails.jsp?ERICExtSearch_SearchValue_0=ED137169&searchtype=keyword&ERICExtSearch_SearchType_0=no&_pageLabel=RecordDetails&accno=ED137169&_nfls=false "Exploring Sex Roles in African Studies"], 1976</ref> अमेरिकन पौगंडावस्थेतील विवाहबाह्य लैंगिक संबंधांबद्दलच्या बदलत्या दृष्टिकोनाचे इतर अभ्यासांनी विश्लेषण केले आहे. पौगंडावस्थेतील मुलांना त्यांच्या आरोग्य, सामाजिक आणि भावनिक कल्याणाच्या संदर्भात मौखिक आणि योनी लैंगिक संबंधांबद्दल कसे वाटते हे विचारण्यात आले. एकंदरीत, किशोरांना असे वाटले की तोंडी सेक्स त्यांच्या लोकसंख्येमध्ये अधिक सामाजिकदृष्ट्या सकारात्मक आहे.<ref name="Halpern-Feisher, B.L. 2005">{{जर्नल स्रोत|last=Halpern-Feisher B.L.|last2=Cornell J.L.|last3=Kropp R.Y.|last4=Tschann J.M.|year=2005|title=Oral Versus Vaginal Sex Among Adolescents: Perceptions, Attitudes, and Behaviour|url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_2005-04_115_4/page/n40|journal=Pediatrics|volume=115|issue=4|pages=845–851|doi=10.1542/peds.2004-2108|pmid=15805354|doi-access=free}}</ref> निष्कर्षांनी सांगितले की किशोरवयीनांचा असा विश्वास होता की डेटिंग आणि नॉन-डेटिंग किशोरवयीन मुलांसाठी मौखिक लैंगिक संबंध योनिमार्गाच्या लैंगिकतेपेक्षा त्यांच्या एकूण मूल्यांना आणि विश्वासांना कमी धोकादायक आहे.<ref name="Halpern-Feisher, B.L. 2005" /> असे विचारले असता, संशोधनात भाग घेतलेल्या किशोरवयीन मुलांनी मुखमैथुन हे त्यांच्या समवयस्कांना अधिक स्वीकारार्ह मानले आणि त्यांची वैयक्तिक मूल्ये योनिमार्गाच्या संभोगापेक्षा अधिक मानली.<ref name="Halpern-Feisher, B.L. 2005" /> === लैंगिक क्रियाकलापाचे किमान वय (संमतीचे वय) === प्रत्येक अधिकारक्षेत्राचे कायदे एखाद्या तरुण व्यक्तीला लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंतण्याची परवानगी असलेले किमान वय सेट करते.<ref name="waites">{{स्रोत पुस्तक|title=The Age of Consent: Young People, Sexuality and Citizenship|url=https://archive.org/details/ageofconsentyoun0000wait|last=Waites|first=Matthew|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=978-1-4039-2173-4}}</ref> संमतीचे हे वय साधारणत: 14 ते 18 वर्षांच्या दरम्यान असते, परंतु कायदे वेगवेगळे असतात. अनेक अधिकारक्षेत्रांमध्ये, संमतीचे वय हे व्यक्तीचे मानसिक किंवा कार्यक्षम वय असते.<ref name="kopple-wolf1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.kopple-wolf.com/lawyer-attorney-1139001.html|title=Kopple-Wolf.com|publisher=Kopple-Wolf.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605002946/http://www.kopple-wolf.com/lawyer-attorney-1139001.html|archive-date=5 June 2013|access-date=30 June 2013}}</ref><ref name="supremecourt1999">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/1999/apr99/126545.htm|title=People vs Floers: 126545: April 21, 1999: J. Gonzaga-Reyes: En Banc|date=21 April 1999|publisher=Supreme Court of the Philippines|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190308193520/http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/1999/apr99/126545.htm|archive-date=8 March 2019|access-date=25 December 2014|quote=WHEREFORE, the judgment of the ''court a quo''convicting Lorenzo Andaya of the crime of rape is hereby AFFIRMED...}}</ref><ref name="lawphil1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://lawphil.net/judjuris/juri1999/apr1999/gr_126545_1999.html|title=G.R. No. 126545|publisher=Lawphil.net|access-date=30 June 2013}}</ref> परिणामी, संमतीच्या निर्धारित वयापेक्षा जास्त असलेले लोक मानसिक अपरिपक्वतेमुळे कायदेशीररित्या संमती देण्यास अक्षम मानले जाऊ शकतात.<ref name="kopple-wolf1" /><ref name="supremecourt1999" /><ref name="lawphil1" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lawskills.com/case/ga/id/412/60/index.html|title=348 SE2d 486 (Affirmed)|date=15 July 1986|website=Lawskills.com|access-date=25 December 2014|quote=The defendant appeals his conviction for aggravated sodomy (OCGA 16-6-2 (a)) on a five-year-old child victim.|archive-date=2020-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917150250/http://www.lawskills.com/case/ga/id/412/60/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lawphil.net/judjuris/juri1998/aug1998/gr_126921_1998.html|title=G.R. No. 126921|publisher=Lawphil.net|access-date=30 June 2013}}</ref> अनेक अधिकारक्षेत्रे एखाद्या प्रौढ व्यक्तीच्या कोणत्याही लैंगिक कृतीला बाल लैंगिक शोषण मानतात. संमतीचे वय लैंगिक कृतीच्या प्रकारानुसार, अभिनेत्यांचे लिंग किंवा विश्वासाच्या पदाचा दुरुपयोग यासारख्या इतर निर्बंधांनुसार बदलू शकते. काही अधिकार क्षेत्रे एकमेकांसोबत लैंगिक कृत्यांमध्ये गुंतलेल्या तरुणांसाठी भत्ते देखील देतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.cbc.ca/news/canada/canada-s-age-of-consent-raised-by-2-years-1.754941|title=Canada's age of consent raised by 2 years|date=1 May 2008|publisher=CBC News|access-date=22 March 2009}}</ref> === अनैतिक संबंध === बहुतेक न्यायक्षेत्रे काही जवळच्या नातेवाईकांमधील लैंगिक क्रियाकलाप प्रतिबंधित करतात. हे कायदे काही प्रमाणात बदलतात; अशा कृत्यांना अनैतिक म्हणतात. अनाचार कायद्यांमध्ये [[विवाह]] अधिकारांवर निर्बंध समाविष्ट असू शकतात, जे अधिकारक्षेत्रांमध्ये देखील भिन्न असतात. जेव्हा व्यभिचारात प्रौढ आणि लहान मुलाचा समावेश होतो, तेव्हा ते बाल लैंगिक अत्याचाराचे एक प्रकार मानले जाते.<ref name="Levesque">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/sexualabuseofchi0000leve|title=Sexual Abuse of Children: A Human Rights Perspective|last=Levesque|first=Roger J. R.|publisher=Indiana University Press|year=1999|isbn=9780253334718|pages=[https://archive.org/details/sexualabuseofchi0000leve/page/1 1], 5–6,176–180|url-access=registration}}</ref><ref name="UNchildren">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm|title=United Nations Convention on the Rights of the Child|year=1989|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100611182141/http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm|archive-date=2010-06-11}}</ref> === लैंगिक अत्याचार === संमती नसलेली लैंगिक क्रिया किंवा एखाद्या अनिच्छित व्यक्तीला लैंगिक कृतीचा साक्षीदार बनवणे हे [[विनयभंग|लैंगिक शोषणाचे]] प्रकार आहेत, तसेच (अनेक देशांमध्ये) फ्रोट्युरिझम, टेलिफोन स्कॅटोफिलिया (अभद्र फोन कॉल्स) आणि गैर-सहमतीचे प्रदर्शन यांसारखे काही गैर-सहमतीचे पॅराफिलिया आहेत. आणि व्हॉय्युरिझम (अनुक्रमे "अशोभनीय प्रदर्शन " आणि " पीपिंग टॉम " म्हणून ओळखले जाते).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bjs.gov/content/pub/pdf/SOO.PDF|title=Sex Offenses and Offenders|last=Lawrence Greenfeld|date=6 February 1997|publisher=U.S. Department of Justice|access-date=25 December 2014}}</ref> === वेश्याव्यवसाय आणि जगण्याची लिंग === लोक कधीकधी पैशासाठी किंवा इतर संसाधनांमध्ये प्रवेशासाठी सेक्सची देवाणघेवाण करतात. काम अनेक वेगवेगळ्या परिस्थितीत घडते. लैंगिक सेवांसाठी देय प्राप्त करणारी व्यक्ती वेश्या म्हणून ओळखली जाते आणि ज्या व्यक्तीला अशा सेवा प्राप्त होतात त्या व्यक्तीचा उल्लेख अनेक अटींद्वारे केला जातो, जसे की ग्राहक असणे. वेश्याव्यवसाय ही लैंगिक उद्योगातील एक शाखा आहे. वेश्याव्यवसायाची कायदेशीर स्थिती देशानुसार बदलते, दंडनीय गुन्हा ते नियमन केलेल्या व्यवसायापर्यंत. अंदाजानुसार जागतिक वेश्याव्यवसाय उद्योगातून वार्षिक उत्पन्न $100 पेक्षा जास्त आहे&nbsp;अब्ज <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.havocscope.com/activities/prostitution/|title=Prostitution Market Value|access-date=22 May 2010|archive-date=2010-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100522185003/http://www.havocscope.com/activities/prostitution/|url-status=dead}}</ref> वेश्याव्यवसाय हा कधीकधी "जगातील सर्वात जुना व्यवसाय" म्हणून ओळखला जातो.<ref>The prostitution of women and girls – Page 5; Ronald B. Flowers – 1998</ref> वेश्याव्यवसाय ही एक स्वैच्छिक वैयक्तिक क्रियाकलाप असू शकते किंवा पिंप्सद्वारे सुलभ किंवा जबरदस्ती केली जाऊ शकते. सर्व्हायव्हल सेक्स हा वेश्याव्यवसायाचा एक प्रकार आहे ज्यामध्ये गरजू लोक गुंतलेले असतात, सामान्यत: जेव्हा बेघर किंवा अन्यथा वंचित लोक अन्न, झोपण्याची जागा किंवा इतर मूलभूत गरजांसाठी किंवा ड्रग्ससाठी सेक्सचा व्यापार करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/streetkidslivesr00flow|title=Street kids: the lives of runaway and thrownaway teens|last=Flowers|first=R. Barri|publisher=McFarland|year=2010|isbn=978-0-7864-4137-2|pages=[https://archive.org/details/streetkidslivesr00flow/page/n118 110]–112|url-access=limited}}</ref> हा शब्द लैंगिक व्यापार आणि गरिबी संशोधक आणि मदत कामगार वापरतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.amazon.com/Prostitution-Historical-Controversial-America-ebook/dp/B004H0O9R4|title=Prostitution and Sex Work (Historical Guides to Controversial Issues in America)|last=Hope Ditmore|first=Melissa|publisher=Greenwood|year=2010|isbn=978-0-313-36289-7|page=4}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/womensrightsmidd00kell|title=Women's Rights in the Middle East and North Africa: Progress Amid Resistance (Freedom in the World)|last=Kelly|first=Sanja, Julia Breslin|publisher=Freedom House / Rowman & Littlefield Publishers|year=2010|isbn=978-1-4422-0396-9|page=[https://archive.org/details/womensrightsmidd00kell/page/n568 556]|url-access=limited}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मैथुन क्रिया]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] cj8cp1ruib24ekt3u6wxn8etvp1va7g 0 302238 2704887 2701877 2026-08-23T20:32:08Z InternetArchiveBot 130355 Add 9 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704887 wikitext text/x-wiki '''मानवी स्त्री लैंगिकतेमध्ये''' स्त्री लैंगिक ओळख आणि [[मानवी लैंगिक क्रियाकलाप|लैंगिक वर्तन]], [[शरीरक्रियाशास्त्र|शारीरिक]], [[मानसशास्त्र|मानसिक]], सामाजिक, [[संस्कृती|सांस्कृतिक]], [[राजकारण|राजकीय]] आणि लैंगिक क्रियाकलापांच्या [[अध्यात्म|आध्यात्मिक]] किंवा [[धर्म|धार्मिक]] पैलूंसह वर्तन आणि प्रक्रियांची विस्तृत श्रेणी समाविष्ट आहे. स्त्री लैंगिकतेचे विविध पैलू आणि परिमाण, [[लैंगिकता|मानवी लैंगिकतेचा]] एक भाग म्हणून, [[नीतिशास्त्र|नैतिकता]], नैतिकता आणि धर्मशास्त्राच्या तत्त्वांद्वारे देखील संबोधित केले गेले आहे. जवळजवळ कोणत्याही ऐतिहासिक कालखंडात आणि संस्कृतीत, कला, साहित्यिक आणि व्हिज्युअल कलांसह, तसेच लोकप्रिय संस्कृती, मानवी लैंगिकतेबद्दल दिलेल्या समाजाच्या विचारांचा एक महत्त्वपूर्ण भाग सादर करतात, ज्यामध्ये अंतर्निहित (गुप्त) आणि स्पष्ट (अस्पष्ट) दोन्ही पैलू समाविष्ट असतात आणि स्त्रीलिंगी लैंगिकता आणि वर्तनाची अभिव्यक्ती. बहुतेक समाज आणि कायदेशीर अधिकारक्षेत्रांमध्ये, कोणत्या लैंगिक वर्तनाला परवानगी आहे यावर कायदेशीर बंधने आहेत. लैंगिकता जगभरातील संस्कृती आणि प्रदेशांमध्ये बदलते आणि इतिहासात सतत बदलत राहते आणि हे स्त्री लैंगिकतेलाही लागू होते. स्त्री लैंगिकतेच्या पैलूंमध्ये जैविक लिंग, शरीराची प्रतिमा, आत्म-सन्मान, व्यक्तिमत्त्व, [[लैंगिक कल|लैंगिक अभिमुखता]], मूल्ये आणि दृष्टीकोन, लिंग भूमिका, नातेसंबंध, क्रियाकलाप पर्याय आणि संप्रेषण या बाबींचा समावेश होतो. बहुतेक स्त्रिया [[विषमलैंगिकता|विषमलिंगी]] आहेत, तर लक्षणीय अल्पसंख्याक [[समलैंगिकता|समलैंगिक]] आहेत किंवा [[उभयलैंगिकता|उभयलिंगी]] आहेत.<ref name="Bailey16">{{जर्नल स्रोत|last=Bailey|first=J. Michael|last2=Vasey|first2=Paul|last3=Diamond|first3=Lisa|last4=Breedlove|first4=S. Marc|author-link4=Marc Breedlove|last5=Vilain|first5=Eric|last6=Epprecht|first6=Marc|date=2016|title=Sexual Orientation, Controversy, and Science|url=https://www.researchgate.net/publication/301639075|journal=Psychological Science in the Public Interest|volume=17|issue=2|pages=45–101|doi=10.1177/1529100616637616|pmid=27113562|doi-access=free}}</ref> == शारीरिक == === सामान्य === लैंगिक क्रियाकलाप विविध लैंगिक उत्तेजक घटक ( शारीरिक उत्तेजित होणे किंवा मानसिक उत्तेजना ) समाविष्ट करू शकतात, ज्यात लैंगिक कल्पना आणि भिन्न [[लैंगिक स्थिती]], किंवा लैंगिक खेळण्यांचा वापर यांचा समावेश आहे.<ref name="Weiten, 2008">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Y6QRJb40C84C&pg=PA422|title=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century|last=Wayne Weiten|last2=Margaret A. Lloyd|last3=Dana S. Dunn|last4=Elizabeth Yost Hammer|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2008|isbn=978-0495553397|pages=422–423}}</ref><ref name="Kar">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=YxcjMPbGHQIC&pg=PA107|title=Comprehensive Textbook of Sexual Medicine|last=Nilamadhab Kar|last2=Gopal Chandra Kar|publisher=[[Jaypee Brothers| Jaypee Brothers Publishers]]|year=2005|isbn=978-8180614057|pages=107–112|access-date=September 4, 2012}}{{मृत दुवा|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Taormino">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Hfly-iMkWRkC&pg=PA52|title=The Big Book of Sex Toys|last=Taormino|first=Tristan|publisher=Quiver|year=2009|isbn=978-1-59233-355-4|page=52|author-link=Tristan Taormino|access-date=June 9, 2014}}</ref> [[कामुक प्रणय|फोरप्ले]] काही लैंगिक क्रियाकलापांपूर्वी होऊ शकते, ज्यामुळे सहसा भागीदारांना [[लैंगिक उत्तेजना]] येते.<ref name="Weiten, 2011">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=CGu96TeAZo0C&pg=PT421|title=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century|last=Wayne Weiten|last2=Dana S. Dunn|last3=Elizabeth Yost Hammer|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2011|isbn=978-1-111-18663-0|pages=384–386}}</ref> लोक चुंबन घेऊन, कामुकपणे स्पर्श करून किंवा धरून लैंगिकरित्या संतुष्ट होणे देखील सामान्य आहे.<ref name="Alters2">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/essentialconcept00sand_1|title=Essential Concepts for Healthy Living Update|last=Sandra Alters|last2=Wendy Schiff|publisher=[[Jones & Bartlett Publishers]]|year=2011|isbn=978-1449653743|page=[https://archive.org/details/essentialconcept00sand_1/page/154 154]|url-access=registration}}</ref> === भावनोत्कटता === भावनोत्कटता, किंवा लैंगिक कळस, लैंगिक प्रतिसाद चक्रादरम्यान संचित लैंगिक तणावाचा अचानक स्त्राव आहे, परिणामी श्रोणि प्रदेशात लयबद्ध स्नायु आकुंचन होते आणि आनंदाच्या तीव्र संवेदनाद्वारे वैशिष्ट्यीकृत होते.<ref name="M&J">{{स्रोत पुस्तक|title=Human Sexual Response|last=Masters|first=W.H.|last2=Johnson|first2=V.E.|publisher=Little, Brown and Company|year=1970|location=Boston}}</ref> [[संभोग|योनीमार्गात संभोग]] करताना महिलांना सामान्यतः कामोत्तेजनाचा अनुभव घेणे कठीण जाते.<ref name="Rosenthal 2">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=d58z5hgQ2gsC&pg=PT170|title=Human Sexuality: From Cells to Society|last=Rosenthal|first=Martha|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2012|isbn=9780618755714|page=150|access-date=October 22, 2013}}</ref><ref name="Weiner2">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=A_NaK3cwQSsC&pg=PA172|title=Handbook of Psychology, Clinical Psychology|last=Weiner|first=Irving B.|last2=Stricker|first2=George|last3=Widiger|first3=Thomas A.|publisher=[[John Wiley & Sons]]|year=2012|isbn=978-1118404430|pages=172–175|access-date=October 22, 2013}}</ref> मेयो क्लिनिक म्हणते: "ऑर्गॅझमची तीव्रता वेगवेगळी असते आणि स्त्रिया त्यांच्या कामोत्तेजनाच्या वारंवारतेमध्ये आणि कामोत्तेजनाला चालना देण्यासाठी आवश्यक उत्तेजनाच्या प्रमाणात बदलतात." <ref name="Anorgasmia">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mayoclinic.com/health/anorgasmia/DS01051|title=Mayo Clinic; Women's Health|publisher=[[Mayo Clinic]]|access-date=2010-11-23}}</ref> याव्यतिरिक्त, काही स्त्रियांना कामोत्तेजना प्राप्त करण्यासाठी एकापेक्षा जास्त प्रकारच्या लैंगिक उत्तेजनाची आवश्यकता असू शकते. सामान्य सहवासात क्लिटोरल उत्तेजित होणे तेव्हा होते जेव्हा पुरुषाचे जननेंद्रिय थ्रस्टिंग क्लिटोरल हूड आणि लॅबिया मायनर हलवते, क्लिटॉरिसपासून विस्तारित होते.<ref name="Agmo2011">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=mmJjj6UvB9YC&pg=PA65|title=Functional and Dysfunctional Sexual Behavior: A Synthesis of Neuroscience and Comparative Psychology|last=Agmo|first=Anders|date=2011|publisher=Academic Press|isbn=978-0-08-054938-5|pages=65}}</ref> स्त्रियांमधील कामोत्तेजनाची सामान्यत: दोन प्रकारांमध्ये विभागणी केली जाते: क्लिटोरल आणि [[योनी|योनिमार्ग]] (किंवा जी-स्पॉट ) कामोत्तेजना.<ref name="Kenneth Mah">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Mah K, Binik YM|date=May 2002|title=Do all orgasms feel alike? Evaluating a two-dimensional model of the orgasm experience across gender and sexual context|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_2002-05_39_2/page/104|journal=Journal of Sex Research|volume=39|issue=2|pages=104–13|doi=10.1080/00224490209552129|pmid=12476242}}</ref><ref name="Sex and Society">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=YtsxeWE7VD0C&pg=PA590|title=Sex and Society, Volume 2|last=Cavendish|first=Marshall|publisher=Marshall Cavendish Corporation|year=2009|isbn=978-0761479079|page=590|author-link=Marshall Cavendish|access-date=August 17, 2012}}</ref> ७०-८०% स्त्रियांना भावनोत्कटता प्राप्त करण्यासाठी थेट क्लिटोरल उत्तेजनाची आवश्यकता असते,<ref name="Clitoris">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.webmd.com/sex/want-better-orgasms|title=I Want a Better Orgasm!|website=[[WebMD]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110222220041/http://www.webmd.com/sex/want-better-orgasms|archive-date=February 22, 2011|access-date=August 18, 2011}}</ref><ref name="Flaherty">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/psychiatrydiagno00flah|title=Psychiatry: Diagnosis & therapy. A Lange clinical manual|last=Joseph A. Flaherty|last2=John Marcell Davis|last3=Philip G. Janicak|date=29 October 2010|publisher=[[McGraw-Hill|Appleton & Lange]] (Original from Northwestern University)|isbn=978-0-8385-1267-8|quote=The amount of time of sexual arousal needed to reach orgasm is variable – and usually much longer – in women than in men; thus, only 20–30% of women attain a coital climax. b. Many women (70–80%) require manual clitoral stimulation.}}</ref><ref name="Kenneth Mah2">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Mah K, Binik YM|date=August 2001|title=The nature of human orgasm: a critical review of major trends|url=https://archive.org/details/sim_clinical-psychology-review_2001-08_21_6/page/823|journal=Clinical Psychology Review|volume=21|issue=6|pages=823–56|doi=10.1016/S0272-7358(00)00069-6|pmid=11497209|quote=Women rated clitoral stimulation as at least somewhat more important than vaginal stimulation in achieving orgasm; only about 20% indicated that they did not require additional clitoral stimulation during intercourse.}}</ref><ref name="Kammerer-Doak">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Kammerer-Doak D, Rogers RG|date=June 2008|title=Female sexual function and dysfunction|url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology-clinics-of-north-america_2008-06_35_2/page/169|journal=Obstetrics and Gynecology Clinics of North America|volume=35|issue=2|pages=169–83, vii|doi=10.1016/j.ogc.2008.03.006|pmid=18486835|quote=Most women report the inability to achieve orgasm with vaginal intercourse and require direct clitoral stimulation ... About 20% have coital climaxes...}}</ref> जरी अप्रत्यक्ष क्लिटोरल उत्तेजित होणे देखील पुरेसे असू शकते.<ref name="Masters and Johnson">{{स्रोत पुस्तक|title=A New View of a Woman's Body|url=https://archive.org/details/newviewofwomansb0000unse|last=Federation of Feminist Women's Health Centers|publisher=Feminist Heath Press|year=1991|isbn=978-0-9629945-0-0|pages=[https://archive.org/details/newviewofwomansb0000unse/page/46 46]}}</ref><ref name="Lloyd">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6GFNvA6TvlwC&pg=PA53|title=The case of the female orgasm: bias in the science of evolution|last=Elisabeth Anne Lloyd|publisher=Harvard University Press|year=2005|isbn=978-0-674-01706-1|pages=311 pages|access-date=January 5, 2012}}</ref> क्लिटोरल ऑर्गेझम साध्य करणे सोपे आहे कारण क्लिटॉरिस किंवा संपूर्ण क्लिटॉरिसच्या ग्लॅन्समध्ये 8,000 पेक्षा जास्त संवेदी मज्जातंतू अंत असतात, जे मानवी लिंग किंवा ग्लॅन्स लिंगामध्ये असतात तितके (किंवा काही प्रकरणांमध्ये अधिक) चेता अंत असतात. .<ref name="Carroll">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=5f8mQx7ULs4C&pg=PA118|title=Sexuality Now: Embracing Diversity|last=Carroll|first=Janell L.|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2009|isbn=978-0-495-60274-3|page=118|access-date=23 June 2012}}</ref><ref name="Di Marino">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=wKMpBAAAQBAJ|title=Anatomic Study of the Clitoris and the Bulbo-Clitoral Organ|last=Di Marino|first=Vincent|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|year=2014|isbn=978-3319048949|page=81|access-date=September 4, 2014}}</ref> क्लिटॉरिस हे पुरुषाचे जननेंद्रिय एकसमान असल्याने, लैंगिक उत्तेजना प्राप्त करण्याच्या क्षमतेमध्ये ते समतुल्य आहे.<ref name="Clitoris" /><ref name="Francoeur">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/completedictiona0000unse_w1u0/page/180|title=The Complete Dictionary of Sexology|last=Francoeur|first=Robert T.|publisher=The Continuum Publishing Company|year=2000|isbn=978-0-8264-0672-9|page=[https://archive.org/details/completedictiona0000unse_w1u0/page/180 180]}}</ref> योनीतून उत्तेजित होऊन कामोत्तेजना मिळवणे अधिक कठीण असले तरी,<ref name="Sex and Society"/><ref name="Kilchevsky">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Kilchevsky A, Vardi Y, Lowenstein L, Gruenwald I|date=March 2012|title=Is the female G-spot truly a distinct anatomic entity?|journal=The Journal of Sexual Medicine|volume=9|issue=3|pages=719–26|doi=10.1111/j.1743-6109.2011.02623.x|pmid=22240236}} </ref> योग्यरित्या उत्तेजित झाल्यास जी-स्पॉट क्षेत्रामध्ये संभोगाची भावना निर्माण होऊ शकते.<ref name="Kilchevsky" /> जी-स्पॉटचे अस्तित्त्व, आणि एक वेगळी रचना म्हणून अस्तित्त्व, अजूनही विवादात आहे, कारण त्याचे नोंदवलेले स्थान स्त्री-स्त्रीमध्ये बदलू शकते, काही स्त्रियांमध्ये अस्तित्त्वात नाही असे दिसते, आणि ते क्लिटॉरिसचा विस्तार असल्याचे गृहित धरले जाते आणि म्हणून योनिमार्गाने अनुभवलेल्या कामोत्तेजनाचे कारण.<ref name="Kilchevsky" /><ref name="Greenberg">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=hm3aTuANFroC&pg=PA102|title=Exploring the Dimensions of Human Sexuality|last=Greenberg|first=Jerrold S.|last2=Bruess|first2=Clint E.|last3=Oswalt|first3=Sara B.|date=2014|publisher=[[Jones & Bartlett Publishers]]|isbn=978-1449648510|pages=102–104|access-date=October 30, 2014}}</ref><ref name="Balon, Segraves">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=YuP3Hb0TMLQC&pg=PA258|title=Clinical Manual of Sexual Disorders|last=Balon|first=Richard|last2=Segraves|first2=Robert Taylor|publisher=[[American Psychiatric Association|American Psychiatric Pub]]|year=2009|isbn=978-1585629053|page=258|access-date=February 21, 2014}}</ref> स्त्रिया बहुविध कामोत्तेजना प्राप्त करण्यास सक्षम आहेत कारण त्यांना सामान्यत: पहिल्या संभोगानंतर पुरुषांप्रमाणे अपवर्तक कालावधीची आवश्यकता नसते. जरी असे नोंदवले गेले आहे की स्त्रियांना अपवर्तक कालावधीचा अनुभव येत नाही आणि त्यामुळे पहिल्या कामोत्तेजनानंतर लगेचच अतिरिक्त कामोत्तेजना किंवा एकाधिक कामोत्तेजनाचा अनुभव येऊ शकतो,<ref name="Rosenthal">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=d58z5hgQ2gsC&pg=PT153|title=Human Sexuality: From Cells to Society|last=Rosenthal|first=Martha|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2012|isbn=978-0618755714|pages=133–135|access-date=May 12, 2014}}</ref><ref name="SOC">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.soc.ucsb.edu/sexinfo/article/the-sexual-response-cycle|title=The Sexual Response Cycle|publisher=[[University of California, Santa Barbara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725051823/http://www.soc.ucsb.edu/sexinfo/article/the-sexual-response-cycle|archive-date=25 July 2011|access-date=May 12, 2014}}</ref> काही स्रोत सांगतात की पुरुष आणि स्त्रिया दोघांनाही रीफ्रॅक्टरी कालावधीचा अनुभव येतो कारण, क्लिटोरल अतिसंवेदनशीलता किंवा लैंगिक समाधानामुळे, स्त्रियांना कामोत्तेजनानंतरचा कालावधी देखील येऊ शकतो ज्यामध्ये पुढील लैंगिक उत्तेजना उत्तेजित होत नाही.<ref name="Schacter">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=emAyzTNy1cUC&pg=PA336|title=Psychology|last=Schacter|first=Daniel L.|last2=Gilbert|first2=Daniel T.|last3=Wegner|first3=Daniel M.|publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]]|year=2010|isbn=978-1429237192|page=336|access-date=November 10, 2012}}</ref><ref name="Weiner & Craighead">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=pa5vKqntwikC&pg=PA761|title=The Corsini Encyclopedia of Psychology, Volume 2|last=Weiner|first=Irving B.|last2=Craighead|first2=W. Edward|publisher=[[John Wiley & Sons]]|year=2010|isbn=978-0470170267|page=761|access-date=November 10, 2012}}</ref><ref name="Rathus">{{स्रोत पुस्तक|title=Human Sexuality In A World Of Diversity|url=https://archive.org/details/humansexualityin0000rath_d3o3|last=Rathus|first=Spencer A.|last2=Nevid|first2=Jeffrey S.|last3=Fichner-Rathus|first3=Lois|last4=Herold|first4=Edward S.|last5=McKenzie|first5=Sue Wicks|publisher=Pearson Education|year=2005|edition=Second|location=New Jersey, USA}}</ref> स्तनाग्र स्पर्शास संवेदनशील असू शकतात आणि स्तनाग्र उत्तेजित होणे लैंगिक उत्तेजनास उत्तेजन देऊ शकते.<ref name="Harvey">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=qsl4AgAAQBAJ&pg=PA427|title=The Handbook of Sexuality in Close Relationships|last=Harvey|first=John H.|last2=Wenzel|first2=Amy|last3=Sprecher|first3=Susan|date=2004|publisher=[[Psychology Press]]|isbn=978-1135624705|page=427|access-date=August 12, 2017}}</ref> काही स्त्रियांनी स्तनाग्र उत्तेजित झाल्यामुळे कामोत्तेजनाचा अनुभव घेतल्याची तक्रार केली आहे.<ref name="Kinsey">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=JHWHCgAAQBAJ&pg=PA587|title=Sexual Behavior in the Human Female|last=Kinsey|first=Alfred C.|last2=Pomeroy|first2=Wardell B.|last3=Martin|first3=Clyde E.|last4=Gebhard|first4=Paul H.|date=1998|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0253019240|page=587|quote=There are some females who appear to find no erotic satisfaction in having their breasts manipulated; perhaps half of them derive some distinct satisfaction, but not more than a very small percentage ever respond intensely enough to reach orgasm as a result of such stimulation (Chapter 5). [...] Records of females reaching orgasm from breast stimulation alone are rare.|access-date=August 12, 2017}}</ref><ref name="Boston">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=JFI4AQAAIAAJ|title=The New Our Bodies, Ourselves: A Book by and for Women|last=Boston Women's Health Book Collective|date=1996|publisher=[[Simon & Schuster]]|isbn=978-0684823522|page=575|quote=A few women can even experience orgasm from breast stimulation alone.|access-date=August 12, 2017}}</ref> 2011 मध्ये कोमिसारुक एट अल.च्या फंक्शनल मॅग्नेटिक रेझोनान्स (fMRI)च्या स्तनाग्र उत्तेजनावर संशोधन करण्यापूर्वी, स्तनाग्र उत्तेजित झाल्यामुळे कामोत्तेजना प्राप्त करणाऱ्या महिलांचे अहवाल केवळ किस्सा पुराव्यावर अवलंबून होते.<ref name="Smith">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=qrCCBAAAQBAJ&pg=PA71|title=Cultural Encyclopedia of the Breast|last=Merril D. Smith|date=2014|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|isbn=978-0759123328|page=71|access-date=August 12, 2017}}</ref> मेंदूच्या संवेदी भागावर महिला जननेंद्रियांचा नकाशा तयार करणारा कोमिसारुकचा पहिला अभ्यास होता; हे सूचित करते की स्तनाग्रांमधून होणारी संवेदना मेंदूच्या त्याच भागात योनी, क्लिटोरिस आणि गर्भाशय ग्रीवाच्या संवेदनांप्रमाणेच जाते आणि हे नोंदवलेले कामोत्तेजना हे स्तनाग्र उत्तेजित झाल्यामुळे जननेंद्रियाच्या संवेदना आहेत आणि ते थेट जननेंद्रियाच्या संवेदी कॉर्टेक्सशी जोडलेले असू शकतात (" मेंदूचे जननेंद्रियाचे क्षेत्र").<ref name="Smith" /><ref name="Lehmiller">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=pQRgAgAAQBAJ&pg=PT120|title=The Psychology of Human Sexuality|last=Justin J. Lehmiller|date=2013|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1118351321|page=120|access-date=August 12, 2017}}</ref><ref name="Komisaruk">{{जर्नल स्रोत|last=Komisaruk|first=B. R.|last2=Wise|first2=N.|last3=Frangos|first3=E.|last4=Liu|first4=W.-C.|last5=Allen|first5=K|last6=Brody|first6=S.|year=2011|title=Women's Clitoris, Vagina, and Cervix Mapped on the Sensory Cortex: fMRI Evidence|journal=[[The Journal of Sexual Medicine]]|volume=8|issue=10|pages=2822–30|doi=10.1111/j.1743-6109.2011.02388.x|pmc=3186818|pmid=21797981}} </ref> == लैंगिक आकर्षण == स्त्रिया, सरासरी, तुलनेने अरुंद कंबर, व्ही-आकाराचे धड आणि रुंद खांदे असलेल्या पुरुषांकडे अधिक आकर्षित होतात. स्त्रिया देखील त्यांच्यापेक्षा उंच असलेल्या पुरुषांकडे अधिक आकर्षित होतात आणि उच्च प्रमाणात चेहऱ्यावरील सममिती तसेच तुलनेने मर्दानी चेहऱ्याचा द्विरूपता दर्शवतात.<ref name="Glassenberg10">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Glassenberg AN, Feinberg DR, Jones BC, Little AC, Debruine LM|date=December 2010|title=Sex-dimorphic face shape preference in heterosexual and homosexual men and women|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2010-12_39_6/page/1289|journal=Archives of Sexual Behavior|volume=39|issue=6|pages=1289–96|doi=10.1007/s10508-009-9559-6|pmid=19830539}}</ref><ref name="Perrett98">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Perrett DI, Lee KJ, Penton-Voak I, Rowland D, Yoshikawa S, Burt DM, Henzi SP, Castles DL, Akamatsu S|date=August 1998|title=Effects of sexual dimorphism on facial attractiveness|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-08-27_394_6696/page/884|journal=Nature|volume=394|issue=6696|pages=884–7|bibcode=1998Natur.394..884P|doi=10.1038/29772|pmid=9732869}}</ref> स्त्रिया, लैंगिक प्रवृत्तीची पर्वा न करता, पुरुषांपेक्षा जोडीदाराच्या शारीरिक आकर्षणामध्ये कमी रस घेतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Bailey & Gaulin & Agyei & Gladue|first=J.M. & S & Y & B.A|date=1994|title=Effects of gender and sexual orientation on evolutionary relevant aspects of human mating psychology|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1994-06_66_6/page/1081|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=66|issue=6|pages=1081–1093|doi=10.1037/0022-3514.66.6.1081|pmid=8046578}}</ref> == महिला लैंगिकता नियंत्रण == ऐतिहासिकदृष्ट्या, अनेक संस्कृतींनी स्त्री लैंगिकतेला पुरुष लैंगिकतेच्या अधीनस्थ म्हणून पाहिले आहे आणि स्त्री वर्तनावरील निर्बंधांद्वारे नियंत्रित केले जाऊ शकते. पारंपारिक सांस्कृतिक प्रथा, जसे की लागू केलेली नम्रता आणि पवित्रता, पुरुषांवर समान बंधने न लादता, मुख्यतः स्त्रियांवर बंधने घालण्याची प्रवृत्ती आहे.<ref>Review of General Psychology, by the Educational Publishing Foundation 2002, Vol. 6, No. 2, 166 –203: [http://www.femininebeauty.info/suppression.pdf Cultural Suppression of Female Sexuality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024000505/http://www.femininebeauty.info/suppression.pdf |date=2019-10-24 }}</ref> मनोविश्लेषणात्मक साहित्यानुसार, " मॅडोना-वेश्या कॉम्प्लेक्स " असे म्हणले जाते जेव्हा एखाद्या पुरुषाला केवळ त्या स्त्रियांशीच लैंगिक भेटण्याची इच्छा असते ज्यांना तो अपमानित ("वेश्या") म्हणून पाहतो आणि त्याला लैंगिकदृष्ट्या आदरणीय स्त्री ("मॅडोना")ची इच्छा नसते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kaplan|first=Helen Singer|year=1988|title=Intimacy disorders and sexual panic states|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-and-marital-therapy_spring-1988_14_1/page/3|journal=[[Journal of Sex & Marital Therapy]]|volume=14|issue=1|pages=3–12|doi=10.1080/00926238808403902|pmid=3398061}}</ref> [[सिग्मुंड फ्रॉइड|सिग्मंड फ्रॉईडने]] प्रथम वर्णन केले होते.<ref>W. M. Bernstein, ''A Basic Theory of Neuropsychoanalysis'' (2011) p. 106</ref> [[कार्ल गुस्टाफ युंग|सीजी जंग]] यांच्या मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार स्त्री लैंगिकतेचे स्पष्टीकरण लक्षणीय भिन्न आहे. त्यांनी स्त्री कामवासना ही सांस्कृतिक अभिव्यक्ती आणि वैयक्तिक सर्जनशीलतेची पूर्व कर्सर म्हणून स्पष्ट केली. त्यांनी फ्रॉइडच्या सिद्धांतांना या महत्त्वपूर्ण गैरसमजाचा स्रोत म्हणून ओळखले आणि सिद्धांत मांडला की "लयबद्ध घटक" हे केवळ "पोषक टप्प्यात" आणि नंतर लैंगिकतेमध्ये एक तत्त्व नाही तर ते सर्व भावनिक प्रक्रियांच्या पायावर आहे.<ref>C.G. Jung (1912, 1952, 4. Auflage). J. Jacobi (ed.) ''Symbole Der Wandlung: Analyse des Vorspiels zu einer Schizophrenie.'' p. 255. Rascher Verlag Zürich.</ref> काही विवादास्पद पारंपारिक सांस्कृतिक प्रथा, जसे की [[स्त्रियांमधील जननांग छेदन|स्त्री जननेंद्रियाच्या विकृतीकरण]] (FGM), स्त्रियांची लैंगिकता पूर्णपणे रद्द करण्याचा प्रयत्न म्हणून वर्णन केले गेले आहे. आफ्रिका आणि मध्य पूर्वेतील काही भागांमध्ये तसेच पाश्चात्य देशांतील काही स्थलांतरित समुदायांमध्ये FGMचा सराव सुरू आहे, जरी तो मोठ्या प्रमाणावर बेकायदेशीर आहे. ही प्रक्रिया सामान्यत: वयाच्या १५ वर्षापूर्वी तरुण मुलींवर केली जाते.<ref>WHO, February 2014: [https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs241/en/ Female genital mutilation]</ref><ref>UNICEF: [http://www.unicef.org/media/files/FGCM_Lo_res.pdf Female genital mutilation/cutting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405083031/http://www.unicef.org/media/files/FGCM_Lo_res.pdf |date=2015-04-05 }}</ref> स्त्री लैंगिकता आणि वर्तन नियंत्रित करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या पद्धतींमध्ये मृत्यूची धमकी समाविष्ट आहे, जसे की ऑनर किलिंग . अशा हत्येमागील कारणामध्ये लग्नाला नकार देणे, नातेवाइकांनी नापसंत केलेले नातेसंबंध, विवाहाबाहेर लैंगिक संबंध ठेवणे, बलात्काराची शिकार होणे किंवा अयोग्य समजल्या जाणाऱ्या पद्धतीने कपडे घालणे यांचा समावेश असू शकतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/|title=BBC - Ethics: Honour Crimes}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/honor+killing|title=Definition of HONOR KILLING|website=www.merriam-webster.com}}</ref> स्त्रियांच्या लैंगिक वर्तनावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी वापरले जाणारे आणखी एक ऐतिहासिक साधन म्हणजे शुद्धता बेल्ट, जे लैंगिक संभोग टाळण्यासाठी डिझाइन केलेले कपडे लॉकिंग आयटम आहे. महिलांनी त्यांच्या पवित्रतेचे रक्षण करण्यासाठी बेल्ट घातले होते, ज्यात हस्तमैथुन किंवा अनधिकृत पुरुषांद्वारे लैंगिक प्रवेशास प्रतिबंध करणे समाविष्ट होते.<ref name="Pitts-Talyor">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=66u24WAyO_YC&pg=PA517|title=Cultural Encyclopedia of the Body|last=Pitts-Talyor|first=Victoria|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|year=2008|isbn=978-0313341458|pages=517–519|access-date=January 13, 2014}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chastity+belt|title=Definition of CHASTITY BELT|website=www.merriam-webster.com|language=en|access-date=2019-07-03}}</ref> उत्तर अमेरिकेच्या युरोपीय वसाहतीच्या आधी, स्त्री लैंगिकतेबद्दल [[मूळचे अमेरिकन|मूळ अमेरिकन]] वृत्ती सामान्यतः खुल्या मनाची होती, विशेषतः तरुण, अविवाहित स्त्रियांसाठी. तथापि, जेव्हा युरोपियन लोक आले, तेव्हा अधिक कठोर विचार लागू केले गेले. हे कठोर मत विशेषतः प्युरिटन वसाहतींमध्ये स्त्रियांसाठी प्रतिबंधात्मक होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Women's Sexual Development|last=Lewis|first=Myrna I.|date=1980-01-01|publisher=Springer US|isbn=9781468436587|editor-last=M.D|editor-first=Martha Kirkpatrick|series=Women in Context|pages=19–43|language=en|chapter=The History of Female Sexuality in the United States|doi=10.1007/978-1-4684-3656-3_2}}</ref> उत्तर अमेरिकेच्या युरोपियन वसाहतीकरणानंतर, इझेबेल आणि मॅमीच्या आफ्रिकन अमेरिकन आर्किटाइपची निर्मिती झाली. ईझेबेलला एक स्त्री म्हणून ओळखले जाते जी कामुक, मोहक आणि मोहक होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ferris.edu/jimcrow/jezebel/|title=The Jezebel Stereotype – Anti-black Imagery – Jim Crow Museum – Ferris State University|website=ferris.edu|access-date=2022-03-18|archive-date=2019-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018060537/https://www.ferris.edu/jimcrow/jezebel/|url-status=dead}}</ref> मामी, ज्यांना आंटी जेमिमा देखील म्हणले जाते, त्या मातृत्वाच्या व्यक्तिरेखा होत्या ज्यांना गुलामगिरीच्या संस्थेत सामग्री म्हणून चित्रित केले गेले होते - जेव्हा गोऱ्या कुटुंबाने तिचे जीवन आणि तिचे संपूर्ण जग घेतले तेव्हा तिच्या चेहऱ्यावर नेहमीच हास्य असते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ferris.edu/jimcrow/mammies/|title=The Mammy Caricature – Anti-black Imagery – Jim Crow Museum – Ferris State University|website=ferris.edu|access-date=2022-03-18|archive-date=2019-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105203744/https://www.ferris.edu/jimcrow/mammies/|url-status=dead}}</ref> या स्टिरियोटाइपिंग फ्रेमवर्कने केवळ गुलामगिरीचे समर्थन केले नाही तर आफ्रिकन अमेरिकन स्त्रियांवरील बलात्कार आणि शोषणाला लैंगिकरित्या प्रेरित केले आहे, ईझेबेलच्या बाबतीत लैंगिक प्राणी, किंवा जिथे लैंगिकता आणि लैंगिकता ही स्त्रीच्या मनावर शेवटची गोष्ट आहे कारण तिचे जग मामीच्या बाबतीत तिच्या पांढऱ्या मास्तरांच्या जीवावर बेतले आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Rosenthal L, Lobel M|date=September 2016|title=Stereotypes of Black American Women Related to Sexuality and Motherhood|journal=Psychology of Women Quarterly|volume=40|issue=3|pages=414–427|doi=10.1177/0361684315627459|pmc=5096656|pmid=27821904}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Benard|first=Akeia A. F.|year=2016|title=Colonizing Black Female Bodies Within Patriarchal Capitalism|journal=Sexualization, Media, & Society|volume=2|issue=4|pages=237462381668062|doi=10.1177/2374623816680622|doi-access=free}}</ref> == आधुनिक अभ्यास == आधुनिक युगात, मानसशास्त्रज्ञ आणि शरीरशास्त्रज्ञांनी स्त्री लैंगिकतेचा शोध लावला. [[सिग्मुंड फ्रॉइड|सिग्मंड फ्रॉइडने]] स्त्री संभोगाच्या दोन प्रकारांचा सिद्धांत मांडला, "योनिमार्गाचा प्रकार आणि क्लिटोरल ऑर्गेझम." तथापि, मास्टर्स आणि जॉन्सन (1966) आणि हेलन ओ'कॉनेल (2005) यांनी हा फरक नाकारला.<ref name="Sex and Society"/><ref name="O'Connell">{{जर्नल स्रोत|vauthors=O'Connell HE, Sanjeevan KV, Hutson JM|date=October 2005|title=Anatomy of the clitoris|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-urology_2005-10_174_4/page/1189|journal=The Journal of Urology|volume=174|issue=4 Pt 1|pages=1189–95|doi=10.1097/01.ju.0000173639.38898.cd|pmid=16145367}} </ref><ref name="Archer, Lloyd">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/sexgender0000arch_l8q2|title=Sex and Gender|last=Archer|first=John|last2=Lloyd|first2=Barbara|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2002|isbn=978-0521635332|pages=[https://archive.org/details/sexgender0000arch_l8q2/page/85 85]–88|access-date=25 August 2012|url-access=registration}}</ref><ref name="Zastrow">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=tco4YjyZab4C&pg=PT248|title=Introduction to Social Work and Social Welfare: Empowering People|last=Charles Zastrow|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2007|isbn=978-0495095101|page=228|author-link=Charles Zastrow|access-date=March 15, 2014}}</ref> अर्न्स्ट ग्रेफेनबर्ग हे स्त्री जननेंद्रिया आणि मानवी स्त्री लैंगिक शरीरक्रियाविज्ञान यांच्या अभ्यासासाठी प्रसिद्ध होते. त्यांनी इतर अभ्यासांबरोबरच, ''द रोल ऑफ युरेथ्रा इन फिमेल ऑर्गॅझम'' (1950) हा अग्रगण्य ग्रंथ प्रकाशित केला, ज्यात स्त्री स्खलन, तसेच मूत्रमार्ग योनिमार्गाच्या सर्वात जवळ असलेल्या इरोजेनस झोनचे वर्णन केले आहे. 1981 मध्ये, सेक्सोलॉजिस्ट जॉन डी. पेरी आणि बेव्हरली व्हिपल यांनी त्यांच्या सन्मानार्थ त्या भागाला ग्रेफेनबर्ग स्पॉट किंवा जी-स्पॉट असे नाव दिले. वैद्यकीय समुदायाने सामान्यतः जी-स्पॉटची संपूर्ण संकल्पना स्वीकारली नाही,<ref name="Kilchevsky"/><ref name="Greenberg"/><ref name="Balon, Segraves"/> महिलांच्या मनोवैज्ञानिक उत्तेजनाच्या बाबतीत, व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्रज्ञ आणि जैविक मानववंशशास्त्रज्ञ गेरुल्फ रीगर यांनी 2015 मध्ये केलेल्या अलीकडील संशोधनाने असे सुचवले आहे की [[लेस्बियन|समलिंगी स्त्रियांना]] समान लिंगाच्या सदस्यांना पुरुष-नमुनेदार लैंगिक उत्तेजना विरुद्ध लिंगाच्या सदस्यांपेक्षा विषमलैंगिक स्त्रियांपेक्षा जास्त असते. गैर-लैंगिक वर्तनांमध्ये अधिक [[पुरुषत्व|मर्दानी]] असणे.<ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Rieger G, Savin-Williams RC, Chivers ML, Bailey JM|date=August 2016|title=Sexual arousal and masculinity-femininity of women|url=http://repository.essex.ac.uk/15413/1/Manuscript%20A%20%26%20MF%20Edited%2007%2014%2015.pdf|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=111|issue=2|pages=265–83|doi=10.1037/pspp0000077|pmid=26501187|doi-access=free}}</ref> == स्त्रीवादी विचार == 1970 आणि 1980च्या दशकात, लैंगिक क्रांतीचा एक भाग म्हणून स्त्री लैंगिकतेबद्दल दीर्घकाळापर्यंत पाश्चात्य पारंपारिक विचारांना आव्हान दिले गेले आणि त्यांचे पुनर्मूल्यांकन केले गेले. स्त्रीवादी चळवळ आणि असंख्य स्त्रीवादी लेखकांनी स्त्री लैंगिकतेला स्त्रीच्या दृष्टीकोनातून संबोधित केले, स्त्री लैंगिकतेला पुरुष लैंगिकतेच्या दृष्टीने परिभाषित करण्याची परवानगी देण्याऐवजी. अशा पहिल्या लोकप्रिय नॉन-फिक्शन पुस्तकांपैकी एक म्हणजे नॅन्सी फ्रायडेचे ''माय सीक्रेट गार्डन'' . इतर लेखक, जसे की जर्मेन ग्रीर, [[सिमोन दि बोव्हा|सिमोन डी ब्युवॉयर]] आणि कॅमिल पाग्लिया, विशेषतः प्रभावशाली होते, जरी त्यांचे विचार सर्वत्र किंवा स्पष्टपणे स्वीकारले गेले नाहीत. 20 व्या शतकाच्या अखेरीस महिला लैंगिकता समजून घेण्यासाठी सर्वात महत्त्वपूर्ण युरोपियन योगदान लुस इरिगारे आणि ज्युलिया क्रिस्टेवा यांच्या कार्यासह मनोविश्लेषणात्मक फ्रेंच स्त्रीवादातून आले. [[लेस्बियन|लेस्बियनिझम]] आणि स्त्री [[उभयलैंगिकता|उभयलिंगीता]] हे देखील स्त्रीवादात आवडीचे विषय म्हणून उदयास आले. राजकीय लेस्बियनिझमच्या संकल्पनेत, विशेषतः द्वितीय लहरी स्त्रीवाद आणि मूलगामी स्त्रीवादाशी संबंधित, समलैंगिक विभक्ततेचा समावेश आहे, परंतु इतकेच मर्यादित नाही, शीला जेफ्री आणि ज्युली बिंडेल हे उल्लेखनीय समर्थक आहेत. चळवळीच्या संपूर्ण इतिहासात महिलांच्या लैंगिकतेबद्दलच्या स्त्रीवादी दृष्टीकोनाची व्याप्ती वेगवेगळी आहे. सामान्यतः, आधुनिक स्त्रीवादी सर्व स्त्रियांना लैंगिक आरोग्यसेवा आणि शिक्षणात प्रवेश मिळावा यासाठी वकिली करतात आणि पुनरुत्पादक आरोग्य स्वातंत्र्याच्या महत्त्वावर सहमत आहेत, विशेषतः जन्म नियंत्रण आणि कुटुंब नियोजन यासारख्या मुद्द्यांवर. स्त्री लैंगिकतेच्या आधुनिक स्त्रीवादी विचारांमध्ये शारीरिक स्वायत्तता आणि संमती याही उच्च महत्त्वाच्या संकल्पना आहेत. लैंगिक उद्योग, प्रसारमाध्यमांमधील लैंगिक प्रतिनिधित्व आणि पुरुष वर्चस्वाच्या परिस्थितीत लैंगिक संबंधांना संमती देण्याच्या समस्या यासारख्या बाबी स्त्रीवाद्यांमध्ये अधिक वादग्रस्त विषय आहेत. 1970 आणि 1980च्या दशकाच्या उत्तरार्धात या वादविवादांचा पराकाष्ठा झाला, ज्याला स्त्रीवादी लैंगिक युद्ध म्हणून ओळखले जाऊ लागले, ज्याने लैंगिक-सकारात्मक स्त्रीवाद विरुद्ध पॉर्नोग्राफी-विरोधी स्त्रीवादाचा सामना केला. या मुद्द्यांवर स्त्रीवादी चळवळीचे काही भाग खोलवर विभागले गेले.<ref name="Duggan">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/sexwarssexualdis0000dugg|title=Sex wars: sexual dissent and political culture|last=Duggan, Lisa|last2=Hunter, Nan D.|publisher=Routledge|year=1995|isbn=978-0-415-91036-1|location=New York}}</ref><ref name="Hansen">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/womenclassfemini0000unse|title=Women, class, and the feminist imagination: a socialist-feminist reader|last=Hansen|first=Karen Tranberg|last2=Philipson|first2=Ilene J.|publisher=Temple University Press|year=1990|isbn=978-0-87722-630-7|location=Philadelphia|url-access=registration}}</ref><ref name="Gerhard">{{स्रोत पुस्तक|title=Desiring revolution: second-wave feminism and the rewriting of American sexual thought, 1920 to 1982|url=https://archive.org/details/bwb_T3-AGM-697|last=Gerhard, Jane F.|publisher=Columbia University Press|year=2001|isbn=978-0-231-11204-8|location=New York}}</ref><ref name="Leidholdt">{{स्रोत पुस्तक|title=The Sexual liberals and the attack on feminism|url=https://archive.org/details/sexualliberalsat0000unse_v1j2|last=Leidholdt|first=Dorchen|last2=Raymond|first2=Janice G|publisher=Pergamon Press|year=1990|isbn=978-0-08-037457-4|location=New York|author-link=Dorchen Leidholdt}}</ref><ref name="Vance">{{स्रोत पुस्तक|title=Pleasure and Danger: Exploring Female Sexuality|last=Vance, Carole S.|publisher=Thorsons Publishers|year=1989|isbn=978-0-04-440593-1}}</ref> === देवीची हालचाल === अॅना सायमन यांनी 2005 मध्ये स्त्री लैंगिकतेशी संबंधित संवाद बदलण्याच्या महत्त्वावर चर्चा केली. देवी चळवळ आणि त्याचे सदस्य स्त्रीत्वात सामर्थ्य शोधण्यास प्रोत्साहित करतात, की सामर्थ्यवान होण्यासाठी पुरुष असणे आवश्यक नाही आणि स्त्री असण्यामध्ये एक जन्मजात शक्ती आहे जी सर्व स्त्रिया आणि स्त्री-संरेखित लोकांना चित्रित करण्यात आरामदायक वाटली पाहिजे. .<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Simon|first=Anna K.|title=Is the Goddess Movement Self-Indulgent?|journal=Feminist Theology|volume=13|issue=2}}</ref> == विधान == जगभरातील कायदे स्त्री लैंगिकतेच्या अभिव्यक्तीवर आणि ज्या परिस्थितीत एखादी व्यक्ती एखाद्या स्त्री किंवा मुलीशी लैंगिक संबंध ठेवू शकत नाही त्यावर परिणाम करतात. बळजबरी लैंगिक चकमकी सहसा निषिद्ध आहेत, जरी काही देश विवाहामध्ये बलात्कार मंजूर करू शकतात. संमतीचे वय कायदे, जे अधिकारक्षेत्रांमध्ये भिन्न आहेत, अल्पवयीन मुलीने लैंगिक संबंधात गुंतलेले किमान वय सेट केले आहे. अलिकडच्या वर्षांत, संमतीचे वय काही अधिकारक्षेत्रांमध्ये वाढले आहे आणि इतरांमध्ये कमी केले गेले आहे. काही देशांमध्ये पोर्नोग्राफी आणि वेश्याव्यवसाय (किंवा त्यातील काही बाबी) विरुद्ध कायदे आहेत. काही न्यायाधिकारक्षेत्रातील कायदे विवाहबाह्य लैंगिक संबंधांना प्रतिबंधित करतात, जसे की विवाहपूर्व लैंगिक संबंध किंवा व्यभिचार, समीक्षकांचा असा युक्तिवाद आहे की व्यवहारात, हे कायदे पुरुषांच्या वर्तनावर नव्हे तर स्त्रियांच्या वर्तनावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी वापरले जातात. महिलांचे कौमार्य आणि कौटुंबिक सन्मान अजूनही काही कायदेशीर प्रणालींमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात: काही न्यायक्षेत्रांमध्ये, जर गुन्हा घडला तेव्हा स्त्री कुमारी असेल तर बलात्काराची शिक्षा अधिक कठोर असते आणि काही कायदेशीर प्रणालींमध्ये बलात्कार करणारा पुरुष. जर स्त्रीने तिच्याशी लग्न केले तर ती शिक्षेपासून वाचू शकते. == लैंगिक सुरक्षेसाठी महिला जबाबदार आहेत == विषमलैंगिक संबंधांमधील सुरक्षित लैंगिक क्रियाकलापांच्या जबाबदारीच्या संदर्भात, ''सुरक्षित'' लैंगिक संबंधाची सामान्यतः व्याख्या केली जाऊ शकते; असा युक्तिवाद केला गेला आहे की सुरक्षित लैंगिकतेच्या सामान्य धारणाचे तीन पैलू आहेत: भावनिक सुरक्षितता (एखाद्याच्या जोडीदारावर विश्वास ठेवणे), मानसिक सुरक्षितता (सुरक्षित वाटणे), आणि जैव वैद्यकीय सुरक्षा (गर्भधारणा होऊ शकते किंवा रोग प्रसारित करू शकते अशा द्रवपदार्थांचा अडथळा). "सुरक्षित सेक्स" हा वाक्यांश सामान्यतः बायोमेडिकल सुरक्षिततेसाठी ओळखला जातो.<ref name="Bourne, Adam H. 2009">Bourne, Adam H., and Margaret A. Robson. "Perceiving risk and (re)constructing safety: The lived experience of having 'safe' sex." Health, Risk & Safety. 11.3 (2009): 283–295. Print.</ref> लैंगिक क्रांतीपासून, आरोग्य अधिकाऱ्यांनी असुरक्षित लैंगिक संभोगाच्या जोखमींबद्दल जागरूकता आणण्यासाठी मोहिमा सुरू केल्या आहेत. असुरक्षित संभोगाच्या धोक्यांमध्ये अनपेक्षित गर्भधारणा, [[लैंगिक संक्रमित संसर्ग]] (STIs/STDs), [[अक्वायर्ड इम्यूनो डेफिशियन्सी सिंड्रोम|HIV/AIDS]] सर्वात प्राणघातक असले तरी, गर्भनिरोधक साधनांचा वापर (सर्वात विश्वासार्ह [[निरोध|कंडोम]] ) विसंगत राहतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://gateway.nlm.nih.gov/MeetingAbstracts/ma?f=102266304.html|title=Low condom use among sexually active adults in the united states|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110921233701/http://gateway.nlm.nih.gov/MeetingAbstracts/ma?f=102266304.html|archive-date=September 21, 2011|access-date=2011-01-20}}</ref> [[पुरुषत्व]] आणि स्त्रीत्वाची सामाजिक बांधणी लैंगिक चकमकींच्या परिणामांसाठी सामान्यतः स्त्रियांना का जबाबदार धरले जाते हे समजून घेण्यात प्रमुख भूमिका बजावते. बहुतेकदा, समाज महिला आणि पुरुषांसाठी भिन्न लैंगिक मानदंड आणि गृहीतके तयार करतात, स्त्री आणि पुरुष लैंगिकता सहसा एकमेकांच्या विरुद्ध असल्याचे पाहिले जाते: उदाहरणार्थ, स्त्रियांना सामान्यतः शिकवले जाते की त्यांना "लैंगिक क्रियाकलाप नको आहेत किंवा ते आनंददायक वाटू नयेत, किंवा विवाहाबाहेर लैंगिक संबंध ठेवा," तर पुरुषांना सामान्यतः "लैंगिक संबंध आणि आनंद घेण्यास पात्र वाटणे आणि त्यांच्या लैंगिक पराक्रमाद्वारे आणि अधिकार आणि शक्तीच्या कल्पनेद्वारे त्यांचे आत्म-मूल्य प्रदर्शित केले जाते" असे शिकवले जाते.   लैंगिक परस्परसंवाद अनेकदा असमान संरचनात्मक परिस्थितीत पुरुष आणि स्त्रिया यांच्यातील शक्तीच्या असंतुलनाच्या संदर्भात घडतात.<ref name="who.int" /> स्त्रीवादी, जसे की कॅथरीन मॅकिनन, यांनी असे म्हणले आहे की विषमता ज्यामध्ये विषमलिंगी संभोग होतो त्याकडे दुर्लक्ष केले जाऊ नये आणि धोरणांमध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली पाहिजे; मॅकीनन यांनी असा युक्तिवाद केला आहे: "आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, राजकीय आणि धर्मात स्त्रिया पुरुषांपेक्षा असमान असू शकतात, परंतु ज्या क्षणी त्यांचा लैंगिक संबंध येतो तेव्हा त्या मुक्त आणि समान असतात. हे गृहितक आहे - आणि मला वाटते की त्यावर विचार केला पाहिजे आणि विशेषतः संमती म्हणजे काय." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/world/2006/apr/12/gender.politicsphilosophyandsociety|title=Stuart Jeffries talks to leading feminist Catharine MacKinnon|date=12 April 2006|website=[[TheGuardian.com]]}}</ref>  सामाजिकरित्या तयार केलेले पुरुषत्व असे सुचवू शकते की पुरुषांना सतत सेक्समध्ये स्वारस्य असते आणि एकदा पुरुष लैंगिकदृष्ट्या उत्तेजित झाले की त्यांनी कामोत्तेजनाद्वारे समाधानी असणे आवश्यक आहे.<ref name="The Kaleidoscope of Gender">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/kaleidoscopeofge0000unse_c1n2/page/323|title=If it's not on, it's not on – or is it?|last=Gavey|first=N.|last2=McPhillips|first2=K.|last3=Doherty|first3=M.|publisher=Pine Forge Press|year=2001|isbn=978-1-4129-7906-1|location=Los Angeles|page=[https://archive.org/details/kaleidoscopeofge0000unse_c1n2/page/323 323]|author-link=Nicola Gavey}}</ref> ही मोहीम पुरुष ओळखीशी जोडलेली आहे आणि परिणामी एक गती निर्माण करते जी एकदा सुरू झाली की थांबवणे कठीण आहे.<ref name="Johnson2010">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Johnson M|year=2010|title=Just getting off": the inseparability of ejaculation and hegemonic masculinity|url=https://zenodo.org/record/584033|journal=Journal of Men's Studies|volume=18|issue=3|pages=238–248|doi=10.3149/jms.1803.238}}</ref> सामाजिकरित्या तयार केलेले स्त्रीत्व निष्क्रियतेचा अर्थ सुचवू शकते, ज्यामुळे स्त्रीच्या इच्छेच्या सांस्कृतिक महत्त्वावर परिणाम झाला आहे. स्त्रियांच्या लैंगिक इच्छांकडे मोठ्या प्रमाणावर दुर्लक्ष करण्यात हा एक घटक आहे; कारण पुरुषांना त्यांच्या लैंगिकतेवर नियंत्रण ठेवता येत नाही म्हणून पाहिले जाते, यामुळे "अनियंत्रित" पुरुषांऐवजी कंडोम वापरण्याची सक्ती करण्यासाठी महिला जबाबदार होऊ शकतात. काही विद्वानांचा असा युक्तिवाद आहे की सुरक्षित लैंगिक घटकांच्या जबाबदारीच्या या विभागणीत योगदान देणारा घटक म्हणजे पाश्चात्य संस्कृतीत पुरुषांच्या इच्छेचा विशेषाधिकार असलेला दर्जा, सामान्यतः मानल्या जाणाऱ्या समजुतीने सूचित केले आहे की कंडोमच्या वापरामुळे महिलांच्या लैंगिक अनुभवावर विपरित परिणाम होत नाही तर पुरुष. या अडथळ्याच्या जोडीने लैंगिक अनुभव कमी होतो.<ref>Garvey, Nicola, Kathryn McPhillips, and Marion Doherty. Trans. Array The Kaleidoscope of Gender: Prisms, patterns, and possibilities. Joan Z. Spade and Catherine G. Valentine. 3rd ed. Thousand Oaks: Pine Forge Press, 2011. 323–332. Print.</ref> त्यांचा असा विश्वास आहे की हे समस्याप्रधान आहे, कारण कंडोमचा वापर अनौपचारिक लैंगिक संबंध आणि लैंगिक संबंधांशी प्रतीकात्मकपणे जोडलेला आहे, जो स्त्रीत्वाच्या सामाजिक नियमांच्या विरुद्ध आहे.<ref>Cook, Catherine. "'Nice girls don't': women and the condom conundrum." Journal of Clinical Nursing. 21. (2011): 535–543. Print.</ref> हा दुवा असा मानला जातो ज्याला कमी लेखता येत नाही कारण "कंडोम वापर बंद करणे ही एक चाचणी किंवा चिन्हक बनते जे वचनबद्ध आणि अनन्य नातेसंबंधाचे अस्तित्त्व दर्शवते," आणि विश्वास प्रदर्शित करते.<ref name="Bourne, Adam H. 2009">Bourne, Adam H., and Margaret A. Robson. "Perceiving risk and (re)constructing safety: The lived experience of having 'safe' sex." Health, Risk & Safety. 11.3 (2009): 283–295. Print.</ref> इतरांचा असा कयास आहे की कंडोम वापरण्याची जबाबदारी समाजाने तितकी लादली नाही, परंतु त्याऐवजी असुरक्षित लैंगिक संबंधांमुळे होणारे संभाव्य परिणाम पुरुषांपेक्षा स्त्रियांसाठी अधिक गंभीर असतात (गर्भधारणा, STI संक्रमणाची अधिक शक्यता इ. ). क्लॅमिडीया आणि गोनोरिया सारख्या जीवाणूजन्य STIs दाखवतात की युनायटेड स्टेट्समधील उच्च प्रादुर्भाव असलेल्या भागात पुरुषांपेक्षा स्त्रियांमध्ये दर तीन पट जास्त असू शकतात आणि विकसनशील देशांमध्ये एक चतुर्थांश गर्भधारणा आणि युनायटेड स्टेट्समध्ये अर्ध्या गर्भधारणा होतात. अनपेक्षित <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Alexander KA, Coleman CL, Deatrick JA, Jemmott LS|date=August 2012|title=Moving beyond safe sex to women-controlled safe sex: a concept analysis|journal=Journal of Advanced Nursing|volume=68|issue=8|pages=1858–69|doi=10.1111/j.1365-2648.2011.05881.x|pmc=3290700|pmid=22111843}}</ref> लैंगिकतेची आणखी एक सामाजिक कल्पना म्हणजे कोइटल अत्यावश्यक. सहवासाची अत्यावश्यकता ही कल्पना आहे की समागम वास्तविक होण्यासाठी, लिंग-योनी संभोग असणे आवश्यक आहे. बऱ्याच स्त्रियांसाठी, यामुळे लैंगिक शक्यतांवर मर्यादा येतात <ref name="Clitoris"/><ref name="Masters and Johnson"/><ref name="O'Connell"/> आणि कंडोम लैंगिक अनुभवाच्या समाप्तीचे प्रतीक म्हणून पाहिले जाते. लैंगिक संबंधासाठी मध्यवर्ती म्हणून पुरुषाचे जननेंद्रिय-योनी प्रवेशाची सार्वजनिक स्वीकृती कंडोम वापरावर लक्ष केंद्रित केल्यामुळे अधिक मजबूत होते.<ref>McPhillips, Kathryn, Virginia Braun, and Nicola Gavey. "Defining (Hetero)Sex: How imperative is the "coital imperative"?." Women's Studies International Form. 24.2 (2001): 229–240. Print.</ref> स्त्रीत्वाच्या सामाजिक बांधणीशी जोडलेल्या या कल्पना, पुरुषांची लैंगिक इच्छा आणि सहवासाची अनिवार्यता, कंडोम वापरण्याचा निर्णय घेण्याच्या सामर्थ्यामध्ये असंतुलन निर्माण करू शकते.<ref name="Taylor1995">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Taylor BM|year=1995|title=Gender—power relations and safer sex negotiation*|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-advanced-nursing_1995-10_22_4/page/687|journal=Journal of Advanced Nursing|volume=22|issue=4|pages=687–693|doi=10.1046/j.1365-2648.1995.22040687.x|pmid=8708187}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मानवी लैंगिकता]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] fkalu1i6zvli268vrefebv9rebne8js 0 302509 2704961 2442237 2026-08-23T22:37:52Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704961 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक|नाव=छाया दातार|जन्म_दिनांक=१९४४|जन्म_स्थान=[[भारत]]|कार्यक्षेत्र=कार्यकर्त्या, लेखिका आणि स्त्रीवादी|राष्ट्रीयत्व=[[भारतीय]]}} '''छाया दातार''' (जन्म १९४४) या एक भारतीय कार्यकर्त्या, लेखिका आणि [[स्त्रीवाद|स्त्रीवादी]] आहेत. छाया दातार [[मराठी भाषा|मराठी]] आणि इंग्लिश भाषेत लिहितात. == कारकीर्द == छाया दातार या गृहिणी होत्या. परंतु गृहिणी पद्धतीच्या जीवनामुळे निराश झाल्या होत्या. त्यातून बाहेर पडून त्या लेखन करायला लागून आणि राजकीयदृष्ट्या सक्रिय झाल्या.<ref name="Tharu 1993">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=OjZYf9Xf9bcC&dq=%22chhaya%20datar%22&pg=PA495|title=Women Writing in India: The twentieth century|last=Tharu|first=Susie J.|last2=Lalita|first2=Ke|publisher=The Feminist Press at The City University of New York|year=1993|isbn=9781558610293|location=New York|pages=495|language=en}}</ref> त्यांचा [[मराठी भाषा|मराठीतील]] पहिला लघुकथा संग्रह, गोष्ट साधी सरळ सोपी हा १९७२ मध्ये आणि दुसरा वर्तुळाचा अंत १९७७ मध्ये लिहिला.<ref name="Tharu 1993" /> स्त्री उवाच नावाच्या [[मुंबई|मुंबईतील]] प्रकाशन समूहाच्या संस्थापकांपैकी एक आहे.<ref name="Tharu 1993" /> त्यांच्या लघुकथांनंतर, त्यांनी [[स्त्रीवाद|स्त्रियांच्या समस्यांचा]] अभ्यास करण्याचे काम सुरू केले.<ref name="Tharu 1993" /> वेजिंग चेंज: निपाणीतील महिला तंबाखू कामगार संघटना (१९८९), दातार यांनी सिगारेट कामगारांच्या संदर्भात [[निपाणी|निपाणीतील]] राजकीय आणि आर्थिक न्यायासाठी महिलांच्या संघर्षांचे परीक्षण केले.<ref name="Mohanty 1995">{{जर्नल स्रोत|last=Mohanty|first=Chandra Talpade|date=Summer 1995|title=Book Reviews|url=https://archive.org/details/sim_signs_summer-1995_20_4/page/1058|journal=Signs: Journal of Women in Culture and Society|volume=20|issue=4|pages=1058–1061|doi=10.1086/495039}}</ref> साइन्समध्ये, समीक्षक चंद्र तळपदे मोहंती, लिहितात की दातार यांचे वेजिंग चेंज हे "महिला बिडी" कामगारांच्या संघटनात्मक इतिहासाचे एक सुंदर रचलेले, तपशीलवार विश्लेषण आहे."<ref name="Mohanty 1995" /> त्यांच्या आत्मचरित्रात्मक कथेत, इन सर्च ऑफ मायसेल्फ, तिने स्वतःचे अनुभव लिहिले आहेत. स्वतःच्या आदिवासी जगाशी संवाद साधल्याने स्त्रियांना स्वातंत्र्याची भावना कशी प्राप्त होते याचे वर्णन केले आहे.<ref name="Ghosh 2004">{{स्रोत पुस्तक|title=New Lights on Indian Women Novelists in English|last=Ghosh|first=Anita|publisher=Sarup & Sons|year=2004|isbn=9788176254779|editor-last=Prasad|editor-first=Amar Nath|location=New Delhi|pages=260–261|language=en|chapter=Woman on Top: A Study of Feministic Consciousness of Modern Indian Women Novelists|chapter-url=https://books.google.com/books?id=GMvIZq8JnasC&dq=%22chhaya%20datar%22&pg=PA261}}</ref> आदिवासी स्त्रिया स्वतःचे अनुभव सांगून स्वतःला कसे शोधतात याचेही त्यांनी या कथेत वर्णन केले आहे.<ref name="Ghosh 2004" /> दातार त्यांच्या कामांमध्ये [[दलित स्त्रीवाद|दलित स्त्रीवादाची]] चर्चा करतात. दातार हे समकालीन समाजशास्त्र,<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Datar|first=Chhaya|date=1988|title=Early FlushA Decade of Women's Movement in India: Collection of Papers Presented at a Seminar Organized by Research Centre for Women's Studies, S.N.D.T. University, Bombay, coordinated by DesaiNeera. Bombay: Himalaya Publishing House|journal=Contemporary Sociology: A Journal of Reviews|language=en|volume=33|issue=6|pages=642–645|doi=10.1177/009430610403300605|issn=0094-3061}}</ref> इंडियन जर्नल ऑफ जेंडर स्टडीज,<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Datar|first=Chhaya|last2=Prakash|first2=Aseem|date=September 2001|title=Engendering Community Rights: A Case for Women's Access to Water and Wasteland|journal=Indian Journal of Gender Studies|volume=8|issue=2|pages=223–246|doi=10.1177/097152150100800205}}</ref> [[इकॉनॉमिक अँड पॉलिटिकल वीकली]],<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Datar|first=Chhaya|date=2007|title=Failure of National Rural Employment Guarantee Scheme in Maharashtra|journal=Economic and Political Weekly|volume=42|issue=34|pages=3454–3457|jstor=4419939}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Datar|first=Chhaya|date=1999|title=Non-Brahmin Renderings of Feminism in Maharashtra: Is It a More Emancipatory Force?|journal=Economic and Political Weekly|volume=34|issue=41|pages=2964–2968|jstor=4408509}}</ref> मध्ये प्रकाशित झालेले आहेत. मेन अगेन्स्ट व्हायोलेन्स अँड अब्यूज (मावा), पुरुष स्पंदन यांनी प्रकाशित केलेल्या जर्नलमध्ये योगदान दिले आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.highbeam.com/doc/1P3-2489514511.html|title=Diwali men's magazine invites contributions from women|date=20 October 2011|work=Hindustan Times|access-date=10 August 2018|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811032435/https://www.highbeam.com/doc/1P3-2489514511.html|archive-date=11 August 2018|url-status=dead|via=HighBeam Research}}</ref> त्यांनी [[जागतिक महिला दिन|आंतरराष्ट्रीय महिला दिन]] २०१७ रोजी तरीही शेष पुस्तक प्रकाशित केले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.mumbailive.com/en/entertainment/book-launching-of-tarihi-sheshprashna-at-dadar-8858|title=Chhaya Datar unveils her new book|date=2017|work=Mumbai Live|language=en|access-date=2018-08-09}}</ref> == निवडक पुस्तके == * गोष्ठ साधी, सरळ, सोपी (मराठी). पुणे: मेनका प्रकाशन. १९७३. ओसीएलसी ३१०९५३४६. * मितरुणी (मराठी). मुंबई: अभिनव प्रकाशन. १९७९. ओसीएलसी ४९९५३३९७१. * वेजिंग चेंज: वुमन टोबॅको वर्कर्स इन निपाणी ऑर्गनाईज. नवी दिल्ली: कली फॉर वुमन. १९८९. आयएसबीएन ९७८-८१८५१०७११०. == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:भारतीय स्त्रीवादी लेखिका]] [[वर्ग:भारतीय लेखिका]] [[वर्ग:इ.स. १९४४ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 1ew9zd4clpjwa66xc1sda5ucby5qto2 0 302510 2704970 2550143 2026-08-23T23:05:02Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704970 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | नाव = नीरा देसाई | चित्र = Neera Desai photograph.jpg | alt = Indian woman | चित्रशीर्षक = नीरा देसाई | birth_name = | जन्म_दिनांक = १९२५ | birth_place = | मृत्यू_दिनांक = {{Death date and age|df=yes|2009|06|25|1925|01|01}} | मृत्यू_स्थान = [[मुंबई]], [[भारत]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारत]] | other_names = | occupation = Academic | years_active = | known_for = Women's Studies frontrunner, <br/>academician, social activist. | notable_works = | जोडीदार = {{marriage|अक्षय रमणलाल देसाई|1947}} | अपत्ये = मिहीर देसाई }} '''नीरा देसाई''' ([[इ.स. १९२५|१९२५]] - [[२५ जून]], [[इ.स. २००९|२००९]]) या [[भारत|भारतातील]] [[स्त्री अभ्यास|महिला अभ्यासाच्या]] नेत्यांपैकी एक होत्या. त्या प्राध्यापिका, संशोधक, शिक्षणतज्ज्ञ, राजकीय कार्यकर्त्या आणि सामाजिक कार्यकर्त्या म्हणून त्यांच्या योगदानासाठी त्या प्रसिद्ध होत्या.<ref name="IAWS1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.iaws.org/neera-desai-1925-2009/|title=Neera Desai (1925 – 2009)|publisher=Indian Association for Women's Studies|access-date=15 November 2018}}</ref> त्यांनी १९७४ मध्ये महिला अभ्यासासाठी प्रथम संशोधन केंद्र आणि ग्रामीण विकास केंद्राची स्थापना केली. १९५४ मध्ये त्या [[श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी महिला विद्यापीठ|श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी महिला]] (एसएनडीटी) विद्यापीठात रुजू झाल्या आणि प्राध्यापिका आणि समाजशास्त्र विभागाच्या प्रमुख (पदव्युत्तर) म्हणून विविध प्रशासकीय संस्थांचा भाग होत्या.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=5 June 2015|title=Neera Desai (1925-2009): Pioneer of Women's Studies in India|url=http://www.epw.in/journal/2009/28/commentary/neera-desai-1925-2009-pioneer-womens-studies-india.html|journal=Economic and Political Weekly|volume=50|issue=23}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == नीरा देसाई यांचा जन्म १९२५ मध्ये एका गुजराती कुटुंबात झाला. ज्यांनी [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत]] सहभाग घेतला आणि त्याला पाठिंबा दिला. नीरा देसाई स्वतः लहान वयातच स्वातंत्र्य चळवळीत सामील झाल्या. नंतर त्या [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींनी]] स्थापन केलेल्या वानर सेनेचा (मंकी ब्रिगेड) भाग बनल्या. यामार्गे राजकीय संदेश आणि बंदी असलेल्या प्रकाशनांच्या भूमिगत प्रसारास मदत केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mapsofindia.com/who-is-who/government-politics/indira-gandhi.html|title=Indira Gandhi: Biography, Family, Early days in Politics, Criticisms & Awards|website=www.mapsofindia.com}}</ref> नीराने त्यांचे प्राथमिक शिक्षण फेलोशिप स्कूलमध्ये केले. ती एक सह-शैक्षणिक संस्था आहे जी थिऑसॉफिस्ट विचारसरणीवर स्थापित झाली होती. १९४२ मध्ये त्यांनी [[एल्फिन्स्टन महाविद्यालय|एल्फिन्स्टन कॉलेजमध्ये]] प्रवेश घेतला. परंतु [[महात्मा गांधी|महात्मा गांधींच्या]] [[भारत छोडो आंदोलन|भारत छोडो ठरावाची]] दीक्षा घेतल्यानंतर स्वातंत्र्य चळवळीत भाग घेण्यासाठी त्यांनी लवकरच औपचारिक शिक्षण सोडले. नीरा यांनी १९४७ मध्ये अक्षय रमणलाल देसाई या सहकारी समाजशास्त्रज्ञाशी लग्न केले.<ref name="Foremothers">{{जर्नल स्रोत|last=Forbes|first=Geraldine|last2=Thakkar|first2=Usha|date=1 August 2005|title=Foremothers: Neera Desai (b. 1925)|url=https://archive.org/details/sim_gender-history_2005-08_17_2/page/492|journal=Gender & History|language=en|volume=17|issue=2|pages=492–501|doi=10.1111/j.0953-5233.2006.00390.x|issn=1468-0424}}</ref> अखेरीस त्यांचा अभ्यास पूर्ण करून, देसाई यांनी भारतीय स्वातंत्र्यानंतर लवकरच पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले. त्यांचा एमए प्रबंध आधुनिक भारतातील महिलांवर केंद्रित होता. (भक्ती चळवळीतील स्त्रियांचे विश्लेषण हा विषय होता, जो नंतर १९५७ मध्ये प्रकाशित झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Indian Association for Women's Studies (IAWS) • Special Issue • December 2009, Volume II, No.5}}</ref> नीरा देसाई यांचे २५ जून २००९ रोजी मुंबईत निधन झाले. == व्यावसायिक कारकीर्द == नीरा देसाई यांच्या व्यावसायिक कार्यांमध्ये लैंगिक अभ्यास सुधारणे, अनेक धोरणात्मक शिफारशींद्वारे शैक्षणिक जीवनात व्यावहारिक अनुभव आणणे, नागरी समाज आणि शैक्षणिक अभ्यासक्रम यांच्यातील दुवे समजून घेणे आणि त्यांचा प्रचार करणे यावर लक्ष केंद्रित केले. खाली दिलेली यादी त्यांच्या कारकिर्दीत घेतलेल्या काही पदांची माहिती आहे.<ref name="IAWS1" /> * १९५४ - एसएनडीटी मध्ये सामील झाले * १९६५ - समाजशास्त्रात पीएचडी पूर्ण केली * १९७२ - भारतातील महिलांच्या स्थितीवरील समितीच्या सामाजिक कार्य दलाचे सदस्य म्हणून नियुक्ती. * १९७५ - महिला अभ्यासासाठी संशोधन युनिटची स्थापना केली * १९८२ - इंडियन असोसिएशन फॉर वुमेन्स स्टडीज (आय ए डब्ल्यु एस)च्या संस्थापक सदस्यांपैकी एक होत्या. * १९८७ - अनौपचारिक क्षेत्रातील स्वयंरोजगार महिला आणि महिलांच्या राष्ट्रीय आयोगाच्या सदस्या बनल्या. * १९८८ - स्पॅरो (स्त्रियांवरील संशोधनासाठी ध्वनी आणि चित्र संग्रह)च्या संस्थापक सदस्यांपैकी एक बनल्या. == उल्लेखनीय कामे == नीरा देसाई यांनी [[समाजशास्त्र]], [[इतिहास]] आणि [[स्त्री अभ्यास|स्त्री-अभ्यास]] या विषयांवर [[इंग्रजी]] आणि [[गुजराती]] अशा दोन्ही भाषेत लेखन केले आहे.<ref name="Foremothers" /> काही पुस्तकांची यादी खालील प्रमाणे आहे: * नीरा देसाई, आधुनिक भारतातील स्त्री (१९५७; पुनरावृत्ती. बॉम्बे: व्होरा आणि कंपनी, १९७७) * नीरा देसाई, द मेकिंग ऑफ अ फेमिनिस्ट, इंडियन जर्नल ऑफ जेंडर स्टडीज २ (१९९५) * नीरा देसाई, ट्रॅव्हर्सिंग थ्रू जेंडर्ड स्पेस: इनसाइट्स फ्रॉम वुमेन्स नॅरेटिव्हज, सुजाता पटेल आणि कृष्णा राज (एडीएस), थिंकिंग सोशल सायन्स इन इंडिया: एसेस इन ऑनर ऑफ ॲलिस थॉर्नर (नवी दिल्ली: सेज, २००२). दुसरी आवृत्ती गुजरातीमध्ये १९९७ मध्ये प्रकाशित झाली. * एन. देसाई आणि एस. गोगटे, ' प्रादेशिक भाषेतून समाजशास्त्राचे अध्यापन ' * नीरा देसाई, महिला आणि भक्ती चळवळ, कुमकुम संगारी आणि सुदेश वैद (एडीएस), महिला आणि संस्कृती (बॉम्बे: महिला अभ्यासासाठी संशोधन केंद्र, एसएनडीटी महिला विद्यापीठ, १९९४). == संदर्भ == <references /> {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०व्या शतकातील महिला शिक्षिका]] [[वर्ग:भारतीय महिला शैक्षणिक सिद्धांतकार]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लेखिका]] [[वर्ग:मुंबईतील लेखक]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय लेखिका]] [[वर्ग:भारतीय समाजशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय स्त्रीवादी]] [[वर्ग:भारतीय स्त्रीवादी लेखिका]] [[वर्ग:इ.स. २००९ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९२५ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील महिला शिक्षक]] l8ub58qdben4h7eu5fk0v776d84r3v2 0 302662 2705161 2242880 2026-08-24T08:49:22Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705161 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट वृत्तपत्र | लोगो रुंदी = | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | प्रकार = [[दैनिक]] | आकारमान = | स्थापना = २८ नोव्हेंबर १९७६ | प्रकाशन बंद = | किंमत = | मालक = इंडिअन राष्ट्रीय प्रेस | प्रकाशक = इंडिअन राष्ट्रीय प्रेस | राज्यसंपादक = | मुख्य संपादक = | सहसंपादक = | व्यवस्थापकीय संपादक = | वृत्तसंपादक = | व्यवस्थापकीय डिझाइन संपादक = | निवासी संपादक = | निवासी प्रमुख = | मतसंपादक = | क्रीडासंपादक = | छायाचित्रसंपादक = | पत्रकारवर्ग = | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] |मुख्यालय मुंबई |}} '''नवशक्ती''' हे मुंबई येथून प्रकाशित होणारे एक मराठी वृत्तपत्र आहे. हे वर्तमानपत्र एस. सदानंद यांनी सुरू केले आहे. तर पीआर बेहेरे हे त्याचे पहिले संपादक होते.<ref name="(India)1986">{{cite book|author=Maharashtra (India)|title=Maharashtra State Gazetteers: Greater Bombay District. (3 v.)|url=https://books.google.com/books?id=MA1uAAAAMAAJ|access-date=9 June 2012|year=1986|publisher=Directorate of Govt. Print., Stationery and Publications, Maharashtra State}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मुंबईतील वृत्तपत्रे]] [[वर्ग:मराठी भाषेमधील वृत्तपत्रे]] t58tw4b4vr85ondy7hibli98hig788c 2705162 2705161 2026-08-24T08:50:19Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705162 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट वृत्तपत्र | लोगो रुंदी = | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | प्रकार = [[दैनिक]] | आकारमान = | स्थापना = २८ नोव्हेंबर १९७६ | प्रकाशन बंद = | किंमत = | मालक = इंडियन राष्ट्रीय प्रेस | प्रकाशक = इंडियन राष्ट्रीय प्रेस | मुख्य संपादक = | सहसंपादक = | व्यवस्थापकीय संपादक = | वृत्तसंपादक = | व्यवस्थापकीय डिझाइन संपादक = | निवासी संपादक = | निवासी प्रमुख = | मतसंपादक = | क्रीडासंपादक = | छायाचित्रसंपादक = | पत्रकारवर्ग = | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] }} '''नवशक्ती''' हे मुंबई येथून प्रकाशित होणारे एक मराठी वृत्तपत्र आहे. हे वर्तमानपत्र एस. सदानंद यांनी सुरू केले आहे. तर पीआर बेहेरे हे त्याचे पहिले संपादक होते.<ref name="(India)1986">{{cite book|author=Maharashtra (India)|title=Maharashtra State Gazetteers: Greater Bombay District. (3 v.)|url=https://books.google.com/books?id=MA1uAAAAMAAJ|access-date=9 June 2012|year=1986|publisher=Directorate of Govt. Print., Stationery and Publications, Maharashtra State}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मुंबईतील वृत्तपत्रे]] [[वर्ग:मराठी भाषेमधील वृत्तपत्रे]] gxyxnxnjklwavov5k9gnd6znyfibzms 2705163 2705162 2026-08-24T08:50:54Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705163 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट वृत्तपत्र | लोगो रुंदी = | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | प्रकार = [[दैनिक]] | आकारमान = | स्थापना = २८ नोव्हेंबर १९७६ | प्रकाशन बंद = | किंमत = | मालक = इंडियन राष्ट्रीय प्रेस | प्रकाशक = इंडियन राष्ट्रीय प्रेस | मुख्य संपादक = | सहसंपादक = | व्यवस्थापकीय संपादक = | वृत्तसंपादक = | व्यवस्थापकीय डिझाइन संपादक = | निवासी संपादक = | निवासी प्रमुख = | मतसंपादक = | क्रीडासंपादक = | छायाचित्रसंपादक = | पत्रकारवर्ग = | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] |मुख्यालय=[[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]]}} '''नवशक्ती''' हे मुंबई येथून प्रकाशित होणारे एक मराठी वृत्तपत्र आहे. हे वर्तमानपत्र एस. सदानंद यांनी सुरू केले आहे. तर पीआर बेहेरे हे त्याचे पहिले संपादक होते.<ref name="(India)1986">{{cite book|author=Maharashtra (India)|title=Maharashtra State Gazetteers: Greater Bombay District. (3 v.)|url=https://books.google.com/books?id=MA1uAAAAMAAJ|access-date=9 June 2012|year=1986|publisher=Directorate of Govt. Print., Stationery and Publications, Maharashtra State}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मुंबईतील वृत्तपत्रे]] [[वर्ग:मराठी भाषेमधील वृत्तपत्रे]] 1xlmf6uh5huetk0wbp0owxoopqzhjqh 0 303110 2704932 2457209 2026-08-23T21:45:49Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704932 wikitext text/x-wiki भौतिकोपचारशास्त्र हे आधुनिक चिकित्सेशी संबंधित आरोग्य व्यवसायांपैकी एक आहे.<ref name="ASAHP_def">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.asahp.org/what-is/|title=What is Allied Health?|publisher=Association of Schools of Allied Health Professionals|access-date=10 March 2020}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/204786/B3429.pdf|title=Allied Health (Paramedical) Services and Education}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/allied-health-professionals|title=Allied Health Professionals}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK218850/|title=What Does "Allied Health" Mean?}}</ref> भौतिक चिकित्सकांद्वारे शारीरिक तपासणी, निदान, रोगनिदान, रुग्णांना व्याधीविषयी महिती देणे , शारीरिक हस्तक्षेप, पुनर्वसन, रोग प्रतिबंधक आणि आरोग्य संवर्धनाद्वारे आरोग्यास प्रोत्साहन देणे, देखरेख करणे किंवा पुनर्संचयित केले जाते. सदर आरोग्यदाते 'भौतिकोपचार तज्ञ ' 'भौतिकोपचारशास्त्र तज्ञ ' म्हणून ओळखले जातात. रुग्णांच्या देखरेखी व्यतिरिक्त, भौतिकोपचाराच्या इतर पैलूंमध्ये संशोधन, शिक्षण, सल्लामसलत आणि आरोग्य प्रशासन यांचा समावेश होतो. भौतिकोपचार ही प्राथमिक काळजी उपचार म्हणून किंवा इतर [[वैद्यकशास्त्र|वैद्यकीय]] सेवांच्या सोबत किंवा संयोगाने प्रदान केली जाते. युनायटेड किंग्डम सारख्या काही देशांमध्ये, भौतिकोपचार तज्ञ औषधे लिहून देण्याचा अधिकार आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/news/health-23752418|title=Physiotherapists given prescribing powers|date=20 August 2013|work=[[BBC]]}}</ref> एखादा आजार किंवा दुखापतींना एखाद्या व्यक्तीच्या दैनंदिन जीवनात हालचाल करण्याची आणि कार्यात्मक क्रियाकलाप करण्याची क्षमता मर्यादित करते,भौतिकोपचार पद्धतीमध्ये त्याची वर्गवारी व मर्यादित क्षमतांचे मुल्याकंन केले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bls.gov/ooh/healthcare/physical-therapists.htm|title=Occupational Outlook Handbook - Physical Therapists|website=bls.gov|access-date=30 August 2021}}</ref> भौतिकोपचार तज्ञांना निदानापर्यंत पोहोचण्यासाठी आणि व्यवस्थापन योजना स्थापित करण्यासाठी व्यक्तीचा इतिहास आणि शारीरिक तपासणी वापरतात आणि आवश्यक असल्यास, एक्स-रे, सीटी-स्कॅन किंवा एमआरआय निष्कर्षांसारख्या प्रयोगशाळा आणि इमेजिंग अभ्यासांचे परिणाम समाविष्ट करतात. इलेक्ट्रोडायग्नोस्टिक चाचणी (उदा., इलेक्ट्रोमायोग्राम आणि मज्जातंतू वहन वेग चाचणी) देखील वापरली जाऊ शकते.<ref name="evalGuidelinesAPTA">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.aptasce-wm.org/documents/guidelines/ENMG%20EvaluationGuidelines.pdf|title=Curriculum Content Guidelines for Electrophysiologic Evaluation|last=American Physical Therapy Association Section on Clinical Electrophysiology and Wound Management|website=Educational Guidelines|publisher=American Physical Therapy Association|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904055829/http://www.aptasce-wm.org/documents/guidelines/ENMG%20EvaluationGuidelines.pdf|archive-date=4 September 2011|access-date=29 May 2008}}</ref> भौतिकोपचार व्यवस्थापनामध्ये सामान्यतः विशिष्ट व्यायाम, मॅन्युअल थेरपी आणि हाताळणी, यांत्रिक उपकरणे जसे की ट्रॅक्शन, इलेक्ट्रोफिजिकल पद्धती ज्यामध्ये उष्णता, थंड , वीज, ध्वनी लहरी, किरणोत्सार, सहाय्यक उपकरणे, कृत्रिम अवयव, ऑर्थोसेस आणि इतर यांचा समावेश असतो. त्यासोबतच भौतिकोपचार तज्ञ निरोगी आणि अधिक सक्रिय जीवनशैलीसाठी फिटनेस आणि वेलनेस-देणारं कार्यक्रम विकसित करून, गतिशीलता कमी होण्याआधीच कार्यक्षम क्षमता विकसित करण्यासाठी, देखरेख करण्यासाठी आणि पुनर्संचयित करण्यासाठी सेवा प्रदान करून व्यक्तींसोबत काम करतात. वृद्धत्व, दुखापत, रोग किंवा पर्यावरणीय घटकांमुळे शरिराची कमी झालेली हालचाल किंवा कमी झालेली कार्यक्षमता वृद्धीचा उपचार पद्धतीत समावेश आहे. दिनचर्येतील आवश्यक कृती सहजरित्या करता येणे हे भौतिकोपचाराचे केंद्रस्थान आहे. भौतिकोपचार ही एक व्यावसायिक शिक्षण शाखा आहे ज्यामध्ये अस्थिरोग, [[रक्तवाहन यंत्रणा|हृद्यरोग्]]-फुफ्पुसाचे आजार,मेंदू व चेतासंस्थेचे आजार, अंतःस्रवी ग्रंथींचे आजार, मैदानी खेळांतील दुखापती, वृद्धत्प काळातील आजार व सुश्रुता, [[बालरोगशास्त्र|बालरोग]], [[महिलांचे आरोग्य]], जखमांची काळजी आणि इलेक्ट्रोमायोग्राफी यासह अनेक वैशिष्ट्ये आहेत . मज्जासंत्थेशी निगडीत विकारांचे पुनर्वसन म्हणून एक वेगाने उदयास येणारे क्षेत्र आहे. खाजगी मालकीचे भौतिकोपचार दवाखाने, बाह्यरुग्ण दवाखाने पुनर्वसनासंबंधीत रुग्णालये सुविधा, खाजगी घरे, शिक्षण आणि संशोधन केंद्रे, [[शाळा]], धर्मशाळा, औद्योगिक कारखाने, विविध व्यावसायिक ठिकाणे (उदा. खाणी, कुकुटपालन केंद्रे, इ.) , फिटनेस केंद्रे आणि क्रीडा प्रशिक्षण सुविधा, व्यायामशाळा आणि क्रीडा प्रशिक्षण केंद्रे यांसारख्या अनेक ठिकाणी भौतिकोपचार तज्ञ कार्यरत असतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.apta.org/AM/Template.cfm?Section=Physical_Therapy&TEMPLATE=/CM/HTMLDisplay.cfm&CONTENTID=33205|title=APTA Background Sheet 2008|last=American Physical Therapy Association|date=17 January 2008|publisher=American Physical Therapy Association|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080529180223/http://www.apta.org/AM/Template.cfm?Section=Physical_Therapy&TEMPLATE=%2FCM%2FHTMLDisplay.cfm&CONTENTID=33205|archive-date=29 May 2008|access-date=29 May 2008}}</ref> भौतिकोपचार तज्ञ हे आरोग्य विमा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.who.int/topics/health_policy/en/|title=Health policy implications for patient education in physical therapy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110324161029/http://www.who.int/topics/health_policy/en/|archive-date=24 March 2011}}</ref><ref>Initiatives in Rehabilitation Research, {{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ptjournal.apta.org/cgi/content/full/86/1/141|title=Physical Therapy &#124; Oxford Academic|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130223105653/http://ptjournal.apta.org/cgi/content/full/86/1/141|archive-date=23 February 2013|access-date=2010-09-12}}</ref> , आरोग्य सेवा प्रशासन आणि आरोग्य सेवा अधिकारी यासारख्या गैर-रुग्ण काळजी भूमिकांमध्ये देखील कार्य करतात. भौतिकोपचार तज्ञ वैद्यकीय-कायदेशीर क्षेत्रात तज्ञ म्हणून काम करतात, समवयस्क पुनरावलोकन करतात आणि स्वतंत्र वैद्यकीय तपासणी करतात. देशानुसार या विषयाचे शिक्षण मोठ्या प्रमाणात बदलते. शिक्षणाचा कालावधी काही देशांत फारसा औपचारिक शिक्षण नसलेल्या देशांपासून ते इतरांना डॉक्टरेट पदवी आणि पोस्ट-डॉक्टरेट रेसिडेन्सी आणि फेलोशिप आहेत. == इतिहास == [[हिपोक्रेटस|हिप्पोक्रेट्स]] आणि नंतर [[गालेन|गॅलेन]] सारखे चिकित्सक हे ४६० मधील लोकांवर उपचार करण्यासाठी [[मालिश|मसाज]], मॅन्युअल थेरपी तंत्र आणि [[हायड्रोथेरेपी|हायड्रोथेरपीचे]] समर्थन करणारे भौतिकोपचार शास्त्राचे पहिले अभ्यासक होते असे मानले जाते.&nbsp;इ.स.पू. अठराव्या शतकात अस्थिरोगशास्त्राच्या विकासानंतर, भौतिकोपचार शास्त्रामधील नंतरच्या घडामोडीप्रमाणेच सांध्याच्या पद्धतशीर व्यायामाद्वारे [[संधिवात|गाउट]] आणि तत्सम रोगांवर उपचार करण्यासाठी जिम्नॅस्टिकन सारखी मशीन विकसित करण्यात आली.<ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Bakewell S|date=October 1997|title=Medical gymnastics and the Cyriax collection|journal=Medical History|volume=41|issue=4|pages=487–95|doi=10.1017/s0025727300063067|pmc=1043941|pmid=9536620}}</ref> पेर हेन्रिक लिंग यांनी मॅनिपुलेशन आणि [[व्यायाम|व्यायामासाठी]] १८१३ मध्ये रॉयल सेंट्रल इंस्टिट्यूट ऑफ जिम्नॅस्टिक्स (RCIG) ची स्थापना केली. एक व्यावसायिक गट म्हणून वास्तविक भौतिकोपचाराची सर्वात जुनी दस्तऐवजीकरणाची उत्पत्ती व "स्वीडिश जिम्नॅस्टिक्सचे जनक" असे त्यांना संबोधले जाते. २०१४ पर्यंत, भौतिकोपचार तज्ञांसाठी स्वीडिश शब्द suk gymnast = आजारी असलेल्यांसाठी जिम्नॅस्टिकमध्ये सामील असलेला कोणीतरी होता, परंतु नंतर शीर्षक बदलून fysioterapeut (फिजिओथेरपिस्ट), हा शब्द इतर स्कॅन्डिनेव्हियन देशांमध्ये वापरला गेला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.fysioterapeuterna.se/Profession/Om-professionen/Fysioterapeut--ny-skyddad-yrkestitel-for-sjukgymnaster/|title=Fysioterapeut – nytt name på yet suk gymnast sedan 2014|access-date=2022-04-10|archive-date=2016-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828233655/https://www.fysioterapeuterna.se/Profession/Om-professionen/Fysioterapeut--ny-skyddad-yrkestitel-for-sjukgymnaster/|url-status=dead}}</ref> १८८७ मध्ये, स्वीडनच्या नॅशनल बोर्ड ऑफ हेल्थ अँड वेलफेअरने ला अधिकृत नोंदणी दिली. इतर देशांनी लवकरच त्याचे अनुसरण केले. १८९४ मध्ये, ग्रेट ब्रिटनमधील चार परिचारिकांनी चार्टर्ड सोसायटी ऑफ फिजिओथेरपीची स्थापना केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.csp.org.uk/director/about/thecsp/history.cfm|title=History of the Chartered Society of Physiotherapy|last=Chartered Society of Physiotherapy|publisher=Chartered Society of Physiotherapy|access-date=29 May 2008}}</ref> १९१३ मध्ये न्यू झीलंडमधील ओटागो विद्यापीठातील फिजिओथेरपी स्कूल,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://physio.Otago.ac.NZ/about/history.asp|title=History of the School of Physiotherapy|authors=Knox B|date=29 January 2007|website=School of Physiotherapy Centre for Physiotherapy Research|publisher=University of Otago|archive-url=https://web.archive.org/web/20071224020426/http://physio.otago.ac.nz/about/history.asp|archive-date=24 December 2007|access-date=29 May 2008}}</ref> आणि युनायटेड स्टेट्स १९१४ पोर्टलॅंड, ओरेगॉन येथील रीड कॉलेज, ज्यांनी "पुनर्रचना सहाय्यक" पदवी प्राप्त केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.reed.edu/about_reed/history.html|title=Mission and History|last=Reed College|website=About Reed|publisher=Reed College|access-date=29 May 2008|archive-date=2018-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920160729/https://www.reed.edu/about_reed/history.html|url-status=dead}}</ref> व्यवसायाच्या सुरुवातीपासून, स्पाइनल मॅनिपुलेटिव्ह थेरपी ही भौतिकोपचार पद्धतीचा एक घटक आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Bialosky JE, Simon CB, Bishop MD, George SZ|date=October 2012|title=Basis for spinal manipulative therapy: a physical therapist perspective|journal=Journal of Electromyography and Kinesiology|volume=22|issue=5|pages=643–7|doi=10.1016/j.jelekin.2011.11.014|pmc=3461123|pmid=22197083}}</ref> १९व्या शतकाच्या अखेरीस जागतिक स्तरावर परिणाम झालेल्या घटनांमुळे आधुनिक भौतिकोपचार पद्धतीची स्थापना करण्यात आली, आता भौतिकोपचार पद्धतीमध्ये जलद प्रगतीची गरज होती. ह्या दरम्यान अमेरिकन ऑर्थोपेडिक सर्जनने अपंग मुलांवर उपचार करण्यास सुरुवात केली आणि शारीरिक शिक्षण आणि उपचारात्मक व्यायामासाठी प्रशिक्षित महिलांना कामावर ठेवण्यास सुरुवात केली. १९१६ च्या पोलिओच्या उद्रेकादरम्यान हे उपचार लागू केले गेले आणि पुढे प्रोत्साहन दिले गेले. पहिल्या महायुद्धादरम्यान, जखमी सैनिकांसोबत काम करण्यासाठी आणि शारीरिक कार्य पुनर्संचयित करण्यासाठी महिलांची भरती करण्यात आली आणि भौतिकोपचार पद्धतीचे क्षेत्र संस्थात्मक करण्यात आले. १९१८ मध्ये "पुनर्रचना सहाय्यक" हा शब्द भौतिकोपचार पद्धतीचा वापर करणाऱ्या व्यक्तींसाठी वापरला गेला. पहिले महायुद्ध सुरू झाल्यानंतर वॉशिंग्टन, डीसी येथील वॉल्टर रीड आर्मी हॉस्पिटलमध्ये भौतिकोपचार पद्धतीची पहिली शाळा स्थापन करण्यात .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/health/PTdevel.htm|title=Missouri Women in the Health Sciences – Health Professions – Development of the Field of Physical Therapy}}</ref> संशोधनाने भौतिकोपचार पद्धती चळवळ उत्प्रेरित केली. पहिले भौतिकोपचार संशोधन युनायटेड स्टेट्समध्ये मार्च 1921 मध्ये "द पीटी रिव्ह्यू" मध्ये प्रकाशित झाले. त्याच वर्षी, मेरी मॅकमिलनने अमेरिकन महिला भौतिकोपचार तज्ञ संघटना (आता अमेरिकन फिजिकल थेरपी असोसिएशन (एपीटीए) म्हणले जाते) आयोजित केली. १९२४ मध्ये, जॉर्जिया वार्म स्प्रिंग्स फाउंडेशनने [[पोलियो|पोलिओवर]] उपचार म्हणून भौतिकोपचार पद्धतीचा दावा करून या क्षेत्राला प्रोत्साहन दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rooseveltrehab.org/history.php|title=History|website=About Us|publisher=Roosevelt Warm Springs Institute|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718001437/http://www.rooseveltrehab.org/history.php|archive-date=18 July 2018|access-date=29 May 2008}}</ref> १९४० च्या दशकातील उपचारांमध्ये प्रामुख्याने [[व्यायाम]], मालिश आणि कर्षण यांचा समावेश होता. १९५० च्या दशकाच्या सुरुवातीस, विशेषतः ब्रिटिश कॉमनवेल्थ देशांमध्ये, मणक्याचे आणि टोकाच्या सांध्यातील (उदा. कोपर, मनगट,गुडघा,घोटा, इ.)हाताळणीच्या विशिष्ट प्रक्रियेचा सरार्स वापर होऊ लागला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Cervical and Thoracic Spine: Mechanical Diagnosis and Therapy|vauthors=McKenzie RA|publisher=Spinal Publications Ltd.|year=1998|isbn=978-0-9597746-7-2|location=New Zealand|pages=16–20}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=McKenzie R|year=2002|title=Patient Heal Thyself|journal=Worldwide Spine & Rehabilitation|volume=2|issue=1|pages=16–20}}</ref> पोलिओ लस विकसित झाल्याच्या सुमारास, संपूर्ण उत्तर अमेरिका आणि युरोपमधील रुग्णालयांमध्ये भौतिकोपचार तज्ञ ही बाब सर्वपरिचित झाली.<ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=af Klinteberg M|year=1992|title=The history and present scope of physical therapy|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-tech-assessment-in-health-care_winter-1992_8_1/page/4|journal=International Journal of Technology Assessment in Health Care|volume=8|issue=1|pages=4–9|doi=10.1017/s0266462300007856|pmid=1601592|doi-access=free}}</ref> १९५० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात, भौतिकोपचार तज्ञ इस्पितळाशी आधारित उपचाराच्या पलीकडे बाह्यरुग्ण अस्थिरोग दवाखाने, सार्वजनिक शाळा, महाविद्यालये/विद्यापीठे आरोग्य-केंद्रे, वयोवृद्धांशी निगडीत (कुशल सुश्रुता सुविधा), पुनर्वसन केंद्रे आणि वैद्यकीय केंद्रांकडे जाऊ लागले. १९७४ मध्ये अमेरिका संघराज्यात भौतिकोपचार पद्धतीमध्ये वैशिष्ट्यपूर्ण वेगळा विभाग झाला, ज्यामध्ये अस्थिरोगामध्ये तज्ञ असलेल्या भौतिकोपचार तज्ञांसाठी एपीटीए( APTA)चा अस्थिरोग विभाग तयार करण्यात आला. त्याच वर्षी, इंटरनॅशनल फेडरेशन ऑफ ऑर्थोपेडिक मॅनिपुलेटिव्ह फिजिकल थेरपिस्टची स्थापना झाली,<ref name="IFOMPT_history">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ifompt.com/About+IFOMPT/History.html|title=History: Abridged version of IFOMPT History|year=2010|publisher=International Federation of Orthopaedic Manipulative Physical Therapists (IFOMPT)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713003655/http://www.ifompt.com/About+IFOMPT/History.html|archive-date=13 July 2011|access-date=9 January 2011}}</ref> ज्यामुळे तेव्हापासून जगभरात मॅन्युअल थेरपी(भौतिकोपचार पद्धतीचा एक भाग)ला पुढे नेण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. == शिक्षण == भौतिकोपचार पद्धतीच्या प्रदात्यांसाठी शैक्षणिक निकष राज्य-राज्य आणि देश-देशानुसार आणि व्यावसायिक जबाबदारीच्या विविध स्तरांमध्ये बदलतात. बहुतेक [[अमेरिकेची राज्ये|अमेरिका संघराज्यात]] फिजिकल थेरपी प्रॅक्टिस अ‍ॅक्ट आहेत जे भौतिकोपचार तज्ञ (PT) आणि भौतिकोपचार तज्ञ सहाय्यक (PTA) या दोघांना ओळखतात आणि काही अधिकार क्षेत्र भौतिकोपचार तंत्रज्ञ (PT Techs) किंवा सहाय्यकांना देखील ओळखतात. बऱ्याच देशांमध्ये परवाना देणारी संस्था आहेत ज्यात भौतिकोपचार तज्ञ स्वतंत्र व्यावसायिक म्हणून सराव सुरू करण्यापूर्वी त्यांचे सदस्य असणे आवश्यक आहे. == रोजगार == उत्तर अमेरिकेतील भौतिकोपचार -संबंधित नोकऱ्यांनी अलीकडच्या वर्षांत झपाट्याने वाढ दर्शविली आहे, परंतु रोजगार दर आणि सरासरी वेतन भिन्न देश, राज्ये, प्रांत किंवा प्रदेशांमध्ये लक्षणीयरीत्या बदलू शकतात. २०१३ च्या एका अभ्यासात असे नमूद केले आहे की ५६.४% फिजिकल थेरपिस्ट त्यांच्या नोकऱ्यांबद्दल जागतिक स्तरावर समाधानी होते.<ref name="Gupta">{{जर्नल स्रोत|last=Gupta N|year=2013|title=Predictors of job satisfaction among physiotherapy professionals|journal=Indian Journal of Physiotherapy and Occupational Therapy|volume=7|issue=3|pages=146–151|doi=10.5958/j.0973-5674.7.3.082|id={{ProQuest|1464664057}}}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" /></ref> पगार, कामातील स्वारस्य आणि नोकरीतील पूर्तता हे कामातील समाधानाचे महत्त्वाचे प्रेडिक्टर आहेत.<ref name="Gupta" /> एका पोलिश अभ्यासात, भौतिकोपचार तज्ञांमध्ये जॉब बर्नआउट वाढलेली भावनिक थकवा आणि वैयक्तिक यशाची भावना कमी झाल्यामुळे प्रकट होते.<ref name="auto">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Pustułka-Piwnik U, Ryn ZJ, Krzywoszański Ł, Stożek J|date=17 November 2014|title=Burnout syndrome in physical therapists - demographic and organizational factors|journal=Medycyna Pracy|volume=65|issue=4|pages=453–62|doi=10.13075/mp.5893.00038|pmid=25643484|doi-access=free}}</ref> प्रौढांसोबत काम करणाऱ्या आणि हॉस्पिटलमध्ये काम करणाऱ्या भौतिकोपचार तज्ञांमध्ये भावनिक थकवा लक्षणीयरीत्या जास्त असतो. बर्नआउट वाढवणाऱ्या इतर घटकांमध्ये हॉस्पिटल सेटिंगमध्ये काम करणे आणि १५ ते १९ वर्षे ज्येष्ठता असणे समाविष्ट आहे.<ref name="auto" /> === खेळ === शारीरिक थेरपिस्ट मनोरंजन, अर्ध-व्यावसायिक (पेड) आणि व्यावसायिक (पूर्ण-वेळ रोजगार) सहभागींसह क्रीडापटूंच्या काळजी आणि आरोग्यामध्ये जवळून गुंतलेले असतात. सरावाच्या या क्षेत्रामध्ये ५ मुख्य श्रेणींमध्ये ऍथलेटिक इजा व्यवस्थापन समाविष्ट आहे: # तीव्र काळजी - प्रारंभिक दुखापतीचे मूल्यांकन आणि निदान; # उपचार - उपचारांना प्रोत्साहन देण्यासाठी तज्ञांच्या सल्ल्याचा आणि तंत्रांचा वापर; # पुनर्वसन - खेळात पूर्ण परतण्यासाठी प्रगतीशील व्यवस्थापन; # प्रतिबंध - थेट परिणाम म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कमतरतेची ओळख आणि पत्ता, किंवा दुखापतीचे पूर्वसूचक म्हणून कार्य करणे, जसे की हालचालींचे मूल्यांकन # शिक्षण – इजा रोखण्यासाठी किंवा व्यवस्थापनात मदत करण्यासाठी वैयक्तिक ऍथलीट्स, संघ किंवा क्लबमध्ये तज्ञांचे ज्ञान सामायिक करणे व्यावसायिक क्रीडा संघांसाठी काम करणाऱ्या शारीरिक चिकित्सकांकडे त्यांच्या राष्ट्रीय नोंदणी संस्थेद्वारे जारी केलेले विशेष क्रीडा प्रमाणपत्र असते. खेळाच्या वातावरणात सराव करणारे बहुतेक शारीरिक थेरपिस्ट सहयोगी क्रीडा औषध कार्यक्रमांमध्ये देखील सक्रिय असतात (हे सुद्धा पहा: ऍथलेटिक प्रशिक्षक ).   == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} [[वर्ग:आरोग्य]] [[वर्ग:भौतिकोपचारशास्त्र]] [[वर्ग:शारिरिक व्याधींचे पुनर्वसन]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] fu6j1so9gi9hrl8fl4438ik2q6p4rpi 0 303238 2704853 2579926 2026-08-23T19:44:51Z InternetArchiveBot 130355 Add 3 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704853 wikitext text/x-wiki '''लिंग ओळख''' ही स्वतःच्या [[लिंगभाव|लिंगभावाची]] वैयक्तिक भावना आहे. <ref name="MorrowMessinger">{{स्रोत पुस्तक|title=Sexual orientation and gender expression in social work practice: working with gay, lesbian, bisexual, and transgender people|vauthors=Morrow DF|date=2006|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-50186-6|veditors=Morrow DF, Messinger L|location=New York|pages=3–17 (8)|chapter=Sexual Orientation and Gender Identity Expression.|quote=Gender identity refers to an individual's personal sense of identity as masculine or feminine, or some combination thereof.|access-date=2021-12-19|chapter-url=https://books.google.com/books?id=irs3BAAAQBAJ&dq=978-0-231-50186-6&pg=PA8|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122137/https://books.google.com/books?id=irs3BAAAQBAJ&dq=978-0-231-50186-6&pg=PA8|archive-date=2021-12-19}}</ref> लिंग ओळख एखाद्या व्यक्तीच्या जन्माच्या वेळी नियुक्त केलेल्या लिंगाशी संबंधित असू शकते किंवा त्यापेक्षा वेगळी असू शकते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hrc.org/resources/sexual-orientation-and-gender-identity-terminology-and-definitions|title=Sexual Orientation and Gender Identity Definitions|last=Human Rights Campaign|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151125033133/http://www.hrc.org/resources/sexual-orientation-and-gender-identity-terminology-and-definitions|archive-date=2015-11-25|access-date=2016-10-24}}</ref> बहुतेक व्यक्तींमध्ये, लिंगाचे विविध जैविक निर्धारक एकरूप असतात आणि व्यक्तीच्या लिंग ओळखीशी सुसंगत असतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|displayauthors=6|vauthors=Bhargava A, Arnold AP, Bangasser DA, Denton KM, Gupta A, Hilliard Krause LM, Mayer EA, McCarthy M, Miller WL, Raznahan A, Verma R|date=May 2021|title=Considering Sex as a Biological Variable in Basic and Clinical Studies: An Endocrine Society Scientific Statement|journal=Endocrine Reviews|volume=42|issue=3|pages=219–258|doi=10.1210/endrev/bnaa034|pmc=8348944|pmid=33704446}}</ref> [[लिंग अभिव्यक्ती]] सामान्यत: एखाद्या व्यक्तीची लिंग ओळख दर्शवते, परंतु हे नेहमीच नसते. <ref name="Summers">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=5nF1DQAAQBAJ&pg=PA232|title=Social Psychology: How Other People Influence Our Thoughts and Actions [2 volumes]|vauthors=Summers RW|date=2016|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781610695923|page=232}}</ref> <ref name="APA2015">{{जर्नल स्रोत|last=American Psychological Association|date=December 2015|title=Guidelines for psychological practice with transgender and gender nonconforming people|url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_2015-12_70_9/page/832|journal=The American Psychologist|volume=70|issue=9|pages=832–864|doi=10.1037/a0039906|pmid=26653312}}</ref> एखादी व्यक्ती विशिष्ट लिंग भूमिकेशी सुसंगत वागणूक, दृष्टीकोन आणि सादरीकरण व्यक्त करू शकते, परंतु अशा अभिव्यक्तीतून त्यांची लिंग ओळख दिसून येत नाही. ''लिंग ओळख'' हा शब्द रॉबर्ट जे. स्टोलर यांनी 1964 मध्ये तयार केला आणि जॉन मनी यांनी लोकप्रिय केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/dr-john-money-pioneer-sexual-identity-dies-flna1c9439208|title=Dr. John Money, pioneer in sexual identity, dies|website=[[NBC News]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116101434/https://www.nbcnews.com/health/health-news/dr-john-money-pioneer-sexual-identity-dies-flna1c9439208|archive-date=2022-01-16|access-date=2022-01-16}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The psychobiology of transsexualism and transgenderism : a new view based on scientific evidence|vauthors=Bevan TE|date=2015|isbn=978-1440831270|location=Santa Barbara, California|page=40}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Stoller RJ|date=November 1964|title=The Hermaphroditic Identity of Hermaphrodites|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nervous-and-mental-disease_1964-11_139_5/page/453|journal=The Journal of Nervous and Mental Disease|volume=139|issue=5|pages=453–457|doi=10.1097/00005053-196411000-00005|pmid=14227492}}</ref> बहुतेक समाजांमध्ये, पुरुष आणि मादी यांना नियुक्त केलेल्या लिंग गुणधर्मांमधील मूलभूत विभागणी असते, <ref name="Carlson">{{स्रोत पुस्तक|title=Psychology: The Science of Behaviour|vauthors=Martin GN, Carlson NR, Buskist W|date=2009|publisher=Pearson|isbn=978-0-205-64524-4|edition=4th|location=Toronto, Canada|pages=140–141|chapter=Psychology and Neuroscience|access-date=2021-12-19|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zyMbUZYnWh8C&dq=Psychology%3A+the+science+of+behaviour+2009&pg=PA140|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122137/https://books.google.com/books?id=zyMbUZYnWh8C&dq=Psychology:+the+science+of+behaviour+2009&pg=PA140|archive-date=2021-12-19}}</ref> एक [[लिंग द्विवर्णक|लिंग बायनरी]] ज्याचे बहुतेक लोक पालन करतात आणि ज्यामध्ये लिंग आणि लिंगाच्या सर्व पैलूंमध्ये [[पुरुषत्व]] आणि स्त्रीत्वाच्या अपेक्षांचा समावेश होतो: जैविक [[लिंग]], लिंग ओळख, आणि लिंग अभिव्यक्ती. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Culture and diversity in the United States : so many ways to be American|vauthors=Eller JD|date=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-57578-8|location=Abingdon, Oxon|page=137|quote=most Western societies, including the United States, traditionally operate with a binary notion of sex/gender}}</ref> काही लोक त्यांच्या जैविक लिंगाला नियुक्त केलेल्या लिंगाच्या पैलूंपैकी काही, किंवा सर्व, पाळत नाहीत; <ref>For example, {{स्रोत पुस्तक|title=Transgender nation|vauthors=MacKenzie GO|date=1994|isbn=978-0-87972-596-9|location=Bowling Green, OH|page=43|quote=transvestites [who do not identify with the dress assigned to their sex] existed in almost all societies}}; {{स्रोत पुस्तक|title=Introduction to Social Work and Social Welfare: Empowering People|vauthors=Zastrow C|date=2013|isbn=978-1-285-54580-6|page=234|quote=There are records of males and females crossing over throughout history and in virtually every culture. It is simply a naturally occurring part of all societies. (quoting the North Alabama Gender Center)}}</ref> त्यापैकी काही लोक [[पारलिंगी|ट्रान्सजेंडर]], नॉन-बायनरी किंवा जेंडरक्वियर आहेत. काही समाजांमध्ये तृतीय पंथी ही आहेत. लिंग ओळख सहसा वयाच्या तीन वर्षांनी तयार होते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/childdevelopment0000buka|title=Child Development: A Thematic Approach|vauthors=Bukatko D, Daehler MW|date=2004|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-618-33338-7|page=[https://archive.org/details/childdevelopment0000buka/page/495 495]|language=en|url-access=registration}}</ref> <ref name="IntBehavSciMed">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=0UYyBwAAQBAJ&pg=PA106|title=Introduction to Behavioral Science in Medicine|vauthors=Hine FR, Carson RC, Maddox GL, Thompson Jr RJ, Williams RB|date=2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4612-5452-2|page=106|language=en|access-date=2020-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701002454/https://books.google.com/books?id=0UYyBwAAQBAJ&pg=PA106|archive-date=2020-07-01}}</ref> तीन वयानंतर, लिंग ओळख बदलणे अत्यंत कठीण आहे. <ref name="IntBehavSciMed" />{{Clarify|reason=what does "difficult to change" mean? Perhaps "unlikely' would be a better word?|date=March 2022}} त्याच्या निर्मितीवर परिणाम करणारे जैविक आणि सामाजिक हे दोन्हीही घटक आहेत. == निर्मितीचे वय == लिंग ओळख कशी आणि केव्हा तयार होते याबद्दल अनेक सिद्धांत आहेत आणि या विषयाचा अभ्यास करणे कठीण आहे कारण मुलांच्या अपरिपक्व भाषा संपादनासाठी संशोधकांना अप्रत्यक्ष पुराव्यांवरून गृहीतकांची आवश्यकता असते. <ref name="Boles_2013">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=xIDjBwAAQBAJ|title=Men in Transition: Theory and Therapy|vauthors=Solomon K|date=11 November 2013|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4684-4211-3|pages=101–102|language=en|quote=Gender identity is the individual's personal and private experience of his/her gender.|access-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203234347/https://books.google.com/books?id=xIDjBwAAQBAJ|archive-date=3 February 2021}}</ref> जॉन मनी यांनी सुचवले की १८ महिने ते २ वर्षांपर्यंत मुलांमध्ये लिंगाबद्दल जागरूकता असू शकते आणि त्यांना काही महत्त्व असू शकते; लॉरेन्स कोहलबर्ग यांनी असा युक्तिवाद केला की वय ३ पर्यंत लिंग ओळख तयार होत नाही. <ref name="Boles_2013" /> हे सर्वमान्य आहे की मूळ लिंग ओळख ३ वर्षाच्या वयापर्यंत घट्टपणे तयार होते. <ref name="Boles_2013" /> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/childdevelopment0000buka|title=Child Development: A Thematic Approach|vauthors=Bukatko D, Daehler MW|date=2004|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-618-33338-7|page=[https://archive.org/details/childdevelopment0000buka/page/495 495]|language=en|url-access=registration}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBukatkoDaehler2004">Bukatko D, Daehler MW (2004). <span class="cs1-lock-registration" title="Free registration required">[[iarchive:childdevelopment0000buka|''Child Development: A Thematic Approach'']]</span>. Houghton Mifflin. p.&nbsp;[[iarchive:childdevelopment0000buka/page/495|495]]. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[विशेष:पुस्तकस्त्रोत/978-0-618-33338-7|<bdi>978-0-618-33338-7</bdi>]].</cite></ref> <ref>A few authorities say it forms between ages 3–4 rather than precisely at age 3, e.g. {{स्रोत पुस्तक|title=Sociology: Cultural Diversity in a Changing World|vauthors=Bryjak GJ, Soraka MP|date=1997|publisher=Allyn & Bacon|veditors=Hanson K|pages=209–45}}</ref> या टप्प्यावर, मुले त्यांच्या लिंगाबद्दल ठाम विधाने करू शकतात <ref name="Boles_2013" /> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=oTY_7osGmqUC|title=Development Through Life: A Psychosocial Approach|vauthors=Newmann B|date=2012-12-20|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1111344665|page=243|access-date=2015-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203231201/https://books.google.com/books?id=oTY_7osGmqUC|archive-date=2021-02-03}}</ref> आणि त्यांच्या लिंगासाठी योग्य मानल्या जाणाऱ्या क्रियाकलाप आणि खेळणी निवडण्याचा त्यांचा कल असतो <ref name="Boles_2013" /> (जसे की मुलींसाठी बाहुल्या आणि चित्रकला, आणि साधने आणि खडबडीत घरे. मुलांसाठी), <ref>Christopher Bates Doob, ''Social Inequality and Social Stratification in US Society''</ref> जरी त्यांना अद्याप लिंगाचे परिणाम पूर्णपणे समजलेले नाहीत. <ref name="Newmann" /> तीन वयानंतर, लिंग ओळख बदलणे अत्यंत कठीण आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=0UYyBwAAQBAJ&pg=PA106|title=Introduction to Behavioral Science in Medicine|vauthors=Hine FR, Carson RC, Maddox GL, Thompson Jr RJ, Williams RB|date=2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4612-5452-2|page=106|language=en|access-date=2020-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701002454/https://books.google.com/books?id=0UYyBwAAQBAJ&pg=PA106|archive-date=2020-07-01}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHineCarsonMaddoxThompson_Jr2012">Hine FR, Carson RC, Maddox GL, Thompson Jr RJ, Williams RB (2012). [https://books.google.com/books?id=0UYyBwAAQBAJ&pg=PA106 ''Introduction to Behavioral Science in Medicine'']. Springer Science & Business Media. p.&nbsp;106. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[विशेष:पुस्तकस्त्रोत/978-1-4612-5452-2|<bdi>978-1-4612-5452-2</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20200701002454/https://books.google.com/books?id=0UYyBwAAQBAJ&pg=PA106 Archived] from the original on 2020-07-01<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2020-01-08</span></span>.</cite></ref> मार्टिन आणि रुबल विकासाच्या या प्रक्रियेची संकल्पना तीन टप्प्यांप्रमाणे करतात: (१) लहान मुले आणि प्री-स्कूलर म्हणून, मुले परिभाषित वैशिष्ट्यांबद्दल शिकतात, जे लिंगाच्या सामाजिक पैलू आहेत; (२) पाच ते सात वर्षांच्या आसपास, ओळख एकत्रित होते आणि कठोर होते; (३) या "कठोरतेच्या शिखरावर" नंतर, तरलता परत येते आणि सामाजिकरित्या परिभाषित लिंग भूमिका काही प्रमाणात शिथिल होतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Martin C, Ruble D|year=2004|title=Children's Search for Gender Cues Cognitive Perspectives on Gender Development|url=https://archive.org/details/sim_current-directions-in-psychological-science_2004-04_13_2/page/n30|journal=Current Directions in Psychological Science|volume=13|issue=2|pages=67–70|doi=10.1111/j.0963-7214.2004.00276.x}}</ref> बार्बरा न्यूमनने त्याचे चार भाग केले आहेत: (१) लिंग संकल्पना समजून घेणे, (२) लिंग भूमिकेचे मानके आणि स्टिरियोटाइप शिकणे, (३) पालकांशी ओळखणे आणि (४) लिंग प्राधान्य तयार करणे. <ref name="Newmann">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=oTY_7osGmqUC|title=Development Through Life: A Psychosocial Approach|vauthors=Newmann B|date=2012-12-20|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1111344665|page=243|access-date=2015-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203231201/https://books.google.com/books?id=oTY_7osGmqUC|archive-date=2021-02-03}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFNewmann2012">Newmann B (2012-12-20). [https://books.google.com/books?id=oTY_7osGmqUC ''Development Through Life: A Psychosocial Approach'']. Cengage Learning. p.&nbsp;243. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[विशेष:पुस्तकस्त्रोत/978-1111344665|<bdi>978-1111344665</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20210203231201/https://books.google.com/books?id=oTY_7osGmqUC Archived] from the original on 2021-02-03<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2015-07-02</span></span>.</cite></ref> == हे सुद्धा पहा == * [[लैंगिक कल|लैंगिक अभिमुखता]] * ओळख (सामाजिक विज्ञान) * विलक्षण अभ्यास * विचित्र सिद्धांत * लिंग आणि लिंग भेद * [[लिंगभेद|लैंगिकता]] * लिंगाचे सामाजिक बांधकाम * युरेनियन * लैंगिक फरकांचे न्यूरोसायन्स == संदर्भ == [[वर्ग:लिंगभाव आणि लैंगिकता]] [[वर्ग:लिंगभाव ओळख]] 2zofmmsv7kx66k9jyw1l0f5b2hdazhe 0 303889 2705108 2675387 2026-08-24T06:22:12Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705108 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''रिद्धिमा पांडे''' (जन्म २००८) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thecsrjournal.in/young-activists-youth-icons-india/|title=National Youth Day 2022: Honouring the Young Activists of India|date=2022-01-12|website=The CSR Journal|language=en-GB|access-date=2022-04-09}}</ref> ही भारतातील एक [[भारतीय व्यक्ती|भारतीय]] पर्यावरण कार्यकर्ती [[भारत|आहे]] जी [[जागतिक तापमानवाढ|हवामान बदलाविरुद्ध]] कारवाईसाठी समर्थन करते. तिची तुलना [[ग्रेटा थनबर्ग|ग्रेटा थनबर्गशी]] केली जाते. <ref name="business-standard.com">{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/about/who-is-ridhima-pandey|title=Who Is Ridhima Pandey|work=Business Standard India|access-date=23 April 2020}}</ref> जेव्हा ती नऊ वर्षांची होती, तेव्हा तिने हवामान बदलाचा सामना करण्यासाठी पुरेशी पावले न उचलल्याबद्दल [[भारत सरकार|भारत सरकारविरुद्ध]] दावा दाखल केला. <ref name="Independent-01Apr17">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.independent.co.uk/environment/nine-ridhima-pandey-court-case-indian-government-climate-change-uttarakhand-a7661971.html|title=Meet the nine-year-old girl who is suing the Indian Government over climate change|date=1 April 2017|website=The Independent|language=en|access-date=23 April 2020}}</ref> हवामानाच्या संकटाविरुद्ध कारवाई करण्यात अनेक राष्ट्रांच्या अपयशाविरुद्ध, इतर अनेक तरुण हवामान कार्यकर्त्यांसह ती [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांकडे]] तक्रार करणाऱ्यांपैकी एक होती. <ref name="earthjustice">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://earthjustice.org/blog/2019-september/greta-thunberg-young-people-petition-UN-human-rights-climate-change|title=earthjustice.org|access-date=26 April 2020}}</ref> == पार्श्वभूमी == रिधिमा पांडे [[हरिद्वार]] , <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thealliancecenter.org/blog/category/community/|title=Community Archives|website=Alliance Center|language=en-US|access-date=2022-04-09|archive-date=2022-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419172428/https://www.thealliancecenter.org/blog/category/community/|url-status=dead}}</ref> [[उत्तराखंड]] येथे राहतात, जे एक भारताच्या उत्तरेकडील राज्य आहे . ती दिनेश पांडे यांची मुलगी आहे, जी वाइल्डलाइफ ट्रस्ट इंडियामध्ये काम करते , जी एक हवामान कार्यकर्ता देखील आहे आणि तिने उत्तराखंडमध्ये या क्षमतेत 16 वर्षे काम केले आहे आणि तिची आई विनिता पांडे आहे, जी उत्तराखंडसाठी वन विभागासाठी काम करते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://xynteo.com/our-work/xynteo-exchange/xynteo-exchange-2019/speakers/ridhima-pandey|title=Ridhima Pandey|website=xynteo.com|language=en|access-date=2022-04-09|archive-date=2022-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20221122130620/https://xynteo.com/our-work/xynteo-exchange/xynteo-exchange-2019/speakers/ridhima-pandey|url-status=dead}}</ref> <ref name="Independent-01Apr17"/> पांडे यांच्या उत्तराखंडमधील घराला गेल्या तीन वर्षांत तीव्र हवामानाचा फटका बसला आणि २०१३ मध्ये [[उत्तर भारत पूर, जून २०१३|पूर]] आणि भूस्खलनामुळे १००० हून अधिक लोक मरण पावले तेव्हा हवामान बदलाबद्दल तिची आवड निर्माण झाली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jun/24/india-uttarakhand-floods-rescue-death-toll|title=India's death toll in aftermath of floods reaches 1,000|date=24 June 2013|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2020-04-23|agency=Associated Press}}</ref> जवळपास १००,००० लोकांना या प्रदेशातून बाहेर काढावे लागले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-23093839|title=Many still stranded in India floods|date=28 June 2013|work=BBC News|language=en-GB|access-date=23 April 2020}}</ref> जागतिक बँकेच्या मते, हवामान बदलामुळे भारतातील पाणीपुरवठ्यावर दबाव वाढण्याची शक्यता आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/06/19/india-climate-change-impacts|title=India: Climate Change Impacts|website=World Bank|language=en|access-date=23 April 2020|archive-date=2021-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416133028/https://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/06/19/india-climate-change-impacts|url-status=dead}}</ref> == हवामान सक्रियता == === भारत सरकारवर कायदेशीर कारवाई === वयाच्या नवव्या वर्षी, पांडे यांनी [[पॅरिस करार|पॅरिस करारात]] मान्य केलेल्या हवामान बदलाविरूद्ध महत्त्वपूर्ण पावले उचलली नसल्याच्या आधारावर [[भारत सरकार|भारत सरकारच्या]] विरोधात खटला दाखल केला. हे न्यायालयीन प्रकरण राष्ट्रीय हरित न्यायाधीकरण (NGT) मध्ये सादर करण्यात आले होते, हे न्यायालय २०१० मध्ये स्थापन करण्यात आले होते जे केवळ पर्यावरणीय प्रकरणांशी संबंधित होते. पांडे यांनी सरकारला कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यासाठी एक योजना तयार करण्यास आणि भारतातील जीवाश्म इंधनाचा वापर कमी करण्यासह हवामान बदलाचा प्रभाव रोखण्यासाठी देशव्यापी योजना तयार करण्यास सांगितले. <ref name="Independent-01Apr17"/> इंडिपेंडंटला दिलेल्या मुलाखतीत. पांडे सांगतात:<blockquote>“माझे सरकार हरितगृह वायू उत्सर्जनाचे नियमन आणि कमी करण्यासाठी पावले उचलण्यात अयशस्वी ठरले आहे, ज्यामुळे अत्यंत हवामान परिस्थिती निर्माण होत आहे. याचा माझ्यावर आणि भावी पिढ्यांवर परिणाम होईल. माझ्या देशात जीवाश्म इंधनाचा वापर कमी करण्याची प्रचंड क्षमता आहे आणि सरकारच्या निष्क्रियतेमुळे मी राष्ट्रीय हरित न्यायाधीकरणाकडे संपर्क साधला.” <ref name="Independent-01Apr17"/></blockquote> === संयुक्त राष्ट्रांकडे तक्रार === [[ओस्लो विमानतळ|ओस्लोला]] जाण्यासाठी नॉर्वेजियन व्हिसाच्या अर्जादरम्यान, तिने तरुण हवामान कार्यकर्त्यांच्या संस्थेबद्दल ऐकले. तिने संस्थेशी संपर्क साधला आणि २०१९ च्या युनायटेड नेशन्स क्लायमेट अॅक्शन समिटसाठी [[न्यू यॉर्क शहर|न्यू यॉर्कला]] जाण्यासाठी तिची निवड झाली. <ref name="India Today">{{Cite magazine|date=September 27, 2019|title=India's Greta Thunberg: All about 11-year-old climate activist Ridhima Pandey|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/ridhima-pandey-indian-climate-activist-greta-thunberg-1603977-2019-09-27|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-04-20}}</ref> शिखर परिषदेदरम्यान, २३ सप्टेंबर२०१९ रोजी. [[ग्रेटा थनबर्ग|ग्रेटा]] थनबर्ग, अयाखा मेलिथाफा आणि अलेक्झांड्रिया व्हिलासेनोर यांच्यासह इतर १५ मुलांसह पांडे यांनी संयुक्त राष्ट्रांच्या बालहक्क समितीकडे तक्रार दाखल केली असून [[अर्जेन्टिना|अर्जेंटिना]], [[ब्राझील]], [[जर्मनी]], [[फ्रान्स]] आणि [[तुर्कस्तान|तुर्की]] यांनी बालहक्कावरील कराराचे उल्लंघन केल्याचा आरोप केला आहे. ही राष्ट्रे हवामानाच्या संकटाचा पुरेसा सामना करण्यात अयशस्वी ठरल्याचा तिने आरोप केला.<ref name="childrenvsclimatecrisis">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://childrenvsclimatecrisis.org/|title=#ChildrenVsClimateCrisis|website=childrenvsclimatecrisis.org|access-date=23 April 2020|archive-date=2021-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422162859/https://childrenvsclimatecrisis.org/|url-status=dead}}</ref> <ref name="earthjustice"/> २०२१ ला जागतिक स्तरावरील 3 आणीबाणी म्हणून हवामान संकट घोषित [[संयुक्त राष्ट्रांचे सरचिटणीस|करण्यासाठी संयुक्त राष्ट्रसंघाचे सरचिटणीस]] '''[[अँतोनियो गुतेरेस|अँटोनियो गुटेरेस]]''' यांना कायदेशीर याचिका पाठवताना ती थनबर्गसोबत पुन्हा सामील झाली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/nov/10/youth-activists-petition-un-to-declare-systemwide-climate-emergency|title=Youth activists petition UN to declare ‘systemwide climate emergency’|date=2021-11-10|website=the Guardian|language=en|access-date=2022-04-09}}</ref> सप्टेंबर २०१९ रोजी, पांडेने [[देहरादून|डेहराडूनमध्ये]] फ्रायडेज फॉरफ्यूचर अंतर्गत हवामान संपाचे नेतृत्व केले आणि त्याच महिन्यात [[नॉर्वे|नॉर्वेमध्ये]] एला मेरी हेट्टा इसाक्सेन यांच्यासोबत झिंटीओ एक्सचेंजचे स्पीकर देखील बनले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewire.in/environment/11-year-old-ridhima-pandey-holds-governments-accountable-for-inaction-on-climate-change|title=11-Year-Old Holds Governments Accountable for Inaction on Climate Change|last=Ghosh|first=Sahana|website=The Wire|access-date=2022-04-09}}</ref> मेट्रो कारशेड प्रकल्प बांधण्यासाठी [[आरे दूध वसाहत|आरेचे जंगल तोडण्याची]] योजना थांबवण्याचे आवाहन तिने [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र मोदींना]] केल्यावर पांडे भारत सरकारशी व्यवहार करत परत आली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://homegrown.co.in/article/804038/riddhima-pandey-the-11-year-old-at-the-forefront-of-climate-activism-in-india|title=Riddhima Pandey - The 11 Year Old At The Forefront Of Climate Activism In India|last=Ghosh|first=Niharika|date=10 January 2020|website=homegrown.co.in|language=en|access-date=2022-04-09}}</ref> पांडे यांनी [[प्लास्टिक|प्लॅस्टिकवर]] संपूर्ण बंदी घालण्याची मागणी केली आहे, असा युक्तिवाद करून की त्याचे सतत उत्पादन ग्राहकांच्या मागणीचा परिणाम आहे. तिने भारत सरकार आणि स्थानिक अधिकाऱ्यांना [[गंगा नदी|गंगा नदीच्या]] स्वच्छतेसाठी अधिक प्रयत्न करण्याचे आवाहनही केले आहे. <ref name="business-standard.com"/> त्या म्हणाल्या की, सरकार नदीची स्वच्छता करत असल्याचा दावा करत असले तरी नदीच्या स्थितीत फारसा बदल झालेला नाही. <ref name="India Today"/> पांडेने " चिल्ड्रेन वर्सेस क्लायमेट चेंज" या विषयावरील तिच्या चरित्रात तिचा उद्देश उद्धृत केला आहे:<blockquote>“मला आमचे भविष्य वाचवायचे आहे. मला सर्व मुलांचे आणि भावी पिढीतील सर्व लोकांचे भविष्य वाचवायचे आहे” <ref name="childrenvsclimatecrisis"/></blockquote> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:जन्म वर्ष गहाळ (जिवंत लोक)]] [[वर्ग:बीबीसी १०० महिला]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] c46z0vnxs9wu6g7a1v48ebkmwne555e 0 304276 2704829 2702249 2026-08-23T19:13:15Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704829 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = भारतीय मोर | चित्र = Peacock Plumage.jpg | चित्र_आकार = 220px | चित्र_शीर्षक = भारतीय मोर | चित्र२ = TAUZoo eman028.JPG | चित्र२_आकार = | चित्र२_शीर्षक = लांडोर | स्थिती = LC | स्थिती_प्रणाली = IUCN3.1 | regnum = [[प्राणी]] | जीवसृष्टी = [[प्राणी]] | वंश = [[कणाधारी]] | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = कुक्कुटाद्या | कुळ = कुक्कुटाद्य | जातकुळी = पावो | जीव = क्रिस्टॅटस | बायनॉमियल = '''पावो क्रिस्टॅटस''' | subdivision_ranks = इतर प्रकार | subdivision = '''पावो लिन्नॉस'''<br> '''पावो म्युटिकस''' | बायनॉमियल_अधिकारी = [[कार्ल लिनेयस]], १७५८ | आढळप्रदेश_नकाशा = Indian Peacock Range.svg | आढळप्रदेश_नकाशा_शीर्षक = भारतीय मोराचे वसतिस्थान }} '''भारतीय मोर''' (''Pavo cristatus''), ज्याला '''निळा मोर''' म्हणूनही ओळखले जाते, ही [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडातील]] मूळ [[मोर|मोराची]] प्रजाती आहे. भारताव्यतिरिक्त इतर अनेक देशांमध्ये देखील हा सापडतो. मोर पक्षात मादी मोरास लांडोर म्हणून संबोधले जाते. भारतीय मोर [[लैंगिक द्विरूपता|लैंगिक द्विरूपतेचे]] एक उत्तम उदाहरण आहे. नर मोर चमकदार रंगाचा असतो, मुख्यत: निळ्या पंखासारखा स्पॅटुला-टिप्ड वायरसारख्या पंखांचा शिखर असतो आणि लांबलचक वरच्या-शेपटीच्या गुप्त पंखांनी बनलेल्या लांब ट्रेनसाठी ओळखला जातो ज्यात रंगीबेरंगी डोके असतात. हे ताठ पिसे एका गोल पंख्यामध्ये उभे केले जातात आणि मिलनाच्यावेळी प्रदर्शन करत थरथरतात. मोराच्या पंखांची लांबी आणि आकार विस्तृत असूनही, मोर उडण्यास सक्षम आहेत. लांडोरीला नराप्रमाणे पिसारा नसतो, त्यांचा चेहरा फिका असतो आणि मानेचा भाग फिकट हिरवा असतो आणि मंद तपकिरी लहान पिसारा असतो. भारतीय मोर प्रामुख्याने जमिनीवर मोकळ्या जंगलात किंवा लागवडीखालील जमिनीवर राहतात. ते फळे, शेंगा, धान्याचे बीज खातात. याशिवाय ते छोटे साप, सरडे, खारुताई, लहान उंदीर आणि इतर छोटछोटे सरपटणारे प्राणी खातात यांचीही शिकार करतात. त्यांच्या मोठ्या आवाजामुळे त्यांना शोधणे सोपे होते आणि जंगलात अनेकदा हा आवाज वाघासारख्या शिकारीप्राण्याची उपस्थिती दर्शवन्यासाठी काढला जातो. मोर आणि लांडोर जमिनीवर लहान गटांमध्ये विचरण करतात. धोक्याच्या वेळी थेट उडण्याऐवजी सामान्यत: जमिनीवरच्या वाढलेल्या गवतातून लपत पायी पळून जाण्याचा प्रयत्न करतात. फार आवश्यक असेल तरच ते उंच झाडांवर उडून बसतात.<ref name="hbk" /> मोराच्या विस्तृत रंगसंगतीचे कारण शतकाहून अधिक काळापासून वादातीत आहे. १९व्या शतकात, [[चार्ल्स डार्विन|चार्ल्स डार्विनला]] देखील याचे कोडे पडले होते, जे सामान्य [[नैसर्गिक निवड|नैसर्गिक निवडीद्वारे]] स्पष्ट करणे कठीण होते. याबाबत डार्विनचा सिद्धांत, 'लैंगिक निवड' देखील जगात सर्वत्र स्वीकारला गेला नाही. २० व्या शतकात, अमोट्झ झहावीने असा युक्तिवाद केला की ही रंगसंगती एक शारीरिक क्षमतेचे लक्षण आहे आणि नर मोर त्यांच्या मोठ्या पिसाऱ्याद्वारे आपल्या निरोगीपणाचे संकेत देत असतात. यावर तज्ज्ञात अजूनही मतभेद दिसून येतात. == वर्णन == [[चित्र:Pavo_Real_Venezolano.jpg|डावे|इवलेसे| नर मोराचे डोके आणि मान]] मोर हा मोठ्या आकाराचा पक्षी आहे, यात नराची लांबी {{Convert|100|-|115|cm|in|abbr=on}} आणि पूर्ण वाढ झालेल्या पिसाऱ्याच्या शेवटी {{Convert|195|-|225|cm|in|abbr=on}} इतकी असते. तर वजन {{Convert|4|–|6|kg|lb|abbr=on}} पर्यंत असते. लांडोर म्हणजेच मादी, सुमारे {{Convert|95|cm|in|abbr=on}} लांबीच्या असतात आणि वजन {{Convert|2.75|–|4|kg|lb|abbr=on}} पर्यंत असते. भारतीय मोर हे फासियानिडी कुळातील सर्वात मोठे आणि वजनदार पक्षी आहेत. मोराव्यतिरिक्त या कुळात, फक्त वन्य टर्की पक्षी मोठा होतो. [[हिरवा मोर|हिरव्या मोराचा]] भारतीय प्रजातीच्या निळ्या मोराच्या नरापेक्षा सरासरी लांब पिसारा असूनही तो शरीराच्या तुलनेत थोडा लहान असतो. शरीराचा आकार, रंग आणि तुऱ्याचा आकार त्यांना त्यांच्या मूळ वितरण श्रेणीमध्ये निर्विवाद बनवतो. नर मोराच्या डोक्यावरील तुरा किंवा मुकुट निळसर धातूच्या रंगाचे असतो, डोक्यावरील पंख लहान आणि कुरळे असतात. डोळ्याच्या वर एक पांढरा पट्टा आणि डोळ्याखाली चंद्रकोर आकाराचा पांढरा ठिपका उघड्या पांढऱ्या त्वचेमुळे तयार होतो. डोक्याच्या बाजूंना इंद्रधनुषी हिरवट निळे पंख असतात. पाठीवर काळ्या आणि तांबेरी खुणा असलेले खवलेयुक्त हिरवे आणि सप्तरंगी पिसे असतात. माने नंतरचा भाग आणि पंख गडद पट्टेदार काळ्या रंगात सुरुवातील तांबूस पिंगट आणि पुढे काळसर असतात. शेपटी गडद तपकिरी असते आणि पाठीवरून सुरू झालेला पिसारा शेपटीच्या वर लांबलचक २०० पेक्षा जास्त पिसांनी बनलेला असतो. जवळजवळ सर्व पिसे एका मोठ्या डोळ्याच्या आकारात असतात. काही बाह्य पिसांमध्ये ठिपके नसतात आणि ते चंद्रकोरीच्या आकाराच्या काळ्या टोकाने संपतात. शेपटीच्या खाली काळ्या रंगाची गडद तकतकीत हिरवी छटा आहे. मांड्या पिवळसर रंगाच्या असतात. नराच्या मागच्या पायाच्या बोटाच्या वरच्या पायावर एक झुपका असतो. <ref name="whistler">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/stream/popularhandbooko033226mbp#page/n458/mode/1up/|title=Popular handbook of Indian birds|last=Whistler, Hugh|publisher=Gurney and Jackson, London|year=1949|isbn=1-4067-4576-6|edition=4th|pages=401–410}}</ref> <ref name="fbi">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/stream/birdsindia04oaterich#page/68/mode/1up|title=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Birds|last=Blanford, WT|publisher=Taylor and Francis, London|year=1898|volume=4|pages=681–70}}</ref> === उत्परिवर्तन आणि संकर === [[चित्र:Indian_peafowl_white_mutation.jpg|उजवे|इवलेसे| पांढरा मोर जो पॅरिसच्या जार्डिन डेस प्लांटेस येथील अनेक उद्यानांमध्ये निवडक प्रजननाद्वारे संवर्धित केलेला आहे]] भारतीय मोराचे अनेक रंग उत्परिवर्तन आहेत. नैसर्गिक वातावरणात हे क्वचितच आढळतात, परंतु बंदिस्त स्वरूपात निवडक प्रजननाद्वारे त्याचे संवर्धन केल्या गेले आहे. काळ्या खांद्याचे मोर सुरुवातीला भारतीय मोराची उपप्रजाती (''P. c. nigripennis'') (किंवा अगदी एक वेगळी प्रजाती (''P. nigripennis'')) म्हणून गणली जात होती.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Sclater PL|year=1860|title=On the black-shouldered peafowl of Latham (''Pavo nigripennis'')|url=https://archive.org/stream/lietuvostsrmoksl60liet#page/221/mode/1up|journal=[[Proc. Zool. Soc. London]]|pages=221–222}}</ref> परंतु नंतर सखोल अभ्यास केल्यावर हा केवळ अनुवांशिक भिन्नतेचा प्रकार आहे असे निरदर्शनास आले. या उत्परिवर्तनात, प्रौढ नर काळ्या पंखांनी मेलेनिस्टिक असतो. <ref name="fbi2">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/stream/BakerFbiBirds5/BakerFBI5#page/n304/mode/1up/|title=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Birds. Volume 5|last=Baker, ECS|publisher=Taylor and Francis, London|year=1928|edition=2nd|pages=282–284}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Seth-Smith, D|year=1940|title=Peafowl|journal=Avicultural Magazine|volume=5|pages=205–206}}</ref> ''निग्रिपेनिस'' उत्परिवर्तन असलेले तरुण पक्षी फिकट तपकिरी-पिवळ्या पंखांसह मलईदार पांढऱ्या रंगाचे असतात. काही मोरांमध्ये जनुकीय बदल होऊन मेलेनिझम निर्माण होतो, ज्यामुळे पांढरा मोर हा प्रकार निर्माण झाला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Somes, RG Jr.|last2=R. E. Burger|year=1991|title=Plumage Color Inheritance of the Indian Blue Peafowl (''Pavo Cristatus''): Blue, Black-Shouldered, Cameo, and Oaten|journal=Journal of Heredity|volume=82|pages=64–68|doi=10.1093/jhered/82.1.64}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Somes, RG, Jr.|last2=Burger, R. E.|year=1993|title=Inheritance of the White and Pied Plumage Color Patterns in the Indian Peafowl (''Pavo cristatus'')|journal=J. Hered.|volume=84|issue=1|pages=57–62|doi=10.1093/oxfordjournals.jhered.a111277}}</ref> हिरव्या मोराचा नर (''पावो म्युटिकस'') आणि भारतीय मोराची मादी (''पी. क्रिस्टॅटस'') यांच्यातील संकरातून "स्पाल्डिंग" नावाचा एक वेगळा प्रकार निर्माण झाला, ज्याचे नाव कॅलिफोर्नियातील पक्षीप्रेमी कीथ स्पाल्डिंग वरून ठेवले गेले.<ref name="jackson">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/peacockreaktionb00jack|title=Peacock|last=Jackson, CE|publisher=Reaktion Books, London|year=2006|isbn=978-1-86189-293-5|pages=[https://archive.org/details/peacockreaktionb00jack/page/n11 10]–11|url-access=limited}}</ref> असे जनुकीय बदल झालेल्या वंशाचे पक्षी जंगलात सोडल्यास काही समस्या उद्भवू शकतात. कारण अशा संकरित मोराची आणि त्यांच्या संततीची व्यवहार्यता बऱ्याचदा कमी होते, ज्याला जीवशास्त्रातील 'हल्डेनचे नियम' आणि 'प्रजनन उदासीनता' कारणीभूत ठरतात.<ref name="Haldane1922">{{जर्नल स्रोत|last=Haldane|first=J. B. S.|year=1922|title=Sex ratio and unisexual sterility in hybrid animals|url=https://zenodo.org/record/1428440|journal=[[Journal of Genetics|J. Genet.]]|volume=12|issue=2|pages=101–109|doi=10.1007/BF02983075}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Leimu|first=R.|last2=Fischer|first2=M.|year=2010|editor-last=Bruun|editor-first=Hans Henrik|title=Between-Population Outbreeding Affects Plant Defence|journal=PLOS ONE|volume=5|issue=9|pages=e12614|bibcode=2010PLoSO...512614L|doi=10.1371/journal.pone.0012614|pmc=2935481|pmid=20838662|doi-access=free}}</ref> == वितरण आणि अधिवास == [[चित्र:Peacock_Dance.jpg|इवलेसे| 'याला नॅशनल पार्क, श्रीलंका' येथील नाचणारा मोर]] [[चित्र:Indian_peafowl_(Pavo_cristatus)_female_with_chick.jpg|इवलेसे| श्रीलंकेतील लांडोर आणि तिची पिल्ले]] भारतीय मोर हा [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडात]] सर्वत्र आढळणारा मोर आहे, हा [[श्रीलंका|श्रीलंकेच्या]] कोरड्या सखल भागात देखील आढळतो. भारतीय उपखंडात, प्रामुख्याने १,८०० मीटर (५,९००फूट) ते जास्तीत जास्त २,००० मीटर (६,०००फूट) उंचीपर्यंत यांचा आढळ दिसून येतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Dodsworth, P.T.L.|year=1912|title=Occurrence of the Common Peafowl ''Pavo cristatus'', Linnaeus in the neighbourhood of Simla, N.W. Himalayas|url=https://biodiversitylibrary.org/page/30222511|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=21|issue=3|pages=1082–1083}}</ref> ही प्रजाती ओलसर तसेच कोरड्या पानझडी जंगलात आढळते. परंतु लागवडीखालील प्रदेशात आणि मानवी वस्तीच्या आसपास देखील यांचा वावर दिसून येतो, विशेष करून जेथे पाणी उपलब्ध आहे तेथे हे जास्त प्रमाणात उपलब्ध असतात. उत्तर भारतातील बऱ्याच भागांमध्ये, धार्मिक श्रद्धेमुळे यांना आदर संरक्षण प्राप्त झाले असून ते आसपासच्या परिसरात खरकटे, टाकाऊ पदार्थ यावर निर्वाह करतात. पाश्चात्य देशात सर्वप्रथम भारतीय मोराचा प्रसार [[अलेक्झांडर द ग्रेट|अलेक्झांडर द ग्रेटने]] [[युरोप|युरोपमध्ये]] केला, असा एक कयास आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Whitman, C.H.|year=1898|title=The birds of Old English literature|url=https://archive.org/stream/cu31924031439544#page/n43/mode/1up/|journal=The Journal of Germanic Philology|volume=2|issue=2|page=40|doi=10.5962/bhl.title.54912}}</ref> तर दुसऱ्या बाजूला हा पक्षी ४५० ई.पूर्व [[अथेन्स|अथेन्सला]] पोहोचला होता आणि कदाचित त्याआधीही त्याची ओळख झाली असावी असाही एक मतप्रवाह आढळून येतो.<ref name="cult">{{जर्नल स्रोत|last=Nair, P. T.|year=1974|title=The Peacock Cult in Asia|url=http://www.nanzan-u.ac.jp/SHUBUNKEN/publications/afs/pdf/a272.pdf|journal=Asian Folklore Studies|volume=33|issue=2|pages=93–170|doi=10.2307/1177550|jstor=1177550|archive-url=https://web.archive.org/web/20090205195010/http://www.nanzan-u.ac.jp/SHUBUNKEN/publications/afs/pdf/a272.pdf|archive-date=5 February 2009}}</ref> त्यानंतर ते जगाच्या इतर अनेक भागांमध्ये वितरित झाले आणि काही भागात ते जंगली देखील बनले.<ref name="hbk">{{स्रोत पुस्तक|title=Handbook of the birds of India and Pakistan|last=Ali, S|last2=Ripley, S D|publisher=Oxford University Press|year=1980|isbn=0-19-562063-1|edition=2nd|volume=2|pages=123–126}}</ref> भारतीय मोराचा प्रसार [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|युनायटेड स्टेट्स]], [[मेक्सिको]], [[होन्डुरास|होंडुरास]], [[कोस्टा रिका]], [[कोलोंबिया|कोलंबिया]], [[गयाना]], [[सुरिनाम|सुरीनाम]], [[ब्राझील]], [[उरुग्वे]], [[अर्जेन्टिना|अर्जेंटिना]], [[दक्षिण आफ्रिका]], [[स्पेन]], [[पोर्तुगाल]], [[मादागास्कर]], [[मॉरिशस]], [[रेयूनियों|रियुनियन]], [[इंडोनेशिया|प्यूडोनिया]], [[पापुआ न्यू गिनी|पापुना]], [[ऑस्ट्रेलिया]], [[न्यू झीलंड|न्यू झीलंड]], [[क्रोएशिया]] आणि लोकरम बेट इत्यादी ठिकाणी झालेला आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Introduced Birds of the World|last=Long, J. L.|publisher=Agricultural Protection Board of Western Australia|year=1981}}</ref> == वर्तन आणि पर्यावरणशास्त्र == मोर हे नराच्या पिसाऱ्याच्या विलक्षण आणि मोहक रूपासाठी ओळखले जातात. मोराचा पिसारा हा त्यांच्या पाठीवरून वाढलेला असतो, परंतु त्याला गैरसमजुतीने मोराची शेपूट समजले जाते. प्रत्यक्षात पिसारा हा शेपटीच्या वरच्या प्रचंड लांब वाढलेल्या आवरणांनी बनलेला असतो. मोराची शेपटी ही तपकिरी आणि पिसाऱ्यापेक्षा बरीच लहान असते. पिसाऱ्याचा रंग हा कोणत्याही हिरव्या किंवा निळ्या रंगद्रव्यांमुळे नसून पंखांच्या सूक्ष्म रचना आणि परिणामी त्यातून निर्माण झालेल्या दृष्टीभ्रमामुळे दिसून येतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Blau|first=S.K.|year=2004|title=Light as a Feather: Structural Elements Give Peacock Plumes Their Color|journal=Physics Today|volume=57|issue=1|pages=18–20|bibcode=2004PhT....57a..18B|doi=10.1063/1.1650059}}</ref> मोराच्या पिसाऱ्याचे लांब पंख हे त्यांच्या आयुष्याच्या दुसऱ्या वर्षानंतरच विकसित होतात. पूर्ण विकसित मोरपीस चार वर्षांपेक्षा जुन्या पक्ष्यांमध्ये आढळतात. उत्तर भारतात, ते प्रत्येक फेब्रुवारीमध्ये विकसित होऊ लागतात आणि ऑगस्टच्या शेवटी तयार होतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Sharma, IK|year=1974|title=Ecological Studies of the Plumes of the Peacock (''Pavo cristatus'')|url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/condor/v076n03/p0344-p0346.pdf|journal=The Condor|volume=76|issue=3|pages=344–346|doi=10.2307/1366352|jstor=1366352}}</ref> उड्डाणाच्या वेळी वापरल्या जाणाऱ्या पिसांचा रंग वर्षभर दिसून येतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Marien, Daniel|year=1951|title=Notes on some pheasants from southwestern Asia, with remarks on molt|journal=American Museum Novitates|issue=1518|pages=1–25}}</ref> मोर जमिनीवर लहान गटांमध्ये वावरत असतात, ज्यात सामान्यतः एक नर आणि ३ ते ५ माद्या असतात. प्रजननाच्या हंगामानंतर, कळपात फक्त माद्या आणि तरुण पक्षी असतात. मोर पहाटे उघड्यावर आढळतात आणि दिवसाच्या उष्णतेमध्ये ते सावलीत विसावतात. त्यांना धूळ-स्नान करणे फार आवडते आणि संध्याकाळी पाणी पिण्यासाठी ठराविक पानवट्यावर गटागटाने पोहोचतात. त्यांना जेव्हा धोक्याची जाणीव होते तेव्हा ते सहसा धावत सुटतात आणि क्वचितच उड्डाण करतात.<ref name="hbk">{{स्रोत पुस्तक|title=Handbook of the birds of India and Pakistan|last=Ali, S|last2=Ripley, S D|publisher=Oxford University Press|year=1980|isbn=0-19-562063-1|edition=2nd|volume=2|pages=123–126}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAli,_SRipley,_S_D1980">Ali, S; Ripley, S D (1980). </cite></ref> मोर विशेषतः प्रजनन हंगामात मोठ्याने आवाज देतात. रात्रीच्या वेळी ते घाबरून कॉल करू शकतात आणि शेजारचे पक्षी मालिकेसारख्या रिलेमध्ये कॉल करू शकतात. दोन्ही लिंगांद्वारे सामान्यतः तयार केलेल्या सहा अलार्म कॉल्सशिवाय मोरांमध्ये जवळपास सात भिन्न कॉल प्रकार ओळखले गेले आहेत. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Takahashi M|last2=Hasegawa, T|year=2008|title=Seasonal and diurnal use of eight different call types by Indian peafowl ( ''Pavo cristatus'' )|journal=Journal of Ethology|volume=26|issue=3|pages=375–381|doi=10.1007/s10164-007-0078-4}}</ref> मोर रात्रीच्या वेळी गटांमध्ये उंच झाडांवर बसतात परंतु कधीकधी खडक, इमारती किंवा तोरणांचा वापर करू शकतात. गीरच्या जंगलात त्यांनी नदीकाठची उंच झाडे निवडली. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Trivedi, Pranav|last2=Johnsingh, AJT|year=1996|title=Roost selection by Indian Peafowl (''Pavo cristatus'') in Gir Forest, India|url=https://biodiversitylibrary.org/page/48603263|journal=J. Bombay Nat. Hist. Soc.|volume=93|issue=1|pages=25–29}}</ref> <ref name="roost">{{जर्नल स्रोत|last=Parasharya, BM|last2=Mukherjee, Aeshita|year=1999|title=Roosting behaviour of Indian Peafowl ''Pavo cristatus''|url=https://biodiversitylibrary.org/page/48583158|journal=J. Bombay Nat. Hist. Soc.|volume=96|issue=3|pages=471–472}}</ref> पक्षी संध्याकाळच्या वेळी येतात आणि कोंबड्याच्या झाडांवर त्यांचे स्थान घेण्यापूर्वी वारंवार फोन करतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Navaneethakannan, K|year=1984|title=Activity patterns in a colony of Peafowls (''Pavo cristatus'') in nature|url=https://biodiversitylibrary.org/page/48874315|journal=J. Bombay Nat. Hist. Soc.|volume=81|issue=2|pages=387–393}}</ref> या ठिकाणी एकत्र येण्याच्या सवयीमुळे, या ठिकाणी लोकसंख्येचा अनेक अभ्यास केला जातो. लोकसंख्येची रचना नीट समजलेली नाही. उत्तर भारतातील (जोधपूर) एका अभ्यासात, 100 स्त्रियांमागे पुरुषांची संख्या 170-210 होती, परंतु दक्षिण भारतातील (इंजर) रोस्ट साइटवर संध्याकाळच्या मोजणीचा समावेश असलेल्या अभ्यासात 100 स्त्रियांमागे 47 पुरुषांचे प्रमाण सुचवले आहे. <ref name="injar">{{जर्नल स्रोत|last=Johnsingh, AJT|last2=Murali, S|year=1978|title=The ecology and behaviour of the Indian Peafowl (''Pavo cristatus'') Linn. of Injar|url=https://biodiversitylibrary.org/page/48297296|journal=J. Bombay Nat. Hist. Soc.|volume=75|issue=4|pages=1069–1079}}</ref> [[चित्र:Pavo_cristatus_MWNH_1075.JPG|इवलेसे| अंडी, संग्रह संग्रहालय Wiesbaden]] [[चित्र:Indian_Peahens_I_IMG_9647.jpg|इवलेसे| [[हरियाणा]], भारतातील [[फरीदाबाद जिल्हा|फरीदाबाद जिल्ह्यातील]] होडलजवळ तीन पिलांसह मोर]] [[चित्र:White_Peafowl_IGZoo_Park_Visakhapatnam.jpg|इवलेसे| इंदिरा गांधी प्राणीशास्त्र उद्यान, [[विशाखापट्टणम|विशाखापट्टणममधील]] एक पांढरा मोर]] == भारतीय संस्कृतीत == [[चित्र:Murugan_by_Raja_Ravi_Varma.jpg|डावे|इवलेसे| कार्तिकेय त्याच्या पत्नींसोबत मोरावर स्वार होता, [[राजा रविवर्मा|राजा]] रविवर्मा यांनी चित्रकला]] अनेक संस्कृतींमध्‍ये प्रख्यात असलेला, मोराचा वापर अनेक प्रतिष्ठित निरूपणांमध्ये केला गेला आहे, ज्यात 1963 मध्ये भारताचा राष्ट्रीय पक्षी घोषित करण्यात आला आहे. <ref name="hbk">{{स्रोत पुस्तक|title=Handbook of the birds of India and Pakistan|last=Ali, S|last2=Ripley, S D|publisher=Oxford University Press|year=1980|isbn=0-19-562063-1|edition=2nd|volume=2|pages=123–126}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAli,_SRipley,_S_D1980">Ali, S; Ripley, S D (1980). </cite></ref> [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृतमध्ये]] ''मयुरा'' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या मोराला तेव्हापासून भारतात एक कल्पित स्थान मिळाले आहे आणि मंदिर कला, पौराणिक कथा, कविता, लोकसंगीत आणि परंपरांमध्ये त्याचे वारंवार चित्रण केले जाते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Fitzpatrick J|year=1923|title=Folklore of birds and beasts of India|url=https://biodiversitylibrary.org/page/30113154|journal=J. Bombay Nat. Hist. Soc.|volume=28|issue=2|pages=562–565}}</ref> ''मयुराची'' संस्कृत व्युत्पत्ती मारण्यासाठी ''मी'' मूळपासून आहे आणि याचा अर्थ "सापांचा मारेकरी" असा होतो. <ref name="lal">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=wuotb7YyrigC|title=Peacock in Indian art, thought and literature|last=Lal, Krishna|publisher=Abhinav Publications|year=2007|isbn=978-81-7017-429-5|pages=11, 26, 139}}</ref> अशीही शक्यता आहे की संस्कृत शब्द हा [[आद्य द्राविडीयन भाषा|प्रोटो-द्रविडियन]] [[wiktionary:Reconstruction:Proto-Dravidian/mayVr|*mayVr]] (म्हणून मोरासाठी तमिळ शब्द [[wiktionary:மயில்|மயில் (mayil)]] ) किंवा प्रादेशिक वांडरवॉर्ट कडून घेतलेला आहे. <ref>{{Harvcoltxt|Masica|1991}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/C._ASIA_.pdf|title=Early Loan Words in Western Central Asia: Substrates, Migrations and Trade.|last=Witzel, Michael|publisher=Harvard University|year=2002}}</ref> बऱ्याच हिंदू देवता पक्ष्याशी संबंधित आहेत, [[कृष्ण|कृष्णाला]] बहुतेक वेळा त्याच्या डोक्याच्या पट्टीमध्ये पंखाने चित्रित केले जाते, तर [[शिव|शिवाचे]] उपासक पक्ष्याला युद्धाचा देव, [[कार्तिकेय]] (स्कंद किंवा मुरुगन म्हणून देखील ओळखले जाते) या पक्ष्याशी संबंधित आहेत. ''उत्तर रामायणातील'' एका कथेत देवांच्या मस्तकाचे वर्णन केले आहे, [[इंद्र]], जो [[रावण|रावणाचा]] पराभव करू शकला नाही, त्याने मोराच्या पंखाखाली आश्रय घेतला आणि नंतर त्याला "हजार डोळे" आणि सर्पांपासून निर्भयतेचा आशीर्वाद दिला. <ref name="lal" /> आणखी एका कथेत इंद्राला हजार व्रणांनी शाप मिळाल्यानंतर त्याचे हजार डोळ्यांनी मोरात रूपांतर झाले आणि हा शाप [[विष्णु|विष्णूने]] दूर केला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/stream/ramavijayathemyt00unwkuoft#page/n27/mode/1up/|title=Ramavijaya (The mythological history of Rama)|last=Anonymous|publisher=Dubhashi & Co.|year=1891|location=Bombay|page=14}}</ref> बौद्ध तत्त्वज्ञानात, मोर शहाणपणाचे प्रतिनिधित्व करतो. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Choskyi, Ven. Jampa|year=1988|title=Symbolism of Animals in Buddhism|url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117490.htm|journal=Buddhist Hiamalaya|volume=1|issue=1}}</ref> मोराच्या पिसांचा वापर अनेक विधी आणि सजावटीत केला जातो. भारतीय मंदिर वास्तुकला, जुनी नाणी, कापड यांमध्ये मोराचे आकृतिबंध व्यापक आहेत आणि कला आणि उपयुक्ततेच्या अनेक आधुनिक वस्तूंमध्ये त्यांचा वापर सुरू आहे. <ref name="cult">{{जर्नल स्रोत|last=Nair, P. T.|year=1974|title=The Peacock Cult in Asia|url=http://www.nanzan-u.ac.jp/SHUBUNKEN/publications/afs/pdf/a272.pdf|journal=Asian Folklore Studies|volume=33|issue=2|pages=93–170|doi=10.2307/1177550|jstor=1177550|archive-url=https://web.archive.org/web/20090205195010/http://www.nanzan-u.ac.jp/SHUBUNKEN/publications/afs/pdf/a272.pdf|archive-date=5 February 2009}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFNair,_P._T.1974">Nair, P. T. (1974). </cite></ref> भारताच्या अनेक भागात आढळणारी एक लोकमान्यता अशी आहे की मोर मोराच्या बरोबर संभोग करत नाही तर ती इतर मार्गांनी गर्भधारणा करते. या कथांमध्ये भिन्नता आहे आणि मोर त्याच्या कुरूप पायांकडे पाहतो आणि रडतो या कल्पनेचा समावेश आहे ज्यामध्ये मोराचे अश्रू ओघळतात ज्यामुळे तोंडी गर्भधारणा होते तर इतर प्रकारांमध्ये चोचीपासून चोचीत शुक्राणूंचे हस्तांतरण समाविष्ट असते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5433286x/f161.image|title=Faune populaire de la France. Tome 6.|last=Rolland|first=Eugene|year=1915|page=149}}</ref> भारतीय कावळ्यांच्या प्रजातींबाबतही अशाच प्रकारच्या कल्पना मांडल्या गेल्या आहेत. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Emeneau, M.B|year=1943|title=Studies in the Folk-Tales of India: I: Some Origin Stories of the Todas and Kotas|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-1943_63_2/page/158|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=63|issue=2|pages=158–168|doi=10.2307/594123|jstor=594123}}</ref> ग्रीक पौराणिक कथांमध्ये [[हिअरा|हेरा]] आणि आर्गसच्या कथेत मोराच्या पिसाराचा उगम स्पष्ट केला आहे. <ref name="jackson">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/peacockreaktionb00jack|title=Peacock|last=Jackson, CE|publisher=Reaktion Books, London|year=2006|isbn=978-1-86189-293-5|pages=[https://archive.org/details/peacockreaktionb00jack/page/n11 10]–11|url-access=limited}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJackson,_CE2006">Jackson, CE (2006). </cite></ref> येझिदी धर्मातील येझिदी धर्माची मुख्य व्यक्तिमत्व, मेलेक टॉस, सर्वात सामान्यपणे मोर म्हणून चित्रित केली जाते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/MN40203ucmf_2|title=The cult of the peacock angel|last=Empson, RHW|publisher=HF & G Witherby, London|year=1928}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/secretsectsofsyr032392mbp|title=Secret sects of Syria and the Lebanon|last=Springett, BH|publisher=George Allen & Unwin Ltd., London|year=1922}}</ref> यूएस एनबीसी आणि पीटीव्ही टेलिव्हिजन नेटवर्क आणि [[श्रीलंकन एरलाइन्स|श्रीलंकन एरलाइन्सच्या]] लोगोमध्ये आजही मोराचे स्वरूप मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाते. 1850 च्या [[अँग्लो-इंडियन]] वापरात, मोर म्हणजे सकाळी स्त्रिया आणि सज्जनांना भेट देणे. 1890 च्या दशकात, ऑस्ट्रेलियातील "पीकॉकिंग" या शब्दाचा संदर्भ जमिनीचे सर्वोत्तम तुकडे ("डोळे उचलणे") विकत घेण्याच्या प्रथेचा आहे जेणेकरून आजूबाजूच्या जमिनी अमूल्य बनवल्या जातील. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=A dictionary of slang and unconventional English|url=https://archive.org/details/dictionaryofslan0000part_s8x1|last=Partridge, E|last2=Beale, Paul|publisher=Routledge|year=2002|isbn=0-415-29189-5}}</ref> "पीकॉक" हा इंग्रजी शब्द अशा माणसाचे वर्णन करण्यासाठी वापरला गेला आहे जो खूप गर्विष्ठ आहे किंवा त्याच्या कपड्यांवर खूप लक्ष देतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/british/peacock|title=Peacock|website=Cambridge English Dictionary}}</ref> एक सोनेरी मोर ( [[यिडिश भाषा|यिद्दीशमध्ये]], ''डि गोल्डन पेव्ह'' ) काही लोक अश्केनाझी ज्यू संस्कृतीचे प्रतीक मानतात आणि यिद्दीशमधील अनेक लोककथा आणि गाण्यांचा विषय आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ingeveb.org/blog/introducing-in-geveb-a-journal-of-yiddish-studies|title=A Peacock's Dream: Introducing In geveb|website=In geveb|language=en|access-date=2019-06-04}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.jewishfolksongs.com/en/golden-peacock|title=The Golden Peacock {{!}} Jewish Folk Songs|website=www.jewishfolksongs.com|access-date=2019-06-04}}</ref> युरोपियन हेरल्ड्रीमध्ये मोरांचा वारंवार वापर केला जातो. हेराल्डिक मोर बहुतेक वेळा दर्शकांना तोंड देत आणि त्यांच्या शेपटी दर्शविल्या जातात. या पोझमध्ये, मोराचा उल्लेख "त्याच्या अभिमानामध्ये" आहे. मोराच्या शेपट्या, बाकीच्या पक्ष्यांपासून वेगळ्या, ब्रिटिश हेरल्ड्रीमध्ये दुर्मिळ आहेत, परंतु जर्मन प्रणालींमध्ये वारंवार वापरल्या जातात. <ref name="Davies">[[Arthur Fox-Davies]], ''A Complete Guide to Heraldry'', T.C. and E.C. Jack, London, 1909, 246-247, https://archive.org/details/completeguidetoh00foxduoft.</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== {{वाईल्ड लाईफ|नाचणारा मोर|Indian_Peafowl#p003kbfj}} {{भारतीय राष्ट्रचिन्हे}} [[वर्ग:भारताची राष्ट्रीय प्रतीके]] [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:इयत्ता १० वी मराठी कुमारभारती अभ्यासक्रमाचे संदर्भलेख]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेले पक्षी]] a93e4vdnwrkynktalds53tmj0zqyodh 0 304383 2704850 2701701 2026-08-23T19:38:39Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704850 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = हिरवा मोर | चित्र = Javan Green Peafowl in Baluran National Park.jpg | चित्र_आकार = 220px | चित्र_शीर्षक = हिरवा मोर | चित्र२ =Green Peafowl.jpg | चित्र२_आकार = 220px | चित्र२_शीर्षक = हिरवी लांडोर | स्थिती =EN | स्थिती_प्रणाली = IUCN3.1 | स्थिती_संदर्भ=<ref name=iucn2>{{cite iucn |title=''Pavo muticus'' |author=BirdLife International |date=2018 |page=e.T22679440A131749282 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22679440A131749282.en |access-date=27 January 2022}}</ref> | स्थिती२ = CITES_A2 | स्थिती२_प्रणाली = CITES | स्थिती२_संदर्भ = <ref name=iucn2/> | regnum = [[प्राणी]] | जीवसृष्टी = [[प्राणी]] | वंश = [[कणाधारी]] | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = कुक्कुटाद्या | कुळ = कुक्कुटाद्य | जातकुळी = पावो | जीव = म्युटिकस | बायनॉमियल = | subdivision_ranks = इतर प्रकार | subdivision = *''P. m. muticus'' <br> *''P. m. spicifer'' <br> *''P. m. imperator'' | बायनॉमियल_अधिकारी = [[कार्ल लिनेयस]], १७६६ | आढळप्रदेश_नकाशा = Pavo muticus range map.png | आढळप्रदेश_नकाशा_शीर्षक = हिरव्या मोराचे वसतिस्थान }} '''हिरवा मोर''' किंवा '''इंडोनेशियन मोर''' (''पावो म्युटिकस'') ही [[आग्नेय आशिया|दक्षिणपूर्व आशियातील]] उष्णकटिबंधीय जंगलात राहणारी एक [[मोर|मोराची]] प्रजाती आहे. इ.स. २००९ पासून ही प्रजाती [[आय.यू.सी.एन. लाल यादी]] मधील [[चिंताजनक प्रजाती]] गटात नोंदवण्यात आली आहे. याचे मुख्य कारण म्हणजे जागतिक स्तरावर हिरव्या मोरांची संख्या झपाट्याने कमी होत आहे, विशेषतः त्यांचा अधिवास नष्ट झाल्यामुळे गंभीर दुष्परिणाम दिसून येत आहेत.<ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Pavo muticus'' |author=BirdLife International |date=2018 |page=e.T22679440A131749282 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22679440A131749282.en |access-date=९ मे २०२२}}</ref> == वर्णन == [[चित्र:Pavo_muticus3.jpg|डावे|इवलेसे| प्रौढ मादीचे डोके आणि मान]] [[चित्र:Green_Peafowl_-_Baluran_NP_-_East_Java_(29181943654).jpg|इवलेसे| नर मोर]] संबंधित भारतीय मोराच्या विपरीत, हिरव्या मोरात नर आणि लांडोर दिसायला अगदी सारखेच असतात, विशेषतः जंगली अधिवासात. मोराच्या या प्रकारात दोन्ही लिंगांच्या पाठीवर पिसारा असतो. मोराचा पिसारा हा पाठीवरून निघून शेपटीला झाकून पाठीमागे लांब वाढत असतो. गैरसमजुतीने मोराच्या पिसाऱ्याला शेपटी समजले जाते. नर मोरात, पिसारा {{Convert|2|m|ft|abbr=on}} पर्यंत वाढतो आणि डोळ्यांच्या आकाराप्रमाणे दिसून येतो. तर मादीमध्ये, पिसारा हिरव्या रंगाचा आणि नराच्या तुलनेत खूपच लहान असतो, फक्त शेपटी झाकण्या पुरता वाढलेला असतो. प्रजनन हंगामाव्यतिरिक्त, नराचा पिसारा घडी केल्यागत लहान होतो आणि जवळून पाहिल्याशिवाय नर-मादीत फरक करणे कठीण होते. दोन्ही लिंगांची मान आणि स्तनाची पिसे इंद्रधनुषी हिरवी आणि तराजूसारखी असतात. नरामध्ये, स्केप्युलर, मध्य आणि मोठे पंख निळे असतात, तर लहान पिसे हिरवे असतात आणि पंख बंद असताना खांद्यावर खवलेयुक्त पिसांचा त्रिकोण तयार करतात. पिसांचा दुय्यम भाग काळ्या रंगाचा असतो आणि काही उपप्रजातींमध्ये, टर्शिअल्स तपकिरी असतात आणि/किंवा धूसर पॅटर्नसह बंदिस्त असतो. मादीला निळ्या रंगाचे आवरण कमी असते, त्यामुळे पंखांच्या खांद्यावर त्रिकोण दिसून येत नाही. स्त्रियांच्या मानेला तांबेरी झालर असते. तसेच पाठीवर व प्राइमरी पंख आणि अलुला अधिक बंदिस्त असतात. नर आणि मादी दोन्ही मध्ये लांब पाय, भरीवपंख आणि लांब शेपटी असतात. या पक्षाच्या चेहऱ्याची त्वचा पांढऱ्या ते हलक्या निळ्या रंगाची दुहेरी पट्टे असलेली असते आणि कानाच्या बाजूला पिवळा ते नारिंगी चंद्रकोर असतो. डोळ्याच्या खाली भुवयाकडे असलेला गडद त्रिकोण नरामध्ये निळसर-हिरवा आणि मादीमध्ये तपकिरी असतो.<ref name=birdlife>{{cite report|publisher=BirdLife International|year=2006|work=Threatened birds of Asia: the BirdLife International Red Data Book|location=Cambridge, UK|pages=1052–1087|title=Pavo muticus|url=http://birdbase.hokkaido-ies.go.jp/rdb/rdb_en/pavomuti.pdf|accessdate=2022-05-09|archive-date=2011-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722105337/http://birdbase.hokkaido-ies.go.jp/rdb/rdb_en/pavomuti.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=Biddle2002>{{cite book|last=Biddle|first=Tami Davis|title=Pheasants, Partridges, and Grouse : A Guide to the Pheasants, Partridges, Quails, Grouse, Guineafowl, Buttonquails, and Sandgrouse of the World|url=https://archive.org/details/pheasantspartrid0000madg|series=Princeton Field Guides|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=978-0-691-08908-9}}</ref> हिरवे मोर सामान्यतः भारतीय मोरांपेक्षा अधिक शांत असतात. काही उपप्रजातींचे नर, विशेषतः ''पी. एम. इंपेरेटर'', मोठ्याने साद घालतात. मादी थोड्या फरकाने प्रतिसाद देते. नर पहाटे आणि संध्याकाळच्या वेळी त्यांच्या मुळ स्थळावरून हाक मारतात.<ref name=Brickle2002>{{cite journal|last=Brickle|first=Nick W.|journal=Biological Conservation|year=2002|volume=105|issue=2|title=Habitat use, predicted distribution and conservation of green peafowl (''Pavo muticus'') in Dak Lak Province, Vietnam|url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_2002-06_105_2/page/189|pages=189–197|doi=10.1016/S0006-3207(01)00182-3}}</ref> हिरवे मोर हे मोठे पक्षी आहेत, एकंदर आकाराच्या दृष्टीने सर्वात मोठ्या जिवंत गॅलिफॉर्म्सपैकी, वाइल्ड टर्कीपेक्षा हलक्या शरीराचे असले तरी, आणि कदाचित सर्वात लांब जंगली पक्षी आहेत. नर मोर {{Convert|1.8|-|3|m|abbr=on}} असून एकूण लांबीमध्ये, परंतु यामध्ये त्याच्या शेपटीचे आवरण, म्हणजे पिसारा समाविष्ट आहे जे स्वतः {{Convert|1.4|-|1.6|m|abbr=on}} मोजते. शेपटीचा पिसारा नर भारतीय मोराच्या पेक्षा जास्त लांब असतो, परंतु आर्ग्युसच्या तुलनेत लहान असतात. प्रौढ मादी {{Convert|1|-|1.1|m|abbr=on}} वर प्रजनन करणाऱ्या नराच्या एकूण लांबीच्या निम्मी असते लांबीमध्ये. त्याचे पंख तुलनेने मोठे आहेत जे सरासरी {{Convert|1.2|m|abbr=on}} च्या आसपास आहेत आणि {{Convert|1.6|m|abbr=on}} पर्यंत पोहोचू शकते मोठ्या पुरुषांमध्ये. हिरवा मोर शाश्वत उड्डाण करण्यास सक्षम आहेत.<ref name=Brickle2002 /><ref name=Clements2007>{{cite book|last=Clements|first=James F.|title=The Clements Checklist of the Birds of the World|edition=6th|year=2007|isbn=978-0-7136-8695-1|publisher=Christopher Helm|location=London}}</ref> [[चित्र:Okyo_Peacock_and_Peahen.jpg|इवलेसे| 1781 मरुयामा ओक्योचे पेंटिंग]] [[चित्र:Peacocks_777.jpg|इवलेसे| एक पिल्ले असलेली मादी (मोर).]] [[चित्र:Merak_tarung.jpg|इवलेसे| बलुरन नॅशनल पार्क, इंडोनेशियामध्ये मोरांशी लढत]] [[चित्र:Pavomuticus.jpg|इवलेसे| डॅनियल गिरौड इलियटचे पेंटिंग.]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} <ref name=crwflags>{{cite web|url=http://www.crwflags.com/fotw/flags/mm-hist.html|title=Burma: historical flags|website=crwflags.com}}</ref> <ref name=Dickinson2003>{{cite book|editor-last=Dickinson|editor-first=Edward C.|title=The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World|url=https://archive.org/details/howardmoorecompl0000howa|edition=3rd|year=2003|isbn=0-7136-6536-X}}.</ref> <ref name=Grimmett1999>{{cite book|last1=Grimmett|first1=R.|last2=Inskipp|first2=C.|last3=Inskipp|first3=T.|title=Birds of India: Pakistan, Nepal, Bangladesh, Bhutan, Sri Lanka, and the Maldives|publisher=[[Princeton University Press]]|url=http://www.pupress.princeton.edu/titles/6808.html|year=1999|isbn=0-691-04910-6|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060909173547/http://www.pupress.princeton.edu/titles/6808.html|archive-date=9 September 2006|df=dmy-all}}</ref> <ref name=Hybrid>{{cite web|last=Mennig|first=Wolfgang|title=Green Peafowl and Hybrids Tips and Tricks to identify unpure birds|url=http://wpa.tecker.info/hybrid.pdf|publisher=World Pheasant Association|access-date=22 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102191921/http://wpa.tecker.info/hybrid.pdf|archive-date=2 January 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> <ref name=Johnsgard1999>{{cite book|title=The Pheasants of the World: Biology and Natural History|last=Johnsgard|first=P.A.|year=1999 |publisher=Smithsonian Institution Press|location=Washington, DC|isbn=1-56098-839-8|page=374}}</ref> <ref name=Madge2002>{{cite book|last1=Madge|first1=Steve|first2=Phil|last2=McGowan|year=2002|title=Pheasants, Partridges, and Grouse: A Guide to the Pheasants, Partridges, Quails, Grouse, Guineafowl, Buttonquails, and Sandgrouse of the World|url=https://archive.org/details/pheasantspartrid0000madg|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, NJ|isbn=0-7136-3966-0}}</ref> <ref name=Ouyang2008>{{cite web|last=Ouyang|first=Yi Na|title=Genetic Divergence between Pavo muticus and Pavo cristatus by Cyt b Gene|url=http://en.cnki.com.cn/Article_en/CJFDTOTAL-YNDX200902014.htm|year=2008|publisher=Journal of Yunnan Agricultural University|access-date=2022-05-09|archive-date=2021-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230023044/http://en.cnki.com.cn/Article_en/CJFDTOTAL-YNDX200902014.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name=pcr>{{cite book|last1=Rasmussen|first1=P.C.|first2=J.C.|last2=Anderton|year=2005|title=The Birds of South Asia |publisher=Smithsonian Institution & Lynx Edicions|isbn=978-84-96553-85-9}}</ref> <ref name=Star2005>{{cite news|last=Chiew|first=Hilary|newspaper=The Star, Malaysia|title=The return of the Green peafowl|date=11 January 2005|url=http://www.ecologyasia.com/news-archives/2005/jan-05/star_050111_1.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205055846/http://www.ecologyasia.com/news-archives/2005/jan-05/star_050111_1.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> <ref name=viet>{{cite report|last1=Brickle|first1=N.W.|first2=Nguyen|last2=Cu|first3=Ha Quy|last3=Quynh|first4=Nguyen Thai Tu|last4=Cuong|first5=Hoang Van|last5=San|year=1998|title=The Status and Distribution of Green Peafowl ''Pavo muticus'' in Dak Lak Province, Vietnam|publisher=BirdLife International - Vietnam Programme|location=Hanoi, Vietnam|url=http://thiennhienviet.org.vn/sourcebook/report_pdf/report1.pdf|doi=10.1016/S0006-3207(01)00182-3|accessdate=2022-05-09|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029010318/https://www.thiennhienviet.org.vn/sourcebook/report_pdf/report1.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name=zma>{{cite web|url=http://nlbif.eti.uva.nl/zma3d/detail.php?id=143&type=family&sort=taxon|title=Zoological Museum Amsterdam|access-date=20 April 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090813082548/http://nlbif.eti.uva.nl/zma3d/detail.php?id=143&type=family&sort=taxon|archive-date=13 August 2009|df=dmy-all}}</ref> ggtp45reuj6qppdpyyzu7macly61tkq 0 305715 2704871 2117318 2026-08-23T20:07:56Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704871 wikitext text/x-wiki '''आर्चिबाल्ड विवियन हिल''' ([[२६ सप्टेंबर]], [[इ.स. १८८६|१८८६]]:[[ब्रिस्टल]], [[इंग्लंड]] - [[३ जून]], [[इ.स. १९७७|१९७७]]:[[कॅम्ब्रिज, इंग्लंड]]) हे ब्रिटिश शास्त्रज्ञ होते. त्यांच्या स्नायूंमधील उर्जोत्पादन आणि चालक-प्रेरक बळावरील संशोधनाबद्दल त्यांना १९२२ चे[[वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक]] दिले गेले.<ref>{{cite journal| doi=10.1152/japplphysiol.01246.2001 |title=Scientific contributions of A. V. Hill: exercise physiology pioneer | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_2002-11_93_5/page/1567 |volume=93 |issue=5 |journal=Journal of Applied Physiology |pages=1567–1582 |pmid=12381740 | last1 = Bassett | first1 = DR Jr|s2cid=14704104 |year=2002 }}</ref><ref name="odnb">{{Cite ODNB | doi = 10.1093/ref:odnb/31230 | year = 2004 | title = The Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:हिल, आर्चिबाल्ड विवियन}} [[वर्ग:ब्रिटिश शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:इ.स. १८८६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] j7bna2ojocj3aeifh1taqk1krp34sdi 0 307811 2704854 2627167 2026-08-23T19:45:47Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704854 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Paederus littoralis01.jpg|इवलेसे|नैरोबी माशी किंवा ड्रॅगन किडा]] '''नैरोबी माशी''' किंवा '''ड्रॅगन किडा''' हा एक मूळचा पूर्व आफ्रिकेतील ''पेडेरस'' या वंशातील रोव्ह बीटलच्या दोन प्रजातींचे सामान्य नाव असलेला 'संधीपाद' संघातील उडणारा कीटक आहे. सध्या हा भारत आणि भारतीय उपखंडात मोठ्या प्रमाणावर पसरलेला आहे. या किटकात पेडेरिन नावाचा संक्षारक पदार्थ असतो, जो त्वचेच्या संपर्कात आल्यास त्वचा दाह होऊ शकतो.<ref name="CNN">{{स्रोत बातमी|url=http://www.cnn.com/EARTH/9801/26/kenya.beetle.ap/index.html|title='Nairobi fly' doesn't sting or bite, but it sure does hurt|date=January 26, 1998|publisher=[[CNN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070128130446/http://edition.cnn.com/EARTH/9801/26/kenya.beetle.ap/index.html|archive-date=January 28, 2007}}</ref> या जळजळत्या वेदनेमुळे, नैरोबी माशीला कधीकधी "ड्रॅगन किडा" असे देखील म्हणतात. == वर्णन == प्रौढ कीटक हे प्रामुख्याने काळ्या आणि लाल रंगाचे असतात आणि ६-१० मिमी लांब आणि ०.५-१.० मिमी रुंद असतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Stefano Veraldi & Luciano Süss|year=1994|title=Dermatitis caused by ''Paederus fuscipes'' Curt.|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-dermatology_1994-04_33_4/page/277|journal=[[International Journal of Dermatology]]|volume=33|issue=4|pages=277–278|doi=10.1111/j.1365-4362.1994.tb01045.x|pmid=8021088}}</ref> त्यांचे डोके, पोटाचा खालचा भाग, एलिट्रा (पंखाचे मूळ) आणि पाठीमागचा भाग हे काळे रंगाचे असून वक्षस्थळ आणि पोटाचा वरचा भाग लाल असतो.<ref name="derm">{{जर्नल स्रोत|last=Mammino|first=Jere J.|date=November 2011|title=Paederus Dermatitis|journal=The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology|volume=4|issue=11|pages=44–46|issn=1941-2789|pmc=3225135|pmid=22125660}}</ref> == जीवशास्त्र == हे कीटक ओलसर दमट अधिवासात राहतात आणि बहुतांश ते शेतीसाठी फायदेशीर असतात कारण ते पिकावरील हानिकारक कीटक खातात. प्रौढ कीटक इनॅन्डेन्सेंट आणि फ्लोरोसेंट प्रकाशाकडे आकर्षित होतात आणि परिणामी, अनवधानाने मानवांच्या संपर्कात येतात.<ref name="derm" /> मुसळधार पाऊस, काहीवेळा [[एल निन्यो|एल निनो]] घटनांमुळे, नैरोबी फ्लायला भरभराट होण्यासाठी परिस्थिती प्रदान करते. इस १९९८, २००७, २०१९, २०२० मध्ये यांच्या प्रजोत्पादनाचा उद्रेक झाला.<ref name="CNN" /> == माणसांशी संबंध == === पेडेरस त्वचारोग === ही माशी मधमाशी प्रमाणे डंख मारत नाही किंवा चावत देखील नाही, परंतु त्यांच्या हिमोलिम्फमध्ये पेडेरिन नावाचे एक शक्तिशाली विष आहे ज्यामुळे फोड येणे आणि पेडेरस त्वचारोग होतो. जेव्हा हे कीटक त्वचेवर चिरडले किंवा घासले जातात तेव्हा हे विष सोडले जाते, बहुतेकदा रात्रीच्या वेळी ही समस्या निर्माण होते. यावर उपाय म्हणून लोकांना त्वचेवरून अलगद ब्रशने, कापडाने किंवा फुंक मारून कीटक उडवण्याचा सल्ला दिला जातो.<ref name="CNN" /><ref name="derm" /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कीटक]] g65905ldxcd5xcnr91d92aizxdntaki 0 310757 2705155 2695230 2026-08-24T08:27:07Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705155 wikitext text/x-wiki '''विजय जवाहरलाल दर्डा''' (जन्म १३ मे १९५०, यवतमाळ) हे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाचे राजकारणी आणि [[लोकमत]] वृत्तपत्र समूहाचे अध्यक्ष आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vijaydarda.in/|title=Vijay Darda's official website|website=VijayDarda.in|language=en-US|access-date=2022-08-22}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/editorial/joy-dreamer/|title=स्वप्नपूर्तीचा आनंद|last=author/admin|date=2016-07-25|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2022-08-22}}</ref> इ.स. 1998 पासून [[राज्यसभा सदस्य|राज्यसभे]]<nowiki/>त [[महाराष्ट्राचे खासदार|महाराष्ट्राचे]] प्रतिनिधित्व करणारे भारताचे [[राज्यसभा सदस्य|संसद सदस्य]] आहेत. ते सलग तीन वेळा उच्च पदावर निवडून आले आहेत. भारतीय संसदेचे सभागृह ते [[लोकमत]] मीडिया ग्रुपचे अध्यक्ष आहेत. ते अखिल भारतीय सकल जैन समाजाचे अध्यक्ष देखील आहेत. दर्डा हे 1997 ते 1998 पर्यंत इंडियन न्यूजपेपर सोसायटी, नवी दिल्लीचे अध्यक्ष होते. ते तिच्या कार्यकारी समितीचे सदस्य आहेत. == '''प्रारंभिक जीवन आणि राजकीय कारकीर्द''' == दर्डा यांचा जन्म [[यवतमाळ]] येथील एका श्वेतांबर जैन कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील, जवाहरलाल दर्डा, हे भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील एक स्वातंत्र्यसैनिक होते. जवाहरलाल दर्डा यांनी १५ डिसेंबर १९७१ रोजी नागपूर येथून '[[लोकमत]]' हे मराठी दैनिक सुरू केले.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Arbuzova|first=Elena|last2=Dolgov|first2=Alexander|last3=Dutta|first3=Koushik|last4=Rangarajan|first4=Raghavan|date=2023-02-03|title=Gravitational Baryogenesis: Problems and Possible Resolution|url=https://doi.org/10.3390/sym15020404|journal=Symmetry|volume=|issue=|pages=404|doi=|issn=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai/who-is-vijay-darda/story-cf6SZazEOhxldr3ObjZgnK.html|title=Who is Vijay Darda?|last=Anonymous|date=2012-09-04|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-07-14}}</ref> विजय जे. दर्डा यांनी १९८८ मध्ये [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई]] [[विद्यापीठ|विद्यापीठा]]<nowiki/>तून पत्रकारिता आणि मुद्रण तंत्रज्ञान (Printing Technology) या विषयांत पदविका (डिप्लोमा) प्राप्त केली<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nocorruption.in/politician/vijay-jawaharlal-darda/|title=Vijay Jawaharlal Darda of Maharashtra contact address & email|website=nocorruption.in|language=en|access-date=2026-07-14}}</ref> २८ मार्च २०२३ रोजी नवी मुंबईतील [[डी.वाय. पाटील विद्यापीठ|डी. वाय. पाटील]] विद्यापीठाच्या दीक्षांत समारंभात, महाराष्ट्राचे राज्यपाल रमेश बैस आणि डी. वाय. पाटील विद्यापीठाचे कुलपती डॉ. विजय पाटील यांच्या हस्ते, तसेच महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री [[एकनाथ शिंदे]] आणि विविध क्षेत्रांतील मान्यवरांच्या उपस्थितीत, विजय दर्डा यांना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ख्यातीप्राप्त [[डॉ. डी.वाय. पाटील विद्यापीठ|डी. वाय. पाटील]] विद्यापीठातर्फे 'डी. लिट.' (डॉक्टर ऑफ लिटरेचर) ही पदवी प्रदान करण्यात आली. पत्रकारिता, समाजसेवा, शिक्षण, राजकारण आणि समाजकल्याणासाठी केलेल्या परोपकारी कार्याबद्दल त्यांना ही पदवी देण्यात आली.<ref>{{स्रोत बातमी|last=PTI|url=https://theprint.in/india/lokmat-group-chairman-vijay-darda-honoured-with-d-litt/1480620/|title=Lokmat Group chairman Vijay Darda honoured with D.Litt|date=2023-03-29|language=en-US}}</ref> त्यांनी आपली पहिली राज्यसभा निवडणूक अपक्ष उमेदवार म्हणून लढवली आणि काँग्रेसचे उमेदवार राम प्रधान यांचा पराभव करून विजय मिळवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai/who-is-vijay-darda/story-cf6SZazEOhxldr3ObjZgnK.html|title=Who is Vijay Darda?|last=Anonymous|date=2012-09-04|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-07-14}}</ref> अपक्ष उमेदवार म्हणून विजयी झाल्यानंतर, [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] पक्षाने त्यांना २००४ आणि २०१० च्या [[राज्यसभा]] निवडणुकांसाठी उमेदवारी दिली आणि त्या दोन्ही निवडणुकांमध्ये त्यांनी विजय संपादन केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.business-standard.com/article/beyond-business/newsmaker-vijay-darda-112090700074_1.html|title=Newsmaker: Vijay Darda|last=Standard|first=Business|website=www.business-standard.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321045739/https://www.business-standard.com/article/beyond-business/newsmaker-vijay-darda-112090700074_1.html|archive-date=2025-03-21|access-date=2026-07-14|url-status=live}}</ref> दर्डा यांची २०१०-११ या कालावधीसाठी 'ऑडिट ब्युरो ऑफ सर्क्युलेशन' (ABC) चे अध्यक्ष म्हणून निवड झाली आणि त्यांनी ती जबाबदारी सांभाळली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/delhi/vijay-darda-is-new-audit-bureau-chief/story-KioGlgiXL6sZCTDlEhmvSI.html|title=Vijay Darda is new Audit bureau chief|last=Correspondent|first=H. T.|date=2010-09-18|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-07-14}}</ref> २८ जून २०२२ रोजी, [[कारगिल युद्ध|कारगिल]] येथील युद्ध स्मारकाचे रक्षण करणाऱ्या सैनिकांसाठी घरे बांधण्याच्या उद्देशाने, विजय दर्डा यांनी 'लोकमत फाउंडेशन'च्या वतीने भारताचे [[संरक्षण मंत्री (भारत)|संरक्षण मंत्री]] [[राजनाथ सिंग|राजनाथ सिंह]] आणि लष्करप्रमुख जनरल [[मनोज पांडे]] यांना ७१ लाख रुपयांचा धनादेश सुपूर्द केला. १९९९ मधील कारगिल युद्धातील विजयानंतर, [[श्रीनगर]] ते [[लेह]] या राष्ट्रीय महामार्गावर (NH-1D) [[कारगिल]] येथे 'कारगिल युद्ध स्मारक' उभारण्यात आले. हे ठिकाण [[पाकिस्तान]]<nowiki/>च्या सीमेजवळ असल्याने आणि येथे दहशतवादी हल्ल्याची दाट शक्यता असल्याने, याच्या सुरक्षेसाठी लष्कराची एक तुकडी तैनात करण्यात आली आहे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/national/contribution-of-rs-71-lakh-for-accommodation-of-personnel-deployed-in-kargil-checks-handed-over-to-defense-minister-by-lokmat-foundation-a653/|title=कारगिलमध्ये तैनात जवानांच्या निवासस्थानासाठी 71 लाखांचे योगदान, लोकमत फाउंडेशनकडून संरक्षणमंत्र्यांकडे धनादेश सुपूर्द|last=author/online-lokmat|date=2022-06-29|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-07-14}}</ref> भारतीय खेळाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रोत्साहन देण्यासाठी त्यांनी १९८६ मध्ये [[यवतमाळ]] येथे 'अखिल भारतीय कबड्डी गोल्ड ट्रॉफी स्पर्धा' आयोजित केली होती.<ref name=":0" /> दर्डा यांनी 'पब्लिक इश्यूज बिफोर पार्लमेंट' (संसदेसमोरील सार्वजनिक मुद्दे) हे पुस्तक प्रकाशित केले, ज्यामध्ये [[खासदार]] म्हणून त्यांनी केलेल्या विविध कार्यांचे संकलन आहे. या पुस्तकाचे प्रकाशन भारताचे तत्कालीन उपराष्ट्रपती [[मोहम्मद हमीद अन्सारी|हमीद अन्सारी]] यांच्या हस्ते करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/vice-president-released-a-book-entitled-public-issues-before-parliament-1392877152-1|title=null|date=2014-02-20|website=Jagranjosh.com|language=en|access-date=2026-07-14|archive-date=2026-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20260714173022/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/vice-president-released-a-book-entitled-public-issues-before-parliament-1392877152-1|url-status=dead}}</ref> २०१४ मध्ये, दर्डा यांनी विदर्भ भागातील लोकांच्या समस्या प्रभावीपणे मांडल्या आणि [[केंद्र सरकार|केंद्र सरकारला]] आत्महत्या केलेल्या शेतकऱ्यांच्या विधवांसाठी २०० कोटी रुपयांचे आर्थिक पॅकेज जाहीर करण्याची तसेच मागास भागातील उच्च शिक्षण संस्थांना मदत करण्याची विनंती केली. पर्यायी रोजगाराच्या संधी निर्माण करण्यासाठी त्यांनी कृषी-आधारित उद्योगांचे मॉडेल सुचवले<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/congress-member-flags-vidarbha-farmers-suicide-issue-in-rajya-sabha/articleshow/39425120.cms|title=Congress member flags Vidarbha farmers' suicide issue in Rajya Sabha|date=2014-08-01|issn=}}</ref> १९९४ मध्ये, दर्डा यांनी 'सकल जैन समाज' या संस्थेची स्थापना केली; ही एक ना-नफा तत्त्वावर चालणारी संस्था असून तिचा उद्देश जैन धर्माच्या शिकवणुकीचा प्रसार करणे आणि विविध कार्यक्रम व उत्सवांचे आयोजन करणे हा आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2026-07-11|title=Sakal Jain Samaj|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sakal_Jain_Samaj&oldid=1363644923|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> वर्धा-यवतमाळ-नांदेड रेल्वे प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीस विलंब होत असताना, दर्डा यांनी संबंधित अधिकाऱ्यांना यात हस्तक्षेप करण्याची विनंती केली. या भागातील लोकांना भेडसावणाऱ्या समस्यांमुळे, ११ जून २०१४ रोजी त्यांनी संसदेत विदर्भासाठी स्वतंत्र राज्याची मागणी केली. देशातील पहिले 'कार्गो हब' (मालवाहतूक केंद्र) नागपुरात उभारले जावे, अशी मागणी त्यांनी केली; ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर रोजगार निर्मिती होईल आणि या क्षेत्राचा विकास व प्रगती साधली जाईल. वर्धा येथील सेवाग्राम आश्रमाने 'सत्याग्रह' आणि राष्ट्रीय स्वातंत्र्यलढ्याचा साक्षीदार म्हणून भूमिका बजावली असल्याने, त्याला 'राष्ट्रीय वारसा स्थळ' म्हणून घोषित करावे, असे त्यांनी नमूद केले. तसेच, प्रसारमाध्यमांच्या स्वातंत्र्यात कोणताही हस्तक्षेप होणार नाही, याची खात्री करावी अशी मागणी त्यांनी सरकारकडे केली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/vijay-darda-calls-for-separate-vidarbha-state/articleshow/36590712.cms?from=mdr|title=Vijay Darda calls for separate Vidarbha state|date=2014-06-15|issn=}}</ref> == '''सामाजिक आणि धार्मिक''' == दर्डा यांच्या मार्गदर्शनाखाली ‘सकल जैन समाज’च्या पहिला भव्य उपक्रम २२ जुलै १९९४ ते १९ नोव्हेंबर १९९४ या कालावधीत संस्कार भारती साध्वी श्री प्रीती सुधाजी म.सा. यांच्या चातुर्मासाचे आयोजन नागपूर येथील यशवंत स्टेडियममध्ये करण्यात आले. ‘संस्कार यज्ञ’ सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक दृष्टीने अत्यंत ऐतिहासिक ठरला. या कार्यक्रमाला उपस्थित राहण्यासाठी भारताचे तत्कालीन पंतप्रधान श्री [[पी.व्ही. नरसिंहराव|पी. व्ही. नरसिंहराव]] २९ सप्टेंबर १९९४ रोजी नागपुरात आले होते. याशिवाय महाराष्ट्राचे राज्यपाल श्री [[पी.सी. अलेक्झांडर|पी. सी. अलेक्झांडर]], मुख्यमंत्री श्री [[शरद पवार]], अर्थमंत्री श्री रामराव यांनीही या कार्यक्रमाला उपस्थिती लावली. ‘संस्कार यज्ञा’चा लाभ घेणाऱ्या मान्यवरांमध्ये राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक श्री [[राजेंद्रसिंह|राजेंद्र सिंह]] (रज्जू भैय्या), मध्यप्रदेशचे मुख्यमंत्री श्री [[सुंदरलाल पटवा]] व श्रीमती फूलकुंवर पटवा, तसेच गुजरातचे मुख्यमंत्री श्री [[छबिलदास मेहता|छबीलदास मेहता]] यांचाही समावेश होता. या ऐतिहासिक आणि भव्य आयोजनामुळे ‘सकल जैन समाज’ ला केवळ नागपूरातच नव्हे, तर देशभरात एक वेगळी आणि विश्वासार्ह ओळख निर्माण झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmatnews.in/spirituality/nagpur-sakal-jain-samaj-triumphant-voice-for-social-harmony-organization-remains-inspiring-even-28-years-after-its-inception-b507/|title=‘सकल जैन समाज’ सामाजिक समरसता का विजयी स्वर, स्थापना के 28 वर्षों बाद भी प्रेरक बना हुआ संगठन|last=author/lokmat-news|date=2026-07-10|website=Lokmat News Hindi|language=hi|access-date=2026-07-16}}</ref> दर्डा यांच्या मार्गदर्शनाखाली, 'लोकमत मीडिया ग्रुप' ने २४ ऑक्टोबर २०२१ रोजी [[नागपूर]] येथे एका राष्ट्रीय आंतर-धार्मिक परिषदेचे आयोजन केले होते. या परिषदेत विविध धर्मांतील धार्मिक आणि आध्यात्मिक नेत्यांनी सहभाग घेतला आणि त्यांनी जातीय सलोखा व विश्वबंधुत्वाची हाक दिली. परिषदेला उपस्थित राहिलेल्या धार्मिक नेत्यांमध्ये 'आर्ट ऑफ लिव्हिंग'चे संस्थापक गुरुदेव [[रविशंकर (आध्यात्मिक गुरू)|श्री श्री रविशंकरजी]], [[हरिद्वार]] येथील '[[पतंजली योगपीठ|पतंजली योगपीठा]]'चे संस्थापक [[स्वामी रामदेव|स्वामी रामदेवजी,]] 'अहिंसा विश्व भारती'चे संस्थापक आचार्य डॉ. लोकेशमुनीजी, '[[बीएपीएस श्री स्वामीनारायण मंदिर (अटलांटा)|बीएपीएस]] (BAPS) स्वामीनारायण संस्थे'चे ब्रह्मविहारीदास स्वामीजी, मुंबईचे आर्चबिशप कार्डिनल [[ओस्वाल्ड ग्रॅसियस|ऑसवाल्ड ग्रेसियस]]<nowiki/>जी, [[मुंबई]] येथील '[[जीवन विद्या मिशन|जीवनविद्या मिशन]]'चे प्रल्हाद वामनराव पैजी, लेह-लडाख येथील 'महाबोधी इंटरनॅशनल मेडिटेशन सेंटर'चे संस्थापक भिक्खू संघसेना आणि [[अजमेर]] शरीफ दर्ग्याचे गद्दी-नशीन हाजी सय्यद सलमान चिश्ती यांचा समावेश होता. या कार्यक्रमाला भारत सरकारचे रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्री श्री [[नितीन गडकरी]] उपस्थित होते,<ref>{{स्रोत बातमी|last=Release|first=ANI Press|url=https://www.business-standard.com/content/press-releases-ani/lokmat-media-successfully-hosts-the-first-ever-national-inter-religious-conference-in-nagpur-121102600553_1.html|title=Lokmat Media successfully hosts the first-ever National Inter-Religious Conference in Nagpur}}</ref> यवतमाळ येथे 2025 मधे मोरारी बापू यांच्या श्रीरामकथेचे दहा दिवस भव्य आयोजन करण्यात आले होते. या कालावधीत दररोज सुमारे एक लाख भाविकांसाठी भोजन, निवास व इतर सर्व आवश्यक सुविधांची उत्कृष्ट व्यवस्था करण्यात आली होती. या रामकथेला देशभरातून लाखो रामभक्तांनी उपस्थिती लावली. या पवित्र सोहळ्यास महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री श्री. देवेंद्र फडणवीस यांच्यासह अनेक मंत्री, लोकप्रतिनिधी, संत-महंत आणि विविध क्षेत्रांतील मान्यवर उपस्थित होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mandalnews.com/between-6th-and-14th-september-in-yavatmal-barsega-ramkatha-ka-amrit/|title=यवतमाल में 6 से 14 सितंबर के बीच बरसेगा रामकथा का अमृत|last=संवाददाता|first=स्थानीय|date=2025-07-17|website=Mandal News|language=en-US|access-date=2026-07-16}}</ref> या ऐतिहासिक रामकथेच्या निमित्ताने 'रामरसायन' या विशेष स्मरणिकेचे प्रकाशन करण्यात आले. दिल्ली येथे पूज्य मोरारी बापू यांच्या रामकथेदरम्यान त्यांच्या शुभहस्ते या ग्रंथाचे विधिवत प्रकाशन झाले. हा ग्रंथ श्रीरामाच्या विचारांचे, संस्कारांचे आणि जीवनमूल्यांचे प्रेरणादायी संकलन आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/national/murari-bapu-released-coffee-table-book-ram-rasayan-based-on-ramayana-katha-a-a719/|title=राम कथेवर आधारित ‘राम रसायन’ पुस्तकाचे मुरारी बापू यांच्या हस्ते प्रकाशन|last=author/online-lokmat|date=2026-01-22|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-07-16}}</ref> == '''खाजगी विधेयके''' == * स्वच्छ अन्न, पॅकबंद पेये आणि पाणी यांसाठीचे राष्ट्रीय आयोग विधेयक, २००५ * इलेक्ट्रॉनिक कचरा (हाताळणी आणि विल्हेवाट) विधेयक, २००५ * संविधान (दुरुस्ती) विधेयक, २००६ * व्हिसल-ब्लोअर्स (जनहितार्थ माहिती उघड करणाऱ्यांचे संरक्षण) विधेयक, २००६ * टेलि-शॉपिंग (ग्राहक हक्कांचे संरक्षण) विधेयक, २००६ * बाल हक्क संरक्षण आयोग (दुरुस्ती) विधेयक, २००६ * राज्यसभा सचिवालय (प्रशासन) विधेयक, २००६ * वैयक्तिक माहिती संरक्षण विधेयक, २००६ * इलेक्ट्रॉनिक कचरा (हाताळणी आणि विल्हेवाट) विधेयक, २०१५ * ग्राहक वस्तूंच्या किमती निश्चिती मंडळ विधेयक, २०१५ * व्यायामशाळा आणि फिटनेस सेंटर्स (नियमन) विधेयक, २०१५ * मानवाधिकार संरक्षण (दुरुस्ती) विधेयक, २००५ * पॅथॉलॉजिकल प्रयोगशाळा आणि दवाखाने (नियमन आणि नियंत्रण) विधेयक, २००६ * मुलांच्या शालेय दप्तरांचे वजन (मर्यादा) विधेयक, २००६ * मोबाईल कॅमेरा फोन वापरकर्ते (आचारसंहिता) विधेयक, २००६ * विवाहांची अनिवार्य नोंदणी विधेयक, २००७ * महिलांवरील अत्याचार प्रतिबंधक विधेयक, २००७ * ग्राहक वस्तूंच्या किमती निश्चिती मंडळ विधेयक, २००७ * सर्वोच्च न्यायालय (नागपूर येथे कायमस्वरूपी खंडपीठ स्थापना) विधेयक, २००७ * गावांमध्ये माहिती तंत्रज्ञान आणि माहिती-मनोरंजन सुविधा विधेयक, २००७ * घटस्फोटित महिला (संरक्षण आणि कल्याण) विधेयक, २००७ * फौजदारी प्रक्रिया संहिता (दुरुस्ती) विधेयक, २००७ * व्यायामशाळा आणि फिटनेस सेंटर्स (नियमन) विधेयक * अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींसाठी विशेष न्यायालये विधेयक, २००७<ref>https://rajyasabha.nic.in/rsnew/larrdis/WhosWho_2010.pdf</ref> == '''संसदीय समित्या, सदस्यत्वे आणि शिष्टमंडळे''' == * माहिती आणि तंत्रज्ञानविषयक संसदीय स्थायी समितीचे सदस्य (सप्टेंबर २०१४) * पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायूविषयक सल्लागार समितीचे सदस्य * भारत सरकारच्या नागरी उड्डाण मंत्रालयाच्या सल्लागार समितीचे सदस्य (जुलै २०१०) * राज्यसभेच्या दुय्यम विधान (Subordinate Legislation) समितीचे सदस्य (सप्टेंबर २०१०) * ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्रालयाच्या अंतर्गत असलेल्या केंद्रीय ग्राहक संरक्षण परिषदेचे सदस्य (सप्टेंबर २०१०)[३१] * संसदीय कामकाज मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील टपाल विभागाच्या 'फिलाटेलिक ॲडव्हायझरी कमिटी'चे (टपाल तिकीट सल्लागार समिती) सदस्य (नोव्हेंबर २०१०) * खासदार स्थानिक क्षेत्र विकास योजना (MPLADS) समितीचे सदस्य (ऑगस्ट २०१२ ते जुलै २०१६) * भारत-येल संसदीय नेतृत्व कार्यक्रमात सहभाग (वॉशिंग्टन डी.सी., अमेरिका, २००८) * २०१६ मध्ये भारताचे उपराष्ट्रपती डॉ. हमीद अन्सारी यांच्यासोबत मोरोक्को आणि ट्युनिशियाच्या शिष्टमंडळ दौऱ्यात सहभाग[३५] * याचिका समिती (पुनर्रचनेची तारीख: २४ सप्टेंबर २००९) * दुय्यम विधान समिती (पुनर्रचनेची तारीख: २९ सप्टेंबर २०१०) * वित्त समिती (मंत्रालये/विभाग: वित्त; कॉर्पोरेट व्यवहार; नियोजन; सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी) (स्थापनेची तारीख: ३१ ऑगस्ट २०१०) * भारताच्या पंतप्रधानांसोबत सुरक्षा परिषदेच्या बैठकीला उपस्थिती - १९९२: संयुक्त राष्ट्र मुख्यालय, न्यू यॉर्क * सदस्य, भारतीय वनीकरण संशोधन आणि शिक्षण परिषद (ICFRE), भारत सरकार, डेहराडून (उत्तरांचल) * सदस्य, पर्यावरण मूल्यांकन समिती, पर्यावरण आणि वन मंत्रालय, भारत सरकार, नवी दिल्ली * सदस्य, राष्ट्रीय एड्स समिती, आरोग्य मंत्रालय, भारत सरकार, नवी दिल्ली[३७] * सदस्य, भारत-पाकिस्तान संसदीय मंच * २००१–फेब्रु. २००४: सदस्य, सांस्कृतिक मंत्रालय सल्लागार समिती * २००२ पासून: उपाध्यक्ष/सदस्य, भारत-तुर्की संसदीय मैत्री गट * ऑगस्ट २००४ पासून: सदस्य, भारतीय रेल्वेकडून केंद्र सरकारच्या महसुलात जमा केल्या जाणाऱ्या लाभांशाच्या (dividend) दराचा आढावा घेणारी संसदीय समिती * २००५ पासून: सदस्य, भारत-जपान संसदीय मंच * फेब्रुवारी २००५ पासून: सदस्य, हिंदी सल्लागार समिती, कंपनी व्यवहार मंत्रालय * मे २००५ पासून: सदस्य, राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धा (Commonwealth Games) २०१० आयोजन समिती * ऑक्टोबर २००६ - मे २००९ आणि जुलै २०१० पासून: कायमस्वरूपी विशेष निमंत्रित सदस्य, पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालय सल्लागार समिती * सदस्य, हिंदी सल्लागार समिती, वाणिज्य विभाग (वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय); सदस्य, हिंदी सल्लागार समिती, उत्तर रेल्वे[३७] * माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय व संस्कृती मंत्रालयाची सल्लागार समिती * रेल्वे मंत्रालयाची कोकण रेल्वे वापरकर्ता सल्लागार समिती, २००५ * सदस्य, हिंदी सल्लागार समिती, मध्य रेल्वे (ऑगस्ट २०१२ - मे २०१४) * सदस्य, हिंदी सल्लागार समिती, राज्यसभा सचिवालय (जून २०१५ ते जुलै २०१६) * सदस्य, सल्लागार गट, राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण, पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय[३२] * सदस्य, माहितीविषयक स्थायी समिती (ऑगस्ट १९९८ - फेब्रुवारी २००४) * सदस्य, तंत्रज्ञानविषयक स्थायी समिती (ऑगस्ट २००४ - डिसेंबर २००६) * सदस्य, भारत-चीन सोसायटी (२००३ ते २०१०) * सदस्य, भारत-अमेरिका संसदीय मंच (२००४ ते २०१०) * सदस्य, वित्तविषयक स्थायी समिती (ऑगस्ट १९९८ - फेब्रुवारी २००४ आणि ऑगस्ट २००४ - डिसेंबर...) * सदस्य, ब्युरो ऑफ इंडियन स्टँडर्ड्स (डिसेंबर २००६ - मे २००९ आणि ऑगस्ट २००९ - ऑगस्ट २०१२; तसेच सप्टेंबर २००७ - मे २००९, ऑगस्ट २००९ - मे २०१४ आणि सप्टेंबर २०१४ ते जुलै २०१६) * सदस्य, नागरी उड्डाण मंत्रालय आणि परदेशस्थ भारतीय व्यवहार मंत्रालय (ऑगस्ट २००९ ते २०१०) * उपाध्यक्ष, भारत-इस्रायल संसदीय मैत्री गट (मे २०१३ - मे २०१४) * सदस्य, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान, पर्यावरण आणि वन समिती (सप्टेंबर २०१४ ते जुलै २०१६) * सदस्य, भारत-उरुग्वे संसदीय मैत्री गट * सदस्य, वाणिज्य समिती (२०१२ ते जुलै २०१६) * सदस्य, एचआयव्ही/एड्सविषयक संसदीय मंच<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://prsindia.org/mptrack/rajya-sabha/vijayjawaharlaldarda|title=Vijay Jawaharlal Darda {{!}} PRSIndia|website=PRS Legislative Research|language=en-US|access-date=2026-07-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/delhi/indian-mps-to-interact-with-us-policy-makers/story-K2M73xV40JQQPaaQAncoJO.html|title=Indian MPs to interact with US policy makers|last=Correspondent|first=H. T.|date=2008-06-12|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-07-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiavotes.com/netas/p/vijay-jawaharlal-darda-n-2506/|title=Shri Vijay Jawaharlal Darda — Maharashtra — Netas · IndiaVotes|website=www.indiavotes.com|access-date=2026-07-14}}</ref><ref>https://www.humanrightsinitiative.org/programs/ai/rti/india/national/2009/email_alerts/public_interest_disclosure_bill_what_it_may_contain_and_what_it_may_imply_feb_23_2010.pdf</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://starsunfolded.com/vijay-darda/|title=Vijay Darda Age, Wife, Children, Family, Biography & More » StarsUnfolded|language=en-GB|access-date=2026-07-14}}</ref> == '''इतर मुद्दे''' == काँग्रेसचे सदस्य असलेल्या दर्डा यांनी २९ जुलै २०१२ रोजी [[अहमदाबाद]]<nowiki/>मधील एका कार्यक्रमात विधान केले की, गुजरातचे मुख्यमंत्री [[नरेंद्र मोदी]] हे वाघ आणि राष्ट्रसंत आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|title=Congress MP praises Narendra Modi, calls him 'Lion of Gujarat'|publisher=NDTV|year=2012|isbn=|location=Ahmedabad, Gujarat|pages=https://www.ndtv.com/india-news/congress-mp-praises-narendra-modi-calls-him-lion-of-gujarat-494710}}</ref> छत्तीसगडमधील कोळसा खाणी वाटपप्रकरणी दर्डा यांच्या विरोधात दिल्लीच्या विशेष न्यायालयाने २६ जुलै २०२३ मध्ये एक निकाल दिला होता. या प्रकरणी राऊस अॅव्हेन्यू कोर्ट या न्यायालयाने त्यांना भ्रष्टाचार प्रतिबंधक कायद्याच्या इतर कलमांतर्गत दोषी ठरवले. होते<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-former-congress-rajya-sabha-member-vijay-darda-sentenced-to-four-years-in-chhattisgarh-coal-scam-case-23482864.html |title=छत्तीसगढ़ कोयला घोटाला मामला कांग्रेस के पूर्व राज्यसभा सदस्य विजय दर्डा को चार साल की सजा |भाषा= हिंदी |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= दैनिक जागरण |अ‍ॅक्सेसदिनांक= २ ऑगस्ट २०२३ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> २७ मार्च २०२६ ला महाराष्ट्रतील बंदरे खान वटपाटील कथा अनियमिततेशी संबंधित मणी लँडरिंगच्या गुन्याबाबात अमलबाजवाणी संचलनाद्वारे दाखल तकरार दिल्ली येथिल विशेष सीबीआय न्यायालयाने फेटाळून लावले, न्यायाधीश सुनेना शर्मा यानी हा निर्णय दिला<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/national/special-court-dismisses-ed-complaint-against-vijay-darda-devendra-darda-a-a629/|title=विजय दर्डा, देवेंद्र दर्डा यांच्या विरोधातील ईडीची तक्रार विशेष न्यायालयाने फेटाळली|last=author/online-lokmat|date=2026-07-14|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-07-15}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|title=दिल्ली न्यायालयाने माजी खासदार विजय दर्डा, मुलगा देवेंद्र आणि इतरांविरुद्धचा ईडीचा खटला फेटाळला.|publisher=The Print|year=2026|location=Online|pages=https://theprint.in/india/coal-scam-delhi-court-dismisses-ed-case-against-ex-mp-vijay-darda-son-devendra-others/2985492/}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nagpurtoday.in/vijay-darda-gets-relief-in-coal-block-case-as-court-closes-ed-money-laundering-proceedings/|title=Vijay Darda Gets Relief in Coal Block Case as Court Closes ED Money Laundering Proceedings|last=News|first=Nagpur|date=2026-07-13|website=Nagpur Today : Nagpur News|language=en-US|access-date=2026-07-15}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: दर्डा, विजय}} [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी उद्योगपती]] g9nyx0xmazcefig1sc8mr4ii3cjikqu 0 315819 2704821 2654538 2026-08-23T19:03:46Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704821 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट देशाचे लोकसंख्याशास्त्र|ठिकाण=[[रशिया]]|चित्र=Russia_Population_Pyramid.svg|चित्र_आकार=350px|शीर्षक=१ जानेवारी २०२२ चा रशियातील लोकसंख्येचा पिरॅमिड|लोकसंख्या={{increase}}१४,४६,९९,६७३ (आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यताप्राप्त सीमा) किंवा १४,७१,८२,१२३ क्रिमिया द्वीपकल्पासहीत (रशियाची जनगणना (२०२१)<ref name="census2021">Including 2,482,450 people living in the [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|annexed]] [[Crimea peninsula]] {{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul# |script-title=ru:Том 1. Численность и размещение населения |language=ru |work=[[Russian Federal State Statistics Service]] |access-date=3 September 2022 }}{{मृत दुवा|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|वाढीचा_दर={{decrease}} -७.२ (१ डिसेंबर २०२१)|जन्म_दर=९.८ जन्म दर १००० (२०२१)<ref name = "Rosstat latest vital movements"/>|मृत्यू_दर={{वाढतटस्थ}}१६.७ मृत्यु दर १००० (२०२१)<ref name = "Rosstat latest vital movements"/>|अधिकृत=रशियन|बोली=[[रशियातील_भाषांची_यादी|इतर]]}} {{ऐतिहासिक लोकसंख्या|0|1210000|1000|2520000|1500|7560000|1600|9450000|1700|10710000|1800|31300000|1897|67473000|1926|93459000|1939|108377000|1959|117534000|1970|130079000|1979|137552000|1989|147386000|2002|145166731|2010|142856836|2021|144700000|type=|footnote=Source:<ref>{{cite web |title=Russia Population 0 to 1800 – Our World in Data |url=https://ourworldindata.org/grapher/population-past-future?tab=chart&time=0..1800&country=~RUS |website=www.ourworldindata.org |language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=RUSSIA: historical demographical data of the whole country|url=http://www.populstat.info/Europe/russiac.htm|website=Populstat.info|access-date=6 July 2017|url-access=subscription|archive-date=7 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707234550/http://www.populstat.info/Europe/russiac.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="gks.ru-popul">{{cite web|url=https://www.nationsonline.org/oneworld/population-by-country.htm|format=XLS|script-title=ru:Оценка численности постоянного населения на 1 января 2020 года и в среднем за 2019 год|trans-title=Preliminary estimated population as of 1 January 2020 and on the average for 2019|language=ru|work=[[Russian Federal State Statistics Service|Rosstat]]}}</ref>{{failed verification|date=December 2020|reason=Two references are offered; one is inaccessible, and the other doesn't contain any of this historical data.}}<ref>{{cite web|url=https://www.findeasy.in/population-of-russia/ |title=Population of Russia 2022 &#124; Religion in Russia &#124; Find Easy |publisher=Findeasy.in |date= |accessdate=2022-02-28}}</ref>|percentages=pagr}}[[जगातील देशांची यादी (क्षेत्रफळानुसार)|क्षेत्रफळानुसार]] जगातील सर्वात मोठा देश असलेल्या [[रशिया|रशियाची]] २०२१ च्या जनगणनेनुसार याची लोकसंख्या १४.४७ करोड होती. यात संलग्न क्रिमिया द्वीपकल्पात राहणाऱ्या २४,८२,४५० लोकांचा समावेश नाही. [[रशियाची जनगणना (२०१०)|२०१० च्या जनगणनेत]] १४.२८ करोड लोकसंख्या होती. हा युरोपमधील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला देश आहे. आणि जगातील [[जगातील देशांची यादी (लोकसंख्येनुसार)|नवव्या क्रमांकाचा लोकसंख्या असलेला देश]] आहे. [[जगातील देशांची यादी (लोकसंख्या घनतेनुसार)|लोकसंख्येची घनता]] ९ रहिवासी प्रति चौरस किलोमीटर (२३ प्रति चौरस मैल) इतकी आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST|title=Population density (people per sq. km of land area)|website=[[The World Bank]]|access-date=16 June 2021}}</ref> रशियामध्ये जन्माच्या वेळी सरासरी आयुर्मान ७०.१ वर्षे आहे. पुरुषांसाठी ६५.५ वर्षे आणि महिलांसाठी ७४.५ वर्षे आहे. १९९० ते २००१ पर्यंत, रशियाच्या मृत्यू दराने जन्मदर ओलांडला होता. ज्याला विश्लेषकांनी लोकसंख्याशास्त्रीय संकट म्हणून नोंदवले होते.<ref name="crisis">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.wilsoncenter.org/publication/russias-demographic-crisis|title=Russia's Demographic Crisis|last=Koehn|first=Jodi|date=5 February 2001|website=[[Kennan Institute]]|publisher=[[Woodrow Wilson International Center for Scholars]]|access-date=18 July 2021}}</ref> देशाची लोकसंख्या वृद्ध आहे. देशाचे सरासरी वय ४०.३ वर्षे आहे.<ref name="cia">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|title=Russia|date=7 February 2020|website=[[The World Factbook]]|access-date=2022-10-14|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|url-status=dead}}</ref> २००९ मध्ये, रशियाने पंधरा वर्षांत प्रथमच वार्षिक लोकसंख्या वाढ नोंदवली होती. २०१० च्या दशकाच्या मध्यात, रशियामध्ये मृत्यूचे घटते प्रमाण, वाढलेला जन्मदर आणि वाढलेले स्थलांतर यामुळे लोकसंख्या वाढ झाली होती.<ref name="fertility1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rferl.org/a/migrants-welcome-is-russia-trying-to-solve-its-demographic-crisis-by-attracting-foreigners-/30677952.html|title=Migrants Welcome: Is Russia Trying To Solve Its Demographic Crisis By Attracting Foreigners?|last=Foltynova|first=Kristyna|date=19 June 2020|website=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|access-date=9 July 2021|quote="Russia has been trying to boost fertility rates and reduce death rates for several years now. Special programs for families have been implemented, anti-tobacco campaigns have been organized, and raising the legal age to buy alcohol was considered. However, perhaps the most successful strategy so far has been attracting migrants, whose arrival helps Russia to compensate population losses."}}</ref> तथापि, २०२० पासून, कोविड-19 साथीच्या आजारामुळे झालेल्या जास्त मृत्यूमुळे, रशियाच्या लोकसंख्येमध्ये रेकॉर्ड केलेल्या इतिहासातील सर्वात मोठी शांतता काळातील घट झाली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/world/2021/oct/13/russias-population-undergoes-largest-ever-peacetime-decline|title=Russia's population undergoes largest ever peacetime decline, analysis shows|last=Saver|first=Pjotr|date=13 October 2021|website=[[द गार्डियन]]|access-date=17 November 2021|quote=Russia's natural population has undergone its largest peacetime decline in recorded history over the last 12 months...}}</ref> २०२० मध्ये, संपूर्ण रशियामध्ये एकूण प्रजनन दर प्रति स्त्री १.५ मुले जन्माला येण्याचा अंदाज आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?locations=RU|title=Fertility rate, total (births per woman) - Russian Federation|website=[[World Bank]]|access-date=7 May 2022}}</ref> जो २.१ च्या बदली दरापेक्षा कमी आहे आणि युरोपियन सरासरीच्या जवळपास आहे.<ref name="fertility1" /> रशिया हे एक बहुराष्ट्रीय राज्य आहे.<ref name="multinational">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://countrystudies.us/russia/32.htm|title=Russia – Ethnic Composition|last=Curtis|first=Glenn E.|year=1998|publisher=Federal Research Division of the [[Library of Congress]]|location=Washington, D.C.|access-date=27 January 2022}}</ref> देशभरात १९३ पेक्षा जास्त वांशिक गट आहेत. २०१० च्या जनगणनेत, अंदाजे ८१% लोकसंख्या जातीने रशियन होती आणि उर्वरित १९% लोकसंख्या वांशिक अल्पसंख्याक होती.<ref name="minorities0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_etn_10.php|title=EAll- Russian population census 2010 – Population by nationality, sex and subjects of the Russian Federation|year=2010|website=Demoscope Weekly|access-date=7 July 2021}}</ref> रशियाच्या लोकसंख्येच्या चार-पंचमांश पेक्षा जास्त लोकसंख्या युरोपियन वंशाची होती. ज्यात बहुसंख्य पूर्व स्लाव्ह होते. फिनिक आणि जर्मनिक लोकांचे लक्षणीय अल्पसंख्याक होते.<ref name="Finnic">{{जर्नल स्रोत|last=Kowalev|first=Viktor|last2=Neznaika|first2=Pavel|year=2000|title=Power and Ethnicity in the Finno-Ugric Republics of the Russian Federation: The Examples of Komi, Mordovia, and Udmurtia|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-political-economy_fall-2000_30_3/page/81|journal=[[International Journal of Political Economy]]|publisher=[[Taylor & Francis]]|volume=30|pages=81–100|doi=10.1080/08911916.2000.11644017|jstor=41103741}}</ref><ref name="Germanic">{{जर्नल स्रोत|last=Bartlett|first=Roger|date=July 1995|title=The Russian Germans and Their Neighbours|journal=[[The Slavonic and East European Review]]|publisher=[[Modern Humanities Research Association]]|volume=73|pages=499–504|jstor=4211864}}</ref> युनायटेड नेशन्सच्या मते, रशियाची स्थलांतरित लोकसंख्या जगातील तिसरी सर्वात मोठी आहे. त्यांची संख्या १.१६ करोड पेक्षा जास्त आहे. त्यापैकी बहुतेक सोव्हिएतोत्तर राज्यांतील आहेत.<ref name="immigrants">{{स्रोत बातमी|last=Kirk|first=Ashley|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/12111108/Mapped-Which-country-has-the-most-immigrants.html|title=Mapped: Which country has the most immigrants?|date=21 January 2016|work=[[द डेली टेलिग्राफ]]|access-date=30 June 2021|url-access=subscription|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/12111108/Mapped-Which-country-has-the-most-immigrants.html|archive-date=10 January 2022|url-status=live}}</ref> == लोकसंख्या == खालील तक्ता नवीनतम रोस्टॅट महत्वाच्या आकडेवारीनुसार लोकसंख्याशास्त्रीय आकडेवारी<ref name="Rosstat latest vital movements">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rosstat.gov.ru/folder/313|title=Росстат — Новости Росстата|website=rosstat.gov.ru}}</ref> आणि २०१९ मधील जागतिक लोकसंख्या पुनरावलोकन नुसार आहे.<ref name="WPR 2018">{{Citation|title=Russia Population 2018}}</ref> * दर 22 सेकंदाला एक जन्म <ref name="Rosstat latest vital movements" /> * दर १३ सेकंदाला एक मृत्यू <ref name="Rosstat latest vital movements" /> * दर ३० सेकंदात एकूण एका व्यक्तीचे निधन<ref name="Rosstat latest vital movements" /> * दर ४ मिनिटांनी एकूण एका व्यक्तीचे स्थलांतर   टीप: क्रूड मायग्रेशन चेंज (प्रति १०००) हे ट्रेंड ॲनालिसिस आहे, एक्सट्रापोलेशन <ref>Note: Crude migration change (per 1000) is a trend analysis, an extrapolation, based the calculation average population change (current year minus previous) minus natural change of the current year (see table vital statistics). </ref> === प्रजननक्षमता === प्रजनन दर म्हणजे प्रत्येक स्त्रीला जन्मलेल्या मुलांची संख्या. हे संपूर्ण कालावधीसाठी बऱ्यापैकी चांगल्या डेटावर आधारित आहे. स्रोत: अवर वर्ल्ड इन डेटा आणि गॅपमिंडर फाउंडेशन.<ref name="ourworldindata.org">{{Citation|title=Total Fertility Rate around the world over the last centuries}}</ref> [[चित्र:Fertility_rate_of_Russia_from_1843_to_2016.svg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Fertility_rate_of_Russia_from_1843_to_2016.svg/435px-Fertility_rate_of_Russia_from_1843_to_2016.svg.png|इवलेसे|435x435अंश| १८४३ ते २०१६ पर्यंत रशियाचा प्रजनन दर]] पुढील अनेक वर्षांमध्ये, रशियामध्ये जगातील सर्वाधिक प्रजनन दर होता.<ref name="ourworldindata.org" /> रशियन राज्यक्रांती, दोन महायुद्धे आणि राजकीय हत्येमुळे या वाढलेल्या प्रजनन दरांमुळे लोकसंख्या वाढली नाही. {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:right" ! rowspan="19" |TFR ! colspan="10" |Years |- !1840 !1841 !1842 !1843 !1844 !1845 !1846 !1847 !1848 !1849<ref name="ourworldindata.org" /> |- | style="text-align:right; color:blue;" |7 | style="text-align:right; color:blue;" |7 | style="text-align:right; color:blue;" |7 | style="text-align:right; color:blue;" |7.01 | style="text-align:right; color:blue;" |7.02 | style="text-align:right; color:blue;" |7.03 | style="text-align:right; color:blue;" |7.05 | style="text-align:right; color:blue;" |7.06 | style="text-align:right; color:blue;" |7.08 | style="text-align:right; color:blue;" |7.08 |- !1850 !1851 !1852 !1853 !1854 !1855 !1856 !1857 !1858 !1859<ref name="ourworldindata.org" /> |- | style="text-align:right; color:blue;" |7.07 | style="text-align:right; color:blue;" |7.07 | style="text-align:right; color:blue;" |7.07 | style="text-align:right; color:blue;" |7.06 | style="text-align:right; color:blue;" |7.05 | style="text-align:right; color:blue;" |7.03 | style="text-align:right; color:blue;" |7.01 | style="text-align:right; color:blue;" |7 | style="text-align:right; color:blue;" |6.98 | style="text-align:right; color:blue;" |6.97 |- !1860 !1861 !1862 !1863 !1864 !1865 !1866 !1867 !1868 !1869<ref name="ourworldindata.org" /> |- | style="text-align:right; color:blue;" |6.95 | style="text-align:right; color:blue;" |6.93 | style="text-align:right; color:blue;" |6.95 | style="text-align:right; color:blue;" |6.96 | style="text-align:right; color:blue;" |6.98 | style="text-align:right; color:blue;" |6.99 | style="text-align:right; color:blue;" |7.01 | style="text-align:right; color:blue;" |7.02 | style="text-align:right; color:blue;" |6.51 | style="text-align:right; color:blue;" |6.87 |- !1870 !1871 !1872 !1873 !1874 !1875 !1876 !1877 !1878 !1879<ref name="ourworldindata.org" /> |- | style="text-align:right; color:blue;" |6.74 | style="text-align:right; color:blue;" |7.03 | style="text-align:right; color:blue;" |6.85 | style="text-align:right; color:blue;" |7.24 | style="text-align:right; color:blue;" |7.17 | style="text-align:right; color:blue;" |7.15 | style="text-align:right; color:blue;" |7.02 | style="text-align:right; color:blue;" |6.87 | style="text-align:right; color:blue;" |6.58 | style="text-align:right; color:blue;" |6.98 |- !1880 !1881 !1882 !1883 !1884 !1885 !1886 !1887 !1888 !1889<ref name="ourworldindata.org" /> |- | style="text-align:right; color:blue;" |6.8 | style="text-align:right; color:blue;" |6.66 | style="text-align:right; color:blue;" |7.03 | style="text-align:right; color:blue;" |6.89 | style="text-align:right; color:blue;" |6.83 | style="text-align:right; color:blue;" |6.74 | style="text-align:right; color:blue;" |6.47 | style="text-align:right; color:blue;" |6.61 | style="text-align:right; color:blue;" |6.96 | style="text-align:right; color:blue;" |6.8 |- !1890 !1891 !1892 !1893 !1894 !1895 !1896 !1897 !1898 !1899<ref name="ourworldindata.org" /> |- | style="text-align:right; color:blue;" |6.71 | style="text-align:right; color:blue;" |7.44 | style="text-align:right; color:blue;" |6.57 | style="text-align:right; color:blue;" |7.17 | style="text-align:right; color:blue;" |7.18 | style="text-align:right; color:blue;" |7.34 | style="text-align:right; color:blue;" |7.43 | style="text-align:right; color:blue;" |7.52 | style="text-align:right; color:blue;" |7.28 | style="text-align:right; color:blue;" |7.36 |- !1900 !1901 !1902 !1903 !1904 !1905 !1906 !1907 !1908 !1909<ref name="ourworldindata.org" /> |- | style="text-align:right; color:blue;" |7.36 | style="text-align:right; color:blue;" |7.2 | style="text-align:right; color:blue;" |7.36 | style="text-align:right; color:blue;" |7.2 | style="text-align:right; color:blue;" |7.24 | style="text-align:right; color:blue;" |6.72 | style="text-align:right; color:blue;" |7.04 | style="text-align:right; color:blue;" |7.08 | style="text-align:right; color:blue;" |7.44 | style="text-align:right; color:blue;" |7.12 |- !1910 !1911 !1912 !1913 !1914 !1915 !1916 !1917 !1918 !1919<ref name="ourworldindata.org" /> |- | style="text-align:right; color:blue;" |7.2 | style="text-align:right; color:blue;" |7.2 | style="text-align:right; color:blue;" |7.2 | style="text-align:right; color:blue;" |6.96 | style="text-align:right; color:blue;" |6.88 | style="text-align:right; color:blue;" |3.36 | style="text-align:right; color:blue;" |5.2 | style="text-align:right; color:blue;" |5.04 | style="text-align:right; color:blue;" |5.72 | style="text-align:right; color:blue;" |3.44 |- !1920 !1921 !1922 !1923 !1924 !1925 !1926<ref name="ourworldindata.org" /> |- | style="text-align:right; color:blue;" |6.72 | style="text-align:right; color:blue;" |4.72 | style="text-align:right; color:blue;" |6 | style="text-align:right; color:blue;" |6.48 | style="text-align:right; color:blue;" |6.72 | style="text-align:right; color:blue;" |6.8 | style="text-align:right; color:blue;" |6.72 |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" !वर्षे ! 1941 ! 1942 ! 1943 ! 1944 ! १९४५ <ref name="ourworldindata.org" /> |- | | style="text-align:right; color:blue;" |४.६० | style="text-align:right; color:blue;" | २.९६ | १.६८ | १.७२ | १.९२ |} [[चित्र:Natural_Population_Growth_of_Russia.PNG|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Natural_Population_Growth_of_Russia.PNG/232px-Natural_Population_Growth_of_Russia.PNG|डावे|इवलेसे|232x232अंश| जन्म आणि मृत्यू दर आणि नैसर्गिक वाढ, १९५० - २०१४]] ==== ऐतिहासिक क्रूड जन्मदर ==== [[चित्र:RUS_births_deaths_195601-202202.png|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/RUS_births_deaths_195601-202202.png/425px-RUS_births_deaths_195601-202202.png|इवलेसे|425x425अंश| रशियामधील जन्म आणि मृत्यू: अ) १२ महिन्यांची बेरीज, ब) दररोज सरासरी, जानेवारी १९५६ - फेब्रुवारी २०२२]] {| class="wikitable" style="text-align:right" ! scope="col" |वर्षे ! scope="col" | 1801-1810 ! scope="col" | 1811-1820 ! scope="col" | १८२१-१८३० ! scope="col" | १८३१-१८४० ! scope="col" | १८४१-१८५० ! scope="col" | १८५१-१८६० <ref name="demreview.hse.ru" /> |- | रशियाचा क्रूड जन्मदर | ४३.७ | 40.0 | ४२.७ | ४५.६ | ४९.७ | ५२.४ |} {| class="wikitable" style="text-align:right" ! scope="col" |वर्षे ! scope="col" | 1861-1870 ! scope="col" | 1871-1880 ! scope="col" | 1881-1890 ! scope="col" | १८९१-१९०० ! scope="col" | 1901-1910 ! scope="col" | 1911-1914 ! scope="col" | 18 वे शतक<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> (केवळ ऑर्थोडॉक्स) ! scope="col" | 1801-1860<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> (फक्त ऑर्थोडॉक्स) <ref name="demreview.hse.ru">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/rashyn/rashyn.pdf|title=А. Г. Рашин. Население России за 100 лет (1811—1913 гг.). Статистические очерки. Раздел первый. Масштабы и темпы динамики численности населения России за 1811—1913 гг. Глава первая. Динамика общей численности населения России за 1811—1913 гг. страница 38}}</ref> |- | रशियाचा क्रूड जन्मदर | ५०.३ | ५०.४ | ५०.४ | ४९.२ | ४६.८ | ४३.९ | ५१.० | ५०.० |} === वयाची रचना === <gallery mode="nolines" widths="280" heights="212"> चित्र:Russian population by age and sex (demographic pyramid) on 01 January, 1927.png|alt=|१०२७ मधील लोकसंख्येचा पिरॅमिड चित्र:Russia Sex by Age 19410101.png|alt=|१९४१ मधील लोकसंख्येचा पिरॅमिड चित्र:Russia Sex by Age 19460101.png|alt=|१९४६ मधील लोकसंख्येचा पिरॅमिड चित्र:Russia Sex by Age 20150101.png|alt=|२०१५ मधील लोकसंख्येचा पिरॅमिड </gallery> ==== वयाची सरासरी ==== : : एकूण: ३९.८ वर्षे. जगाच्या तुलनेत देश: ५२ वा : पुरुष: ३६.९ वर्षे : महिला: ४२.७ वर्षे (२०१८ अंदाजे. ) === आयुर्मान === [[चित्र:Russia_e0_by_sex_1920-2021.png|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Russia_e0_by_sex_1920-2021.png/327px-Russia_e0_by_sex_1920-2021.png|इवलेसे|327x327अंश| रशियामध्ये लिंग आणि त्यातील इंटरसेक्स फरक, १९२० - २०२१ द्वारे जन्माच्या वेळी आयुर्मान]] : एकूण लोकसंख्या: ७०.१ वर्षे. जगाच्या तुलनेत देश: १५५ वा : पुरुष: ६५.५ वर्षे : महिला: ७४.५ वर्षे (२०२१) '''बालमृत्यू दर''' : : एकूण: ६.८ मृत्यू/१००० जन्म : पुरुष: ७.६ मृत्यू/१००० जन्म : महिला: ५.९ मृत्यू/१००० जन्म (२०१७अंदाजे. ) जगाच्या तुलनेत देश: १६३वा [[चित्र:Life_expectancy_in_Russia.svg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Life_expectancy_in_Russia.svg/350px-Life_expectancy_in_Russia.svg.png|इवलेसे|350x350अंश| रशियामधील आयुर्मान, १८९६ - २०१९]] == धर्म == {{Pie chart}} == हे सुद्धा पहा == * रशियाचा लोकसंख्याशास्त्रीय इतिहास * सायबेरियाची लोकसंख्या * रशियाचे लोकसंख्याशास्त्रीय संकट * एकूण प्रजनन दरानुसार रशियाच्या संघीय विषयांची यादी * आयुर्मानानुसार रशियाच्या संघीय विषयांची यादी * रशियन लोकांवर अनुवांशिक अभ्यास * रशिया मध्ये आरोग्य * उत्तर, सायबेरिया आणि सुदूर पूर्वेकडील स्थानिक अल्पसंख्येचे लोक * रशियन क्रॉस * रशियन राष्ट्रीयत्व कायदा '''जनगणना माहिती:''' * सोव्हिएत जनगणना * रशियन साम्राज्याची जनगणना (१८९७) * रशियन जनगणना (2002) * [[रशियाची जनगणना (२०१०)|रशियन जनगणना (2010)]] * रशियन जनगणना (२०२०) * लोकसंख्येनुसार रशियामधील शहरे आणि शहरांची यादी == संदर्भ == <references /> == बाह्य दुवे == * इगोर बेलोबोरोडोव्ह, [http://demographia.ru/articles_N/index.html?idR=71&idArt=1928 1992-2010 मध्ये रशियामधील लोकसंख्याशास्त्रीय परिस्थिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221014205801/http://demographia.ru/articles_N/index.html?idR=71&idArt=1928 |date=2022-10-14 }} (मॉस्को डेमोग्राफिक समिटमधील अहवाल - जून 2011) * निकोलस एबरस्टॅड, [http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=446 रशियाचे पीसटाइम डेमोग्राफिक क्रायसिस: आयाम, कारणे, परिणाम] ( नॅशनल ब्यूरो ऑफ एशियन रिसर्च प्रोजेक्ट रिपोर्ट, मे 2010) * ज्युली डाव्हान्झो, ग्वेन फार्न्सवर्थ [https://www.rand.org/pubs/conf_proceedings/CF124/index.html रशियाचे लोकसंख्याशास्त्रीय "संकट"] 1996 रँड द्वारा संपादित{{ISBN|0-8330-2446-9}} * जेसिका ग्रिफिथ [http://www.geog.le.ac.uk/russianheartland/WP03_Demographics_July04.pdf रशियाच्या डेमोग्राफिक क्रायसिस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412171515/http://www.geog.le.ac.uk/russianheartland/WP03_Demographics_July04.pdf |date=2012-04-12 }} युनिव्हर्सिटी ऑफ लीसेस्टरचे प्रादेशिक परिणाम * [https://web.archive.org/web/20080227235653/http://eng.expert.ru/printissues/expert/2008/06/dalshe_sami/ लोकसंख्या धोरण आणि वर्तमान लोकसंख्याशास्त्रीय परिस्थितीचे परिणाम (2008)] * [https://www.census.gov/ipc/www/idb/informationGateway.php सर्व देशांसाठी परस्परसंवादी आकडेवारी], युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरोची साइट. * [http://www.prb.org/Publications/Datasheets/2009/2009wpds.aspx 2009 जागतिक लोकसंख्या डेटा शीट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170608091100/http://www.prb.org/Publications/Datasheets/2009/2009wpds.aspx}} लोकसंख्या संदर्भ ब्युरो द्वारे * [http://www.sci.aha.ru/ATL/ra13a.htm लोकसंख्येची घनता आणि वितरण नकाशे] (मजकूर रशियन भाषेत आहे; सर्वात वरचा नकाशा 1996 डेटावर आधारित लोकसंख्येची घनता दर्शवितो) * [https://web.archive.org/web/20051029152759/http://www.nupi.no/cgi-win/Russland/etnisk.exe?total रशियाचे वांशिक गट] * [http://longevity-science.org/Russia-Gavrilova-PAA-2005.pdf रशियामधील मृत्यू डेटासह समस्या] * व्ही. बोरिसोव्ह [http://www.demographia.ru/articles_N/index.html?idR=53&idArt=1363 "रशियामधील लोकसंख्याशास्त्रीय परिस्थिती आणि लोकसंख्येच्या पुनरुत्पादनात मृत्यूची भूमिका"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221014205755/http://www.demographia.ru/articles_N/index.html?idR=53&idArt=1363 |date=2022-10-14 }}, 2005 (इंग्रजीमध्ये) * [https://web.archive.org/web/20070307104306/http://www.expert.ru/printissues/expert/2007/09/demograficheskaya_situaciya_v_rossii/ रशियामधील लोकसंख्येच्या समस्येचे संभाव्य निराकरण म्हणून मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर आणि जन्मदर वाढ यातील निवड (रशियन भाषेत)] [[वर्ग:रशियाचे लोकसंख्याशास्त्र| ]] [[वर्ग:रशियन लोकसंख्या गट]] 1nu1q6gyl2iu63hxf8jbzsb9phm4u4h 0 316312 2704849 2485973 2026-08-23T19:37:33Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704849 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|भूत}} [[चित्र:Dancer's_Headpiece_in_the_Form_of_a_Panjurli_Bhuta_(boar_spirit_deity)_LACMA_M.2005.49a-b_(2_of_3).jpg|इवलेसे|पंजुर्ली (वराह देवता), LACMA 18 वे शतक इ.स]] '''भूत कोला''' (ज्याला दैवा कोला किंवा नेमा असेही म्हणले जाते) हा तुलुनाडूच्या किनारी जिल्ह्यांतील आणि [[कर्नाटक|कर्नाटकातील]] [[तुळुनाडू|मळेनाडूचा]] काही भाग आणि उत्तर [[केरळ]], [[भारत|भारतातील]] [[कासारगोड]] या भागातून आत्म्याच्या उपासनेचा एक शत्रूवादी प्रकार आहे. नृत्य अत्यंत शैलीबद्ध आहे आणि तुलू भाषिक लोक पूजलेल्या स्थानिक देवतांच्या सन्मानार्थ आयोजित केले जाते. याचा परिणाम [[यक्षगान]] लोकनाट्यावर झाला. भूत कोला शेजारच्या [[मल्याळम भाषा|मल्याळम]] भाषिक लोकसंख्येतील तेय्यमशी जवळचा संबंध आहे. == चॅनेल/माध्यम/कौल == [[चित्र:Castes_and_tribes_of_southern_India._Assisted_by_K._Rangachari_(1909)_(14587481627).jpg|इवलेसे| परवा जातिचा भूत कोला नर्तक. अंदाजे सुमारे 1909]] चॅनेल/माध्यम बनण्याची कला शिकली जाते. पांबरा, पारवा, नालिक जातीतील तरुण मुले त्यांच्या नातेवाईकांच्या विधीमध्ये सहभागी होतात; आणि ते चॅनेल/मध्यम कपड्यांसाठी नारळाची पाने कापण्यास मदत करतात, चॅनेल/मध्यम मेकअप इ. लावताना आरसा धरून ठेवतात.<ref name=":15">{{Cite journal|last=Ishii|first=Miho|year=2013|title=Playing with Perspectives: Spirit Possession, Mimesis, and Permeability in the Buuta Ritual in South India.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-royal-anthropological-institute_2013-12_19_4/page/795|journal=Journal of the Royal Anthropological Institute|volume=19|issue=4|pages=795–812|doi=10.1111/1467-9655.12065}}</ref> आपल्या नातेवाइकांची कामगिरी पाहून आणि त्याचे अनुकरण करण्याचा प्रयत्न करून ते सादरीकरणाची कला शिकतात.देवतेमध्येही धारण करण्याची क्षमता असते. चॅनेल/माध्यमाला त्याचे शरीर ताब्यात घेण्यासाठी काही नियमांचे पालन करावे लागेल. यामध्ये शाकाहारी असणे आणि दारू न पिणे यांचा समावेश असू शकतो.<ref name=":15" /> वाहिनी/माध्यमाला अचानक काही सेकंदांसाठी आत्म्याचा ताबा जाणवतो पण नंतर तो देवतेच्या ऊर्जेने भरलेला असतो ज्यामुळे तो संपूर्ण विधीसाठी देवता म्हणून वागू शकतो.<ref name=":15" /> आत्मा आणि मानव यांच्यात दोन प्रकारचे मध्यस्थ आहेत. मध्यस्थाचा पहिला प्रकार पितृ म्हणून ओळखला जातो. हे बिल्वा (ताडी ओढणारे, पूर्वी धनुष्यबाण करणारे पुरुष) सारख्या मध्यम जातीचे सदस्य आहेत.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Suzuki|first=Masataka|year=2008|title=Bhūta and Daiva: Changing Cosmology of Rituals and Narratives in Karnataka.|journal=Senri Ethnological Studies|volume=71|pages=51–85}}</ref> दुसऱ्या प्रकारचा मध्यस्थ ("चॅनेल/माध्यम") सामान्यतः अनुसूचित जाती जसे की पंबड, परवा किंवा नालीके यांचा समावेश होतो <ref name=":2" /> पित्राकडे फक्त तलवार आणि घंटा असते, तर वाहिनी/माध्यम मेकअप, दागिने, मुखवटे इ. वापरतात.<ref name=":2" /> दोन्ही माध्यमे देवतेला चेतनेच्या बदललेल्या अवस्थेतून मार्गदर्शन करतात असे मानले जाते. पण चॅनल/माध्यम भुता (पहिल्या व्यक्तीमध्ये) आणि भुता (तिसऱ्या व्यक्तीमध्ये, म्हणजे जेव्हा तो त्याचे पदण्णा सांगतो तेव्हा) बद्दल बोलू शकते, तेव्हा पती फक्त पहिल्या व्यक्तीमध्ये पदण्णा म्हणून बोलतो. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} bri5f8svalsjzk41zhg56btthl0caaq 0 320583 2704921 2702130 2026-08-23T21:20:15Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704921 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट धार्मिक जीवनचरित्र | नाव = सत्यनारायण दास | चित्र = Dr. Satyanarayana dasa.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = सत्यनारायण दास | मूळ_पूर्ण_नाव = | जन्म_दिनांक = {{जन्म_दिनांक आणि वय|1954|06|09}} | जन्म_स्थान = फरिदाबाद, हरियाणा | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | समाधिमंदिर = | उपास्यदैवत = | गुरू = | धर्म = हिंदू | शिष्य = | भाषा = | साहित्यरचना = | कार्य = | कार्यकाल = | कार्यक्षेत्र = | वंश = | संप्रदाय = [[वैष्णव पंथ]] | उपसंप्रदाय = | पेशा = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | वचन = | संबंधित_तीर्थक्षेत्रे = | विशेष = | स्वाक्षरी_चित्र = | तळटिपा = }} '''डॉ. सत्यनारायण दास''' (जन्म:९ जून १९५४) हे भारतीय गौडीय वैष्णव विद्वान आणि अभ्यासक आहेत. दासा हे [[बहुआयामी|बहुविध व्यासंगी विद्वान योगी]] आहेत. त्यांनी [[डॉ. भीमराव आंबेडकर विद्यापीठ|आग्रा विद्यापीठातून]] [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृतमध्ये]] [[विद्यावाचस्पती|पीएच.डी.]] आणि भारतीय कायद्याची पदवी, इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीमधून [[यांत्रिक अभियांत्रिकी|मेकॅनिकल इंजिनीअरिंगमध्ये]] बॅचलर ऑफ टेक्नॉलॉजी आणि [[भारतीय तंत्रज्ञान संस्था दिल्ली|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीमधून]] इंडस्ट्रियल इंजिनिअरिंगमध्ये मास्टर्स ऑफ टेक्नॉलॉजी इत्यादी पदव्या प्राप्त केल्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://vrajainstitute.org/faculty.html|title=Faculty - Vraja Institute|website=vrajainstitute.org|access-date=2017-09-30}}</ref> त्यांनी स्थापन केलेल्या जीवा संस्थेत सध्या, गौडीय वैष्णवांच्या क्षेत्रातील अनेक पुस्तके आणि मूळ कागदपत्रे प्रकाशित केली आहेत ज्यात सत् संदर्भावरील भाषांतरे आणि भाष्ये आहेत. याशिवाय त्यांना २०१२ मध्ये [[भारताचे राष्ट्रपती|भारताच्या राष्ट्रपतींच्या ]] हस्ते देखील पुरस्कार मिळाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.chakra.org/2012articles/2012-12-01.html|title=President of India Honors Babaji Satyanarayan Dasa|website=www.chakra.org|access-date=2017-09-30|archive-date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704124048/http://chakra.org/2012articles/2012-12-01.html|url-status=dead}}</ref> . दास यांना जीव गोस्वामीनचे प्रमुख जिवंत अभ्यासक-विद्वान म्हणले जाते. <ref name=":4">{{जर्नल स्रोत|last=Edelmann|first=Jonathan|date=2014|title=Book Review of Jīva Gosvāmin. Śrī Bhagavat Sandarbha: God—His Qualities, Abode and Associates. Sanskrit Text with English Translation and Jīva-toṣaṇī Commentary. Translated and edited by Satyanarayana Dasa. Vrindavan, India: Jiva Institute of Vaishnava Studies.|journal=Journal of Dharma and Hindu Studies|volume=1|issue=1|pages=77–81}}</ref> == वैयक्तिक आयुष्य आणि कारकीर्द == सत्यनारायण दास यांचा जन्म आणि त्यांचे बालपण हरियाणातील [[फरीदाबाद]] जवळील एका गावात गेले. [[मायामी]] येथील एका कंपनीत काही वर्षे काम केल्यानंतर ते संस्कृत शिकण्यासाठी भारतात परत आले. ते [[आंतरराष्ट्रीय कृष्णभावनामृत संघ|इस्कॉनचे]] सदस्य असून (ते पूर्वी इस्कॉनचे गुरू भक्तिस्वरूप दामोदर स्वामी यांचे दीक्षा घेतलेले शिष्य होते), त्यांनी भारतातील प्रख्यात विद्वान आणि संतांपैकी एक श्री हरिदास शास्त्री महाराजा यांची भेट घेतली. त्यांच्याकडून त्यांनी गौडीय वैष्णव साहित्याच्या संपूर्ण श्रेणीचा अभ्यास केला. [[न्याय (हिंदू धर्म)|न्याय]] (भारतीय तर्कशास्त्र) वर विशेष लक्ष केंद्रित करून त्यांनी स्वामी श्यामा शरण महाराज आणि इतर विविध पारंपारिक [[गुरु|गुरूंच्या]] अंतर्गत भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या सहा प्रणाली शिकल्या. १९९४ मध्ये, जीवा गोस्वामींच्या सत संदर्भाचे भाषांतर आणि टिप्पणी करताना,<ref>{{जर्नल स्रोत|title=The Hare Krishna Movement: The Postcharismatic Fate of a Religious Transplant|pages=262}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=In Vaikuntha not even the Leaves Fall|publisher=Jiva Institute|year=1994|location=New Delhi}}</ref> जीवाच्या [[वैकुंठ|वैकुंठातून]] होणाऱ्या पतनाबद्दल एक तात्विक वाद निर्माण झाला, ज्याची पराकाष्ठा सत्यनारायणाच्या "इन वैकुंठ इव्हन लिव्हज डोन्ट फॉल" या पुस्तकाच्या प्रकाशनात झाला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=In Vaikuntha not even the Leaves Fall|publisher=Jiva Institute|year=1994|location=New Delhi}}</ref> या पुस्तकाचे सह-लेखक कुंडली दास हे देखील आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Hare Krishna Movement: The Postcharismatic Fate of a Religious Transplant|url=https://archive.org/details/harekrishnamovem0000unse_b8x3|last=Bryant|first=Edwin|last2=Ekstrand|first2=Maria|publisher=Columbia University Press|year=2004|isbn=9780231122566|pages=[https://archive.org/details/harekrishnamovem0000unse_b8x3/page/233 233]}}</ref> आत्म्याच्या उत्पत्ती आणि स्वरूपाबाबत पारंपारिक वैष्णव शिकवणीचे सादरीकरण स्वीकारण्यास इस्कॉनच्या अधिकाऱ्यांनी नकार दिला. तेव्हा दास यांनी अधिकृतपणे त्या संस्थेपासून स्वतःला वेगळे केले आणि त्यांचे गुरू श्री हरिदास शास्त्री यांच्याकडून पारंपारिक गौडीया वैष्णव पंथाची औपचारिक दीक्षा आणि वैष्णव संन्यास घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://news.vrindavantoday.org/tag/sri-haridas-niwas/|title=Sri Haridas Niwas Archives - Vrindavan Today|website=Vrindavan Today|language=en-US|access-date=2017-10-23}}{{मृत दुवा|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == प्रकाशने == वैष्णव धर्माच्या चैतन्य विद्यालयाच्या [[तत्त्वज्ञान]] आणि धर्मशास्त्रामध्ये त्यांनी २० हून अधिक पुस्तके प्रकाशित केली आहेत, ज्यात जीवा गोस्वामी यांच्या सत्-संदर्भाचे मूळ भाषांतर आणि भाष्ये यांचा समावेश आहे. याशिवाय त्यांनी इतर शिक्षणतज्ञांसह विविध संशोधन जर्नल्समध्ये योगदान दिले आहे. सध्या ते विद्वानांना भारतीय शास्त्र शिकवतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Edelmann|first=Jonathan|date=June 2013|title=Hindu Theology as Churning the Latent|url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-religion-journal_2013-06_81_2/page/n124|journal=Journal of the American Academy of Religion|volume=81|issue=2|pages=427–466|doi=10.1093/jaarel/lfs132}}</ref> === शैक्षणिक प्रतिक्रिया === दासाच्या भागवत संदर्भाच्या अनुवादाच्या पुस्तक पुनरावलोकनात, [[शिकागो विद्यापीठ|शिकागो विद्यापीठातील]] अलेक्झांडर उस्कोकोव्ह यांनी "हा इतर कोणत्याही युरोपियन भाषेतील अनुवादा पेक्षा, भागवतचा पहिला गंभीर अनुवाद आहे" असे म्हणले आहे.<ref name=":3">{{जर्नल स्रोत|last=Uskokov|first=Aleksandar|date=2017|title=Śrī Bhagavat Sandarbha: God—His Qualities, Abode and Associates. Sanskrit Text [by Śrīla Jīva Gosvāmī], with English Translation and Jīva-toṣaṇī Commentary [by Satyanarayana Dasa]|journal=International Journal of Hindu Studies|volume=21|pages=119–120}}</ref> उस्कोकोव्ह म्हणतात की, "दास यांना जीवाच्या आत आणि बाहेरील कार्ये स्पष्टपणे माहित आहेत. तसेच सोळाव्या शतकातील संस्कृत शिकण्याच्या या उच्च बिंदूसह आणि ज्या परंपरांमधून जीव ज्ञान आत्मसात करतो, जसे की वैदिक हर्मेन्युटिक्स, संस्कृत व्याकरण, भारतीय ज्ञानशास्त्र आणि काव्यशास्त्र, आणि असेच इतर संकल्पना देखील दास यांना चांगल्याच जाणल्या आहेत." एकंदरीत, उस्कोकोव्ह "हे पुस्तक गौडीय वैष्णववाद समजून घेण्याच्या आमच्या प्रयत्नांमधील एक महत्त्वाची उपलब्धि आहे" असे म्हणतात. तसेच याचे भाषांतर "अचूक आणि विश्वासार्ह आहे, यातील युक्तिवाद अचूकपणे समजले आहेत आणि टिप्पण्या त्यांच्या बौद्धिक पार्श्वभूमीनुसार चांगल्या प्रकारे सूचित केल्या आहेत" असे देखील मान्य करतात.<ref name=":3" /> फ्लोरिडा विद्यापीठातील जोनाथन एडेलमन यांनी भाषांतर "वाचनीय आणि सामान्यतः अचूक आणि मूळ मजकुराशी एकनिष्ठ" असे म्हणले आहे. "अनुवादकाचे भाष्य न्याय, मीमांसा, पाणिनी, अद्वैत-वेदांत, तसेच विश्वनाथ चक्रवर्तिन, रुपा गोश्‍वदेस, इत्यादी गौडीय वैष्णव विचारवंतांकडील ज्ञानाची व्यापकता चर्चेत आणते." धर्मशास्त्रीय सामग्री आणि अंतर्दृष्टीची संपत्ती देते" असे देखील म्हणले आहे. रटगर्स विद्यापीठातील एडविन ब्रायंट यांनी टिप्पणी केली की दासाचे भागवत संदर्भ "उत्कृष्ट संस्कृत आणि शिष्यवृत्तीच्या शैक्षणिक मानकांनुसार सादर केलेली हर्मेन्यूटिकल कौशल्ये सादर करते".<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://sandarbhas.jiva.org/|title=Thoughts and Reflections|last=Bryant|first=Edwin|website=The Sat Sandarbhas|publisher=Jiva Institute|access-date=8 November 2017}}</ref> == शैक्षणिक उपक्रम == डॉ. दास यांनी [[हायडेलबर्ग विद्यापीठ|हेडलबर्ग युनिव्हर्सिटी]] आणि युनिव्हर्सिटी ऑफ ट्युबिंगेन, [[जर्मनी]], झुरिच युनिव्हर्सिटी, स्वित्झर्लंड, मिसिसिपी स्टेट युनिव्हर्सिटी, स्टेट युनिव्हर्सिटी ऑफ न्यू जर्सी, रटगर्स आणि युनिव्हर्सिटी ऑफ फ्लोरिडा, गेनेसविले, यूएसए यांसारख्या विविध विद्यापीठांमध्ये व्याख्याने दिली आहेत. सध्या ते रटगर्स येथे व्हिजिटिंग फॅकल्टी आणि हिंदू युनिव्हर्सिटी ऑफ अमेरिका येथे सहायक फॅकल्टी सदस्य आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindu-university.com/doc/HUA_List_of_Courses_available.pdf|title=Hindu University of America - Course Descriptions for Courses Offered for 2016 Semesters|website=hindu-university.com|access-date=2022-12-19|archive-date=2016-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20161120010322/http://hindu-university.com/doc/HUA_List_of_Courses_available.pdf|url-status=dead}}</ref> ते नियमितपणे वेगवेगळ्या विद्यापीठांतील विद्वानांना वैयक्तिक विनंतीवर शिकवत असतात. ते अनेक देशांमध्ये प्रवास करतात आणि भारतीय शास्त्रांवर व्याख्याने देत असतात.<ref name=":2">{{स्रोत बातमी|url=https://kripalu.org/presenters-programs/presenters/satya-narayana-dasa|title=Satya Narayana Dasa|work=Kripalu|access-date=2017-10-23|archive-date=2017-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20171027074631/https://kripalu.org/presenters-programs/presenters/satya-narayana-dasa|url-status=dead}}</ref> डॉ. दास यांनी त्यांचा अभ्यास आणि भारतीय शास्त्रांच्या अनुभवावर आधारित जीव वैदिक मानसशास्त्र हा नवीन विषय विकसित केला आहे. ते सध्या सॅंडी पाइन्स हॉस्पिटल, फ्लोरिडा आणि फोर्ट लॉडरडेल हॉस्पिटलच्या मानसोपचारतज्ज्ञांना वैदिक मानसशास्त्राद्वारे रूग्णांवर उपचार करण्याच्या नवीन तंत्रांचे प्रशिक्षण देत आहेत. अमेरिका,<ref name=":2"/> पोलंड, लिथुआनिया, फ्रान्स,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.association-a-ciel-ouvert.org/intervenants.aspx?intervenant=293|title=Intervenants|last=Sources|website=www.association-a-ciel-ouvert.org|access-date=2017-10-23|archive-date=2017-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20171027030404/http://www.association-a-ciel-ouvert.org/intervenants.aspx?intervenant=293|url-status=dead}}</ref> जपान अशा विविध देशांतील विविध श्रोत्यांना ते व्याख्यानही देत असतात. === जिवा इन्स्टिट्यूट === हरिदास शास्त्री महाराज यांच्या मार्गदर्शनाखाली आणि त्यांचे बंधू ऋषी आणि डॉ. प्रताप चौहान यांच्या मदतीने सत्यनारायण दास यांनी १९९२ मध्ये जीवा संस्थेची स्थापना केली. जिवा संस्थेचे शिक्षण, आरोग्य आणि संस्कृती असे तीन विभाग आहेत. सत्यनारायण दास हे भारतातील [[वृंदावन]] येथील शीतल छाया येथे असलेल्या सांस्कृतिक विभागाचे संचालक आहेत. देश-विदेशातील विद्यार्थी तेथे संस्कृत आणि भारतीय विचारांच्या सहा प्रणालींचा अभ्यास करण्यासाठी येतात, ज्याला सद्दर्शन असे म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hinduismtoday.com/blogs-news/hindu-press-international/rutgers-university-takes-students-to-vrindaban/11826.html|title=Hinduism Today Magazine|last=Academy|first=Himalayan|website=www.hinduismtoday.com|language=en|access-date=2017-10-23}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.jiva.org/bhakti-tirtha-a-review-of-the-first-semester/|title=Bhakti-tirtha – A Review of the First Semester {{!}} Jiva Institute of Vaishnava Studies|website=www.jiva.org|language=en-US|access-date=2017-10-23|archive-date=2017-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20171027025432/http://www.jiva.org/bhakti-tirtha-a-review-of-the-first-semester/|url-status=dead}}</ref> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=http://news.vrindavantoday.org/2016/08/international-ayurveda-retreat-jiva-institute-august/|title=International Ayurveda Retreat at Jiva Institute in August - Vrindavan Today|date=2016-08-01|work=Vrindavan Today|language=en-US|access-date=2017-10-23|archive-date=2017-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20171027125653/http://news.vrindavantoday.org/2016/08/international-ayurveda-retreat-jiva-institute-august/|url-status=dead}}</ref> गौडीय वैष्णव साहित्याच्या अभ्यासातील विशेषीकरण हे जिवा संस्थेचे वैशिष्ट्य आहे. अनेक विद्वान सत्यनारायण दास यांच्याशी सल्लामसलत करण्यासाठी आणि ग्रंथालयात पुस्तके मिळवण्यासाठी येतात.<ref name=":1" /> ज्यात मुद्रित तसेच दुर्मिळ हस्तलिखित हस्तलिखितांचा संग्रह आहे. शिक्षण आणि आयुर्वेदाचे इतर दोन विभाग फरीदाबाद येथे आहेत. शिक्षण विभागा तर्फे सुमारे १८०० विद्यार्थी असलेले महाविद्यालय चालवले जाते. आयुर्वेद विभागामध्ये संपूर्ण भारतामध्ये ७० दवाखाने आणि तीन टेली-मेडिसिन सेंटर्स आहेत ज्यांना दररोज सुमारे ६००० कॉल येतात आणि त्या द्वारे रुग्णांना मोफत सल्ला दिला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indiatogether.org/stories/jiva.htm|title=India Together: The Jiva Institute seeks education reform - May 2001|website=indiatogether.org|access-date=2017-09-30}}</ref> २०१६ मध्ये, दास यांनी भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या शाळांमध्ये ऑक्‍टोबर ते एप्रिल अखेरीस पाच वर्षांचा अभ्यासक्रम सुरू केला, जो डॉ. जॅन ब्रझेझिन्स्की यांनी सह-अध्यापन केला, आणि प्रा. मॅथ्यू दस्ती, प्रा. एडविन ब्रायंट आणि प्रो. जॅक हॉले, कोएनराड एल्स्ट आणि डॉ. मॅन्स ब्रू.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.vrindavantoday.org/2016/01/bhakti-tirtha-course-being-offered-at-jiva-institute/|title=Bhakti-tirtha Course being offered at Jiva Institute - Vrindavan Today|date=2016-01-11|work=Vrindavan Today|language=en-US|access-date=2017-09-30|archive-date=2017-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20171027030218/http://news.vrindavantoday.org/2016/01/bhakti-tirtha-course-being-offered-at-jiva-institute/|url-status=dead}}</ref><ref name=":0"/> जीवा इन्स्टिट्यूट एक संस्कृत शाळा चालवते जी संपूर्णानंद संस्कृत विद्यापीठ बनारसशी संलग्न आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.icbse.com/colleges/shri-chaitanya-shiksha-sansthan-shital-chaya-raman-reti-vr/14075/2|title=Shri Chaitanya Shiksha Sansthan, Shital Chaya Raman Reti, Vrindavan Mathura - Uttar Pradesh|website=iCBSE|language=en|access-date=2017-10-23}}</ref> राधाकुंडा येथे शाळेची एक शाखा देखील आहे.   == संदर्भ == <references group="" responsive="1"></references> == बाह्य दुवे == * [http://www.jiva.org/satyanarayana-dasa/ बाबाजी सत्यनारायण दासा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240228191448/https://www.jiva.org/satyanarayana-dasa/ |date=2024-02-28 }} * [http://www.jiva.org/ जिवा इन्स्टिट्यूट]{{मृत दुवा|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT: दास, सत्यनारायण}} [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी व्यक्ती]] [[वर्ग:गौडीया धर्मगुरू]] [[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] 5sevlf2ho0z6w491wscv10xeq7h5ejg 0 320638 2704976 2340832 2026-08-23T23:10:24Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704976 wikitext text/x-wiki '''समुद्रातील सनफिश''' किंवा '''सामान्य''' मोला हा जगातील सर्वात मोठ्या हाडांच्या माशांपैकी एक आहे. सर्वात जड हाडांचा मासा म्हणून त्याची चुकीची ओळख झाली होती, जी प्रत्यक्षात एक वेगळी प्रजाती होती, ''मोला अलेक्झांड्रिनी'' . <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.springer.com/gp/about-springer/media/research-news/all-english-research-news/world-s-heaviest-bony-fish-identified-and-correctly-named/15270666|title=World's heaviest bony fish identified and correctly named}}</ref> प्रौढांचे वजन सामान्यतः २४७ किलो ते १,००० किलो दरम्यान असते. ही प्रजाती जगभरातील उष्णकटिबंधीय आणि [[शीतोष्ण कटिबंध|समशीतोष्ण]] पाण्याची मूळ आहे. हे शेपटीशिवाय माशाच्या डोक्यासारखे दिसते आणि त्याचे मुख्य शरीर बाजूने सपाट आहे. जेव्हा त्यांचे पृष्ठीय आणि वेंट्रल पंख वाढवले जातात तेव्हा सनफिश लांब असू शकतात. सनफिश हे सामान्य शिकारी आहेत जे मोठ्या प्रमाणात लहान मासे, माशांच्या अळ्या, स्क्विड आणि क्रस्टेशियन्स खातात. समुद्रातील जेली आणि सल्प्स, ज्यांना एकेकाळी सनफिशचे प्राथमिक भक्ष्य मानले जात असे, ते सनफिशच्या आहारात केवळ १५% बनवतात. प्रजातीच्या मादी इतर ज्ञात [[पृष्ठवंशी प्राणी|पृष्ठवंशीय प्राण्यांपेक्षा]] जास्त अंडी एका वेळी ३०,००,००,००० पर्यंत निर्माण करू शकतात, <ref name="McClain">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.oceansunfish.org/lifehistory.html|title=Molidae Descriptions and Life History|last=Thys|first=Tierney|publisher=OceanSunfish.org|access-date=2007-05-08}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Freedman|first=Jonathan A.|last2=Noakes|first2=David L.G.|year=2002|title=Why are there no really big bony fishes? A point-of-view on maximum body size in teleosts and elasmobranchs|url=https://archive.org/details/reviews-in-fish-biology-and-fisheries_2002_12_4/page/403|journal=Reviews in Fish Biology and Fisheries|volume=12|issue=4|pages=403–416|doi=10.1023/a:1025365210414}}</ref> सनफिश फ्राय हे लहान पफरफिशसारखे दिसतात, ज्यामध्ये मोठे पेक्टोरल पंख, शेपटीचे पंख आणि बॉडी स्पाइन प्रौढ सनफिशचे वैशिष्ट्य नसते. प्रौढ सनफिश काही नैसर्गिक भक्षकांसाठी असुरक्षित असतात, परंतु समुद्री सिंह, किलर व्हेल आणि [[शार्क]] त्यांचा सेवन करतील. [[जपान]], [[कोरिया]] आणि [[तैवान|तैवानसह]] जगाच्या काही भागांमध्ये सनफिशला स्वादिष्ट पदार्थ मानले जाते. [[युरोपियन संघ|युरोपियन युनियनमध्ये]], नियमांमध्ये मोलिडे कुटुंबातील मासे आणि मत्स्य उत्पादनांच्या विक्रीवर बंदी घालण्यात आली आहे. <ref name="BannedinEEC">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32004R0853R(01):EN:NOT|title=Regulation (EC) No 853/2004 of the European Parliament and of the Council of 29 April 2004 laying down specific hygiene rules for food of animal origin|publisher=Eur-lex.europa.eu|access-date=2010-11-16}}</ref> सनफिश वारंवार गिलनेटमध्ये पकडले जातात. [[चित्र:Mola_mola2.jpg|डावे|इवलेसे| समुद्रातील सनफिश हा सर्वात वजनदार हाडांचा मासा आहे. त्याचे शरीर चपटे असते आणि ते जितके लांब असते तितकेच उंच असते.]] [[चित्र:Molalavdj.jpg|इवलेसे| एक सनफिश फ्राय, ज्यामध्ये अजूनही काटे आहेत जे नंतर अदृश्य होतील]] [[चित्र:Mola_mola-Skelett,_Naturhistorisches_Museum_Wien.jpg|इवलेसे| एक सांगाडा, पंखांची रचना दर्शवितो]] [[चित्र:Mola_mola.jpg|इवलेसे| ठराविक पोहण्याची स्थिती]] [[चित्र:GFNMS_--_Mola_Mola_(35221024103).jpg|इवलेसे|220x220अंश| वैशिष्ट्यपूर्ण क्षैतिज बास्किंग वर्तन]] [[चित्र:Enormous_Sunfish.jpg|इवलेसे| 1,600 किलो (3,500 पाउंड) अंदाजे वजनासह 1910 मध्ये पकडलेला सनफिश]] [[चित्र:Mola_mola_ocean_sunfish_Monterey_Bay_Aquarium_2.jpg|इवलेसे| मॉन्टेरी बे एक्वैरियममधील एक टाकी समुद्रातील सनफिश आणि मानव यांच्यातील आकाराची तुलना प्रदान करते.]] [[चित्र:Mondfisch_Ozenarium_Lissabon_20090228.ogv|डावे|इवलेसे|Video of an ocean sunfish at the Lisbon Oceanarium]] == संदर्भ == ro3vsadk6mia3al3937dn5jf4crvizf 0 324706 2704910 2591347 2026-08-23T21:01:03Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704910 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''सत्यवानी मुथू''' (१५ फेब्रुवारी १९२३ - ११ नोव्हेंबर १९९९) <ref name="ka.thi">{{स्रोत पुस्तक|title=Dravida Iyakka Thoongal|last=Thirunavukkarasu|first=Ka|publisher=Nakkeeran pathippakam|year=1999|language=ta}}</ref> एक भारतीय राजकारणी आणि चेन्नई, तामिळनाडू येथील प्रभावशाली नेता होत्या. त्या [[तमिळनाडू|तामिळनाडूच्या]] [[आमदार|विधानसभेच्या]] सदस्या, [[राज्यसभा|राज्यसभेच्या]] सदस्या आणि केंद्रीय मंत्री होत्या. त्यांनी राजकीय कारकिर्दीची सुरुवात [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम|द्रविड मुन्नेत्र कळग्घमच्या]] सदस्या म्हणून केली, स्वतःचा पक्ष ताळ्तापट्टोर मुन्नेत्र कळघम सुरू केला आणि नंतर [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]<nowiki/>मध्ये सामील झाल्या. १९९० च्या उत्तरार्धात त्या पुन्हा [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम|द्रविड मुन्नेत्र]] कळघममध्ये सामील झाल्या. == विधानसभेचे सदस्य == १९४९ पासून [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] (डीएमके) च्या त्या सदस्य होत्या. १९५३ मध्ये, कुल कलवी थिट्टमच्या विरोधात डीएमकेच्या निषेधाचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना अटक करण्यात आली. १९५९-५८ दरम्यान त्या पक्षाच्या प्रचार सचिव होत्या. त्यांनी ''अन्नाई'' (अर्थ: आई) मासिकाच्या संपादक म्हणूनही काम केले <ref name="ka.thi">{{स्रोत पुस्तक|title=Dravida Iyakka Thoongal|last=Thirunavukkarasu|first=Ka|publisher=Nakkeeran pathippakam|year=1999|language=ta}}</ref> त्यांनी १९५७ ते १९७७ आणि १९८४ दरम्यानच्या सर्व विधानसभा निवडणुकांमध्ये पेरांबूर आणि उलुंडुरपेट मतदारसंघातून विधानसभा निवडणूक लढवली. तिने पेरांबूर मतदारसंघातून १९५७ च्या निवडणुकीत [[अपक्ष]] उमेदवार म्हणून, १९६७ आणि १९७१ च्या निवडणुकीत [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] उमेदवार म्हणून तीन वेळा विजय मिळवला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1957/StatRep_Madras_1957.pdf|title=1957 Madras State Election Results, Election Commission of India|publisher=Election Commission of India|access-date=1 December 2009}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statistical%20Report%20Madras%201967.pdf|title=1967 Tamil Nadu Election Results, Election Commission of India|publisher=Election Commission of India|access-date=1 December 2009}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1971/StatReport_TN_71.pdf|title=1971 Tamil Nadu Election Results, Election Commission of India|publisher=Election Commission of India|access-date=1 December 2009}}</ref> १९६२ ची निवडणूक पेरांबूरमधून आणि १९७७ ची निवडणूक उलुंदुरपेट मतदारसंघातून त्या हरल्या. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1962/StatRep_Madras_1962.pdf|title=1962 Madras State Election Results, Election Commission of India|publisher=Election Commission of India|access-date=1 December 2009}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/StatisticalReportTamil%20Nadu77.pdf|title=1977 Tamil Nadu Election Results, Election Commission of India|publisher=Election Commission of India|access-date=1 December 2009}}</ref> == तामिळनाडूचे मंत्री == १९६७ ते १९६९ या काळात तामिळनाडूमधील [[सी.एन. अण्णादुराई|सीएन अन्नादुराई]] प्रशासनात हरिजन कल्याण आणि माहिती मंत्री म्हणून त्यांनी काम केले. [[एम. करुणानिधी]] प्रशासनात १९७४ पर्यंत त्यांनी पुन्हा हरिजन कल्याण मंत्री म्हणून काम केले.<ref name="refannual">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=XE7VAAAAMAAJ|title=India, a reference annual|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting|year=1968|pages=447}}</ref> <ref name="Duncan">{{जर्नल स्रोत|last=Duncan Forrester|year=1976|title=Factions and Filmstars: Tamil Nadu Politics since 1971|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1976-03_16_3/page/283|journal=Asian Survey|volume=16|issue=3|pages=283–296|doi=10.2307/2643545|jstor=2643545}}</ref> == ताळ्तापट्टोर मुन्नेत्र कळघम == त्यांनी १९७४ मध्ये आपल्या मंत्रिपदाचा राजीनामा दिला आणि द्रविड मुनेत्र कळघम सोडला. त्यांनीदावा केला की [[सी.एन. अण्णादुराई|सीएन अन्नादुराई]] यांच्या निधनानंतर द्रमुककडून हरिजनांना चांगली वागणूक दिली जात नाही आणि नवीन नेते [[एम. करुणानिधी]] हे हरिजनांबद्दल पूर्वग्रहदूषित होते. <ref name="Duncan">{{जर्नल स्रोत|last=Duncan Forrester|year=1976|title=Factions and Filmstars: Tamil Nadu Politics since 1971|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1976-03_16_3/page/283|journal=Asian Survey|volume=16|issue=3|pages=283–296|doi=10.2307/2643545|jstor=2643545}}</ref> त्या म्हणाली की, हरिजनांच्या हक्कासाठी लढण्यासाठी नवा पक्ष स्थापन करण्याची वेळ आली आहे. डॉ. [[बाबासाहेब आंबेडकर]] नंतर कोणीही खऱ्या हे काम केले नाही व नवा पक्ष स्थापन करू, विरोधात बसून त्या अनुसूचित जातींच्या हक्कांसाठी लढणार.<ref name="Duncan"/><ref>{{cite news | title=The rise and fall of Sathyavani Muthu| publisher=Femina| date=7 June 1974}}</ref><ref>{{cite news | work=द हिंदू | issue=5 May, 6 May, 15 May and 3 June 1974}}</ref> त्यांनी ताळ्तापट्टोर मुन्नेत्र कळघमची स्थापना केली. १९७७ च्या निवडणुकीत अण्णा द्रविड मुनेत्र कळघम जिंकून सत्तेवर आल्यानंतर त्यांनी आपला पक्ष विलीन केला. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2000/01/13/stories/04132231.htm|title=Nedunchezhiyan dies of heart failure|date=13 January 2000|work=द हिंदू|access-date=1 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205052238/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2000/01/13/stories/04132231.htm|archive-date=5 December 2010|url-status=usurped}}</ref> == केंद्रीय मंत्री == ३ एप्रिल १९७८ ते २ एप्रिल १९८४ पर्यंत त्यांनी [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुनेत्र कळघम]] प्रतिनिधी म्हणून राज्यसभा सदस्य म्हणून काम केले. १९ ऑगस्ट १९७९ ते २३ डिसेंबर १९७९ पर्यंत [[चौधरी चरण सिंह]] मंत्रालयात त्यांनी केंद्रीय मंत्री म्हणून काम केले. ए. बाला पजानोर यांच्यासह त्या केंद्रीय मंत्रालयात काम करणाऱ्या तामिळनाडूतील पहिल्या दोन बिगर-काँग्रेस [[द्राविडी पक्ष|द्रविड पक्षाच्या]] राजकारणी होत्या. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianexpress.com/news/the-swing-parties/459620/0|title=The Swing Parties|date=15 May 2009|work=Indian Express|access-date=1 December 2009}}</ref> == संदर्भ == <references group="" responsive="1"></references> [[वर्ग:दलित महिला]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:दलित राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९९९ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९२३ मधील जन्म]] [[वर्ग:द्रविड मुन्नेत्र कळघम पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:संदर्भांना शीर्षक नसलेली पाने]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] rhy47g2xe1e0q3ssk05cjrcaih7k2pt 0 324937 2704988 2457555 2026-08-23T23:45:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704988 wikitext text/x-wiki [[भारत|भारताचे]] [[माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय (भारत)|माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय]] [[हिंदी भाषा|हिंदीतील]] मूळ आणि सर्जनशील लेखनाला प्रोत्साहन देण्यासाठी '''भारतेंदु हरिश्चंद्र पुरस्कार''' प्रदान करते. कार्यक्रमाची सुरुवात १९८३ मध्ये झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/bhartendu-harishchandra-awards-conferred-1410355333-1|title=Bhartendu Harishchandra Awards conferred|date=10 September 2014}}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==पार्श्वभूमी== भारतेंदु अरिचंद्र पुरस्कार आधुनिक हिंदी साहित्याचे जनक म्हणून ओळखले जाणारे भारतेंदु अरिचंद्र यांच्या स्मरणार्थ दिले जातात. अरिचंद्र हे आधुनिक भारतातील महान हिंदी लेखक मानले जातात. ते एक प्रसिद्ध कवी होते ज्यांनी हिंदी गद्य-लेखनात नवीन सराव सुरू केला. ==पुरस्कार== भारतेंदु अरिचंद्र पुरस्कार १९८३ पासून भारतीय माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाने हिंदी जनसंपर्कातील लेखकांना प्रोत्साहन देण्याच्या उद्देशाने स्थापित केले आहेत. हे पुरस्कार खालील ४ श्रेणींमध्ये हिंदीत लिहिलेल्या पुस्तक/ हस्तलिखितांसाठी दिले जातात.<ref>https://www.gktoday.in/topic/bharatendu-harishchandra-award/</ref> हा पुरस्कार दरवर्षी ९ सप्टेंबर रोजी भारतेंदु अरिचंद्र यांच्या जन्मदिनी दिला जातो.<ref>{{Cite web |url=https://pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=109493 |title=Prize Money of Bharatendu Harishchandra Awards to be enhanced |website=pib.gov.in |access-date=2023-02-05}}</ref> ===पत्रकारिता आणि जनसंपर्क=== मीडिया, जाहिरात, रेडिओ, दूरचित्रवाणी, चित्रपट, मुद्रण, प्रकाशन इत्यादी विविध क्षेत्रात हिंदीतील सर्जनशील वृत्त लेखकांना प्रोत्साहन देण्यासाठी हा पुरस्कार दिला जातो. हा पुरस्कार प्राप्त करणाऱ्याला रु.चे प्रथम पारितोषिक मिळेल. ३५,०००/-, द्वितीय पारितोषिक रु. २५,०००/-, तृतीय पारितोषिक रु. २०,०००/- मिळेल. प्रत्येकी ५,०००/- ची आणखी पाच सांत्वन बक्षिसे दिली जातील. यासह बक्षीस प्राप्तकर्त्यास बक्षीसासाठी एक कोट देखील प्राप्त होईल. ===राष्ट्रीय अखंडता=== राष्ट्रीय एकात्मतेशी संबंधित पुस्तकांना हा पुरस्कार दिला जातो. या श्रेणीतील प्रथम पारितोषिक रु. १५,०००/- द्वितीय पारितोषिक रु. १०,०००/- कोटेशनसह जारी केले जातील. ===महिलांचा प्रश्न=== समाजातील महिलांच्या स्थितीशी संबंधित सद्य समस्यांवरील पुस्तकांसाठी हा पुरस्कार महिला लेखिकांना दिला जातो. या श्रेणीतील प्रथम पारितोषिक रु. १५,०००/- द्वितीय पारितोषिक रु. १०,०००/- कोटेशनसह जारी केले जातील. ===बालसाहित्य=== लहान मुलांसाठी लिहिलेल्या पुस्तकांना हा पुरस्कार दिला जातो. या श्रेणीतील प्रथम पारितोषिक रु. १५,०००/- द्वितीय पारितोषिक रु. १०,०००/- कोटेशनसह जारी केले जातील == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == [https://mib.gov.in/sites/default/files/2000-2001_0.pdf माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाचा वार्षिक अहवाल 2000-2001. पृष्ठ ४७.] [[वर्ग:भारतीय पुरस्कार]] [[वर्ग:भारतीय पत्रकारिता पुरस्कार]] [[वर्ग:१९८३ ची भारतामधील आस्थापने]] alrlukjopcn84cqp1bs6gym9gsdesfs 0 324950 2705144 2526629 2026-08-24T07:33:17Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705144 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट सुट्टी |type=buddhism |सणाचे नाव=लोसूंग|चित्र=File:Gumpa.jpg|शीर्षक=उत्तर सिक्कीममधील लाचुंग मठात नवीन वर्षाचा उत्सव|इतर नावे=सोनम लोसूंग, नामसूंग|आधिकारिक_नाव=लोसूंग|अनुयायी=[[भुतिया]], [[लेपचा लोक|लेपचा]] | उद्देश = सिक्कीमी नवीन वर्ष<br>लेपचा नवीन वर्ष | तारीख़ = १० व्या महिन्याच्या १८ व्या दिवशी |date2020 = २७ डिसेंबर }}   '''लोसूंग''' हे सिक्कीमचे नवीन वर्ष आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Tshering|first=Ugen|url=https://www.windhorsetours.com/festivals_wht/losoong-sikkimese-new-year/|title=Losoong (Sikkimese New Year) - Windhorse Tours|work=Windhorse Tours|access-date=2017-08-11}}</ref> भूतिया जमाती द्वारे हे दरवर्षी डिसेंबरमध्ये साजरे केले जाते. == परंपरा == तिबेटी चंद्र कॅलेंडरवर आधारित आहे. * लोसूंग १० व्या महिन्याच्या १८ व्या दिवशी येतो, जेव्हा शेतकरी कापणीचा उत्सव साजरा करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sikkim.gov.in/portal/portal/StatePortal/AboutSikkim/SikkimFestivals|title=State Portal, Government of Sikkim, India - Festivals In Sikkim|website=www.sikkim.gov.in|access-date=2017-08-11}}</ref> * हा भुतियांचा पारंपारिक सण आहे, पण लेपचा लोकही तो साजरा करतात आणि त्याला '''नामसूंग''' म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ftd.travel/festival/lepcha-and-bhutia-new-year|title=Lepcha(Losoong), Bhutia(Namsoong), Sonam Lhochar - Sikkim New Year|last=FTD.Travel|website=www.ftd.travel|access-date=2017-08-11}}</ref> * तिबेटी नववर्ष, [[लोसर|लोसारच्या]] परंपरा आणि विधींमधून हा सण स्वीकारला गेला आहे. * हा उत्सव सिक्कीममधील फोडोंग आणि रुमटेक मठात आयोजित केला जातो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Xnw-2sU1KMoC&q=Losoong+Festival&pg=PA110|title=Sikkim: A Traveller's Guide|last=Ray|first=Arundhati|date=2001|publisher=Orient Blackswan|isbn=9788178240084}}</ref> * तिस्ता आणि रोंगयुंग चू नदीच्या संगमावर अप्पर झोंगू प्रदेशात दरवर्षी नामसूंग उत्सव साजरा केला जातो.^{[https://kendrayojna.com/namsoong-festival-2022/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230325111102/https://kendrayojna.com/namsoong-festival-2022/ |date=2023-03-25 }}} लोसूंग केवळ भारतातच नाही तर नेपाळ आणि भूतानमध्येही साजरा केला जातो. उत्सवात सादर होणाऱ्या नृत्य प्रकारांमध्ये पद्मसंभव (किंवा गुरू उग्यान) यांच्या जीवनातील कथाकथांचे वर्णन केले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gktoday.in/quiz-questions/lasoong-festival-is-celebrated-in-which-of-the-following-states/|title=Lasoong festival is celebrated in which of the following states? - General Knowledge Today|website=www.gktoday.in|language=en-US|access-date=2018-09-16|archive-date=2023-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230205080613/https://www.gktoday.in/quiz-questions/lasoong-festival-is-celebrated-in-which-of-the-following-states/|url-status=dead}}</ref> == उत्सव == पुजारी देवतांना 'ची-फुट', विशेष मद्य अर्पण केल्यानंतर उत्सव सुरू होतो. देवांना अर्पण केल्यानंतर राक्षस राजाच्या पुतळ्याचे दहन केले जाते. राक्षसाला जाळणे याला वाईटाचा नाश करण्याचे प्रतिक मानले जाते. काही स्पर्धा आयोजित केल्या जातात आणि आनंदोत्सव अनेक दिवस टिकतो. या उत्सवाला '''सोनम लोसूंग''' असेही म्हणतात. लोसूंग हा सण पूर्व भारतात खूप प्रसिद्ध आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:सिक्कीम]] [[वर्ग:तिबेटी सण]] [[वर्ग:नेपाळमधील बौद्ध सण]] [[वर्ग:भारतातील सण]] [[वर्ग:भारतातील नवीन वर्ष]] [[वर्ग:नवीन वर्ष साजरे]] [[वर्ग:भारतातील सांस्कृतिक उत्सव]] [[वर्ग:भारतातील धार्मिक सण]] [[वर्ग:भूतानमधील सण]] [[वर्ग:नेपाळमधील सण]] [[वर्ग:भारतातील बौद्ध सण]] [[वर्ग:भूतानमधील बौद्ध सण]] ecsyt2ufcwaqtkux8abrocv1eiuzkj3 0 326633 2704888 2702037 2026-08-23T20:32:58Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704888 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[चित्र:Official_program_-_Woman_suffrage_procession_March_3,_1913_-_crop.jpg|इवलेसे| वॉशिंग्टन, डीसी येथे १९१३ ची महिला मताधिकार मिरवणूक, मताधिकार नेते ॲलिस पॉल यांनी आयोजित केली होती.]] '''महिलांचा मताधिकार''' हा महिलांचा निवडणुकीत मतदानाचा हक्क आहे. १८ व्या शतकाच्या सुरुवातीस, काही लोकांनी महिलांना मतदान करण्याची परवानगी देण्यासाठी मतदानाचे कायदे बदलण्याचा प्रयत्न केला. [[उदारमतवाद|उदारमतवादी]] राजकीय पक्ष महिलांना मतदानाचा अधिकार देत आणि त्या पक्षांच्या संभाव्य मतदारसंघांची संख्या वाढवत असे. महिला मतदानासाठी प्रयत्नांचे समन्वय साधण्यासाठी राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय संस्थांची स्थापना करण्यात आली, विशेषतः इंटरनॅशनल वुमन सफरेज अलायन्स ( [[बर्लिन]], जर्मनी येथे १९०४ मध्ये स्थापित). <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Sneider|first=Allison|year=2010|title=The New Suffrage History: Voting Rights in International Perspective|journal=History Compass|volume=8|issue=7|pages=692–703|doi=10.1111/j.1478-0542.2010.00689.x}}</ref> अलीकडच्या शतकांमध्ये अनेक घटना घडल्या ज्यात स्त्रियांना निवडकपणे मतदानाचे अधिकार दिले गेले, व नंतर त्यांना काढून घेण्यात आले. १७७६ मध्ये [[न्यू जर्सी|न्यू जर्सीमध्ये]] महिलांना मताधिकार प्रदान झाले; पण १८०७ मध्ये ते परत केले गेले जेणेकरून केवळ गोरे पुरुष मतदान करू शकतील.<ref>[https://www.washingtonpost.com/graphics/2020/local/history/new-jersey-women-vote-1776-suffrage/ More than a century before the 19th Amendment, women were voting in New Jersey]. ''Washington Post''</ref> १८३८ मध्ये महिलांना मतदान करण्याची परवानगी देणारा पहिला प्रांत म्हणजे [[पिटकेर्न द्वीपसमूह|पिटकेर्न बेटे]], आणि १९१३ मध्ये पहिले सार्वभौम राष्ट्र होते [[नॉर्वे]]. १८९६ नंतरच्या वर्षांमध्ये, [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश]] आणि [[रशियन साम्राज्य|रशियन साम्राज्यांच्या]] ताब्यात असलेल्या अनेक प्रांतांनी महिलांना मताधिकार बहाल केला आणि यापैकी काही नंतरच्या काळात सार्वभौम राष्ट्रे बनली जसे की [[न्यू झीलंड]], [[ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[फिनलंड]]. युनायटेड स्टेट्सची अनेक राज्ये, जसे की [[वायोमिंग]], यांनी देखील महिलांना मतदानाचा अधिकार दिला. १८८१ मध्ये [[आईल ऑफ मान|आयल ऑफ मॅनमध्ये]] मालमत्तेच्या मालकी असलेल्या स्त्रियांना मतदानाचा अधिकार मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nzhistory.govt.nz/politics/womens-suffrage#:~:text=As%20a%20result%20of%20this,to%20vote%20in%20parliamentary%20elections.|title=New Zealand women and the vote – Women and the vote &#124; NZHistory, New Zealand history online}}</ref> बहुतेक प्रमुख पाश्चात्य शक्तींनी आंतरयुद्ध कालावधीत महिलांना मतदानाचा अधिकार दिला जसे कॅनडा (१९१७), युनायटेड किंग्डम (१९१८), जर्मनी (१९१८), [[ऑस्ट्रिया]] (१९१९) [[नेदरलँड्स]] (१९१९) आणि युनायटेड स्टेट्स (१९२०).<ref>[https://web.archive.org/web/20101203020826/http://www.foundingdocs.gov.au/item.asp?dID=8 Documenting Democracy: Constitution (Female Suffrage) Act 1895 (SA)]; National Archives of Australia</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Australia and New Zealand|url=https://archive.org/details/australianewzeal0000lind|last=Christine|first=Lindop|date=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-423390-3|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/australianewzeal0000lind/page/27 27]|oclc=361237847}}</ref><ref name="eduskunta.fi">[https://web.archive.org/web/20170611161116/https://www.eduskunta.fi/EN/tietoaeduskunnasta/historia/Pages/default.aspx Brief history of the Finnish Parliament]. eduskunta.fi</ref> <ref name="web.archive.org">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.aanioikeus.fi/en/articles/strike.htm|title=Centenary of women's full political rights in Finland|date=July 20, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175612/http://www.aanioikeus.fi/en/articles/strike.htm|archive-date=July 20, 2011}}</ref><ref name="finland.fi_pioneer">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://finland.fi/life-society/finlands-parliament-pioneer-of-gender-equality/|title=Finland's parliament: pioneer of gender equality|last=Korpela|first=Salla|date=2018-12-31|publisher=Finland.fi|access-date=2021-10-07}}</ref> युरोपमधील उल्लेखनीय अपवाद हा फ्रान्स होता, जेथे १९४४ पर्यंत महिला मतदान करू शकत नव्हत्या. [[ग्रीस]] मध्ये १९५२ पर्यंत महिलांसाठी समान मतदानाचा अधिकार अस्तित्वात नव्हता, तरीही, १९३० पासून, साक्षर महिला स्थानिक निवडणुकांमध्ये मतदान करू शकत होत्या. महिलांना मतदानाचा अधिकार देणारे शेवटचे युरोपीय अधिकारक्षेत्र [[लिश्टनस्टाइन|लिचेनस्टाईन]] (१९८४) आणि १९९० मध्ये स्थानिक पातळीवर [[आपेंझेल इनरऱ्होडन]]<nowiki/>चे स्विस कॅंटन होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8019766.stm|title=Naked Swiss hikers must cover up|date=April 27, 2009}}</ref> लेस्ली ह्यूमचे म्हणणे आहे की [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धाने]] महिलांच्या मताधिकार बद्दलचे मत बदलले कारण महिलांनी महायुधात अनेक सक्रीय कार्य केले. १९४७ मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्यानंतरच्या पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकांपासून भारतातील महिलांना मतदान करण्याची परवानगी देण्यात आली होती जरी ब्रिटिश राजवटीत स्त्रियांना मत देण्यास विरोध केला होता. <ref name="BBCWomen">{{स्रोत बातमी|last=Biswas|first=Soutik|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-43081429|title=Did the Empire resist women's suffrage in India?|date=February 2, 2018|access-date=August 15, 2019}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Southard|first=Barbara|year=1993|title=Colonial Politics and Women's Rights: Woman Suffrage Campaigns in Bengal, British India in the 1920s|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1993-05_27_2/page/397|journal=Modern Asian Studies|volume=27|issue=2|pages=397–439|doi=10.1017/S0026749X00011549|doi-access=free}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:स्त्रीवाद]] [[वर्ग:निवडणुका]] ksg7aelqk6h2c4k3sghesvomp3l7qxt 0 327070 2704912 2538684 2026-08-23T21:03:17Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704912 wikitext text/x-wiki   {{माहितीचौकट वांशिक गट | group = The Madia Gond | native_name = | native_name_lang = | image = [[Image:All smiles 6 x 4.JPG|none|220px]] | image_caption = Madia school girls on the grounds of [[Lok Biradari Prakalp]] school. | population = 77,000 (1997–1998) | popplace = [[Gadchiroli District]] – [[Maharashtra]], [[Bastar division]] – [[Chhattisgarh]] | languages = [[Madiya language|Madiya]] | religions = [[Gondi people#Koyapunem|Koyapunem]] with [[Folk Hinduism|significant influence]] from [[Hinduism]] | related_groups = [[Gond people]] }} '''माडिया गोंड''' किंवा '''माडिया'''/ '''मारिया''' ही [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[चंद्रपूर जिल्हा]] आणि [[गडचिरोली जिल्हा]] आणि [[भारत|भारताच्या]] [[छत्तीसगढ|छत्तीसगड राज्यातील]] बस्तर विभागात राहणाऱ्या स्वजमातीत विवाह करणाऱ्या गोंड जमातींपैकी एक आहे. <ref name="Chanda">[http://chanda.nic.in/htmldocs/pdf/dgazette1/chanda_popu/population_caste.html# Chanda District Gaztteer]</ref> त्यांना भारत सरकारने सकारात्मक कृती किंवा आरक्षण कार्यक्रमांतर्गत [[Particularly Vulnerable Tribal Groups|विशेष असुरक्षित आदिवासी गटांचा]] ( PVTG) दर्जा दिला आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mahashabri.com/tribal.html|title=SHABARI ADIVASI VITTA VA VIKAS MAHAMANDAL|access-date=1 April 2015|archive-date=2018-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20181010174504/http://www.mahashabri.com/tribal.html|url-status=dead}}</ref> माडिया गोंडांवर नक्षलवादी कारवायांचा जोरदार प्रभाव दिसतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://infochangeindia.org/200606306716/Other/Features/Gadchiroli-Inside-the-Red-Line.html|title=Gadchiroli: Inside the Red Line|last=Malekar|first=Anosh|date=June 2006|publisher=InfoChange News & Features|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20090922131812/http://infochangeindia.org/200606306716/Other/Features/Gadchiroli-Inside-the-Red-Line.html|archive-date=22 September 2009|access-date=2009-03-05}}</ref> माडिया गोंड स्वतःचे पदनाम माडिया वापरतात आणि ते राहत असलेल्या भागाला माडिया देश म्हणतात. <ref>Manohar V. B, Eka Nakshalwadya cha Janma</ref> ते [[गोंडी भाषा|गोंडीची]] माडिया बोली बोलतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ethnologue.com/show_lang_family.asp?code=mrr|title=Maria|website=Ethnologue|access-date=1 April 2015}}</ref> माडिया कुमरी शेती म्हणजे झुम शेती अथवा फिरस्ती शेती करीत ज्यावर आता निर्बंध आलेला आहे.<nowiki></br></nowiki> एका अभ्यासात माडिया गोंडांमधील सद्यस्थितीतील [[महापाषाण|मेगालिथिक]] पद्धतींचा उल्लेख आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Anuja|first=Geetali|year=2002|title=Living Megalithic practices amongst the Madia gonds of Bhamragad, District Gadchiroli, Maharashtra|url=http://www.indarchaeology.org/puratattva/puratattva_32.htm|journal=Purātattva|volume=32|issue=1|pages=244|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510070325/http://www.indarchaeology.org/puratattva/puratattva_32.htm|archive-date=10 May 2013|access-date=21 February 2009}}</ref> 1997-1998 मध्ये करण्यात आलेल्या बेंच मार्क सर्वेक्षणातील एक निष्कर्ष: माडिया गोंड कुटुंबांपैकी 91.08 टक्के दारिद्र्यरेषेखाली राहतात. <ref name="BPL">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://trti.mah.nic.in/static_pages/MaharashtraStateStatistics.pdf|title=Archived copy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090319192338/http://trti.mah.nic.in/static_pages/MaharashtraStateStatistics.pdf|archive-date=19 March 2009|access-date=2009-02-25}}</ref> == परंपरा आणि संस्कृती == माडिया आज डॉक्टर, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://lokbiradariprakalp.org/about_us.html#achi|title=..:: Lok Biradari Prakalp ::..|website=lokbiradariprakalp.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080530014002/http://lokbiradariprakalp.org/about_us.html|archive-date=2008-05-30}}</ref> शिक्षक, सरकारी कर्मचारी आणि नक्षलवादी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://groups.yahoo.com/group/chhattisgarh-net/message/10989|title=Yahoo! Groups|access-date=1 April 2015|archive-date=2012-07-08|archive-url=https://archive.ph/20120708205211/http://groups.yahoo.com/group/chhattisgarh-net/message/10989|url-status=dead}}</ref> शाळेत जाणाऱ्या माडिया मुलांची प्रगती [[महाराष्ट्र]] राज्यातील इतर मुलांच्या बरोबरीने आहे. एका माडिया विद्यार्थिनीने राज्य स्तरावरील गुणवत्ता यादीत स्थान पटकावले आहे. <ref>.[http://www.pitara.com/news/news_india/online.asp?story=25 The School that Built Many Lives, By Brishti Bandyopadhyay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040312130712/http://www.pitara.com/news/news_india/online.asp?story=25}}</ref> ब्रिटिश राज्यकर्त्यांनी नोंदवलेल्या जिल्हा राजपत्रातील माडिया गोंडाचे वर्णन स्वतंत्र भारताच्या राजपत्रात खालीलप्रमाणे आलेले आहे. === चांदा जिल्हा राजपत्रात वर्णन === [[चित्र:Madia_Gond_Family_12_x_9.JPG|उजवे|इवलेसे|350x350अंश| [[लोकबिरादरी प्रकल्प|लोक बिरादरी प्रकल्पाच्या]] मैदानावर माडिया गोंड कुटुंब]] [[चंद्रपूर जिल्हा]] राजपत्रात माडियाचे वर्णन खालीलप्रमाणे आहे.<blockquote>माडीया जंगली प्रदेशात राहतात आणि त्यांच्या अकृत्रिम जीवन शैलीत ते अतिशय आकर्षक आहेत. गावे सहसा काही विस्तीर्ण उथळ प्रवाहाजवळ जंगलात खोलवर वसविली जातात, जेणेकरून गाटा लागवड सोईची होते , [nb 1] आणि आजूबाजूचे जंगल त्यांच्या कृषी प्रयत्नांना पूरक होते. काही खेड्यांमध्ये ताडीच्या परंपरागत वृक्षवाटिका - [[ताडी|पाम वाईनची]] झाडे नसतात. या वृक्षांपासून मिळणारा रस, आंबवलेला किंवा न आंबलेला, गोंडाना नेहमीच हवा असतो. माडीया पुरुष हे चपळ , कामसू , उत्तम शरीर सौष्ठव असलेले, खुल्या दिलाचे, मनमिळावू आणि हसरे आनंदी आहेत. त्यांचा पोशाख तुटपुंजा असतो, जी लंगोटी आणि [[धोतर]] यांच्यातील तडजोड असते, कापडाची एक पट्टी कमरेला दोरीसारखी घट्ट बांधलेली, दोन पायांच्या मधून जाऊन त्याचे मोकळे टोक गुडघ्याच्या खाली लटकलेले असते. बऱ्याचदा हे वस्त्र लहान होऊन चिंधी प्रमाणे असते. ते त्यांच्या गळ्यात मण्यांच्या सुंदर माळा आणि कधीकधी हातात धातूच्या आणि काचेच्या बांगड्या घालून सजतात. कान सजविण्यासाठी ते कानाच्या पाळीत असंख्य पितळी वळे घालतात ज्यांच्या वजनाने कान ओढल्या जाऊन विद्रूप दिसतात. ते कधीकधी डोक्यावर पगडी घालतात. त्याच्या कमरेच्या कपड्यात पितळी हँडल असलेला वक्र चाकूअडकवलेला असतो आणि खांद्यावर सहज वापरता येणारी कुऱ्हाड नेहमीच लटकवलेली असते, ज्याशिवाय गोंड क्वचितच फिरतो. माडीया स्त्रिया सामान्यतः पांढऱ्या मजबूत कपड्याचे [[साडी|लुगडे]] घालतात ज्याची किनार रंगीत असते. गोंड स्त्री कधीही चोळी (ब्लाऊज) घालत नाही. त्या पतींप्रमाणे गळ्यात मण्यांच्या माळा घालून सजतात. ते नेहमी त्यांचे चेहरे आणि हातपाय गुंतागुंतीच्या आकृत्यांनी गोंदवतात." <ref name="Chanda"/> '''नृत्य''' सर्व गोंड आणि विशेषतः माडिया यांना नृत्याची खूप आवड असते. लोकांसाठी ही मोठी करमणूक असते. पूर्वेकडील उष्ण हवामानाच्या भागात , थंड चंद्रप्रकाशाच्या रात्री मागून रात्री, गोंडी भाषेतील लयबद्ध सांघिक सुरावट हवेत भरलेली असते, कारण गावाजवळील मोकळ्या जागेत गावकरी आगीभोवती नाचत असतात. आवडते नृत्य म्हणजे ज्यात पाय ओढत पुढे आणून लाटेचा भास निर्माण करणारे पाऊल, जे एकट्याने केले तेव्हा ते फारसे आकर्षक वाटत नाही, परंतु 'रे-ला', 'रे -ला' कोरस गाणाऱ्या नर्तकांच्या मोठ्या रिंगणात एकत्रितपणे केले जाते तेव्हा ते अगदी वेगळा परिणाम निर्माण करते, कारण त्यात ठेका साधल्या जातो. ज्या गावांमध्ये गावाचा प्रमुख, मनोरंजनासाठी उत्साही असतो तिथे विशेष सराव केलेला गट ढोलाच्या ठेक्यावर विचित्र आणि अद्भुत स्टेप डान्स करतो. मोठ्या नृत्याच्या वेळी, विशेष सराव केलेला गट आगीच्या भोवती आतील रिंगण व्यापतो, तर इतर लोक, पुरुष आणि स्त्रिया , वेगळ्या रिंगणात विरुद्ध दिशेने मोठ्या वर्तुळात फिरतात. सर्वजण खास प्रसंगी घालावयाच्या पोशाखात, हातात विकरकामाचे वैशिष्ट्यपूर्ण दागिने, गळ्यात फुलांच्या माळा आणि केसात पिसांचे दागिने विनोदी पद्धतीने खोचलेले किंवा लज्जतदारपणे घातलेले असतात. प्रचंड आगीच्या लखलखाटात नर्तकांच्या चमकदार मण्यावरील आणि वन्य पद्धतीच्या दागिन्यांवरील चमक, ढोल-ताशांच्या तालावर आणि अनेक पायांच्या ठेक्यातील थापाने सामूहिक गानामधील स्वरांच्या वन्य संगीताशी एकरूप होऊन हलणारे, माडिया नृत्य, हा एक देखावा आहे जो सहजासहजी विसरला जात नाही, परंतु जेव्हा इतर तपशील स्मृतीतून पुसल्या जातो तेव्हा एक वैशिष्ट्यपूर्ण दृश्य म्हणून हे रेंगाळत राहते. पुरुष आणि स्त्रिया सामान्यतः वेगळ्या वर्तुळात नृत्य करतात परंतु ज्या नृत्यांमध्ये तरुण पुरुष त्यांच्या वधू निवडतात, तेंव्हा जोडप्यांमध्ये नृत्य करतात. <ref name="Chanda" /></blockquote> [[चित्र:Bison_Horn_Maria_Tribal_Dance_Bastar.jpg|इवलेसे| रानहेल्याच्या शिंगाचे माडीया आदिवासी नृत्य बस्तर]] === घोटुल === [[चित्र:Memorial_to_the_dead_6_x_4.JPG|डावे|इवलेसे| स्मशानात माडिया गोंड मृत व्यक्तीचे स्मारक - ]] तरुणांसाठी सामूहिक घर किंवा घोटूल हे माडिया गोंड संस्कृतीत खोलवर रुजलेले आहे. पारंपारिकपणे प्रत्येक गावात माडियांचे एक घोटूल असते जिथे अविवाहित मुले आणि मुली संध्याकाळी एकत्र जमतात आणि रात्री उशिरापर्यंत खेळतात, मिसळतात, नाचतात आणि गातात परंतु झोपण्यासाठी त्यांच्या घरी परततात, जे बस्तर घोटुल आणि माडिया गोंडांचे घोटुल यांच्यातील फरक दर्शविते. विवाहित महिलांनी घोटुलमध्ये प्रवेश करण्यास बंदी आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=DEAlCTxJowUC&q=ghotul+madia&pg=PA718|title=People of India|last=Bhanu|first=B. V.|year=2004|isbn=9788179911006|access-date=1 April 2015}}</ref> === सरकारचे दारू धोरण === सरकारने आदिवासींना एका वर्षाच्या कालावधीसाठी (म्हणजे प्रत्येक वर्षी जुलै ते जून) ताडी परवाने मिळवून घरगुती वापरासाठी ताडी तयार करण्याची आणि ठेवण्याची सवलत दिली आहे. हा विशेषाधिकार या समाजातील लोकांना देण्यात आला आहे कारण त्यांना त्यांच्या अन्नाचा एक भाग म्हणून ताडी पिण्याची पूर्वापार सवय आहे. त्या क्षेत्रामध्ये आता लागू असलेल्या अबकारी व्यवस्थेनुसार, प्रत्येक स्वतंत्र अर्जदाराला घरगुती वापरासाठी 1 ते 5 पर्यंतच्या झाडांपासून ताडी काढण्याचा परवाना दिला जातो. ताडीच्या झाडावर परवानगी शुल्क आणि वृक्ष कर अनुक्रमे 75 पैसे प्रतिवर्ष लागू आहे. [http://www.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/CHANDRAPUR/other_social_prohibition_dept.html] === मुंढा === लग्न ठरल्यानंतर वराने कोरीव काम केलेला मुंढा हा एक सजावटीचा लाकडी खांब असतो . त्याच्या लग्न समारंभाचे वेळी लाकडाच्या कोरीव कामातील कौशल्याचे ते उत्तम उदाहरण म्हणून ते ''घोटूल'' च्या समोर ठेवले जाते. हे अमेरिकेच्या [[देवक-स्तंभ|टोटेम]] खांबांची आठवण करून देते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://trti.mah.nic.in/static_pages/frm_HandiWood.htm#Columns_erected_during_marriage_ceremonies_and%20_memory_of_the_dead|title=TRTI, Tribal Handicraft|website=trti.mah.nic.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410072141/http://trti.mah.nic.in/static_pages/frm_HandiWood.htm|archive-date=2009-04-10}}</ref> === समज === मासिक पाळीबद्दल, मारिया गोंडचा असा समज आहे की योनीमध्ये एकेकाळी दात असायचे आणि जेव्हा हे दात काढून टाकले गेले तेव्हा जखम पूर्णपणे बरी झाली नाही <ref>.{{जर्नल स्रोत|last=Linke|first=Uli|date=October 1992|title=Manhood, Femaleness, and Power: A Cultural Analysis of Prehistoric Images of Reproduction|url=https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_1992-10_34_4/page/579|journal=Comparative Studies in Society and History|publisher=Uli Linke|volume=34|issue=4|pages=579–620|doi=10.1017/s0010417500018004|jstor=179348}}</ref> == समकालीन जीवनशैली == === नक्षल कारवाया === एका फ्रंटलाइन कव्हर स्टोरी मध्ये जेथे माडिया गोंड [[आदिवासी (भारतीय)|आदिवासी]] राहतात [[भामरागड तालुका|त्या भामरागड]] [[तालुका|तालुक्याला]] [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] नक्षलग्रस्त प्रदेशाचे मुख्य केंद्र म्हणले गेले आहे. पूर्व गडचिरोलीतील जंगल आणि नक्षलग्रस्त 120 गावांमध्ये अतिरेकी हिंसाचाराची किंमत आदिवासींनाच चुकवावी लागते. "पोलिस असो की नक्षलवादी, त्यांच्या दोन्ही बाजूने झालेल्या गोळीबारात आदिवासीच अडकतात. हुकूम करणारे कधीच आदिवासी नसतात. ते त्यांच्या कार्यालयात किंवा लपण्याच्या ठिकाणी सुरक्षित असतात,” असे भामरागड येथील एका रहिवाश्याने म्हटल्याचे लेखात नमूद केले आहे. या लेखात पोलिसांनी असे म्हटल्याचे उद्धृत केले आहे की भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी) चे सुमारे 250 पूर्णवेळ सदस्य आणि जवळपास 3,000 स्थानिक समर्थक आहेत. असे . खबऱ्या असल्याचा आरोप ठेवून अनेक आदिवासींना नक्षलवाद्यांकडून मारले जाते किंवा पोलिसांकडून त्रास दिला जातो. सतत भीती असूनही, आदिवासी मान्य करतात की नक्षलवाद्यांनी कंत्राटदारांना तेंदूपत्ता गोळा करण्यासाठी आणि बांबू तोडण्यासाठी जास्त मजुरी देण्यास भाग पाडले आहे. वनखाते, पोलिस, सरकार, कंत्राटदार यांनी केलेल्या शोषणाविरुद्ध न्याय व कारवाई होण्याच्या शक्यतेमुळे माडिया गोंडांना नक्षलवाद्यांबद्दल सहानुभूती निर्माण होते. पोलिसांकडून होणाऱ्या छळामुळे अनेक नक्षलवादी सहानुभूतीदार भूमिगत होतात. <ref>[http://www.flonnet.com/fl2221/stories/20051021008701600.htm Guerilla zone, Cover Story, Frontline, Volume 22 – Issue 21, Oct. 08 – 21, 2005 DIONNE BUNSHA in Gadchiroli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221144918/http://www.flonnet.com/fl2221/stories/20051021008701600.htm}}</ref> ==== एका नक्षलवाद्याचा जन्म ==== 'एका नक्षलवाद्याचा जन्म ', विलास बाळकृष्ण मनोहर, लोक बिरादरी प्रकल्पाचे स्वयंसेवक यांनी लिहिलेली ही कादंबरी माडिया गोंड जुरूच्या जीवनाच्या अनिच्छेने झालेल्या प्रवासाचे, एका शोषित निनावी आदिवासीपासून ते नक्षलवादी, कायद्यापासून पळून गेलेला अशा त्याच्या रूपांतराचे काल्पनिक वर्णन आहे. . <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=QA1V7sICaIwC&q=vilas+manohar+writer&pg=PA723|title=Who's who of Indian Writers, 1999: A-M|last=Dutt|first=Kartik Chandra|year=1999|isbn=9788126008735|access-date=1 April 2015}}</ref> === तेंदूपत्ता - तोड === या गरीब पूर्व महाराष्ट्र जिल्ह्यातील गरिबांसाठी तेंदूपत्ता, किंवा [[:en:Diospyros_melanoxylon|Diospyros melanoxylon]] <ref>[http://www.orissafdc.com/products_kendu_ofdc.php Dyospyros melanoxylon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081026104939/http://www.orissafdc.com/products_kendu_ofdc.php}}</ref> चे पान (खजूरासारखे फळ असलेले काळ्या खोडाचे झाडाचे पान) ज्यामध्ये तंबाखू भरून बीडी वळवली जाते, उदरनिर्वाहासाठी नगदी कमाईचे एक महत्त्वाचे साधन आहे. उन्हाळा जेव्हा तापमान ४५ अंश सेल्सिअसवर पोहोचतो, तेव्हा माडियासाठी कमाईचा उत्तम काळ असतो. दर उन्हाळ्यात हजारो आदिवासी महिला आणि मुले तेंदूपत्ता गोळा करण्यात गुंतलेली असतात. महिला व मुले पहाटे ४.३० वाजता उठून आपल्या गावाजवळील जंगलाकडे चालत जातात. काही वेळातच जंगलांचे रूपांतर मधमाश्यांच्या वर्दळी सारखे होते, स्त्रिया आणि मुलांचे छोटे सैन्य तेंदूपत्ता अगदी अचूकपणे तोडत असतात. 11 च्या सुमारास तोडण्याचे सत्र संपले म्हणजे स्त्रिया आणि मुले त्यांच्या डोक्यावरील पानांचे वजन तोलत परत जातात. गावांमध्ये परत येऊन स्त्रिया त्यांच्या झोपड्यांमध्ये तासनतास बसून पानांची छाटणी करतात आणि पानांची पुडकी बांधतात. त्याच मोठ्या प्रमाणात काम करतात; त्यांनाच कडक उन्हाचे चटके सहन करून कष्ट उपसावे लागतात. दिवसभराचे तेंदूपत्त्याचे संकलन अंदाजे साडेचार वाजता बाजारात किंवा फडात नेले जाते आणि कडक उन्हाने तापलेल्या शेतात किंवा कोरड्या नदीच्या खोऱ्यात लांब रांगात ही पुडकी व्यवस्थितपणे ठेवली जातात. ही जागा काही एकर असते. खाजगी कंत्राटदारांनी नियुक्त केलेले पुरुष पुडकी मोजतात आणि पुढील पैसे वाटपासाठी त्यांच्या रजिस्टरमध्ये त्यांची नोंद करतात. रजिस्टरमधील नावे पुरुषांची असतात. कष्टकरी महिलांचे पती आणि मुलांचे वडीलच या पैशांवर हक्क सांगतात. जरी तेंदूपत्ता हंगाम दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ टिकत नसला तरी, प्रत्येक सक्षम कुटुंब या काळात लक्षणीय कमाई करू शकते. तेंदूपत्ता अशा प्रकारे गरिबांना पावसाळा सुरू होण्यापूर्वी दोन महिने टिकून राहण्यासाठी पुरेसे पैसे मिळवण्यास मदत करते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.empowerpoor.com/statestoriesdetail.asp?report=377&state=Maharashtra|title=HugeDomains.com – EmpowerPoor.com is for sale (Empower Poor)|access-date=1 April 2015|archive-date=2007-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20071027115036/http://www.empowerpoor.com/statestoriesdetail.asp?report=377&state=Maharashtra|url-status=dead}}</ref> === स्त्रियांची स्थिती === माडिया गोंड मुलीला विवाहपूर्व लैंगिक संबंध ठेवण्याचे आणि पती निवडण्याचे स्वातंत्र्य आहे. जर पती तिला वाईट वागणूक देत असेल किंवा तिला त्याच्यापासून मूल होऊ शकत नसेल तर विवाहित स्त्री या नात्याने तिला घटस्फोट घेण्याचे स्वातंत्र्य आहे. तिला तिची कमाई खर्च करण्याचा अधिकार आहे. पती तिच्या कामात ढवळाढवळ करत नाही. तथापि, मासिक पाळीच्या काळात या महिलांना देखील निषिद्ध मानले जाते आणि त्यांना सणांमध्ये भाग घेण्याची परवानगी नाही. === संबंधित संस्था === [[चित्र:BOM_Perimeli_6_x_4.JPG|उजवे|इवलेसे| फलक - [[बँक ऑफ महाराष्ट्र]], [[भामरागड तालुका|भामरागड]] [[तालुका|तालुक्यातील]] पेरिमिली, एक माडिया गोंड गाव]] * गडचिरोलीच्या [[भामरागड तालुका|भामरागड]] [[तालुका|तालुक्यात]] जिथे अनेक माडिया गोंड राहतात तिथे आरोग्य आणि शिक्षण क्षेत्रात काम करणारी '''[[लोकबिरादरी प्रकल्प|लोक बिरादरी प्रकल्प]]''' ही एक स्वयंसेवी संस्था आहे. त्याची स्थापना 1973 मध्ये झाली <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lokbiradariprakalp.org/|title=Lok Biradari Prakalp – People's Brotherhood Project|access-date=1 April 2015}}</ref> लोक बिरादरी प्रकल्पासाठी काम करणाऱ्या [[प्रकाश आमटे|डॉ. प्रकाश आमटे आणि डॉ. मंदाकिनी आमटे यांना]] 2008 चा [[मॅगसेसे पुरस्कार|रॅमन मॅगसेसे अवार्ड]] फॉर कम्युनिटी लीडरशिप हा पुरस्कार मिळाला आहे. या पुरस्काराच्या उद्धरणात विश्वस्त मंडळाने म्हणले आहे की : <blockquote>''उपचार आणि शिक्षण आणि इतर अनुकंपायुक्त कामाद्वारे '''माडिया गोंडांची''' स्वतःला आजच्या भारतात सकारात्मकतेने जुळवून घेण्याची क्षमता'' ''वाढविण्याच्या कार्याला विश्वस्त मंडळ दाद देते'' . <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationAmtes.html|title=Ramon Magsaysay Award Foundation|last=Ramon Magsaysay Award Foundation|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080827114435/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationAmtes.html|archive-date=27 August 2008|access-date=1 April 2015}}</ref></blockquote> * '''द ट्रायबल कल्चरल हेरिटेज ऑफ इंडिया फाऊंडेशन''' : 2008 मध्ये अमस्टरडॅम , नेदरलँड्स येथे स्थापित <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://tribal-india.org/|title=Tribal Cultural Heritage of India Foundation|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100108225906/http://www.tribal-india.org/|archive-date=8 January 2010|access-date=2009-02-19}}</ref> * [[अभय बंग|समाज आरोग्यासाठी शिक्षण, कृती आणि संशोधन यासाठी]] '''शोध''' सोसायटी. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.searchgadchiroli.org/|title=Abhay Bang & Rani Bang|access-date=1 April 2015|archive-date=2017-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225074437/http://searchgadchiroli.org/|url-status=dead}}</ref> === आरोग्य समस्या === ऐतिहासिकदृष्ट्या माडिया गोंड हे चेचक, त्वचा रोग आणि गोंडी रोग नावाच्या कुष्ठरोगाच्या सौम्य स्वरूपाचे बळी होते. <ref name="Chanda"/> माडिया गोंडांमध्ये [[सिकलसेल]] ॲनेमियाचे प्रमाण खूप जास्त आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://sickle.bwh.harvard.edu/india_scd.html|title=Health Problems of Tribal Population Groups from the State of Maharashtra|last=Dr. S.L. Kate|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027024046/http://sickle.bwh.harvard.edu/india_scd.html|archive-date=27 October 2015|access-date=1 April 2015}}</ref> == संशोधन अभ्यास == माडिया गोंडांना आदिम जमातीचा दर्जा असल्याने ते विविध अभ्यासाचा विषय बनले आहेत , जसे की: === अनुवांशिक विविधता === [[गोंडी भाषा|गोंडी भाषा बोलणारे]] महाराष्ट्रातील माडिया गोंड आणि इतर तीन [[मराठी भाषा|मराठी]] भाषिक प्रोटो - ऑस्ट्रॅलॉइड आदिवासी गटांमध्ये, त्यांची अनुवांशिक रचना समजून घेण्यासाठी आणि भाषा आणि जनुक पूल यांच्यातील एकरूपता ओळखण्यासाठी मायक्रोसेटेलाइटच्या विविधतेचे विश्लेषण करण्यात आले. अभ्यास केलेल्या जमातींमधील 15 [[:en:Short_tandem_repeat|Short tandem repeat]] (STR) [[:en:Locus_(mathematics)|loci]] येथील <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Allele" rel="mw:ExtLink" title="Allele" class="cx-link" data-linkid="213">Allele frequency data</a>ची तुलना 22 इंडो-युरोपियन- आणि द्रविडीयन-भाषिक जाती आणि आदिवासी लोकसंख्येच्या डेटाशी [[:en:Heterozygosity|heterozygosity]], [[:en:Allele|allele size variance]], [[:en:Analysis_of_molecular_variance|analysis of molecular variance]] (AMOVA), GST ([[:en:Glutathione_S-transferase|Glutathione S-transferase]]) estimate, [[:en:Parallel_coordinates|PC plot]], and [[:en:Mantel_test|Mantel correlation test]] वापरून तुलना केली गेली. परिणामतः असे दिसते की गोंड जमात जिच्यात माडिया-गोंड या शिकारी-संकलक लोकसंख्येचा समावेश आहे तिच्यात सांस्कृतिक आणि अनुवांशिकदृष्ट्या भिन्न असलेल्या मराठी आदिवासी गटांपेक्षा कमी विविधता आहे. प्रोटो-ऑस्ट्रेलॉइड आदिवासी लोकसंख्या जनुकीयदृष्ट्या समान morphology असलेल्या जातींपासून भिन्न होती, जीवरून हे सूचित होते की लोकसंख्येवर भिन्न उत्क्रांती यंत्रणा कार्यरत आहे. विविध स्थलांतरित इतिहास असलेल्या काही गटांना वगळून, लोकसंख्येत अनुवांशिक आणि भाषिक समानता आढळली. समकालीन भारतातील लोकसंख्येच्या अनुवांशिक विविधतेला आकार देण्यासाठी भाषिक, भौगोलिक समीपता आणि सूक्ष्म उत्क्रांती प्रक्रियांसह सामाजिक-सांस्कृतिक घटकांमधील परस्परसंवाद <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Microsatellite_(genetics)" rel="mw:ExtLink" title="Microsatellite (genetics)" class="mw-redirect cx-link" data-linkid="227">microsatellite</a> भिन्नता स्पष्टपणे दर्शवते .<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Gaikwad|first=S|last2=Vasulu|first2=TS|last3=Kashyap|first3=VK|date=February 2006|title=Microsatellite diversity reveals the interplay of language and geography in shaping genetic differentiation of diverse Proto-Australoid populations of west-central India|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2006-02_129_2/page/260|journal=Am. J. Phys. Anthropol.|volume=129|issue=2|pages=260–7|doi=10.1002/ajpa.20283|pmid=16323197}}</ref> === स्त्रीमुक्ती === हा अभ्यास खालील घटनांचे दस्तावेजीकरण आणि विश्लेषण आहे. गडचिरोली जिल्ह्यातील बागुल गावात एक ''बचत गट'' स्थापन करण्यासाठी माडिया महिलांनी एकत्र येणे, त्यांच्या स्वातंत्र्याची इतरांना ठामपणे जाणीव करून देणे, माडिया प्रथा मोडणे ज्यामुळे गटातील एका सदस्याला तिच्या पतीकडून क्रूर वागणूक देऊन तिची नग्न धिंड काढणे, तिची आत्महत्या, त्यानंतर इतर सदस्यांचे निषेधासाठी एकत्र येणे, आदिवासींनी निषिद्ध मानलेल्या बाबींचे नियम तोडणे, ब्लाउज घालण्याचा घेतलेला निर्णय आणि मासिक पाळीच्या काळात विलगीकरण आणि प्रदूषणाचे नियम मोडणे, सरकारी विकास योजनांच्या अंमलबजावणीसाठी घेतलेला पुढाकार. माडियांचा विकास आणि मुख्य प्रवाहात समावेश होत असल्याने नक्षलवाद्यांना त्यांचा प्रभाव कमी होण्याची भीती. स्वयं सहाय्य ''बचत गटाच्या'' उपक्रमांना त्यांचा विरोध. एका अभियंत्याची नक्षलवाद्यांकडून हत्या. नक्षलवादी, राजकारणी आणि नोकरशाहीच्या रूपात गरिबी, पूर्वग्रह, पुरुषी वर्चस्व आणि निहित स्वार्थाविरुद्ध माडिया महिलांनी सुरू केलेला संघर्ष. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.unisa.edu.au/hawkecentre/events/2006events/UNIFEMNov06.asp|title=No Single Path: Cultural Perspectives in overcoming Domestic Violence|date=23 November 2006|website=UNIFEM Informs seminar, co-presented by UNIFEM Australia and The Bob Hawke Prime Ministerial Centre at UniSA|publisher=Veena Poonacha, Professor and Director, Research Centre for Women's Studies, SNDT Women's University, Mumbai, India|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090703155527/http://www.unisa.edu.au/hawkecentre/events/2006events/UNIFEMNov06.asp|archive-date=3 July 2009|access-date=2009-03-05}}</ref> === ''बेंच मार्क सर्वेक्षण 1997-98'' === माडिया गोंडशी संबंधित महाराष्ट्र राज्यातील आदिवासी भागात आयोजित करण्यात आलेल्या बेंच मार्क सर्वेक्षणाचे निकाल खाली सारणीबद्ध केले आहेत. [nb 2] <ref name="BPL"/> '''लोकसंख्या''' {| class="wikitable" border="1" !स्त्री ! पुरुष ! एकूण |- | ३८७४९ | ३८१५६ | ७६९०५ |} '''साक्षरता''' {| class="wikitable" border="1" !स्त्री ! पुरुष ! एकूण |- | ३०.१९ | १६.०९ | २३.१९ |} '''कुटुंबनिहाय व्यवसाय''' {| class="wikitable" border="1" !शेती ! शेतमजूर ! वनमजुर ! इतर ! एकूण ! स्थलांतर % ! बीपीएल % |- | १०४४४ | 2260 | ३६५ | 282 | १३३५१ | ३४ | ९१.०८ |} == तळटीपा == <references group="nb" /> [[वर्ग:महाराष्ट्रातील अनुसूचित जमाती]] [[वर्ग:विशेष असुरक्षित]] bhiqr03or2e0h0enm82xrsq3bfvw41x 0 328873 2705210 2564302 2026-08-24T11:12:13Z ~2026-46182-10 186636 /* */ 2705210 wikitext text/x-wiki {{बदल}} स्वतंत्र सैनिक दगडाबाई शेळके यांचे हैद्राबाद मुक्तिसंग्रामातील योगदान; {{माहितीचौकट व्यक्ती|मूळ_गाव=धोपटेश्वर, [[बदनापूर तालुका]], [[जालना जिल्हा]]|टोपणनावे=मराठवाड्याची राणी लक्ष्मीबाई|प्रसिद्ध_कामे=[[हैदराबाद मुक्तीसंग्राम]]}} दगडाबाई शेळके यांना मराठवाड्याची [[राणी लक्ष्मीबाई]] म्हणूनही ओळखले जाते .1942 मध्ये त्यांनी [[हैदराबाद मुक्तिसंग्राम]] मध्ये फार मोठे कार्य केलेले दिसून येते . १९३८ ते १९४८ हा मराठवाडा मुक्तीसंग्रामाचा काळ म्हणून ओळखला जातो . आपल्या सर्वांनाच माहित आहे की भारत स्वतंत्र झाला तेव्हा अनेक संस्थांनी भारतात विलीन व्हायची बाकी होती 565 पैकी 562 संस्थानांनी स्वतंत्र भारतात सामील होण्याची सहमती दर्शवली आणि ही संस्थांनी स्वतंत्र भारतात विलीन झाली . उरलेली तीन संस्थान म्हणजे [[हैदराबाद संस्थान]], [[जम्मू आणि काश्मीर (संस्थान)]] आणि [[जुनागढ संस्थान]] ही संस्थांनी स्वतंत्र भारतात सामील व्हायची बाकी होती . हैद्राबाद संस्थानांमध्ये त्या काळात सध्याचा [[तेलंगणा]], [[मराठवाडा]] आणि [[कर्नाटक]] राज्यातील काही भाग होता. हैद्राबाद संस्थान ची त्यावेळची लोकसंख्या एक कोटी साठ लाख (1कोटी 60 लाख) इतकी होती .भारताला स्वातंत्र्य मिळाले होते परंतु या तीन  संस्थानातील लोक मात्र अद्याप स्वतंत्र झाले नव्हते .त्या काळात मराठवाडा हा हैद्राबाद संस्थानाचा भाग होता. आणि मराठवाड्याच्या जनतेला स्वतंत्र व्हायचे होते . मग सुरू झाला आणि  मराठवाड्याचा मुक्तिसंग्राम……. स्वातंत्र्य मिळविण्यासाठी मराठवाड्याला हैद्राबादच्या [[निजामशाही]] विरोधात दीर्घकाळ लढा द्यावा लागला . त्यात कित्येकांनी बलिदान दिले होते .[[स्वामी रामानंद तीर्थ]] यांच्या नेतृत्वाखाली निजामांच्या अन्यायी राजवटीतून मराठवाड्याला मुक्त करण्यासाठी मोठी चळवळ या काळात उभारण्यात आली. पण या मुक्ती संग्रामात महिलाचा मौलाचा दगड रचला तो [[जालना|जालन्यातील]] मर्दानी दगडाबाई शेळके यांनी या संग्रामात चालू असताना निजामांचे जनतेवर अत्याचार चालूच होते .निजामाच्या विरोधात लढा देण्यासाठी या जनतेचे प्रेरणास्त्रोत बनले ते म्हणजे स्वामी रामानंद तीर्थ ,[[गोविंददास मन्नुलाल श्रॉफ|गोविंदभाई श्रॉफ]], दिगंबरराव बिंदू ,[[रवी नारायण रेड्डी]], बाबासाहेब परांजपे ,भाऊसाहेब वैश्यपायन , देवीसिंह चौहान , बाबासाहेब परांजपे, शंकरसिंग नाईक ,विजयेंद काबरा यांच्यासारखी खंबीर नेतृत्व यांच्या नेतृत्वाखाली हा लढा खेड्यापाड्यातल्या लहान थोरापर्यंत पोहोचला .या लढ्याला विशेष योगदान राहिले ते म्हणजे ग्रामीण भागातील स्त्रियांचे आणि त्यात एक म्हणजे दगडाबाई शेळके असं "म्हणतात या लढ्यात दगडाबाईच्या झाशीच्या राणी प्रमाणेच भासायची 'पॅन्ट ' शर्ट घालून आपल्या अपंग मुलांना पाठीला बांधून एका हातात बंदूक दुसऱ्या हातात घोड्याचा लगाम धरून सहकारी स्वातंत्र्य सैनिकांना या दगडाबाई रसत पुरवायच्या  . दगडाबाईंनी बंदूक आणि हात गोळे चालविण्याचे प्रशिक्षण घेतले . एकदा निजामाच्या सैनिकांनी त्यांना शस्त्र रंगेहात पकडले होते  . ज्यामुळे त्यांना तुरुंगवास देखील भोगाव लागला  होता . निजामी राजवट संपवायची या ध्यास आणि दगडाबाई शेळके यांनी हैदराबाद मुक्ती संग्रामात उडी घेतली  .दगडाबाई या मूळच्या [[जालना जिल्हा|जालना जिल्ह्यातील]] [[बदनापूर तालुका|बदनापूर तालुक्यातील]] धोपटेश्वर या गावच्या त्यांच्या कामगिरीला समजणे तेव्हा देखील नावेच ठेवली . समाजाने त्यांच्यावर आक्षेप घेतला .त्यांना कुटुंबाच्या तसेच स्वतःच्या नवऱ्याच्या रोशाला समोर जावे लागले होते . दगडाबाईंची माहेरची लढाईला देखील त्या स्वातंत्र्य संग्रामात विशेष स्थान आहे. दगडाबाईंनी निजामांशी अनेकदा दोन हात केले . त्यांची सर्वात गाजलेली लढाई म्हणजे माहेरची लढाई दगडाबाई यांनी या लढ्यात' टाकळी कोलते' या कॅम्पवर जीवाची परवा न करता निजामांशी लढा दिला होता . तेव्हा त्यांनी एकटीने माहेर असलेल्या कोलते टाकळी शिवारातील [[रझाकार (हैदराबाद)|रझाकार]] कॅम्पवर हातबॉम टाकून तेथील कॅम्प उध्वस्त केला होता. तो इतिहास कधीही विसरणार नाही . su863wg8xtkfw0sapggzz2o2fxsdu1j 0 331456 2704837 2702101 2026-08-23T19:18:35Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704837 wikitext text/x-wiki {{मट्रा|इंग्रजी}} '''आत्मसंयम(इंग्रजी: स्टोईसिझम)''' ही २५०० वर्ष जूनी हेलेनिस्टिक तत्त्वज्ञानांचे एक बौद्धिक तत्त्वज्ञान आहे ज्याची स्थापना [[अथेन्स|अथेन्समधील]] झेनो ऑफ सिटियम यांनी ईसापूर्व तिसऱ्या शतकात केली होती. हे वैयक्तिक सद्गुण नैतिकतेचे तत्त्वज्ञान आहे जे त्याच्या [[तर्कशास्त्र]] प्रणालीद्वारे आणि नैसर्गिक जगावरील त्याच्या दृश्यांद्वारे सूचित केले जाते, असे साध्य करते की यूडेमोनिआ (बौद्ध धर्मातील "[[निर्वाण]]" या संकल्पनासारखी एक वेगळी संकल्पना जिथे आनंदी आयुष्याची अवस्था): [[नीतिशास्त्र|नैतिक]] आयुष्य जगून मनुष्याची भरभराट होते. सद्गुणांचे पाळण्यात आणि निसर्गाच्या अनुषंगाने जगण्यात व्यतीत केलेल्या आयुष्यासह आत्मसंयमिकांनी यूडेमोनिआ (eudamonia) चा मार्ग ओळखला. हल्लीच्या काळात, असे आढळून आले आहे की बरेच लोक आनंदी, सदाचारी आणि समाधानी आयुष्य जगण्यासाठी स्तुतीवाद स्वीकारू लागले आहेत अ‍ॅरिस्टोटेलियन नैतिकतेच्या बरोबरीने, स्टोइक परंपरा सद्गुण नैतिकतेसाठी एक प्रमुख संस्थापक दृष्टिकोन बनवते. <ref>Sharpe, Matthew, [http://dro.deakin.edu.au/eserv/DU:30059463/sharpe-stoicvirtue-2013.pdf Stoic Virtue Ethics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181113015946/http://dro.deakin.edu.au/eserv/DU:30059463/sharpe-stoicvirtue-2013.pdf |date=2018-11-13 }}, ''Handbook of Virtue Ethics'', 2013, 28–41</ref> आत्मसंयम हे विशेषतः मानवांसाठी "सद्गुण हेच खरे चांगले" हे शिकवण्यासाठी ओळखले जातात आणि आरोग्य, संपत्ती आणि आनंद यासारख्या बाह्य गोष्टी स्वतःमध्ये चांगल्या किंवा वाईट नसतात ( ''एडियाफोरा'' ) पण "वस्तु" म्हणून त्यांचे मोल असते. "कृती करण्यासाठी पुण्य" [[लुसियस ॲनेयस सेनेका|सेनेका]] आणि एपिकेटस सारख्या अनेक आत्मसंयमिकांनी यावर भर दिला आहे की "सद्गुण आनंदासाठी पुरेसे आहे", एक ऋषी दुर्दैवीपणासाठी भावनिकदृष्ट्या लवचिक असेल. आत्मसंयमिकांनी असे देखील मानले की काही विध्वंसक भावना निर्णयाच्या चुकांमुळे उद्भवतात आणि त्यांचा असा विश्वास होता की लोकांनी " निसर्गाच्या अनुषंगाने" इच्छाशक्ती (ज्याला इंग्रजीत ''प्रोहायरेसिस'' म्हणतात) टिकवून ठेवण्याचे ध्येय ठेवले पाहिजे. या कारणास्तव, आत्मसंयमिकांच्या मते एखाद्या व्यक्तीच्या तत्त्वज्ञानाचा सर्वोत्तम संकेत म्हणजे एखादी व्यक्ती काय बोलते हे नाही तर एखादी व्यक्ती कशी वागते, असे आहे <ref>John Sellars. ''Stoicism'', 2006, p. 32.</ref> चांगले आयुष्य जगण्यासाठी, एखाद्याला नैसर्गिक व्यवस्थेचे नियम कळणे आवशक होते कारण ते मानतात की सर्वकाही निसर्गात आहे. तिसऱ्या शतकापर्यंत [[प्राचीन रोम|रोमन]] आणि ग्रीक जगामध्ये ची भरभराट झाली आणि त्याच्या अनुयायांमध्ये सम्राट [[मार्कस ऑरेलियस]] होते. इसवी सनाच्या चौथ्या शतकात [[ख्रिश्चन धर्म]] राज्य धर्म बनल्यानंतर त्यात घट झाली. तेव्हापासून, याने पुनरुज्जीवन पाहिले आहे, विशेषतः पुनर्जागरण ( नियोस्टोईसिझम ) आणि समकालीन युगात ( आधुनिक स्टोइकिझम ). <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=NbqFt3RPsuQC|title=A New Stoicism|last=Becker|first=Lawrence C.|date=2001|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-1400822447|location=Princeton|author-link=Lawrence C. Becker}}</ref> == इतिहास == ''स्टोईसिझम'' हे नाव ''स्टोआ पोकिले'' ( प्राचीन ग्रीक : ἡ ποικίλη στοά), किंवा "पेंटेड पोर्च", [[अथेन्स|अथेन्समधील]] अगोरा च्या उत्तरेकडील पौराणिक आणि ऐतिहासिक युद्धाच्या दृश्यांनी सजवलेले कोलोनेड यावरून आले आहे जेथे सिटियमचा झेनो आणि त्याचे अनुयायी एकत्र आले होते. त्यांच्या कल्पनांवर चर्चा करा, इ.स.पूर्व चौथ्या शतकाच्या शेवटी. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=A History of Western Ethics|url=https://archive.org/details/historyofwestern0000unse_x1l1|last=Becker|first=Lawrence|publisher=Routledge|year=2003|isbn=978-0415968256|location=New York|page=[https://archive.org/details/historyofwestern0000unse_x1l1/page/27 27]}}</ref> एपिक्युरियन्सच्या विपरीत, झेनोने सार्वजनिक जागेत आपले तत्त्वज्ञान शिकवणे निवडले. आत्मसंयम(Stoicism) मूळतः झीनोइझम(Zenonism) म्हणून ओळखले जात होते. मात्र, हे नाव लवकरच वगळण्यात आले, कारण आत्मसंयमी त्यांच्या संस्थापकांना पूर्णपणे ज्ञानी मानत नव्हते आणि तत्त्वज्ञानाचा व्यक्तिमत्वाचा पंथ बनण्याचा धोका टाळत होते. <ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=Stoicism and the Art of Happiness|url=https://archive.org/details/stoicismartofhap0000dona|last=Robertson|first=Donald|publisher=John Murray|year=2018|location=Great Britain}}</ref>  [[चित्र:Paolo_Monti_-_Servizio_fotografico_(Napoli,_1969)_-_BEIC_6353768.jpg|इवलेसे|295x295अंश| सिटीअम चे झीनो, स्टोइकिझमचे संस्थापक, फार्नीज संग्रहातील, नेपल्स - पाओलो मोंटी द्वारे फोटो, 1969]] झीनोच्या कल्पना निंदकांच्या ( क्रेट्स ऑफ थेब्सने त्याच्याकडे आणल्या) पासून विकसित झाल्या, ज्यांचे संस्थापक जनक, अँटिस्थेनिस, [[सॉक्रेटिस|सॉक्रेटिसचे]] शिष्य होते. झेनोचा सर्वात प्रभावशाली उत्तराधिकारी क्रिसिपस होता, ज्याने क्लीनथेसचे शाळेचे नेते म्हणून पालन केले आणि ज्याला आता आत्मसंयम म्हणतात ते सज्ज करण्यासाठी उत्तरदायी होते.  हेलेनिस्टिक जगात आणि रोमन साम्राज्यातील सुशिक्षित उच्चभ्रू लोकांमध्ये आत्मसंयम हे सर्वात लोकप्रिय तत्त्वज्ञान बनले <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=These Were the Greeks|last=Amos|first=H.|publisher=Dufour Editions|year=1982|isbn=978-0802312754|location=Chester Springs|oclc=9048254}}</ref> गिल्बर्ट मरेच्या शब्दात, " अलेक्झांडरच्या जवळजवळ सर्व उत्तराधिकारी [...] यांनी दावा केला. स्वतः आत्मसंयमिक". <ref>Gilbert Murray, ''The Stoic Philosophy'' (1915), p. 25. In Bertrand Russell, ''A History of Western Philosophy'' (1946).</ref> नंतरच्या काळात रोमन आत्मसंयमिकांनी विश्वातील एकसंध आयुष्याला चालना देण्यावर लक्ष केंद्रित केले ज्यावर कोणाचे थेट नियंत्रण नाही. विद्वान <ref>Sedley, D. (2003) The School, from Zeno to Arius Didymus. In: B. Inwood (ed.) The Cambridge Companion to the Stoics. Cambridge University Press.</ref> आत्मसंयमाच्या इतिहासाची सहसा तीन टप्प्यांत विभागणी करतात: प्रारंभिक स्टोआ, झेनोच्या स्थापनेपासून ते अँटिपेटर, मध्य स्टोआ, पॅनेटियस आणि पोसिडोनियससह, आणि उशीरा स्टोआ, मुसोनियस रुफस, [[लुसियस ॲनेयस सेनेका|सेनेका]], एपिक्टेटस, आणि [[मार्कस ऑरेलियस|मार्कस ऑरेलिअस]] . आत्मसंयमाच्या पहिल्या दोन टप्प्यांपासून कोणतीही पूर्ण कामे टिकली नाहीत. उशीराउशीर स्टोआ पासून केवळ रोमन ग्रंथ टिकले. <ref>A.A.Long, ''Hellenistic Philosophy'', p. 115.</ref> == तात्विक प्रणाली == {{Quote|तत्त्वज्ञान हे मनुष्यासाठी बाह्य काहीही सुरक्षित करण्याचे वचन देत नाही, नाहीतर ते त्याच्या योग्य विषयाच्या पलीकडे असलेली एखादी गोष्ट स्वीकारत असते. कारण जसे सुताराचे साहित्य लाकूड आहे आणि पुतळ्याचे कांस्य आहे, त्याचप्रमाणे आयुष्याच्या कलेचा विषय हा प्रत्येक व्यक्तीचे स्वतःचे आयुष्य आहे.|एपिक्टेटस|''[[एपिक्टेटसची प्रवचने | प्रवचने]]'' १.१५.२, रॉबिन हार्डद्वारे सुधारित भाषांतर}} आत्मसंयमाने [[तर्कशास्त्र]], [[अद्वैतवाद|अद्वैतवादी]] भौतिकशास्त्र आणि नैसर्गिक नैतिकता यांच्या आदर्शांवरून सज्ज केलेले जगाचे एकत्रित खाते प्रदान केले. यापैकी, त्यांनी नैतिकतेवर मानवी ज्ञानाचा मुख्य केंद्रबिंदू म्हणून भर दिला, जरी त्यांचे तार्किक सिद्धांत नंतरच्या तत्त्वज्ञांसाठी अधिक स्वारस्यपूर्ण होते. विध्वंसक भावनांवर मात करण्याचे साधन म्हणून स्तोयसिझम आत्म-नियंत्रण आणि धैर्य विकसित करण्यास शिकवते; तत्त्वज्ञान असे मानते की स्पष्ट आणि निःपक्षपाती विचारवंत बनणे एखाद्याला सार्वत्रिक कारण ( ''लोगो'' ) समजून घेण्यास अनुमत्ती देते. आत्मसंयमाच्या प्राथमिक पैलूमध्ये व्यक्तीचे नैतिक आणि नैतिक कल्याण सुधारणे सामावित्त आहे: " ''सद्गुण'' हे निसर्गाशी संमत असलेल्या ''इच्छेमध्ये'' असते". <ref name="Russell">Russell, Bertrand. ''A History of Western Philosophy,'' p. 254</ref> हे तत्त्व परस्पर संबंधांच्या क्षेत्रालाही लाविण्य होते; "राग, हेवाभाव आणि मत्सरापासून मोकळे राहणे", <ref name="Russell1">Russell, Bertrand. ''A History of Western Philosophy'', p. 264</ref> आणि दास्यांना देखील "इतर पुरुषांच्या बरोबरीने स्वीकारणे, कारण सर्व पुरुष सारखेच निसर्गाचे उत्पादन आहेत". <ref name="Russell5">Russell, Bertrand. ''A History of Western Philosophy'', p. 253.</ref> स्टोइक नैतिकता एक निर्धारवादी दृष्टीकोन स्वीकारते; स्टोइक सद्गुण नसलेल्या लोकांच्या संदर्भात, क्लीन्थेसने एकदा असे मत मांडले की दुष्ट माणूस "गाडीला बांधलेल्या कुत्र्यासारखा असतो आणि जिथे जातो तिथे जाण्यास भाग पाडतो". <ref name="Russell">Russell, Bertrand. ''A History of Western Philosophy,'' p. 254</ref> याउलट, सद्गुणाचा आत्मसंयम, जगाला अनुकूल करण्यासाठी त्याच्या इच्छेमध्ये सुधारणा करेल आणि एपिक्टेटसच्या शब्दात, "रोगी आणि तरीही आनंदी, संकटात मरणारा, वनवासात, अपमानित आणि आनंदी", <ref name="Russell1">Russell, Bertrand. ''A History of Western Philosophy'', p. 264</ref> अशा प्रकारे "संपूर्णपणे स्वायत्त" वैयक्तिक इच्छा आणि त्याच वेळी "एक कठोर निर्धारवादी एकल संपूर्ण" असे विश्व सज्ज करते. या दृष्टिकोनाचे नंतर वर्णन " शास्त्रीय सर्वधर्मसमभाव " म्हणून केले गेले (आणि डच तत्त्वज्ञ [[बारुथ स्पिनोझा|बारुच स्पिनोझा]] यांनी स्वीकारले होते). <ref>Charles Hartshorne and William Reese, "Philosophers Speak of God," Humanity Books, 1953 ch 4</ref> [[चित्र:Chrysippos_BM_1846.jpg|इवलेसे| आत्मसंयमाच्या बौद्धिक परंपरेचे तिसरे नेता क्रिसिपस यांनी तर्कशास्त्रावर 300 हून अधिक पुस्तके लिहिली. त्यांची कामे गमविली, पण त्यांच्या तार्किक प्रणालीची रूपरेषा तुकड्यांमधून आणि साक्ष्यांमधून पुन्हा सज्जित केली जाऊ शकते.]] === तर्कशास्त्र === डायओडोरस क्रोनस, जो झेनोच्या शिक्षकांपैकी एक होता, त्याला तत्त्वज्ञानी मानले जाते ज्याने प्रथम तर्कशास्त्राचा एक दृष्टीकोन मांडला आणि विकसित केला ज्याला आता प्रस्तावित तर्कशास्त्र म्हणून ओळखले जाते, जे अटींऐवजी विधाने किंवा प्रस्तावांवर आधारित आहे, अॅरिस्टॉटलच्या तर्कशास्त्रापेक्षा अतिशय भिन्न आहे. नंतर, क्रिसिपसने एक प्रणाली विकसित केली जी स्टोइक लॉजिक म्हणून ओळखली जाऊ लागली आणि त्यात स्टोइक सिलॉजिस्टिक, स्टोइक सिलोजिस्टिक, ज्याला अॅरिस्टॉटलच्या सिलोजिस्टिकला प्रतिस्पर्धी मानले जात असे ( सिलोजिझम पहा) समाविष्ट केले. स्टोइक लॉजिकमध्ये नवीन स्वारस्य 20 व्या वर्षी आले&nbsp;शतक, जेव्हा तर्कशास्त्रातील महत्त्वाच्या घडामोडी प्रस्तावित तर्कावर आधारित होत्या. Susanne Bobzien लिहिले, "Chrysippus च्या तात्विक तर्कशास्त्र आणि [[गॉटलॉब फ्रेजी|Gottlob Frege]] यांच्यातील अनेक जवळची समानता विशेषतः उल्लेखनीय आहेत". <ref name="SEP">[http://plato.stanford.edu/entries/logic-ancient/ ''Ancient Logic''] by [[Susanne Bobzien]]. Stanford Encyclopedia of Philosophy.</ref> बॉबझियन यांनी असे देखील उल्लेख केले आहे की, "क्रिसिपसने तर्कशास्त्रावर 300 हून अधिक पुस्तके लिहिली आहेत, अक्षरशः कोणत्याही विषयावर तर्कशास्त्र आज स्वतः ला संबंधित आहे, ज्यात भाषण कायदा सिद्धांत, वाक्य विश्लेषण, एकवचनी आणि अनेकवचनी अभिव्यक्ती, भविष्यवाणीचे प्रकार, अनुक्रमणिका, अस्तित्त्वात्मक प्रस्ताव, भावनात्मक जोडणी, नकारात्मक, वियोग, सशर्त, तार्किक परिणाम, वैध युक्तिवाद फॉर्म, वजावटीचा सिद्धांत, प्रस्तावित तर्कशास्त्र, मोडल लॉजिक, तणावपूर्ण तर्कशास्त्र, ज्ञानशास्त्रीय तर्क, अनुमानांचे तर्क, अनिवार्यतेचे तर्क, संदिग्धता आणि तार्किक विरोधाभास . <ref name="SEP"/> ==== श्रेण्या ==== आत्मसंयमी मानतात की सर्व प्राणी ( {{Lang|grc|ὄντα}} )—जरी सर्व गोष्टी (τινά)— [[पदार्थ|भौतिक]] नसतात. <ref>Jacques Brunschwig, ''Stoic Metaphysics'' in ''The Cambridge Companion to Stoics'', ed. B. Inwood, Cambridge, 2006, pp. 206–32</ref> अस्तित्त्वात असलेल्या जीवांव्यतिरिक्त त्यांनी चार निराकार (असोमाता) स्वीकारले: वेळ, स्थान, शून्य आणि सांगण्यायोग्य. <ref>[[Sextus Empiricus]], ''Adversus Mathematicos'' 10.218. (chronos, topos, kenon, lekton)</ref> सार्वभौमिकांना असा दर्जा नाकारला जात असताना त्यांना केवळ 'निर्वाह करणारे' मानले गेले. <ref>Marcelo D. Boeri, ''The Stoics on Bodies and Incorporeals'', The Review of Metaphysics, Vol. 54, No. 4 (Jun., 2001), pp. 723–52</ref> अशा प्रकारे, त्यांनी अॅनाक्सागोरसची कल्पना (अॅरिस्टॉटलप्रमाणे) स्वीकारली की जर एखादी वस्तू गरम असेल, तर त्याचे कारण म्हणजे सार्वत्रिक उष्णता शरीराचा काही भाग त्या वस्तूमध्ये प्रवेश केला आहे. पण, अॅरिस्टॉटलच्या विपरीत, त्यांनी सर्व अपघात कव्हर करण्याची कल्पना वाढवली. अशाप्रकारे, जर एखादी वस्तू लाल असेल, तर त्याचे कारण असे असेल की सार्वत्रिक लाल शरीराचा काही भाग ऑब्जेक्टमध्ये प्रवेश केला होता. # '''पदार्थ ( {{Lang|grc|ὑποκείμενον}}''' '''):''' प्राथमिक पदार्थ, निराकार पदार्थ, ( ''ousia'' ) ज्यापासून वस्तू बनतात # '''गुणवत्ता ( {{Lang|grc|ποιόν}}''' '''):''' वैयक्तिक वस्तू तयार करण्यासाठी ज्या प्रकारे पदार्थाचे आयोजन केले जाते; स्टोइक भौतिकशास्त्रात, एक भौतिक घटक ( ''न्यूमा'' : हवा किंवा श्वास), जो या प्रकरणाची माहिती देतो # '''कशीतरी विल्हेवाट लावलेली ( {{Lang|grc|πως ἔχον}}''' '''):''' विशिष्ट वैशिष्ट्ये, आकार, आकार, क्रिया आणि मुद्रा यासारख्या वस्तूमध्ये नसतात # '''कशाच्या तरी संबंधात विल्हेवाट लावली ( {{Lang|grc|πρός τί πως ἔχον}}''' ''')''' इतर घटनांशी संबंधित वैशिष्ट्ये, जसे की इतर वस्तूंच्या सापेक्ष वेळेत आणि जागेत वस्तूची स्थिती स्‍टोइक्‍सने आपल्‍या स्‍वत:च्‍या कृती, विचार आणि प्रतिक्रियेच्‍या श्रेण्‍यांवर आपल्‍याकडे काय नियंत्रण आहे हे सांगितले. ''Enchiridion'' च्या आरंभी परिच्छेदात वर्गवारी असे उल्लेखित केले आहे: "आपल्या नियंत्रणातील गोष्टी म्हणजे मत, पाठपुरावा, इच्छा, तिरस्कार आणि, एका शब्दात, आपल्या स्वतःच्या कृती जे काही आहेत. आपल्या नियंत्रणात नसलेल्या गोष्टी म्हणजे शरीर, मालमत्ता, प्रतिष्ठा, आज्ञा आणि एका शब्दात, जे काही आपल्या स्वतःच्या कृती नाहीत." हे आपल्या स्वतःच्या नियंत्रणात असलेली जागा सुचवतात. वापरात असलेल्या स्टोइक श्रेण्यांचे एक साधे उदाहरण जॅक ब्रनशविग यांनी दिले आहे: {{Quote|मी पदार्थाचा एक विशिष्ट गठ्ठा आहे, आणि त्याद्वारे एक पदार्थ, एक अस्तित्त्वात असलेली गोष्ट आहे (आणि आतापर्यंत ते सर्व आहे); मी एक माणूस आहे, आणि हा वैयक्तिक माणूस जो मी आहे, आणि त्याद्वारे एका सामान्य गुणवत्तेने आणि विलक्षण गुणांनी पात्र आहे; मी बसलेला किंवा उभा आहे, एका विशिष्ट पद्धतीने विल्हेवाट लावली आहे; मी माझ्या मुलांचा पिता आहे, माझ्या सहकारी नागरिकांचा सहकारी नागरिक आहे, ज्याचा निपटारा एका विशिष्ट प्रकारे दुसर्‍या कशाशी तरी केला जातो. <ref>जॅक ब्रुन्शविग "स्टोइक मेटाफिजिक्स", पृ. 228 ब्रॅड इनवुड (एडी.), ''द केंब्रिज कम्पेनियन टू द स्टॉईक्स'', केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस, 2003, पृ. 206–232.</ref>}} ==== ज्ञानशास्त्र ==== आत्मसंयमिकांनी असे प्रतिपादन केले की [[ज्ञान]] तर्काच्या वापराने प्राप्त केले जाऊ शकते. [[सत्य]] [[तार्किक उणीवा|हे खोटेपणापासून]] वेगळे केले जाऊ शकते—जरी, व्यवहारात, केवळ अनुमान बांधता येतो. आत्मसंयमिकांच्या मते, [[जाणीव|इंद्रियांना]] सतत संवेदना प्राप्त होतात: स्पंदन जे इंद्रियांद्वारे वस्तूंमधून [[मन|मनाकडे]] जातात, जिथे ते कल्पनेत एक छाप सोडतात ( फंतासियाई ) (मनातून उद्भवलेल्या ठसाला फॅन्टस्मा म्हणतात). <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Lives of eminent philosophers|last=Diogenes Laërtius|publisher=[[Harvard University Press]]|year=2000|location=Cambridge, MA|author-link=Diogenes Laërtius}} VII.49</ref> मनाचा न्याय करण्याची क्षमता आहे (συγκατάθεσις, ''synkatathesis'' )—मंजूर करणे किंवा नाकारणे—एक छाप, वास्तविकतेचे खरे प्रतिनिधित्व खोट्यापासून वेगळे करण्यास सक्षम करते. काही छापांना ताबडतोब संमती दिली जाऊ शकते, पण इतर केवळ संकोच मान्यतेच्या भिन्न प्रमाणात प्राप्त करू शकतात, ज्याला विश्वास किंवा मत ( ''doxa'' ) असे लेबल केले जाऊ शकते. केवळ कारणामुळेच आपल्याला स्पष्ट आकलन आणि खात्री प्राप्त होते ( ''katalepsis'' ). आत्मसंयमिक ऋषींनी साध्य केलेले निश्चित आणि खरे ज्ञान ( ''Episteme'' ) हे केवळ आपल्या समवयस्कांच्या निपुणतेने आणि मानवजातीच्या सामूहिक निर्णयाद्वारे खात्री सत्यापित करूनच प्राप्त केले जाऊ शकते. === भौतिकशास्त्र === आत्मसंयमिकांच्या मते, [[विश्व|ब्रह्मांड]] एक देहात्मिक तर्क पदार्थ आहे ( ''लोगो'' ), जे दोन वर्गांमध्ये विभागले गेले होते: सक्रिय आणि निष्क्रिय. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Philosophy of Early Christianity|last=Karamanolis|first=George E.|publisher=[[Routledge]]|year=2013|isbn=978-1844655670|edition=1st|series=Ancient Philosophies|location=[[New York City|New York]] and [[London]]|page=151|chapter=Free will and divine providence|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZVdsBAAAQBAJ&pg=PA151}}</ref> निष्क्रीय पदार्थ म्हणजे पदार्थ, जो "आळशी असतो, कोणत्याही वापरासाठी तयार असलेला पदार्थ, पण कोणीही त्यास वेग देत नसल्यास निरुद्योगी राहण्याची खात्री आहे". <ref>Seneca, ''Epistles'', lxv. 2.</ref> सक्रिय पदार्थ एक बुद्धिमान ईथर किंवा आदिम अग्नि आहे, जो निष्क्रिय पदार्थांवर कार्य करतो: {{Quote|ब्रह्मांड स्वतःच देव आहे आणि त्याच्या आत्म्याचा सार्वत्रिक प्रवाह आहे; हेच जगाचे मार्गदर्शक तत्त्व आहे, जे मनात आणि तर्काने कार्य करते, गोष्टींचे समान स्वरूप आणि सर्व अस्तित्त्वाला सामावून घेणारी संपूर्णता; मग पूर्वनिर्धारित शक्ती आणि भविष्याची आवश्यकता; मग आग आणि एथरचे तत्त्व; मग ते घटक ज्यांची नैसर्गिक स्थिती प्रवाह आणि संक्रमणाची आहे, जसे की पाणी, पृथ्वी आणि वारा; नंतर सूर्य, चंद्र, तारे; आणि वैश्विक अस्तित्त्व ज्यामध्ये सर्व गोष्टी सामावित्त आहेत.|sign=क्रिसिपस|source=सिसेरो मध्ये, ''[[डी नॅचुरा देओरम]]'', i. 39}} [[चित्र:L'Image_et_le_Pouvoir_-_Buste_cuirassé_de_Marc_Aurèle_agé_-_3.jpg|इवलेसे| [[मार्कस ऑरेलियस]], स्टोइक रोमन सम्राट.]] सर्व काही नियतीच्या नियमांच्या अधीन आहे, कारण विश्व त्याच्या स्वतःच्या स्वभावानुसार काम करते आणि निष्क्रिय पदार्थाचे स्वरूप ते नियंत्रित करते. मानव आणि प्राण्यांचे [[आत्मा|आत्मे]] या आदिम अग्नीतून उत्सर्जित आहेत आणि त्याचप्रमाणे ते भाग्याच्या अधीन आहेत: {{Quote|विश्वाला सतत एक जीव मानणे, एकच पदार्थ आणि एक आत्मा आहे; आणि सर्व गोष्टींचा संदर्भ एका जाणिवेशी कसा आहे, या एका सजीवाची धारणा; आणि सर्व गोष्टी एका हालचालीने कसे कार्य करतात; आणि सर्व गोष्टी अस्तित्त्वात असलेल्या सर्व गोष्टींचे सहकार्य कारणे आहेत; धाग्याचे सतत फिरणे आणि जाळ्यांची ची रचना देखील पहा.|sign=मार्कस ऑरेलिअस|source=''[[मेडीटेशन्स]]'', iv. ४०}} वैयक्तिक आत्मे निसर्गाने नाशवंत असतात, आणि "विश्वाच्या ''मुख्य कारणाने'' (" लोगोस स्पर्मेटिकोस ") प्राप्त होऊन अग्निमय स्वरूप गृहीत धरून "संक्रमित आणि प्रसारित" होऊ शकतात. <ref>Marcus Aurelius, ''Meditations'', iv. 21.</ref> कारण योग्य कारण हा मानवतेचा आणि विश्वाचा पाया आहे. स्टोइक ब्रह्मज्ञान हा एक प्राणघातक आणि निसर्गवादी सर्वधर्म आहे : देव कधीही पूर्णपणे अतींद्रिय नसतो पण नेहमीच अचल असतो आणि [[निसर्ग|निसर्गाशी]] ओळखला जातो. अब्राहमिक धर्म देवाला एक जग निर्माण करणारी संस्था म्हणून वैयक्तिकृत करतात, पण आत्मसंयम देवाला विश्वाच्या संपूर्णतेशी बरोबरी देतो; स्टोइक कॉस्मॉलॉजीनुसार, जी अस्तित्त्वाच्या हिंदू संकल्पनेशी अगदी समान आहे, वेळेची कोणतीही पूर्ण आरंभ नाही, कारण ती अनंत आणि चक्रीय मानली जाते. त्याचप्रमाणे, [[अवकाश]] आणि [[विश्व|विश्वाचा]] प्रारंभ किंवा अंत नाही, उलट ते चक्रीय आहेत. सध्याचे विश्व हे सध्याच्या चक्रातील एक टप्पा आहे, ज्याच्या आधी असंख्य विश्वे आहेत, ज्याचा नाश होऊ शकतो (" एकपायरोसिस ", ''कॉन्फ्लेग्रेशन'' ) आणि पुन्हा निर्माण होईल, <ref>[[Michael Lapidge]], ''Stoic Cosmology'', in: John M. Rist, ''The Stoics'', [[Cambridge University Press]], 1978, pp. 182–83.</ref> आणि त्यानंतर आणखी अनंत संख्येने विश्वे येतील. स्टोइकिझम सर्व अस्तित्त्वाला चक्रीय मानतो, विश्वाला शाश्वत स्व-निर्मिती आणि स्वतःचा नाश करणारा ( अनंत रिटर्न देखील पहा). आत्मसंयम विश्वाची आरंभ किंवा शेवट दाखवत नाही. <ref name="ferg">Ferguson, Everett. ''Backgrounds of Early Christianity''. 2003, p. 368.</ref> आत्मसंयमिकांच्या मते, ''लोगो'' हे सक्रिय कारण किंवा ''अॅनिमा मुंडी हे'' संपूर्ण विश्व व्यापून टाकणारे आणि अॅनिमेट करणारे होते. हे देहात्मिक म्हणून कल्पित होते आणि सहसा देव किंवा निसर्गाशी ओळखले जाते. आत्मसंयमिकांनी ''मुख्य कारण'' (" लोगोस स्पर्मेटिकोस "), किंवा विश्वातील पिढीचा नियम देखील संदर्भित केला, जो निर्जीव [[पदार्थ|पदार्थामध्ये]] कार्यरत सक्रिय कारणाचा सिद्धांत होता. मानवांमध्ये देखील, प्रत्येकाकडे दैवी ''लोगोचा'' एक भाग असतो, जो आदिम अग्नी आणि कारण आहे जो विश्वावर नियंत्रण ठेवतो आणि टिकवून ठेवतो. <ref>Tripolitis, A., ''Religions of the Hellenistic-Roman Age'', pp. 37–38. Wm. B. Eerdmans Publishing.</ref> [[चित्र:Seneca-berlinantikensammlung-1.jpg|इवलेसे| [[लुसियस ॲनेयस सेनेका|सेनेकाचा]] एक दिवाळे, रोमन साम्राज्यातील स्टोइक तत्त्वज्ञानी ज्याने [[नीरो|नीरोचा]] सल्लागार म्हणून काम केले.]] === आचार === स्टोइक नीतिशास्त्राचा पाया असा आहे की आत्म्याच्या अवस्थेतच चांगले असते; शहाणपण आणि आत्म-नियंत्रण मध्ये. म्हणून वासनेपासून मोकळे होण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. स्टॉईक्ससाठी, तर्क म्हणजे तर्कशास्त्र वापरणे आणि निसर्गाच्या प्रक्रिया समजून घेणे - लोगो किंवा वैश्विक कारण, सर्व गोष्टींमध्ये अंतर्निहित. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Stoicism and Emotion|last=Graver|first=Margaret|publisher=[[University of Chicago Press]]|year=2009|isbn=978-0226305585|location=Chicago|oclc=430497127}}</ref> ग्रीक शब्द ''पॅथोस'' हा एक व्यापक शब्द होता जो एखाद्याला भोगावे लागलेल्या प्रवृत्तीला सूचित करतो. <ref name="annas103">{{Harvard citation no brackets|Annas|1994}}</ref> आत्मसंयमिकांनी हा शब्द राग, भीती आणि अति आनंद यासारख्या सामान्य भावनांवर चर्चा करण्यासाठी वापरला. <ref>{{Harvard citation no brackets|Annas|1994}}</ref> उत्कटता ही मनातील एक त्रासदायक आणि दिशाभूल करणारी शक्ती आहे जी योग्य रीतीने तर्क करण्यात अयशस्वी झाल्यामुळे उद्भवते. <ref name="annas103" /> स्टोइक क्रिसिपससाठी, आवड हे मूल्यमापनात्मक निर्णय आहेत. अशी भावना अनुभवणाऱ्या व्यक्तीने एका उदासीन गोष्टीचे चुकीचे मूल्य केले आहे. <ref name="annas114">{{Harvard citation no brackets|Annas|1994|p=114}}</ref> निर्णयाचा दोष, चांगल्या किंवा वाईटाची काही खोटी कल्पना, प्रत्येक उत्कटतेच्या मुळाशी असते. <ref name="capes47">{{Harvard citation no brackets|Capes|1880|p=47}}</ref> वर्तमान चांगल्याबद्दल चुकीचा निर्णय आनंदाला जन्म देतो, तर वासना भविष्याबद्दल चुकीचा अनुमान आहे. <ref name="capes47" /> वाईटाच्या अवास्तव कल्पनेमुळे वर्तमानाबद्दल त्रास होतो किंवा भविष्याबद्दल भीती वाटते. <ref name="capes47" /> आदर्श स्टोइक त्याऐवजी गोष्टींना त्यांच्या वास्तविक मूल्यानुसार मोजेल, <ref name="capes47" /> आणि आवडी नैसर्गिक नाहीत हे पाहतील. <ref name="capes48">{{Harvard citation no brackets|Capes|1880|p=48}}</ref> आकांक्षांपासून मोकळे होणे म्हणजे स्वतःमध्ये असलेला आनंद. <ref name="capes48" /> घाबरण्यासारखे काहीही नाही - कारण अकारण हे एकमेव वाईट आहे; रागाचे कारण नाही - कारण इतर लोक तुम्हाला हानी करू शकत नाहीत. <ref name="capes48" /> ==== आवड ==== आत्मसंयमिकांनी आकांक्षा चार शीर्षकाखाली मांडल्या: त्रास, आनंद, भीती आणि वासना. <ref name="sorabji29">{{Harvard citation no brackets|Sorabji|2000}}</ref> या उत्कटतेच्या स्टोइक व्याख्यांची एक प्रतिवृत्त ''स्यूडो'' -अँड्रोनिकस (ट्रान्स. लाँग आणि सेडली, पृ. 411, सुधारित): * '''त्रास''' ( '''लुपे''' ): [[तणाव|त्रास]] म्हणजे तर्कहीन आकुंचन किंवा काहीतरी वाईट आहे असे ताजे मत, ज्यावर लोक [[नैराश्य|उदास]] होणे योग्य समजतात. * '''भीती''' ( '''फोबोस''' ): [[भीती]] म्हणजे तर्कहीन घृणा किंवा अपेक्षित धोक्यापासून दूर राहणे. * '''वासना''' ( '''एपिथुमिया''' ): वासना ही एक तर्कहीन इच्छा आहे किंवा अपेक्षित चांगल्याचा पाठलाग आहे पण प्रत्यक्षात वाईट आहे. * '''डिलाईट''' ( '''hēdonē''' ): आनंद म्हणजे तर्कहीन सूज किंवा काहीतरी चांगले आहे असे ताजे मत, ज्यावर लोकांना आनंद होणे योग्य वाटते. {| class="wikitable floatright" style="margin:1.0em auto;border:1px;background:white;" ! ! '''उपस्थित''' ! '''भविष्य''' |- | '''चांगले''' | आनंद | वासना |- | '''दुष्ट''' | त्रास | भीती |} यातील दोन आकांक्षा (दुःख आणि आनंद) सध्याच्या भावनांना सूचित करतात आणि यापैकी दोन (भय आणि वासना) भविष्याकडे निर्देशित केलेल्या भावनांचा संदर्भ घेतात. <ref name="sorabji29">{{Harvard citation no brackets|Sorabji|2000}}</ref> अशाप्रकारे चांगल्या आणि वाईटाच्या संभाव्यतेवर निर्देशित केलेल्या केवळ दोन राज्ये आहेत, पण ते वर्तमान किंवा भविष्यातील आहेत की नाही याबद्दल उपविभाजित आहेत: <ref name="graver54">{{Harvard citation no brackets|Graver|2007}}</ref> एकाच वर्गातील असंख्य उपविभागांना स्वतंत्र उत्कटतेच्या शीर्षाखाली आणले गेले: <ref>Cicero's ''Tusculan Disputations'' by J. E. King.</ref> * '''त्रास''' : मत्सर, शत्रुत्व, [[मत्सर]], करुणा, चिंता, शोक, दुःख, त्रास, शोक, शोक, उदासीनता, चिडचिड, निराशा . * '''भीती''' : आळशीपणा, लज्जा, [[भीती]], [[आत्मविश्वास|भिती]], भीती, घाबरटपणा, घाबरटपणा आणि धीरगंभीरपणा. * '''वासना''' : [[राग (भावना)|क्रोध]], क्रोध, द्वेष, शत्रुत्व, [[राग (भावना)|क्रोध]], लोभ आणि लालसा. * '''आनंद''' : द्वेष, अत्यानंद, आणि दाखाऊपणा. ज्ञानी व्यक्ती ( ''सोफोस'' ) अशी व्यक्ती आहे जी वासनांपासून मोकळा आहे ( ''अपेथिया'' ). त्याऐवजी ऋषींना चांगल्या भावनांचा अनुभव येतो ( ''eupatheia'' ) ज्या स्पष्ट डोक्याच्या असतात. <ref name="inwood705">{{Harvard citation no brackets|Inwood|1999}}</ref> या भावनिक आवेगांचा अतिरेक होत नाही, पण त्या भावना कमी होत नाहीत. <ref name="annas115">{{Harvard citation no brackets|Annas|1994}}</ref> <ref name="graver52">{{Harvard citation no brackets|Graver|2007}}</ref> त्याऐवजी त्या योग्य तर्कशुद्ध भावना आहेत. <ref name="graver52" /> आत्मसंयमिकांनी आनंद ( ''चारा'' ), इच्छा ( ''बोलेसिस'' ) आणि सावधगिरी ( ''युलाबेया'' ) या शीर्षकाखाली चांगल्या भावना सूचीबद्ध केल्या आहेत. <ref name="annas114">{{Harvard citation no brackets|Annas|1994|p=114}}</ref> अशा प्रकारे जर एखादी वस्तु अस्सल चांगली असेल तर ज्ञानी व्यक्तीला आत्म्यामध्ये उत्थानाचा अनुभव येतो &mdash; आनंद ( ''चार'' ). <ref name="inwood701">{{Harvard citation no brackets|Inwood|1999}}</ref> आत्मसंयमिकांनी चांगल्या भावनांचे विभाजन केले: <ref name="graver58">{{Harvard citation no brackets|Graver|2007}}</ref> * '''आनंद:''' आनंद, आनंद, चांगले विचार * '''इच्छा:''' चांगला हेतू, सद्भावना, स्वागत, प्रेम, प्रेम * '''सावधगिरी:''' नैतिक लज्जा, आदर ==== आत्महत्या ==== आत्मसंयमिकांनी हे मान्य केले की ज्ञानी व्यक्तीला अशा परिस्थितीत आत्महत्या करणे अनुमत्ती आहे जे त्यांना सद्गुणपूर्ण आयुष्य जगण्यापासून थांबवू शकते, <ref name="marietta153">Don E. Marietta, (1998), ''Introduction to ancient philosophy'', pp. 153–54. Sharpe</ref> जसे की ते गंभीर वेदना किंवा रोगाला बळी पडले, <ref name="marietta153" /> पण नाहीतरी आत्महत्या सामान्यतः एक म्हणून पाहिली जाईल. एखाद्याचे सामाजिक कर्तव्य नाकारणे. <ref name="irvine200">William Braxton Irvine, (2009), ''A guide to the good life: the ancient art of Stoic joy'', p. 200. Oxford University Press</ref> उदाहरणार्थ, [[प्लूटार्क|प्लुटार्कने]] असे प्रतिवृत्त दिले आहे की अत्त्याचारायच्या आयुष्याचा स्वीकार केल्याने केटोच्या स्व-सुसंगततेशी तडजोड झाली असेल ( ''कॉन्स्टँटिया'' ) स्टोइक म्हणून आणि सन्माननीय नैतिक निवडी करण्याच्या त्याच्या स्वातंत्र्याला बाधित केले जाईल. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Zadorojnyi|first=Alexei V.|year=2007|title=Cato's suicide in Plutarch AV Zadorojnyi|url=https://archive.org/details/sim_classical-quarterly_2007-05_57_1/page/216|journal=The Classical Quarterly|volume=57|issue=1|pages=216–30|doi=10.1017/S0009838807000195}}</ref> ==== प्रेम आणि लैंगिकता ==== [[लैंगिकता]], [[प्रणय|रोमँटिक प्रेम]] आणि लैंगिक संबंधांबद्दलच्या त्यांच्या मतांमध्ये आरंभाच्या आत्मसंयमिक उशीरा आत्मसंयमिकांपेक्षा लक्षणीयपणे भिन्न होते. <ref name="Comp">{{स्रोत पुस्तक|url=|title=A Companion to Greek and Roman Sexualities|last=Hubbard|first=Thomas K.|date=2013|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1118610688|page=|author-link=}}</ref> झेनोने सर्वप्रथम कायद्याने नव्हे तर प्रेमाने शासित असलेल्या प्रजासत्ताकाची सिष्टाई केली, जिथे [[विवाह|लग्न]] रद्द केला जाईल, बायका समान ठेवल्या जातील आणि प्रियजनांमध्ये सद्गुण विकसित करण्यासाठी, शिक्षणाच्या उद्देशाने मुले आणि मुली दोघांमध्ये कामुकतेचा सराव केला जाईल. <ref name="Comp" /> <ref name="Homociv">{{स्रोत पुस्तक|url=|title=Homosexuality and Civilization|last=Crompton|first=Louis|date=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0674030060|pages=66–67|author-link=}}</ref> तथापि, त्याने लग्नाला तितकीच नैसर्गिक घटना मानून त्याचा निषेध केला नाही. <ref name="Comp" /> त्याने [[समलैंगिकता|समलैंगिक संबंधांना]] सकारात्मकतेने मानले आणि असे ठेवले की ज्ञानी पुरुषांना "नावडीपेक्षा कमी किंवा जास्त आवडते नसावे किंवा पुरुषापेक्षा स्त्रीचे ज्ञान नसावे." <ref name="Homociv" /> <ref name="Same">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/originsroleofsam0000neil|title=The Origins and Role of Same-Sex Relations in Human Societies|last=Neill|first=James|date=2011|publisher=McFarland|isbn=978-0786469260|pages=[https://archive.org/details/originsroleofsam0000neil/page/210 210]–13|author-link=}}</ref> झेनोने इच्छेपेक्षा प्रेमाला प्राधान्य दिले आणि स्पष्ट केले की लैंगिकतेचे अंतिम ध्येय सद्गुण आणि मैत्री असणे आवश्यक आहे. <ref name="Homociv"/> नंतरच्या स्टॉईक्समध्ये, एपेक्टेटसने या क्षेत्रात [[समलैंगिकता|समलैंगिक]] आणि [[विषमलैंगिकता|विषमलैंगिक]] लैंगिक संबंध समान मानले, <ref name="Same"/> आणि केवळ अशा प्रकारच्या इच्छेचा निषेध केला ज्यामुळे एखाद्याला निर्णयाच्या विरोधात वागावे लागले. तथापि, समकालीन पोझिशन्स सामान्यत: उत्कटतेने लैंगिकतेशी समतुल्य बनवण्याच्या दिशेने प्रगत झाले, आणि जरी ते अद्याप स्वतःहून लैंगिक संबंधांसाठी प्रतिकूल नव्हते, तरीही त्यांचा असा विश्वास होता की आत्म-नियंत्रण राखण्यासाठी ते मर्यादित असले पाहिजेत. <ref name="Comp"/> <ref name="Same" /> मुसोनियसने लैंगिक संबंधाचा एकमेव नैसर्गिक प्रकार स्वीकारला जो स्त्री आणि पुरुष यांच्यातील विवाहाच्या सहचर स्वरूपाचे रक्षण करण्यासाठी, [[प्रजनन|प्रजननासाठी]] होता, <ref name="Comp" /> आणि केवळ आनंदासाठी किंवा स्नेहासाठी केलेल्या संबंधांना अनैसर्गिक मानले जाते. <ref name="Same" /> == वारसा == === निओप्लेटोनिझम === प्लॉटिनसने अ‍ॅरिस्टॉटलच्या आणि आत्मसंयमिक या दोन्ही वर्गांवर टीका केली. त्याचा विद्यार्थी पोर्फरी याने मात्र अॅरिस्टॉटलच्या योजनेचा बचाव केला. त्यांनी युक्तिवाद करून याचे औचित्य सिद्ध केले की त्यांचा अर्थ आधिभौतिक वास्तविकता म्हणून न करता अभिव्यक्ती म्हणून काटेकोरपणे केला जावा. ''द कॅटेगरीजमधील अॅरिस्टॉटलच्या स्वतःच्या शब्दांद्वारे, कमीतकमी अंशतः, दृष्टिकोन न्याय्य ठरू शकतो.'' बोथियसने पोर्फरीच्या व्याख्येच्या स्वीकृतीमुळे त्यांचे विद्वान तत्त्वज्ञान स्वीकारले गेले.  === ख्रिश्चन धर्म === चर्चच्या फादरांनी स्टोइसिझमला "मूर्तिपूजक तत्त्वज्ञान" मानले; <ref name="Agathias">[[Agathias]]. ''Histories,'' 2.31.</ref> असे असले तरी, आरंभाच्या ख्रिश्चन लेखकांनी स्टोइसिझमच्या काही केंद्रीय तात्विक संकल्पना वापरल्या. उदाहरणांमध्ये "लोगो", " सद्गुण ", "आत्मा" आणि " [[विवेकबुद्धी|विवेक]] " या शब्दांचा समावेश आहे. <ref name="ferg">Ferguson, Everett. ''Backgrounds of Early Christianity''. 2003, p. 368.</ref> पण समांतर शब्दशः सामायिकरण आणि कर्ज घेण्याच्या पलीकडे जातात. स्टोइकिझम आणि ख्रिश्चन धर्म दोन्ही बाह्य जगाच्या तोंडावर आंतरिक स्वातंत्र्य, निसर्ग किंवा देव यांच्याशी मानवी नातेसंबंधावर विश्वास, मानवजातीच्या जन्मजात भ्रष्टतेची भावना—किंवा "सतत वाईट"—मानवजातीची भावना, <ref name="ferg" /> आणि निरर्थकता आणि तात्पुरती सांसारिक मालमत्ता आणि संलग्नकांचे स्वरूप. वासना आणि मत्सर यांसारख्या आकांक्षा आणि कनिष्ठ भावनांच्या संदर्भात दोघेही ''एसेसिसला'' प्रोत्साहन देतात, जेणेकरून एखाद्याच्या मानवतेच्या उच्च शक्यता जागृत आणि विकसित केल्या जाऊ शकतात. अ‍ॅम्ब्रोस ऑफ मिलान, मार्कस मिनुशिअस फेलिक्स आणि टर्टुलियन यांच्या कृतींमध्येही स्टोइक प्रभाव दिसून येतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/topic/Stoicism|title=Stoicism &#124; Definition, History, & Influence &#124; Britannica|website=www.britannica.com}}</ref> === आधुनिक === "भावना दडपून ठेवणारी किंवा धीराने सहन करणारी व्यक्ती" म्हणून आधुनिक वापर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=stoic|title=Stoic|last=Harper|first=Douglas|date=November 2001|website=etymonline.com, Online Etymology Dictionary|access-date=2006-09-02}}</ref> स्टॅनफोर्ड एनसायक्लोपीडिया ' ''फिलॉसॉफीच्या'' स्टोईसिझम नोट्सवर नोंद आहे, "इंग्रजी विशेषण 'stoical' चा अर्थ त्याच्या तात्विक उत्पत्तीच्या बाबतीत पूर्णपणे दिशाभूल करणारा नाही" . 20 व्या शतकातील स्टोइकिझमचे पुनरुज्जीवन 1971 मध्ये ए.ए. लाँग यांनी केलेल्या ''प्रॉब्लेम्स इन स्टोइकिझम'' <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Problems in Stoicism|url=https://archive.org/details/problemsinstoici0000long|last=Long|first=A A|publisher=Athlone Press|year=1971|isbn=0485111187|location=London|language=English}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://philpapers.org/rec/LONPIS|title=Problems in Stoicism|work=Philpapers|publisher=Athlone Press|year=1971}}</ref> च्या प्रकाशनात आणि 20 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात सद्गुण नैतिकतेमध्ये वाढलेल्या रूचीचा भाग म्हणून शोधले जाऊ शकते. 20 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि 21 व्या शतकाच्या आरंभाच्या काळात प्राचीन स्टोइकिझमवरील अभ्यासपूर्ण कार्यांच्या प्रकाशनांमध्ये समकालीन स्टोइकिझमचा समावेश आहे. त्यापलीकडे, सध्याची स्टोईसिस्ट चळवळ डॉ. अल्बर्ट एलिस यांच्या कार्यात सापडते, ज्यांनी तर्कशुद्ध भावनात्मक वर्तन थेरपी विकसित केली, <ref name="Ellis">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rebtnetwork.org/|title=REBT Network: Albert Ellis &#124; Rational Emotive Behavior Therapy|website=www.rebtnetwork.org}}</ref> तसेच अॅरॉन टी. बेक, ज्यांना अनेक लोक संज्ञानात्मक आवृत्त्यांचे जनक मानतात. वर्तणूक थेरपी (CBT). ==== मानसशास्त्र आणि मानसोपचार ==== स्टोइक तत्त्वज्ञान ही आधुनिक संज्ञानात्मक मानसोपचारासाठी मूळ तात्विक प्रेरणा होती, विशेषतः डॉ. अल्बर्ट एलिसच्या रॅशनल-इमोटिव्ह बिहेवियर थेरपी (REBT) द्वारे मध्यस्थी, CBT चे प्रमुख अग्रदूत. Aaron T. Beck et al द्वारे डिप्रेशनसाठी मूळ संज्ञानात्मक थेरपी उपचार पुस्तिका. म्हणते, "कॉग्निटिव्ह थेरपीची तात्विक उत्पत्ती स्टोइक तत्त्वज्ञांकडे शोधली जाऊ शकते". <ref>Beck, Rush, Shaw, & Emery (1979) ''Cognitive Therapy of Depression'', p. 8.</ref> एलिस आणि त्याच्या अनुयायांनी पारंपारिक आरईबीटीच्या आरंभी सत्रामध्ये बहुतेक क्लायंटला ''एपिकेटसच्या एन्किरिडियनचे'' एक सुप्रसिद्ध अवतरण शिकवले होते: "आम्हाला अस्वस्थ करणाऱ्या घटना नाहीत, तर घटनांबद्दलचे आमचे निर्णय." <ref name="Robertson_2010">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=XsOFyJaR5vEC|title=The Philosophy of Cognitive-Behavioural Therapy: Stoicism as Rational and Cognitive Psychotherapy|last=Robertson, D|publisher=Karnac|year=2010|isbn=978-1855757561|location=London}}</ref> हे नंतर CBT च्या इतर अनेक दृष्टिकोनांच्या समाजीकरणाच्या टप्प्यात एक सामान्य घटक बनले. आधुनिक मनोचिकित्सा, विशेषतः REBT आणि CBT वर आत्मसंयमाच्या प्रभावाचा प्रश्न डोनाल्ड रॉबर्टसन यांच्या ''The Philosophy of Cognitive-Behavioral Therapy'' मध्ये तपशीलवार वर्णन केला आहे. <ref name="Robertson_2010"/> 20 व्या शतकाच्या आरंभी बऱ्याच मानसोपचारतज्ज्ञांवर स्टोइकिझमचा प्रभाव होता, विशेष म्हणजे स्विस न्यूरोलॉजिस्ट आणि सायकोथेरपिस्ट पॉल डुबोईस यांनी स्थापन केलेली "तर्कसंगत अनुनय" शाळा, ज्यांनी आपल्या क्लिनिकल कामात स्टोईसिझमवर जोरदारपणे लक्ष वेधले आणि आपल्या क्लायंटला [[लुसियस ॲनेयस सेनेका|सेनेका द यंगरच्या]] गृहपाठाच्या परिच्छेदांचा अभ्यास करण्यास प्रोत्साहित केले. असाइनमेंट आधुनिक स्टॉइसिझम आणि थर्ड वेव्ह सीबीटीच्या समानता देखील सुचविल्या गेल्या आहेत आणि नैराश्यावर उपचार करण्याच्या त्याच्या सामर्थ्याचे वैयक्तिक प्रतिवृत्त प्रकाशित केले गेले आहेत. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Evans|first=Jules|url=https://www.telegraph.co.uk/lifestyle/wellbeing/10146546/Anxious-Depressed-Try-Greek-philosophy.html|title=Anxious? Depressed? Try Greek philosophy|date=June 29, 2013}}</ref> मानवी उत्पत्ती, <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Whiting|first=Kai|last2=Konstantakos|first2=Leonidas|last3=Sadler|first3=Greg|last4=Gill|first4=Christopher|date=April 21, 2018|title=Were Neanderthals Rational? A Stoic Approach|journal=Humanities|language=en|volume=7|issue=2|pages=39|doi=10.3390/h7020039|doi-access=free}}</ref> पर्यावरणीय शिक्षण, <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Carmona|first=Luis Gabriel|last2=Simpson|first2=Edward|last3=Misiaszek|first3=Greg|last4=Konstantakos|first4=Leonidas|last5=Whiting|first5=Kai|date=December 2018|title=Education for the Sustainable Global Citizen: What Can We Learn from Stoic Philosophy and Freirean Environmental Pedagogies?|journal=Education Sciences|language=en|volume=8|issue=4|pages=204|doi=10.3390/educsci8040204|doi-access=free}}</ref> शाकाहार <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eidolon.pub/the-sustainable-stoic-5a93db27d4f9|title=The Sustainable Stoic|last=Whiting|first=Kai|date=February 11, 2019|website=Eidolon|access-date=February 18, 2019}}</ref> आणि शाश्वत विकासाची आधुनिक आव्हाने, भौतिक उपभोग आणि उपभोगवाद यांवर प्राचीन स्टोइकिझमचे सिद्धांत लागू करण्यातही रस आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Whiting|first=Kai|last2=Konstantakos|first2=Leonidas|last3=Carrasco|first3=Angeles|last4=Carmona|first4=Luis Gabriel|date=February 10, 2018|title=Sustainable Development, Wellbeing and Material Consumption: A Stoic Perspective|journal=Sustainability|language=en|volume=10|issue=2|pages=474|doi=10.3390/su10020474|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Citation|accessdate=January 29, 2019}}</ref> <ref>{{Citation|accessdate=January 29, 2019}}</ref> सीमस मॅक सुइभने यांनी आध्यात्मिक व्यायामाच्या पद्धतींचे वर्णन चिंतनशील सरावावर परिणाम करणारे म्हणून केले आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mac Suibhne, S.|year=2009|title='Wrestle to be the man philosophy wished to make you': Marcus Aurelius, reflective practitioner|journal=Reflective Practice|volume=10|issue=4|pages=429–36|doi=10.1080/14623940903138266}}</ref> स्टोइक आध्यात्मिक व्यायाम आणि आधुनिक संज्ञानात्मक वर्तणूक थेरपी यांच्यातील अनेक समांतर ओळखण्यात आले आहेत. <ref name="Robertson_2010"/> तत्त्वज्ञ पियरे हॅडोट यांच्या मते, स्टोइकसाठी तत्त्वज्ञान म्हणजे केवळ विश्वास किंवा नैतिक दाव्यांचा समूह नाही; हा आयुष्याचा एक मार्ग आहे ज्यामध्ये सतत सराव आणि प्रशिक्षण (किंवा " skēsis "), सतत सराव आणि स्वतः ची आठवण करून देण्याची सक्रिय प्रक्रिया असते. एपिकेटसने त्याच्या ''प्रवचनांमध्ये ,'' तीन प्रकारच्या कृतींमध्ये फरक केला: निर्णय, इच्छा आणि झुकाव. <ref>Davidson, A.I. (1995) ''Pierre Hadot and the Spiritual Phenomenon of Ancient Philosophy'', in ''Philosophy as a Way of Life'', Hadot, P. Oxford Blackwells, pp. 9–10</ref> जे हॅडोट या तिन्ही कृतींना अनुक्रमे तर्कशास्त्र, भौतिकशास्त्र आणि नैतिकतेने ओळखतात. <ref>Hadot, P. (1992) ''La Citadelle intérieure. Introduction aux Pensées de Marc Aurèle''. Paris, Fayard, pp. 106–15</ref> हॅडोट लिहितात की ''मेडिटेशन्समध्ये'', "प्रत्येक मॅक्सिम यापैकी एक अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण ''टोपोई'' [म्हणजे, कृत्ये] विकसित करतो, किंवा त्यापैकी दोन किंवा त्यापैकी तीन." <ref>Hadot, P. (1987) ''Exercices spirituels et philosophie antique''. Paris, 2nd ed., p. 135.</ref> == संदर्भ == <references responsive="0"></references> == पुढील वाचन == === प्राथमिक स्रोत ===  सिसेरो, मार्कस टुलियस (1945 c. 1927). सिसेरो : टस्क्युलन विवाद (लोएब क्लासिकल लायब्ररी, क्र. 141) 2रा संस्करण. ट्रान्स जे.ई. किंग यांनी. केंब्रिज, मॅसॅच्युसेट्स: हार्वर्ड यूपी. Long, A. A., Sedley, D. N. (1987). हेलेनिस्टिक फिलॉसॉफर्स: व्हॉल. 1. तात्विक भाष्यासह प्रमुख स्त्रोतांचे भाषांतर. केंब्रिज, इंग्लंड: केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस. इनवुड, ब्रॅड आणि गेर्सन लॉयड पी. (सं.) द स्टॉईक्स रीडर: सिलेक्टेड रायटिंग्स अँड टेस्टिमोनिया इंडियानापोलिस: हॅकेट 2008. सेनेका लुसियस अॅनायस सेनेका द यंगर (भाषांतर. रॉबिन कॅम्पबेल), स्टोइकचे पत्र: एपिस्टुले मोरालेस अॅड लुसिलियम (1969, पुनर्मुद्रण 2004) <nowiki>ISBN 0140442103</nowiki> एपेक्टेटस लाँग, जॉर्ज एन्किरिडियन बाय एपेक्टेटस, प्रोमिथियस बुक्स, पुनर्मुद्रण संस्करण, जानेवारी १९५५. गिल सी. एपिकेटस, द डिस्कोर्सेस, एव्हरीमन 1995. हार्वर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस एपेक्टेटस डिस्कोर्सेस बुक्स 1 आणि 2, लोएब क्लासिकल लायब्ररी Nr. १३१ जून १९२५. हार्वर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस एपेक्टेटस डिस्कोर्सेस बुक्स 3 आणि 4, लोएब क्लासिकल लायब्ररी Nr. 218, जून 1928. मार्कस ऑरेलियस मार्कस ऑरेलियस, मेडिटेशन्स, मॅक्सवेल स्टॅनिफॉर्थ यांनी भाषांतरित केले; <nowiki>ISBN 0140441409</nowiki>, किंवा Gregory Hays द्वारे भाषांतरित; <nowiki>ISBN 0679642609</nowiki>. विविध भाषांतरकारांनी भाषांतरित केलेल्या विकिस्रोतवर देखील उपलभ्य तुकड्यांचा संग्रह स्टोइकोरम व्हेटरम फ्रॅगमेंटा हा हॅन्स वॉन अर्निमचा तुकड्यांचा संग्रह आहे आणि पूर्वीच्या स्टोइक्सच्या साक्ष्यांचा, 1903-1905 मध्ये बिब्लिओथेका ट्युबनेरियानाचा भाग म्हणून प्रकाशित झाला. त्यात Citium, Chrysippus आणि त्यांचे निकटवर्तीय अनुयायांचे झेनोचे तुकडे आणि प्रशस्तिपत्र समाविष्ट आहेत. आरंभी कामात तीन खंड होते, ज्यामध्ये 1924 मध्ये मॅक्सिमिलियन अॅडलरने चौथा भाग जोडला, ज्यामध्ये सामान्य निर्देशांक होते. ट्युबनरने 1964 मध्ये संपूर्ण कामाचे पुनर्मुद्रण केले. खंड 1 - झेनो आणि त्याच्या अनुयायांचे तुकडे खंड 2 - क्रिसिपसचे तार्किक आणि भौतिक तुकडे खंड 3 - क्रिसिपसचे नैतिक तुकडे आणि त्याच्या शिष्यांचे काही तुकडे खंड 4 - शब्दांचे निर्देशांक, योग्य नावे आणि स्रोत === अभ्यास ===  अॅनास, ज्युलिया (1994), हेलेनिस्टिक फिलॉसॉफी ऑफ माइंड, युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया प्रेस, <nowiki>ISBN 978-0-520-07659-4</nowiki> बकालिस, निकोलाओस, हँडबुक ऑफ ग्रीक फिलॉसॉफी: थॅलेस टू द स्टॉईक्स. विश्लेषण आणि तुकडे, ट्रॅफर्ड प्रकाशन, 2005, <nowiki>ISBN 1412048435</nowiki> बेकर, लॉरेन्स सी., अ न्यू स्टॉईसिझम (प्रिन्सटन: प्रिन्सटन युनिव्हर्सिटी प्रेस, 1998) <nowiki>ISBN 0691016607</nowiki> ब्रेनन, टॅड, द स्टोइक लाइफ (ऑक्सफर्ड: ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, 2005; पेपरबॅक 2006) ब्रुक, ख्रिस्तोफर. फिलॉसॉफिक प्राइड: स्टोईसिझम अँड पॉलिटिकल थॉट्स फ्रॉम लिप्सियस टू रौसो (प्रिन्सटन यूपी, 2012) उतारे Capes, William Wolfe (1880), Stoicism, Pott, Young, & Co. de Harven, Vanessa (2010). सर्वकाही काहीतरी आहे: स्टोइक ऑन्टोलॉजी तत्त्वनिष्ठ, सुसंगत आणि सर्वसमावेशक का आहे. बर्कले विद्यापीठाच्या तत्त्वज्ञान विभागाकडे पेपर सादर केला. de Harven, Vanessa (2012). स्टोइक ऑन्टोलॉजीची सुसंगतता. पीएचडी प्रबंध, तत्त्वज्ञान विभाग, बर्कले विद्यापीठ. Graver, Margaret (2007), Stoicism and Emotion, University of Chicago Press, <nowiki>ISBN 978-0-226-30557-8</nowiki> हॉल, रॉन, सेकुंडम नॅटुरम (निसर्गानुसार). स्टोइक थेरपी, एलएलसी, २०२१. इनवुड, ब्रॅड (1999), "स्टोइक एथिक्स", अल्ग्रा, केम्पेमध्ये; बार्न्स, जोनाथन; मॅन्सफिल्ड, जाप; स्कोफिल्ड, माल्कम (सं.), द केंब्रिज हिस्ट्री ऑफ हेलेनिस्टिक फिलॉसॉफी, केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस, <nowiki>ISBN 978-0-521-25028-3</nowiki> इनवुड, ब्रॅड (सं.), द केंब्रिज कम्पेनियन टू द स्टॉईक्स (केंब्रिज: केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस, 2003) Lachs, John, Stoic Pragmatism (इंडियाना युनिव्हर्सिटी प्रेस, 2012) <nowiki>ISBN 0253223768</nowiki> लाँग, ए.ए., स्टोइक स्टडीज (केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस, 1996; रिप्र. युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया प्रेस, 2001) <nowiki>ISBN 0520229746</nowiki> मेन, स्टीफन (1999). 'द स्टोइक थिअरी ऑफ कॅटेगरीज', ऑक्सफर्ड स्टडीज इन एनशियंट फिलॉसॉफी, खंड XVII. ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस <nowiki>ISBN 0198250193</nowiki>, pp. 215–247. रॉबर्टसन, डोनाल्ड, कॉग्निटिव्ह-बिहेवियरल थेरपीचे तत्त्वज्ञान: तर्कसंगत आणि संज्ञानात्मक मानसोपचार म्हणून स्टोइकिझम (लंडन: कर्नाक, 2010) <nowiki>ISBN 978-1855757561</nowiki> रॉबर्टसन, डोनाल्ड, रोमन सम्राटासारखे कसे विचार करावे: मार्कस ऑरेलियसचे स्टोइक तत्त्वज्ञान. 'न्यू यॉर्क: सेंट मार्टिन प्रेस, 2019. सेलर्स, जॉन, स्टोईसिझम (बर्कले: युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया प्रेस, 2006) <nowiki>ISBN 1844650537</nowiki> सोराबजी, रिचर्ड (2000), इमोशन अँड पीस ऑफ माइंड: फ्रॉम स्टोइक एजिटेशन टू ख्रिश्चन टेम्पटेशन, ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, <nowiki>ISBN 978-0-198-25005-0</nowiki> स्टीफन्स, विल्यम ओ., स्टोइक एथिक्स: एपिकेटस अँड हॅपीनेस अॅज फ्रीडम (लंडन: कंटिन्यूम, 2007) <nowiki>ISBN 0826496083</nowiki> Strange, Steven (ed.), Stoicism: Traditions and Transformations (Cambridge: Cambridge Univ. Press, 2004) <nowiki>ISBN 0521827094</nowiki> झेलर, एडवर्ड; रेचेल, ओसवाल्ड जे., द स्टॉईक्स, एपिक्युरियन्स अँड सेप्टिक्स, लाँगमॅन्स, ग्रीन, अँड कंपनी, 1892 == बाह्य दुवे ==   * * [https://www.stoictherapy.com/elibrary The Stoic Therapy eLibrary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228002128/https://www.stoictherapy.com/elibrary |date=2021-02-28 }} * [http://www.ibiblio.org/stoicism/ The Stoic Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141225040854/http://www.ibiblio.org/stoicism/}} * [http://www.historyoflogic.com/logic-stoics.htm Stoic Logic: The Dialectic from Zeno to Chrysippus] * [http://www.historyoflogic.com/biblio/logic-stoics-biblio-one.htm Annotated Bibliography on Ancient Stoic Dialectic] * {{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://stoicfoundation.host-ed.me/bibliography.htm|title=A bibliography on Stoicism by the Stoic Foundation|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121101014307/http://stoicfoundation.host-ed.me/bibliography.htm|archive-date=1 November 2012|access-date=14 September 2012}} * [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20050303.shtml BBC Radio 4's In Our Time programme on Stoicism] (requires [[अ‍ॅडोबे फ्लॅश|Flash]]) * [http://thestoicregistry.org The Stoic Registry (formerly New Stoa) :Online Stoic Community] * [https://modernstoicism.com Modern Stoicism (Stoic Week and Stoicon)] * [https://www.orionphilosophy.com/stoic-blog/4-stoic-virtues/ The Four Stoic Virtues] {{philosophy of language}}प्राचीन आत्मसंयमिकांनी त्यांच्या कामात आणि पत्रांमध्ये मुख्यतः ग्रीक भाषेचा वापर केल्याचे आढळले आहे कारण त्या काळात ग्रीक भाषा ही प्रतिष्ठित आणि तत्त्वज्ञानाची भाषा मानली जात होती. पण आजच्या काळातील आत्मसंयमी जगभर पोचण्यासाठी इंग्रजी भाषेचा वापर करत आहे [[वर्ग:तत्त्वज्ञान]] [[वर्ग:पाश्चिमात्य तत्त्वज्ञान]] [[वर्ग:प्राचीन ग्रीक]] [[वर्ग:सद्गुण]] [[वर्ग:प्राचीन रोम]] [[वर्ग:रोमन तत्त्वज्ञ]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] 8127uzf510qtgcbr6j7urpn5588zsoq 0 331580 2704886 2593271 2026-08-23T20:29:09Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704886 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''भवतोष दत्त''' (२१ फेब्रुवारी १९११ - ११ जानेवारी १९९७) हे भारतीय अर्थशास्त्रज्ञ, शैक्षणिक आणि लेखक होते. त्यांनी चटगाव महाविद्यालयात अध्यापन केले आणि नंतर ते कोलकाता येथील प्रेसिडेन्सी कॉलेजच्या अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक झाले, जिथे ते नंतर [[wiktionary:Emeritus|एमेरिटस]] प्राध्यापक झाले. <ref name="Bhabatosh Datta">{{जर्नल स्रोत|last=Amiya Kumar Bagchi|date=April 1997|title=Bhabatosh Datta|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_april-26-may-02-1997_32_17/page/872|journal=Economic and Political Weekly|volume=32|issue=17|pages=872–875|jstor=4405331}}</ref> १९९० मध्ये, त्यांना भारत सरकारने [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषण,]] हा दुसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार प्रदान केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mha.nic.in/pdfs/PadmaAwards1954-2007.pdf|title=Padma Awards Directory (1954–2007)|date=30 May 2007|publisher=[[गृह मंत्रालय (भारत)]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410024701/http://www.mha.nic.in/pdfs/PadmaAwards1954-2007.pdf|archive-date=10 April 2009}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:बंगाली लेखक]] [[वर्ग:कलकत्ता विद्यापीठातील शिक्षक]] [[वर्ग:इ.स. १९९७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९११ मधील जन्म]] [[वर्ग:विकिडाटामध्ये गुणक अनुपलब्ध]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय शिक्षणतज्ज्ञ]] 5nvdm0h8310in86la8j162b684waq8r 0 333850 2705178 2473822 2026-08-24T09:34:50Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705178 wikitext text/x-wiki '''निर्मलकुमार मुखर्जी''' (९ जानेवारी, १९२१- २९ ऑगस्ट, २००२) हे भारतीय प्रशासक आणि ब्रिटिशकालीन [[भारतीय नागरी सेवा]] प्रशासन व्यवस्थेत काम केलेले शेवटचे अधिकारी होते. त्यांनी ३१ मार्च, १९७७ ते ३१ मार्च, १९८० या काळात भारतीय प्रशासनव्यवस्थेतील सर्वोच्च असे कॅबिनेट सेक्रेटरी हे पद भूषविले. त्यापूर्वी ते ४ जुलै, १९७३ ते २३ जून, १९७५ या काळात केंद्रीय गृहमंत्रालयाचे सचिव होते. निवृत्तीनंतर ते ८ डिसेंबर, १९८९ ते १४ जून १९९० या काळात [[पंजाबचे राज्यपाल]] होते. {{DEFAULTSORT:मुखर्जी निर्मल कुमार}} [[वर्ग:भारतीय प्रशासकीय सेवेतील अधिकारी]] [[वर्ग:आय.सी.एस. अधिकारी]] [[वर्ग:पंजाबचे राज्यपाल]] [[वर्ग:भारतीय कॅबिनेट सचिव]] [[वर्ग:भारतीय गृहमंत्रालयाचे सचिव]] [[वर्ग:इ.स. १९२१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २००२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] kk186slq2fmanwf6875501ora3x2ybw 0 334164 2704773 2445658 2026-08-23T16:53:06Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704773 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | नाव = निहाल अहमद | चित्र = Nihal Ahmad.jpg | पूर्ण_नाव = निहाल अहमद | जन्म_दिनांक = [[ डिसेंबर]], [[इ.स. १९२६]] | जन्म_स्थान = [[मालेगाव]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक ={{मृत्यू_दिनांक आणि वय|2016|2|29|1926|12|12}} | मृत्यू_स्थान = [[नाशिक]], [[महाराष्ट्र]] | व्यवसाय = राजकीय नेते, कार्यकर्ता, | कार्यक्षेत्र = महाराष्ट्र, भारत, | राष्ट्रीयत्व = {{ध्वजचिन्ह |भारत}}[[भारतीय]] | भाषा = [[मराठी भाषा|उर्दू, मराठी, हिंदी, इंग्रजी]] }} '''निहाल अहमद''' (१९२५-२०१६) प्रजा समाजवादी पक्षाचे प्रसिद्ध पुढारी होते. गरिबांचा नेता अशी त्यांची राजकारणात आणि समाजात ओळख होती. '''निहाल अहमद मौलवी मोहमद उस्मान''' असे त्यांचे पूर्ण नाव होते. तरी महाराष्ट्राला मात्र, ते निहालभाई म्हणूनच परिचित होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/former-maharashtra-minister-nihal-ahmed-passes-away/articleshow/51193729.cms|title=माजी मंत्री निहाल अहमद यांचे निधन|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2023-08-02}}</ref> निवडणूक आयोगाकडे नोंदवलेल्या माहितीनुसार त्यांचे शिक्षण दहावीपर्यंत झाले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://myneta.info/mah2004/candidate.php?candidate_id=359|title=NIHAL AHMED MAULLAWI MOH.USMAN(JD(S)):Constituency- MALEGAON(Nashik) - Affidavit Information of Candidate:|website=myneta.info|access-date=2023-08-02}}</ref> सोशालिस्ट पार्टी, प्रजा समाजवादी पक्ष, जनता पक्ष, जनता दल, जनता दल (सेक्युलर) असा राजकीय प्रवास करीत त्यांनी राजकारणात आपल्या कार्याचा ठसा उमटवला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/nihal-ahmad-passes-away/articleshow/51199727.cms|title=निहाल अहमद यांचे निधन|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2023-08-02}}</ref> निहाल अहमद १९६४ मध्ये मालेगाव नगर परिषदेचे नगराध्यक्ष होते. त्यांनी १९६७ मध्ये प्रजा समाजवादी पक्षाच्या तिकिटावर पहिल्यांदा विधानसभा निवडणूक लढवून विजयश्री संपादन केली होती. त्यानंतर १९७२चा अपवाद वगळता १९७८ ते १९९५ पर्यंत त्यांनी आमदारकी भूषविली होती.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/nashik/socialist-leader-nihal-ahmad-passed-away/|title=समाजवादी नेते निहाल अहमद निवर्तले|date=2016-03-01|website=Lokmat|language=mr|access-date=2023-08-02}}</ref> पुलोद मंत्रिमंडळात १९७८ मध्ये रोजगार हमी योजनामंत्री होते. १९८६ ते ९० दरम्यान विरोधी पक्षनेता म्हणून त्यांनी भूमिका बजावली. मालेगाव महापालिका अस्तित्वात आल्यानंतर २००२ मध्ये प्रथम महापौर होण्याचा मानही त्यांना मिळाला होता.<ref name=":0" /> मालेगाव नगर परिषदेचे अध्यक्ष, महापौर, सात वेळा आमदार अशी प्रदीर्घ राजकीय कारकीर्द त्यांनी गाजवली.<ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.weeklysadhana.in/view_article/raja-kandalkar-on-nihal-ahmad|title=निहाल अहमद|website=www.weeklysadhana.in|language=en|access-date=2023-08-02}}</ref> [[श्रीधर महादेव जोशी|एस.एम. जोशी]] यांचे मानसपुत्र म्हणून त्यांची महाराष्ट्राला ओळख होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.india.com/news/india/former-maharashtra-minister-nihal-ahmed-passes-away-992724/|title=Former Maharashtra minister Nihal Ahmed passes away {{!}} India.com|last=https://www.india.com/author/press-trust-of-india|website=www.india.com|language=en|access-date=2023-08-02}}</ref> [[मधु दंडवते]], [[मधु लिमये]] आदी समाजवादी नेत्यांच्या बरोबरीने समाजवादी चळवळीचा खंदा आधारस्तंभ बनले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/former-maharashtra-minister-nihal-ahmed-passes-away/articleshow/51193729.cms|title=माजी मंत्री निहाल अहमद यांचे निधन|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2023-08-02}}</ref> नानासाहेब गोरे, माजी पंतप्रधान व्हीपी सिंह, देवेगौडा, बापूसाहेब काळदाते आणि जॉर्ज फर्नांडिस यांसारख्या दिग्गज समाजवादी नेत्यांशी त्यांचा संबंध होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/former-maharashtra-minister-nihal-ahmed-maulavi-mohammed-usman-died-1456740703-1|title=Former Maharashtra Minister Nihal Ahmed Maulavi Mohammed Usman died|date=2016-02-29|website=Jagranjosh.com|access-date=2023-08-02|archive-date=2023-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802164418/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/former-maharashtra-minister-nihal-ahmed-maulavi-mohammed-usman-died-1456740703-1|url-status=dead}}</ref> == लोकसेवक == निहाल अहमद यांचे वडील स्वतंत्र्य सैनिक होते. त्यामुळे सामाजिक कार्याचा वारसा त्यांना घरातूनच लाभला होता. भारत स्वातंत्र्याच्या उंबरठ्यावर असताना त्यांनी १९४७ला सोशालिस्ट पक्षात प्रवेश करून आपल्या राजकीय करकीर्दीला सुरुवात केली. तरुणपणातच समाजवादी विचारांशी जोडले गेले. नाशिकला आचार्य नरेंद्र देव, डॉ.राममनोहर लोहिया आणि जयप्रकाश नारायण यांच्या नेतृत्वाखाली समाजवादी पक्षाची स्थापना झाली; तेव्हापासून निहालभाईंनी समाजवादाचा झेंडा हाती धरला.<ref name=":2" /> आणीबाणीत लोकशाहीहक्कांच्या लढ्यात ते महाराष्ट्राचे नेते बनले. या लढ्यात त्यांनी तुरुंगवासही भोगला. मालेगाव शहरातील गरीब जनतेच्या यंत्रमाग कामगारांच्या न्याय हक्कासाठी त्यांनी आंदोलनं केली. त्यामुळे गरिबांचे नेते अशी लोकप्रिय ओळख त्यांनी निर्माण केली. त्यांनी जनता दलाचे प्रदेशाध्यक्षपदही भूषविले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/sampadkiya/vyakhtivedh/nihal-ahmad-1210138/|title=Latest Marathi News- Breaking News Today {{!}} Read Marathi Batmya from Maharashtra, India ब्रेकींग मराठी न्यूज at https://loksatta.com/|date=2016-03-02|website=Loksatta|language=mr|access-date=2023-08-02}}</ref> १९५४ च्या निवडणुकीत पहिल्यांदा ते नगरसेवक झाले. १९६२ ला नगराध्यक्षपद त्यांनी भूषवले. या नंतर अनेक निवडणुकांमध्ये त्यांचा राजकीय आलेख चढता राहिला. १९६७ च्या विधानसभा निवडणुकीत पहिल्यांदा आमदार म्हणून ते निवडून आले. तर १९७८ ते ८७ दरम्यान ते कॅबिनेट मंत्री राहिले. रोजगार हमी योजनामंत्री खात्याचे प्रमुख काम करताना त्यांनी दुष्काळ हटवण्यासाठी शेती सुधारणा, जलसंधारण कार्यक्रम राबवला. मजुरांना धान्य देण्याची योजना सुरू केली. या रोजगार योजनेची पुढे मनरेगा झाली. देशभर ही योजना  पोचली. २००२ मध्ये मालेगाव महापालिकेचे पहिले महापौर होण्याचा मान त्यांना मिळाला. केवळ आमदारकीच नव्हे; तर राज्यमंत्रीपदावर असतानाही त्यांनी कधी बडेजाव मिरविला नव्हता. नेहमी सायकलीवर फिरणारे हे आगळेवेगळे व्यक्तिमत्त्व जनसामान्यात 'सायकलवाला आमदार' म्हणून परिचित होते. निहालभाई सायकलवर फिरतात याची राज्यभर चर्चा होई. त्याची दखल घेऊन वसंतदादा पाटील आणि शिवाजीराव देशमुख यांनी आमदारांच्या पगारवाढीचा प्रस्ताव आणला होता. लोकांच्या प्रश्नांवर- (उदाहरणार्थ महागाई, भाडेवाढ)आंदोलन करण्याची निहालभाईंची खास पद्धत होती. उदाहरणार्थ- एसटीची भाडेवाढ झाली तर ते कार्यकर्त्यांना घेऊन एसटी बसमध्ये चढत. ‘आम्ही वाढीव भाडेवाढ देणार नाही’ असे कंडक्टरला सांगत. मालेगावात सगळ्या एसटी बसमध्ये अशी आंदोलने होत, तेव्हा महामंडळ गांगरून जात असे. ‘जुनेच भाडे घ्या, अन्यथा आम्हाला जेलमध्ये घाला’ असा निहालभाईंचा युक्तिवाद असे.<ref name=":1" /> विधिमंडळाच्या परिसरात निदर्शने, निषेधाची आंदोलने करणे संकेताला धरून नाही. तरीही, १९९२ नंतर याच विधिमंडळातील एक व्यक्ती आपल्या दंडावर कायमस्वरूपी काळी फीत चिकटवून कामगाराच्या, मजुरांच्या आणि गरिबांच्या समस्या सोडविण्याकरिता विधानसभेत आवाज उठवत राहिली. अयोध्येतील बाबरी मशीद आंदोलनानंतर त्याचा निषेध म्हणून निहालभाईंनी आपल्या दंडावर बांधलेली काळी फीत नंतर कधीच दूर केली नाही. उलट, त्यानंतर प्रत्येक अंगरख्याच्या उजव्या बाहीवर कायमस्वरूपी काळी पट्टी शिवून घेतली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/sampadkiya/vyakhtivedh/nihal-ahmad-1210138/|title=Latest Marathi News- Breaking News Today {{!}} Read Marathi Batmya from Maharashtra, India ब्रेकींग मराठी न्यूज at https://loksatta.com/|date=2016-03-02|website=Loksatta|language=mr|access-date=2023-08-02}}</ref> == न झालेले मुख्यमंत्री == आणीबाणीनंतर केंद्रात जनता पक्षाचे सरकार आले. [[मोरारजी देसाई]] पंतप्रधान झाले. त्यानंतर एक वर्षानंतर महाराष्ट्रात निवधानसभेच्या निवडणुका घोषित झाल्या. आणीबाणीचा फार मोठा फटका इंदिरा काँग्रेसला बसला होता. अखेरीस पक्षात फूट पडून त्याचे दोन गट झाले. महाराष्ट्रातही याचे परिणाम उमटले आणि काँग्रेसचे दोन गट निर्माण झाले. निवडणुकीत जनता पक्षाच्या विरोधात काँग्रसेचे दोन्ही गट मैदानात होते. निवडणुकीनंतर जनता पक्षाने सर्वाधिक ९८ जागा जिंकल्या आणि इंदिरा काँग्रेसला ६२, तर रेड्डी काँग्रेसला ६९ जागा मिळाल्या. शेकापला १३, माकपला ९ आणि अपक्षांना ३६ जागा मिळाल्या होत्या. कोणत्याही पक्षाला स्पष्ट बहुमत न मिळाल्याने राज्यात त्रिशंकू स्थिती निर्माण झाली होती. अखेरीस दोन्ही काँग्रेस गटाचे विलीनीकरण होऊन वसंतदादा राटील यांचे सरकार सत्तेवर आले. परंतु चारच महिन्यात हे सरकार कोसळलं. त्याला अतर्गत धुसफूस आणि दोन गटातील वर्चस्वाचे राजकारण जबाबदार होते. शरद पवार ४० आमदार घेऊन सरकारमधून बाहेर पडले. परिणामी मुख्यमंत्र्यांना राजीनामा द्यावा लागला. त्यानंतर शरद पवारने जनता पक्षाशी बोलणी सुरू केली. जनता पक्षाने शरद पवार यांना पाठिंबा देऊ केला. शरद पवार यांनी एस.एम. जोशी यांना नेतृत्व बहाल केलं. समाजवाद्यांनी निहाल अहमद यांचे नाव मुख्यमंत्रीपदासाठी सूचवले. एस.एम. जोशी यांनीही निहाल अहमद यांच्या नावाला पसंती दर्शवली. परंतु जनता पक्षाचा भाग असलेल्या जनसंघाने निहाल अहमद यांच्या नावाला प्रखऱ विरोध दर्शवला. आरएसएसने उत्तमराव पाटील यांचे नाव पुढे केले. त्याचवेळी जनता पक्षाच्या वतीने एस.एम. जोशी यांचे नाव आले. जोशीनी नकार दिला. त्पयानंतर निहाल अहमद यांच्रंया नावाला सर्तुवांची पसंती मिळाली. पण जनसंघाच्या विरोधामुळे अखेर शरद पवार यांचे नाव एसेमनी सूचलवले. अशा रीतीने पवार भारतीतल सर्वात तरुण (वय-३८) मुख्यमंत्री झाले. जनसंघाचा विरोध झाला नसता तर निहाद अहमद महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री झाले असते.<ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.weeklysadhana.in/view_article/raja-kandalkar-on-nihal-ahmad|title=निहाल अहमद|website=www.weeklysadhana.in|language=en|access-date=2023-08-02}}</ref> == निधन == चळवळीतील झुंझार नेता, उत्कृष्ट वक्ता, तत्त्वनिष्ठ राजकारणी म्हणून त्यांची ख्याती होती. गोरगरीब, शोषित, दलित, मुस्लिम व कामगारांच्या प्रश्नांसाठी ते आयुष्यभर झटत राहिले. निहाल अहमद यांची विधानसभेतील भाषणे अभ्यासपूर्ण असायची. तसंच ती खुसखुशीत होती. त्यांची भाषणे म्हणजे सभागृहाचा एक ‘अभ्यासवर्ग’ असायचा.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/sampadkiya/vyakhtivedh/nihal-ahmad-1210138/|title=Latest Marathi News- Breaking News Today {{!}} Read Marathi Batmya from Maharashtra, India ब्रेकींग मराठी न्यूज at https://loksatta.com/|date=2016-03-02|website=Loksatta|language=mr|access-date=2023-08-02}}</ref> निहाल अहमद यांचे २९ फेब्रुवारी २०१६ रोजी नाशिक येथे निधन झाले. मृत्युसमयी त्याचे वय ९० होते. नाशिक येथील वोक्तरा या खाजगी रुग्णालयात उपचारासाठी त्यांना दाखल करण्यात आले होते. २९ फेब्रुवारी रोजी रात्री ९ वाजता त्यांच्यावर शासकीय इतमामात अंत्यसंस्कार करण्यात आले. निहाल अहमद यांच्या निधनाने कामगार व कष्टकरी वर्गाच्या हितासाठी लढणारा एक महत्त्वपूर्ण नेता राज्याने गमावला आहे, अशा शब्दात मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी आदरांजली वाहिली होती. मुख्यमंत्री आपल्या शोकसंदेशात म्हणतात, "निहाल अहमद यांनी देशाच्या स्वातंत्र्यलढ्यासह गोवा मुक्ती आंदोलन आणि संयुक्त महाराष्ट्रासाठीच्या लढ्यात हिरीरीने सहभाग घेतला होता. मालेगाव परिसराच्या विकासात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. अल्पसंख्याकांचा विकास, शैक्षणिक आणि सहकार क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्यासह कामगारांच्या विविध प्रश्नांसाठी त्यांनी सदैव आवाज उठविला. विशेषतः वस्त्रोद्योगातील हातमाग व यंत्रमाग कामगारांच्या हितासाठी ते अखेरपर्यंत प्रयत्नशील होते. राज्यात पुरोगामी लोकशाही दलाचे सरकार सत्तेवर असताना त्यांनी रोजगार, मनुष्यबळ विकास, तांत्रिक शिक्षण व प्रशिक्षण खात्याचे मंत्री म्हणून चांगली कामगिरी बजावली होती."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MUM-former-minister-nihal-ahmad-no-more-5262227-NOR.html |title=माजी मंत्री व ज्येष्ठ समाजवादी नेते निहाल अहमद यांचे निधन |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=८ ऑगस्ट २०२३ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: अहमद, निहाल}} [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:समाजवादी पक्ष नेते]] [[वर्ग:मुस्लिम व्यक्ती]] 1onfyo2bvwo5sffb1jlouxs2wydn1sl 0 334286 2704864 2317650 2026-08-23T20:02:27Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704864 wikitext text/x-wiki '''रसायनोपचार''' किंवा '''किमोथेरपी''' हा [[कर्करोग|कर्करोगाच्या]] उपचारांचा एक प्रकार आहे ज्यात प्रमाणित कर्करोगविरोधी औषधे वापरतात.<ref name="Resistance to cancer chemotherapy">{{जर्नल स्रोत|displayauthors=6|vauthors=Alfarouk KO, Stock CM, Taylor S, Walsh M, Muddathir AK, Verduzco D, Bashir AH, Mohammed OY, Elhassan GO, Harguindey S, Reshkin SJ, Ibrahim ME, Rauch C|date=15 July 2015|title=Resistance to cancer chemotherapy: failure in drug response from ADME to P-gp|journal=Cancer Cell International|volume=15|issue=1|pages=71|doi=10.1186/s12935-015-0221-1|pmc=4502609|pmid=26180516}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Johnstone RW, Ruefli AA, Lowe SW|date=January 2002|title=Apoptosis: a link between cancer genetics and chemotherapy|url=https://archive.org/details/cell_2002-01-25_108_2/page/153|journal=Cell|volume=108|issue=2|pages=153–64|doi=10.1016/S0092-8674(02)00625-6|pmid=11832206|doi-access=free}}</ref> == उपचार == {| class="wikitable" style="float: right;" |+सामान्य संयोजन किमोथेरपी <ref name="Corrie">{{जर्नल स्रोत|last=Corrie PG|first=Pippa G.|year=2008|title=Cytotoxic chemotherapy: clinical aspects|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-sports-medicine_2008-01_36_1/page/n29|journal=Medicine|volume=36|issue=1|pages=24–28|doi=10.1016/j.mpmed.2007.10.012}}</ref> ! scope="col" | कर्करोगाचा प्रकार ! scope="col" | औषधे ! scope="col" | परिवर्णी शब्द |- ! rowspan="2" scope="row" | [[स्तनाचा कर्करोग]] | सायक्लोफॉस्फामाइड, मेथोट्रेक्सेट, 5-फ्लोरोरासिल, व्हिनोरेलबाईन | CMF |- | डॉक्सोरुबिसिन, सायक्लोफॉस्फामाइड | एसी |- ! rowspan="3" scope="row" | हॉजकिनचा लिम्फोमा | डोसेटॅक्सेल, डॉक्सोरुबिसिन, सायक्लोफॉस्फामाइड | TAC |- | डॉक्सोरुबिसिन, ब्लोमायसिन, विनब्लास्टाइन, डकार्बझिन | ABVD |- | मस्टाइन, व्हिन्क्रिस्टाइन, प्रोकार्बझिन, प्रेडनिसोलोन | एमओपीपी |- ! scope="row" | नॉन-हॉजकिन्स लिम्फोमा | सायक्लोफॉस्फामाइड, डॉक्सोरुबिसिन, व्हिन्क्रिस्टिन, प्रेडनिसोलोन | CHOP, R-CVP |- ! scope="row" | जंतू पेशी ट्यूमर | ब्लीओमायसिन, इटोपोसाइड, सिस्प्लेटिन | बीईपी |- ! rowspan="2" scope="row" | [[जठराचा कर्करोग|पोटाचा कर्करोग]] <ref name="CochraneGastric2017">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Wagner AD, Syn NL, Moehler M, Grothe W, Yong WP, Tai BC, Ho J, Unverzagt S|date=August 2017|title=Chemotherapy for advanced gastric cancer|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2017|issue=8|pages=CD004064|doi=10.1002/14651858.cd004064.pub4|pmc=6483552|pmid=28850174}}</ref> | एपिरुबिसिन, सिस्प्लेटिन, 5-फ्लोरोरासिल | ईसीएफ |- | एपिरुबिसिन, सिस्प्लेटिन, कॅपेसिटाबिन | ECX |- ! scope="row" | मुत्राशयाचा कर्करोग | मेथोट्रेक्सेट, व्हिन्क्रिस्टीन, डॉक्सोरुबिसिन, सिस्प्लॅटिन | MVAC |- ! scope="row" | [[फुफ्‍फुसाचा कर्करोग|फुफ्फुसाचा कर्करोग]] | सायक्लोफॉस्फामाइड, डॉक्सोरुबिसिन, विंक्रिस्टीन, विनोरेलबाईन | CAV |- ! scope="row" | [[मोठया आतडयाचा कर्करोग|कोलोरेक्टल कर्करोग]] | 5-फ्लोरोरासिल, फॉलिनिक ऍसिड, ऑक्सलिप्लाटिन | फॉलफॉक्स |- ! scope="row" | स्वादुपिंडाच्या कर्करोगाने | Gemcitabine, 5-फ्लोरोरासिल | फॉलफॉक्स |- ! हाडांचा कर्करोग | डॉक्सोरुबिसिन, सिस्प्लेटिन, मेथोट्रेक्सेट, इफोस्फामाइड, इटोपोसाइड | MAP/MAPIE |- |} == संदर्भ == [[वर्ग:कर्करोग]] [[वर्ग:उपचारपद्धती]] 1ig7tiibheyuexiagtf7a9ayz3x8wdv 0 334593 2704874 2702245 2026-08-23T20:14:10Z InternetArchiveBot 130355 Add 3 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704874 wikitext text/x-wiki {{भाषांतर}} '''सोरायसिस''' हा एक दीर्घकाळ टिकणारा, असंसर्गजन्य स्वयंप्रतिकार रोग आहे. या आजारात शरीरावरील त्वचेवर असामान्य खवले किंवा चट्टे निर्माण होतात.<ref name="Lancet2015"/><ref name="NIH2015"/> त्वचेवरील या ठिकाणी लाल, गुलाबी किंवा जांभळ्या रंगाचे, रुक्ष, खाज सुटणारे खवले निर्माण होतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=MDXiBAAAQBAJ&pg=PA454|title=Medical-Surgical Nursing|vauthors=LeMone P, Burke K, Dwyer T, Levett-Jones T, Moxham L, Reid-Searl K|date=2015|publisher=Pearson Higher Education AU|isbn=9781486014408|page=454}}</ref> सोरायसिसची तीव्रता लहान स्थानिक चट्ट्या पासून ते संपूर्ण शरीरावर पसरलेल्या खवल्यांपर्यंत दिसून येते.<ref name="Menter2008">{{जर्नल स्रोत|displayauthors=6|vauthors=Menter A, Gottlieb A, Feldman SR, Van Voorhees AS, Leonardi CL, Gordon KB, Lebwohl M, Koo JY, Elmets CA, Korman NJ, Beutner KR, Bhushan R|date=May 2008|title=Guidelines of care for the management of psoriasis and psoriatic arthritis: Section 1. Overview of psoriasis and guidelines of care for the treatment of psoriasis with biologics|url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-dermatology-journal_2008-05_58_5/page/826|journal=Journal of the American Academy of Dermatology|volume=58|issue=5|pages=826–50|doi=10.1016/j.jaad.2008.02.039|pmid=18423260|doi-access=free}}</ref> त्वचेला दुखापत झाल्यास त्या ठिकाणी सोरायटिक त्वचेतील बदल निर्माण होऊ शकतात, ज्याला कोबनर कोबेनर इंद्रियगोचर (कोबेनर प्रक्रिया) असे म्हणतात.<ref name="Ely2010">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Ely JW, Seabury Stone M|date=March 2010|title=The generalized rash: part II. Diagnostic approach|url=http://www.aafp.org/afp/2010/0315/p735.html|journal=American Family Physician|volume=81|issue=6|pages=735–9|pmid=20229972|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202152931/http://www.aafp.org/afp/2010/0315/p735.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[चित्र:Psoriasis_on_back1.jpg|इवलेसे|सोरायसिस ग्रस्त रुग्णाची पाठ]] सोरायसिसचे पाच मुख्य प्रकार पुढीलप्रमाणे आहेत: प्लेक, गट्टेट, इनव्हर्स, पस्ट्युलर आणि एरिथ्रोडर्मिक.<ref name="NIH2015"/> प्लेक सोरायसिस ला सोरायसिस वल्गारिस असे देखील म्हणतात आणि सुमारे ९०% तक्रारी याच आजाराच्या आढळून येतात.<ref name="Lancet2015" /> यात सामान्यत: त्वचेवर पांढरे स्केल असलेले लाल ठिपके निर्माण होतात.<ref name="Lancet2015" /> शरीराचे सर्वात जास्त प्रभावित भाग म्हणजे हाताच्या मागील भाग, नडगी, नाभी क्षेत्र आणि टाळू.<ref name="Lancet2015" /> गुट्टेट सोरायसिसमध्ये जल बिंदूच्या आकाराचे घाव होतात. <ref name="NIH2015" /> पस्ट्युलर सोरायसिस मध्ये लहान, अ-संसर्गजन्य, पू भरलेले फोड येतात.<ref name="Jain2012">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=r4Xzi0LKROcC&q=dermatology&pg=PA86|title=Dermatology: illustrated study guide and comprehensive board review|vauthors=Jain S|publisher=Springer|year=2012|isbn=978-1-4419-0524-6|pages=83–87|authorlink=vanc|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908183432/https://books.google.com/books?id=r4Xzi0LKROcC&lpg=PP1&dq=dermatology&pg=PA86|archive-date=8 September 2017}}</ref> इन्व्हर्स सोरायसिस मध्ये त्वचेच्या पटीत लाल ठिपके तयार होतात.<ref name="NIH2015" /> एरिथ्रोडर्मिक सोरायसिस तेव्हा होतो जेव्हा पुरळ खूप व्यापक होते आणि इतर कोणत्याही प्रकारातून विकसित होऊ शकते.<ref name="Lancet2015" /> सोरायसिस असलेल्या बहुतेक लोकांमध्ये बोटांच्या नखांवर आणि पायाच्या नखांवर काही वेळा परिणाम होतो.<ref name="Lancet2015" /> यामध्ये नखांमध्ये खड्डे/भेगा किंवा नखांच्या रंगातील बदल दिसून येतो.<ref name="Lancet2015"/> सोरायसिस हा सामान्यतः पर्यावरणीय घटकांमुळे उद्भवणारा अनुवांशिक रोग मानला जातो.<ref name="Menter2008"/> जर सयामी जुळ्यात एका [[जुळे|जुळ्याला]] सोरायसिस असेल, तर दुसऱ्या जुळ्याला बाधित होण्याची शक्यता तिप्पट असते.<ref name="Lancet2015">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Boehncke WH, Schön MP|date=September 2015|title=Psoriasis|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_september-5-11-2015_386_9997/page/983|journal=Lancet|volume=386|issue=9997|pages=983–94|doi=10.1016/S0140-6736(14)61909-7|pmid=26025581}}</ref> यावरून असे दिसते की आनुवंशिक घटक सोरायसिस होण्यास मदत करतात.<ref name="Lancet2015" /> हिवाळ्यात तसेच बीटा ब्लॉकर किंवा NSAIDs सारख्या विशिष्ट औषधांच्या मुळे अनेकदा लक्षणात वाढ होते.<ref name="Lancet2015" /> संसर्ग आणि मानसिक ताण देखील यात भूमिका बजावू शकतात.<ref name="Menter2008" /><ref name="NIH2015">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.niams.nih.gov/health_info/psoriasis/|title=Questions and Answers About Psoriasis|date=12 April 2017|website=National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422134800/https://www.niams.nih.gov/health_info/psoriasis/|archive-date=22 April 2017|access-date=22 April 2017}}</ref> अंतर्निहित यंत्रणेमध्ये त्वचेच्या पेशींवर प्रतिक्रिया देणारी रोगप्रतिकारक प्रणाली समाविष्ट असते.<ref name="Lancet2015" /> या आजाराचे निदान सामान्यत: चिन्हे आणि लक्षणांवर आधारित असते.<ref name="Lancet2015" /> सोरायसिसवर कोणताही ज्ञात उपचार नाही, परंतु विविध उपचारांमुळे लक्षणे नियंत्रित करण्यात मदत होऊ शकते.<ref name="Lancet2015"/> या उपचारांमध्ये स्टिरॉइड क्रीम, व्हिटॅमिन डी _३ क्रीम, [[अतिनील किरण|अल्ट्राव्हायोलेट लाइट]], इम्युनोसप्रेसिव्ह औषधे, जसे की मेथोट्रेक्झेट, आणि विशिष्ट इम्युनोलॉजिक मार्गांना लक्ष्य करणाऱ्या जैविक उपचारांचा समावेश आहे.<ref name="NIH2015" /> केवळ क्रीम्सच्या वापरामुळे त्वचेत सुमारे 75% सुधार होतो.<ref name="Lancet2015" /> हा रोग लोकसंख्येच्या 2-4% लोकांना प्रभावित करतो.<ref name="Parisi2013">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Parisi R, Symmons DP, Griffiths CE, Ashcroft DM|date=February 2013|others=Identification and Management of Psoriasis and Associated ComorbidiTy (IMPACT) project team|title=Global epidemiology of psoriasis: a systematic review of incidence and prevalence|journal=The Journal of Investigative Dermatology|volume=133|issue=2|pages=377–85|doi=10.1038/jid.2012.339|pmid=23014338|doi-access=free}}</ref> पुरुष आणि स्त्रिया समान वारंवारतेने प्रभावित होतात.<ref name="NIH2015" /> हा रोग कोणत्याही वयात सुरू होऊ शकतो, परंतु सामान्यतः प्रौढावस्थेत सुरू होतो.<ref name="NIH2015"/> सोरायसिस हा सोरायटिक संधिवात, लिम्फोमास, हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी रोग, क्रोहन रोग आणि [[नैराश्य|नैराश्याच्या]] वाढत्या जोखमीशी संबंधित आहे.<ref name="Lancet2015" /> सोरायटिक संधिवात सोरायसिस असलेल्या 30% व्यक्तींना प्रभावित करते.<ref name="Jain2012"/> "सोरायसिस" हा शब्द [[ग्रीक भाषा|ग्रीक]] ψωρίασις पासून आला आहे, ज्याचा अर्थ "खाज सुटण्याची स्थिती" किंवा "खाज सुटणे"<ref name="Ritchlin2007">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=RN-B2g2YjmAC&pg=PA4|title=Psoriatic and Reactive Arthritis: A Companion to Rheumatology|vauthors=Ritchlin C, Fitzgerald I|publisher=Mosby|year=2007|isbn=978-0-323-03622-1|edition=1st|location=Maryland Heights, MI|page=4|authorlink=vanc|archive-url=https://web.archive.org/web/20170108132906/https://books.google.com/books?id=RN-B2g2YjmAC&pg=PA4&lpg=PA4|archive-date=8 January 2017}}</ref> == प्रकार आणि लक्षणे == === प्लेक सोरायसिस (सोरायसिस वल्गारिस) === सोरायसिस वल्गारिस (ज्याला क्रॉनिक स्टेशनरी सोरायसिस किंवा प्लेक सोरायसिस असेही म्हणतात) हा सोरायसिस मधील सर्वात सामान्य प्रकार असून सोरायसिस ग्रस्तांमध्ये याचे प्रमाण ८५-९०% इतके आहे.<ref name="Palfreeman2013">{{cite journal | vauthors = Palfreeman AC, McNamee KE, McCann FE | title = New developments in the management of psoriasis and psoriatic arthritis: a focus on apremilast | journal = Drug Design, Development and Therapy | volume = 7 | pages = 201–10 | date = March 2013 | pmid = 23569359 | pmc = 3615921 | doi = 10.2147/DDDT.S32713 }}</ref> प्लेक सोरायसिस सामान्यत: पांढरट चंदेरी, खवलेयुक्त सूजलेल्या त्वचेच्या रूपात दिसून येतो. या खवाल्यांना प्लेक्स म्हणतात आणि हे सामान्यतः कोपर, गुडघे, टाळू तसेच पाठीवर आढळतात.<ref name="Palfreeman2013"/><ref name=DAVIDSONS2010>{{cite book| veditors = Colledge NR, Walker BR, Ralston SH |title=Davidson's principles and practice of medicine.| url = https://archive.org/details/davidsonsprincip0000unse_p2i4_21ed |year=2010|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Edinburgh|isbn=978-0-7020-3084-0|edition=21st | pages=[https://archive.org/details/davidsonsprincip0000unse_p2i4_21ed/page/1260 1260]–1 }}</ref> <gallery> Image:Psoriasis2010a.JPG|प्लेक सोरायसिस File:Psoriasis of the palms.jpg|तळहातावरील सोरायसिस चित्र:Psoriasis2010.JPG|प्लेक सोरायसिस </gallery> === पस्ट्युलर सोरायसिस === [[चित्र:Psoriasis manum.jpg|इवलेसे| सामान्यीकृत पस्ट्युलर सोरायसिस]] पस्ट्युलर सोरायसिस हा अ-संसर्गजन्य पू (इं:पस्ट्युल्स) ने भरलेल्या उठावदार गाठीच्या स्वरूपात दिसून येतो. येथील त्वचा लाल आणि कोमल असते.<ref>{{cite journal | vauthors = Robinson A, Van Voorhees AS, Hsu S, Korman NJ, Lebwohl MG, Bebo BF, Kalb RE | display-authors = 6 | title = Treatment of pustular psoriasis: from the Medical Board of the National Psoriasis Foundation | journal = Journal of the American Academy of Dermatology | volume = 67 | issue = 2 | pages = 279–88 | date = August 2012 | pmid = 22609220 | doi = 10.1016/j.jaad.2011.01.032 }}</ref><ref name="Raychaudhuri2014">{{cite journal | vauthors = Raychaudhuri SK, Maverakis E, Raychaudhuri SP | title = Diagnosis and classification of psoriasis | journal = Autoimmunity Reviews | volume = 13 | issue = 4–5 | pages = 490–5 | date = January 2014 | pmid = 24434359 | doi = 10.1016/j.autrev.2014.01.008 }}</ref> पस्ट्युलर सोरायसिस एकतर विशिष्ट स्थानावर किंवा संपूर्ण शरीरात अधिक व्यापक असू शकतो. स्थानिकीकृत पस्ट्युलर सोरायसिसच्या दोन प्रकारांमध्ये मोडतो - सोरायसिस पस्टुलोसा पाल्मोप्लांटारिस आणि अॅक्रोडर्माटायटीस कंटिनुआ ऑफ हॅलोप्यू. हे दोन्ही प्रकार हात आणि पायांवर वाढणारे आहेत.<ref name="Rendon2019">{{cite journal | vauthors = Rendon A, Schäkel K | title = Psoriasis Pathogenesis and Treatment | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 20 | issue = 6 | pages = 1475 | date = March 2019 | pmid = 30909615 | doi = 10.3390/ijms20061475 | pmc = 6471628 | doi-access = free }}</ref> === इन्व्हर्स सोरायसिस === [[चित्र:Genital psoriasis in scrotum.jpg|इवलेसे|जननेंद्रियावरील इन्व्हर्स सोरायसिस]] इन्व्हर्स सोरायसिस (याला फ्लेक्सरल सोरायसिस असेही म्हणतात) त्वचेच्या गुळगुळीत, सूजलेल्या ठिपक्यांसारखे दिसतात. पॅचेस त्वचेच्या दुमड्यांना , विशेषतः गुप्तांगांच्या आसपास (मांडी आणि मांडीच्या दरम्यान), बगल , जास्त वजन असलेल्या ओटीपोटाच्या त्वचेच्या पटीत (ज्याला पॅनिक्युलस म्हणून ओळखले जाते ), इंटरग्लूटियल क्लेफ्टमधील नितंबांच्या दरम्यान आणि स्तनांच्या खाली प्रभावित करतात. इन्फ्रामेमरी पट सोरायसिसच्या या अॅटिपिकल स्वरूपाच्या विकासामध्ये उष्णता, आघात आणि संसर्ग ही भूमिका बजावतात असे मानले जाते.<ref name="Weigle2013">{{cite journal | vauthors = Weigle N, McBane S | title = Psoriasis | journal = American Family Physician | volume = 87 | issue = 9 | pages = 626–33 | date = May 2013 | pmid = 23668525 | url = https://www.aafp.org/afp/2013/0501/p626.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215233455/https://www.aafp.org/afp/2013/0501/p626.html |archive-date=2015-02-15}}</ref> === नॅपकिन सोरायसिस === नॅपकिन सोरायसिस हा सोरायसिसचा एक उपप्रकार आहे जो लहान मुलांमध्ये सामान्यतः डायपरच्या भागात सिल्व्हर स्केलसह लाल पॅप्युल्स द्वारे दर्शविला जातो जो धड किंवा हातपायांपर्यंत विस्तारू शकतो.<ref name="Gudjonsson2012">{{cite book|vauthors=Gudjonsson JE, Elder JT, Goldsmith LA, Katz SI, Gilchrest BA, Paller AS, Leffell DJ, Wolff K | display-authors=6 |title=Fitzpatrick's Dermatology in General Medicine|url=https://archive.org/details/fitzpatricksderm0001unse |year=2012|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0-07-166904-7|edition=8th|chapter=18: Psoriasis }}</ref> नॅपकिन सोरायसिसचे अनेकदा नॅपकिन त्वचारोग (डायपर रॅश) म्हणून चुकीचे निदान केले जाते.<ref name="Gelmetti2009">{{cite journal | vauthors = Gelmetti C | title = Therapeutic moisturizers as adjuvant therapy for psoriasis patients | journal = American Journal of Clinical Dermatology | volume = 10 | issue = Suppl 1 | pages = 7–12 | date = January 2009 | pmid = 19209948 | doi = 10.2165/0128071-200910001-00002 | s2cid = 9513914 }}</ref> === गट्टेट सोरायसिस === [[File:Psoriasis en gouttes enfant 2.jpg|इवलेसे|गट्टेट सोरायसिस]] गुट्टेट सोरायसिस ही एक दाहक स्थिती आहे ज्यामध्ये असंख्य लहान, खवले, लाल किंवा गुलाबी, थेंबासारखे घाव (पॅप्युल्स) असतात. हे असंख्य पापुद्रे शरीराच्या मोठ्या भागावर, प्रामुख्याने खोड, हातपाय आणि टाळूवर दिसतात, परंतु सामान्यत: तळवे आणि तळवे सोडतात. गुट्टेट सोरायसिस हा स्ट्रेप्टोकोकल संसर्गामुळे (ओरोफॅरिंजियल किंवा पेरिअनल) होतो आणि सामान्यत: 1-3 आठवड्यांनंतर संसर्ग होतो. गुट्टेट सोरायसिस हा सामान्यतः लहान मुलांमध्ये आणि तरुण प्रौढांमध्ये दिसून येतो आणि निदान सामान्यत: इतिहास आणि नैदानिक परीक्षेच्या निष्कर्षांवर आधारित केले जाते. त्वचेची बायोप्सी देखील केली जाऊ शकते जी विशेषतः एपिडर्मल हायपरप्लासिया आणि रेट रिज लांबणे द्वारे वैशिष्ट्यीकृत सोरायसिस प्रतिक्रिया नमुना दर्शवते.<ref name=Saleh22>{{cite book |vauthors=Saleh D, Tanner LS |chapter=Guttate Psoriasis |date=August 2022 |title=((StatPearls [Internet])) |location=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29494104}}</ref><ref name=Saleh22/> गट्टेट सोरायसिस साठी सर्वोत्तम व्यवस्थापनाबाबत कोणताही ठोस पुरावा नाही; तथापि, सौम्य गट्टेट सोरायसिसच्या पहिल्या ओळीच्या थेरपीमध्ये सामान्यत: स्थानिक कॉर्टिकोस्टिरॉईड्सचा समावेश होतो.<ref name=Saleh22/><ref>{{cite journal |vauthors=Chalmers RJ, O'Sullivan T, Owen CM, Griffiths CE |title=A systematic review of treatments for guttate psoriasis |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-dermatology_2001-12_145_6/page/891 |journal=Br J Dermatol |date=2001 |volume=145 |issue=6 |pages=891–4 |doi= 10.1046/j.1365-2133.2001.04505.x |pmid=11899141|s2cid=27381477 |doi-access=free }}</ref> फोटोथेरपी मध्यम किंवा गंभीर गट्टे सोरायसिससाठी वापरली जाऊ शकते. गट्टेट सोरायसिसच्या उपचारांमध्ये जीवशास्त्रीय उपचारांचा चांगला अभ्यास केलेला नाही.<ref name=Saleh22/> प्लेक सोरायसिसपेक्षा गट्टेट सोरायसिसचे निदान चांगले असते आणि सामान्यत: 1-3 आठवड्यांत निराकरण होते; तथापि, 40% पर्यंत गट्टेट सोरायसिस असलेले रूग्ण अखेरीस प्लेक सोरायसिसमध्ये रूपांतरित होतात.<ref name=Saleh22/><ref name="Weigle2013" /> === एरिथ्रोडर्मिक सोरायसिस === सोरायटिक एरिथ्रोडर्मा (एरिथ्रोडर्मिक सोरायसिस) मध्ये शरीराच्या बहुतेक पृष्ठभागावर त्वचेची व्यापक जळजळ आणि एक्सफोलिएशन समाविष्ट असते, बहुतेकदा शरीराच्या पृष्ठभागाच्या 90% पेक्षा जास्त भागाचा समावेश होतो.<ref name="Rendon2019" /> तीव्र कोरडेपणा, खाज सुटणे, सूज येणे आणि वेदना होऊ शकतात. हे कोणत्याही प्रकारच्या सोरायसिसपासून विकसित होऊ शकते.<ref name="Rendon2019" /> बहुतेकदा अस्थिर प्लेक सोरायसिसच्या तीव्रतेचा परिणाम असतो, विशेषतः सिस्टीमिक ग्लुकोकॉर्टिकोइड्स अचानक काढून टाकल्यानंतर. सोरायसिसचा हा प्रकार प्राणघातक ठरू शकतो कारण अत्यंत जळजळ आणि एक्सफोलिएशन शरीराच्या तापमानाचे नियमन करण्याची आणि अडथळा कार्ये करण्याची क्षमता व्यत्यय आणतात.<ref name="Zattra2012">{{cite journal | vauthors = Zattra E, Belloni Fortina A, Peserico A, Alaibac M | title = Erythroderma in the era of biological therapies | journal = European Journal of Dermatology | volume = 22 | issue = 2 | pages = 167–71 | date = May 2012 | pmid = 22321651 | doi = 10.1684/ejd.2011.1569 }}</ref> <ref name="DermNZ">{{cite web | vauthors = Stanway A | title=Erythrodermic psoriasis | url=http://dermnetnz.org/scaly/erythrodermic-psoriasis.html | publisher=DermNet NZ | access-date=16 March 2014 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20140202222207/http://dermnetnz.org/scaly/erythrodermic-psoriasis.html | archive-date=2 February 2014 }}</ref> == कारणे == सोरायसिसचे कारण पूर्णपणे समजलेले नाही. आनुवंशिकता, हंगामी बदल, त्वचेचे नुकसान, हवामान, रोगप्रतिकारक स्थिती, विशिष्ट संक्रमण आणि काही औषधांचा वापर वेगवेगळ्या प्रकारच्या सोरायसिसशी संबंधित आहेत.<ref name="Prieto2013">{{cite journal | vauthors = Prieto-Pérez R, Cabaleiro T, Daudén E, Ochoa D, Roman M, Abad-Santos F | title = Genetics of psoriasis and pharmacogenetics of biological drugs | journal = Autoimmune Diseases | volume = 2013 | issue = 613086 | pages = 613086 | date = August 2013 | pmid = 24069534 | pmc = 3771250 | doi = 10.1155/2013/613086 | doi-access = free }}</ref><ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Fry L, Baker BS | title = Triggering psoriasis: the role of infections and medications | journal = Clinics in Dermatology | volume = 25 | issue = 6 | pages = 606–15 | date = 2007 | pmid = 18021899 | doi = 10.1016/j.clindermatol.2007.08.015 }}</ref> === आनुवंशिक === हे सुद्धा पहा: त्वचेच्या स्थितीशी संबंधित मानवी ल्युकोसाइट प्रतिजन ऍलेल्सची सूची सोरायसिस असलेल्या सुमारे एक तृतीयांश लोक रोगाचा कौटुंबिक इतिहास नोंदवतात आणि संशोधकांनी या स्थितीशी संबंधित अनुवांशिक स्थान ओळखले आहे. समान जुळ्या अभ्यासानुसार दुस-या जुळ्यांना हा विकार असल्यास सोरायसिस होण्याची शक्यता ७०% असते. एकसमान नसलेल्या जुळ्या मुलांसाठी धोका सुमारे 20% आहे. हे निष्कर्ष सोरायसिस विकसित करण्यासाठी अनुवांशिक संवेदनशीलता आणि पर्यावरणीय प्रतिसाद दोन्ही सूचित करतात.<ref name=Krueger>{{cite journal | vauthors = Krueger G, Ellis CN | title = Psoriasis--recent advances in understanding its pathogenesis and treatment | journal = Journal of the American Academy of Dermatology | volume = 53 | issue = 1 Suppl 1 | pages = S94–100 | date = July 2005 | pmid = 15968269 | doi = 10.1016/j.jaad.2005.04.035 }}</ref> === जीवनशैली === रोग बिघडत असल्याच्या नोंदवलेल्या स्थितींमध्ये जुनाट संक्रमण, तणाव आणि ऋतू आणि हवामानातील बदल यांचा समावेश होतो.<ref name="Prieto2013"/> स्थिती बिघडवणाऱ्या इतर घटकांमध्ये गरम पाणी, स्क्रॅचिंग सोरायसिस त्वचेचे घाव, त्वचा कोरडेपणा , जास्त मद्यपान, सिगारेट ओढणे आणि लठ्ठपणा यांचा समावेश होतो.<ref name=Prieto2013/><ref name=Clarke2011>{{cite journal | vauthors = Clarke P | title = Psoriasis | journal = Australian Family Physician | volume = 40 | issue = 7 | pages = 468–73 | date = July 2011 | pmid = 21743850 | url = http://www.racgp.org.au/download/documents/AFP/2011/July/201107clark.pdf | accessdate = 2023-09-13 | archive-date = 2019-06-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190627155636/https://www.racgp.org.au/download/documents/AFP/2011/July/201107clark.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name=Shu2019>{{cite journal | vauthors = Ko SH, Chi CC, Yeh ML, Wang SH, Tsai YS, Hsu MY | title = Lifestyle changes for treating psoriasis | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | pages = CD011972 | date = July 2019 | issue = 7 | pmid = 31309536 | pmc = 6629583 | doi = 10.1002/14651858.CD011972.pub2 | id = CD011972 }}</ref> 2019 पर्यंत सिगारेट ओढणे किंवा अल्कोहोलचा गैरवापर थांबवण्याचे परिणाम अद्याप अभ्यासले गेले नाहीत.<ref name=Shu2019 /> === एचआयव्ही === मानवी इम्युनोडेफिशियन्सी व्हायरस -पॉझिटिव्ह (एचआयव्ही) व्यक्तींमध्ये सोरायसिसचा दर एचआयव्ही-नकारात्मक व्यक्तींशी तुलना करता येतो, परंतु एचआयव्ही बाधित लोकांमध्ये सोरायसिस अधिक तीव्र असतो.<ref name="Cedeno2011">{{cite journal | vauthors = Cedeno-Laurent F, Gómez-Flores M, Mendez N, Ancer-Rodríguez J, Bryant JL, Gaspari AA, Trujillo JR | display-authors = 6 | title = New insights into HIV-1-primary skin disorders | journal = Journal of the International AIDS Society | volume = 14 | issue = 5 | pages = 5 | date = January 2011 | pmid = 21261982 | pmc = 3037296 | doi = 10.1186/1758-2652-14-5 | doi-access = free }}</ref> सोरायटिक संधिवात होण्याचे प्रमाण एचआयव्ही पॉझिटिव्ह सोरायसिस असलेल्या व्यक्तींमध्ये संसर्ग नसलेल्या लोकांपेक्षा जास्त आढळते.<ref name="Cedeno2011" /> एचआयव्हीची लागण झालेल्यांमध्ये रोगप्रतिकारक प्रतिक्रिया सामान्यत: CD4+ हेल्पर टी पेशींच्या Th2 उपसंचातील सेल्युलर सिग्नलद्वारे दर्शविली जाते, [४३] तर सोरायसिस वल्गारिसमधील रोगप्रतिकारक प्रतिक्रिया CD4+ च्या Th1 उपसंचाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण सेल्युलर सिग्नलच्या पॅटर्नद्वारे दर्शविली जाते. हेल्पर टी पेशी आणि Th17 हेल्पर टी पेशी.<ref name="Wong2013">{{cite journal | vauthors = Wong T, Hsu L, Liao W | title = Phototherapy in psoriasis: a review of mechanisms of action | journal = [[Journal of Cutaneous Medicine and Surgery]] | volume = 17 | issue = 1 | pages = 6–12 | date = January–February 2013 | pmid = 23364144 | pmc = 3736829 | doi = 10.2310/7750.2012.11124 }}</ref><ref name="Martin2013">{{cite journal | vauthors = Martin DA, Towne JE, Kricorian G, Klekotka P, Gudjonsson JE, Krueger JG, Russell CB | display-authors = 6 | title = The emerging role of IL-17 in the pathogenesis of psoriasis: preclinical and clinical findings | journal = The Journal of Investigative Dermatology | volume = 133 | issue = 1 | pages = 17–26 | date = January 2013 | pmid = 22673731 | pmc = 3568997 | doi = 10.1038/jid.2012.194 }}</ref> कमी झालेल्या CD4+-T पेशींच्या उपस्थितीमुळे CD8+-T पेशी जास्त सक्रिय होतात, जे HIV-पॉझिटिव्ह लोकांमध्ये सोरायसिसच्या वाढीस कारणीभूत असतात. एचआयव्ही/एड्स असलेल्या लोकांमध्ये सोरायसिस हा आजार अनेकदा गंभीर असतो आणि पारंपारिक थेरपीने त्यावर उपचार करता येत नाही.<ref name=Rice>{{cite web |title=Images of Memorable Cases: Case 34 |quote=This AIDS patient presented with a pruritic eruption over most of his body |work=Connexions |publisher=Rice University |url=http://cnx.org/content/m14956/latest/}}</ref> दीर्घकालीन, चांगल्या प्रकारे नियंत्रित सोरायसिस असलेल्यांमध्ये, नवीन एचआयव्ही संसर्ग सोरायसिस आणि/किंवा सोरायटिक संधिवात गंभीर भडकण्यास कारणीभूत ठरू शकतो. === सूक्ष्मजीव === सोरायसिसचे वर्णन स्ट्रेप थ्रोट नंतर होत असल्याचे वर्णन केले आहे , आणि स्टॅफिलोकोकस ऑरियस , मालासेझिया एसपीपी. आणि कॅन्डिडा अल्बिकन्ससह त्वचा किंवा आतड्यांच्या वसाहतीमुळे ते खराब होऊ शकते.<ref name=":0" /> गट्टेट सोरायसिस बहुतेकदा मुले आणि पौगंडावस्थेतील लोकांना प्रभावित करते आणि अलीकडील गट A स्ट्रेप्टोकोकल संसर्गामुळे (टॉन्सिलाईटिस किंवा घशाचा दाह) होऊ शकतो.<ref name="Rendon2019" /> === औषधे === औषध-प्रेरित सोरायसिस बीटा ब्लॉकर्स, लिथियम, मलेरियाविरोधी औषधे, नॉनस्टेरॉइडल अँटी-इंफ्लेमेटरी औषधे, टेरबिनाफाइन, कॅल्शियम चॅनेल ब्लॉकर्स, कॅप्टोप्रिल, ग्लायब्युराइड, ग्रॅन्युलोसिटींग फॅक्ट्स, सह होऊ शकते. इंटरल्यूकिन्स, इंटरफेरॉन,<ref name=Jain2012 /> लिपिड कमी करणारी औषधे,<ref name="Andrews">{{cite book | vauthors = James W, Berger T, Elston D |title=Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology | url = https://archive.org/details/andrewsdiseaseso0000jame_10ed |publisher=Saunders |year=2005 |isbn=978-0-7216-2921-6 |edition=10th|pages=191–7 }}</ref>  आणि विरोधाभास TNF अवरोधक जसे की इन्फ्लिक्सिमॅब किंवा adalimumab<ref name="Guerra2013">{{cite journal | vauthors = Guerra I, Gisbert JP | title = Onset of psoriasis in patients with inflammatory bowel disease treated with anti-TNF agents | journal = Expert Review of Gastroenterology & Hepatology | volume = 7 | issue = 1 | pages = 41–8 | date = January 2013 | pmid = 23265148 | doi = 10.1586/egh.12.64 | s2cid = 207210831 }}</ref> कॉर्टिकोस्टिरॉईड्स (टॉपिकल स्टिरॉइड क्रीम) मागे घेतल्याने रिबाउंड इफेक्टमुळे सोरायसिस वाढू शकतो.<ref name=Weller2008>{{cite book| vauthors = Weller R, Hunter JA, Savin J, Dahl M |title=Clinical dermatology|year=2008|publisher=Blackwell |location=Malden, MA |isbn=978-1-4443-0009-3|pages=54–70|url=https://books.google.com/books?id=5RHM0Nerk9gC&q=dermatology|edition=4th }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:त्वचा रोग]] [[वर्ग:आनुवंशिक आजार]] [[वर्ग:असंसर्गजन्य रोग]] 4nwb1fdr33wavrcanqhwm9inmqvcf5x 0 334894 2704866 2672367 2026-08-23T20:04:35Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704866 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | नाव = मिशेल डॅनिनो | चित्र = Michel Danino.png | जन्म_दिनांक = १९५६ | जन्म_स्थान = [[फ्रान्स]] | राष्ट्रीयत्व = फ्रेंच{{small|(माजी)}}<br/>भारतीय | पेशा = लेखक | प्रशिक्षणसंस्था = [[भारतीय तंत्रज्ञान संस्था, गांधीनगर|आयआयटी गांधीनगर]] | पुरस्कार = [[पद्मश्री पुरस्कार]] }} '''मिशेल डॅनिनो''' ([[४ जून]], [[इ.स. १९५६|१९५६]] - ) हे एक [[फ्रेंच लोक|फ्रेंच वंशाचे]] भारतीय लेखक आहेत.<ref name="rediff" /> ते [[भारतीय तंत्रज्ञान संस्था, गांधीनगर|आयआयटी गांधीनगर]] येथे अतिथी प्राध्यापक आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.iitgn.ac.in/faculty/humanities/michel.htm|title=Michel Danino - IIT Gandhinagar|website=www.iitgn.ac.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104112249/http://www.iitgn.ac.in/faculty/humanities/michel.htm|archive-date=4 January 2017|access-date=12 November 2013}}</ref> तसेच ते [[भारतीय ऐतिहासिक अनुसंधान परिषद|भारतीय ऐतिहासिक संशोधन परिषदेचे]] सदस्य होते. स.न. २०१७ मध्ये, [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] साहित्य आणि शिक्षण क्षेत्रातील योगदानासाठी चौथा-सर्वोच्च नागरी सन्मान [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]] त्यांना बहाल केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf|title=PadmaAwards-2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170129231739/http://www.padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf|archive-date=2017-01-29}}</ref> == भारतातील जीवन == डॅनिनो यांनी [[निलगिरी पर्वतरांग|निलगिरी पर्वतांमध्ये]] स्थलांतरित होण्यापूर्वी तामिळनाडूमधील [[ऑरोव्हिल|ऑरोविल]] येथे दोन दशके वास्तव्य केले. २००३ मध्ये, ते [[कोइंबतूर]]जवळ स्थायिक झाले व त्यांनी भारतीय नागरिकत्व स्वीकारले.<ref name="rediff">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://news.रीडिफ.कॉम/report/2010/may/22/interview-with-michel-danino.htm|title=The Sarasvati was more sacred than Ganga|last=Pande Daniel|first=Vaihayasi|website=[[रीडिफ.कॉम]]|access-date=8 August 2011|quote=Technically, I am not a 'foreigner': I adopted Indian citizenship some years ago.}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPande_Daniel">Pande Daniel, Vaihayasi. [http://news.रीडिफ.कॉम/report/2010/may/22/interview-with-michel-danino.htm "The Sarasvati was more sacred than Ganga"]{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''[[रीडिफ.कॉम]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 August</span> 2011</span>. <q>Technically, I am not a 'foreigner': I adopted Indian citizenship some years ago.</q></cite></ref> {{मट्रा}} == कार्य आणि आढावा == डॅनिनो यांनी ''द लॉस्ट रिव्हर: ऑन द ट्रेल ऑफ द सरस्वती'' (२०१०) हे पुस्तक लिहिले आहे. या पुस्तकाने तात्पुरत्या स्वरूपात प्रख्यात [[सरस्वती नदी|सरस्वती नदीची]] ओळख करून दिली. या नदीचा ज्याचा [[ऋग्वेद|ऋग्वेदात]] सध्याच्या घग्गर-हकरा नदीसह उल्लेख आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/stoi/TOI-Crest-Quick-review/articleshow/5988271.cms|title=TOI Crest: Quick review|date=29 May 2010|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=17 February 2020}}</ref> व्ही राजमनी यांनी करंट सायन्सवर त्याचे अनुकूल शब्दांत पुनरावलोकन केले आणि मिशेल डॅनिनोने केलेल्या सूक्ष्म संशोधनाची प्रशंसा केली.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Rajamani|first=V.|date=2010|title=Review of The Lost River – On the Trail of the Sarasvati|journal=Current Science|volume=99|issue=12|pages=1842–1843|issn=0011-3891|jstor=24073512}}</ref> मिशेल डॅनिनोच्या श्री अरबिंदो आणि इंडियन सिव्हिलायझेशनची काम अत्यंत चोख केलेले आहे. परंतु या कामाबद्दल पीटर हेह्सचे मत असे आहे की त्यात भाषिक ज्ञानाचा अभाव होता. ते वसाहतवादी प्राच्यविद्यांवरील हल्ले आणि राष्ट्रवादी प्राच्यविद्यांच्या अर्ध-माहिती आमंत्रणांनी बनलेला होता.<ref name=":0">{{जर्नल स्रोत|last=Heehs|first=Peter|date=2003|title=Shades of Orientalism: Paradoxes and Problems in Indian Historiography|url=https://archive.org/details/sim_history-and-theory_2003-05_42_2/page/169|journal=History and Theory|volume=42|issue=2|pages=169–195|doi=10.1111/1468-2303.00238|issn=0018-2656|jstor=3590880}}</ref> हेह्सने डॅनिनोच्या इतर कामांवरही टीका केली आहे की त्यांनी [[इंडो-आर्यन स्थलांतर|इंडो-आर्यन स्थलांतरांविरुद्धच्या]] मोहिमेमध्ये [[अरविंद घोष|श्री अरबिंदोला]] अनुमोदन दिले. अरबिंदोच्या सट्टावादी विचारांच्या विधानांचा विपर्यास केला. <ref name=":0" /> हेह्स जोडले की डॅनिनोने त्याच्या मसुदा-हस्तलिखितांमधून निवडकपणे चेरी-पिक केलेले अवतरण आणि त्याच्या प्रकाशित कामांकडे दुर्लक्ष केले, जे अधिक सूक्ष्म होते. <ref name=":0" /> इतरांनी डॅनिनोवर ऐतिहासिक नकारात्मकतेवर आधारित सांप्रदायिक [[हिंदुत्व|हिंदुत्वाभिमुख]] शिष्यवृत्तीचा पाठपुरावा केल्याचा आरोप केला आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Guha|first=Sudeshna|date=2005|title=Negotiating Evidence: History, Archaeology and the Indus Civilisation|url=https://semanticscholar.org/paper/717eff3d7d0abc0b4bdbd7f69af7ca7b91074deb|journal=Modern Asian Studies|volume=39|issue=2|pages=399–426|doi=10.1017/S0026749X04001611|issn=0026-749X|jstor=3876625}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Chadha|first=Ashish|date=2011-02-01|title=Conjuring a river, imagining civilisation: Saraswati, archaeology and science in India|journal=Contributions to Indian Sociology|language=en|volume=45|issue=1|pages=55–83|doi=10.1177/006996671004500103|issn=0069-9667}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Bhatt|first=Chetan|date=2000-01-01|title=Dharmo rakshati rakshitah : Hindutva movements in the UK|url=https://archive.org/details/ethnic-and-racial-studies_2000-05_23_3/page/559|journal=Ethnic and Racial Studies|volume=23|issue=3|pages=559–593|doi=10.1080/014198700328999|issn=0141-9870}}</ref> हेह्स यांचे हे विचार चुकिचे आहेत आणि पाश्चिमात्य विचारसरणीला पसरविण्याचे काम करतात. त्यांच्या या विचारांना पुष्टी करण्यासाठी पुरेसे पुरावे नाहीत. दक्षिण आशियाई इतिहास आणि पुरातत्वशास्त्र या विषयावर, [[हडप्पा संस्कृती|इंडस व्हॅली संस्कृतीच्या]] क्षेत्राविषयी विली-ब्लॅकवेलच्या ज्ञानकोशीय खंडासाठी डॅनिनो हे योगदान देणारे लेखक आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://semanticscholar.org/paper/c8d0e38c9ccb2abbc20b0560ebadc87fa6f6677e|title=A Companion to South Asia in the Past|date=2016-06-08|isbn=9781119055280|editor-last=Schug|editor-first=Gwen Robbins|language=en|doi=10.1002/9781119055280|editor-last2=Walimbe|editor-first2=Subhash R.}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[:वर्ग:स्वदेशी आर्यवादी|स्वदेशी आर्यवादी]] == संदर्भ == <references /> == बाह्य दुवे == * [http://www.iitgn.ac.in/faculty/humanities/michel.htm आयआयटी-जी येथील मिशेल डॅनिनो मुख्यपृष्ठ] येथे {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104112249/http://www.iitgn.ac.in/faculty/humanities/michel.htm}}</link> [[वर्ग:साहित्य व शिक्षणातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:स्वदेशी आर्यवादी]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय लेखक]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय लेखक]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९५६ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतातील फ्रेंच स्थलांतरित]] [[वर्ग:भारताचे नैसर्गिकीकृत नागरिक]] [[वर्ग:फ्रेंच वंशाचे भारतीय लोक]] [[वर्ग:फ्रेंच इंडोलॉजिस्ट]] [[वर्ग:भारतीय भारतशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय आध्यात्मिक लेखक]] [[वर्ग:फ्रेंच आध्यात्मिक लेखक]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील फ्रेंच लेखक]] pawo6afy0haap2vtwlena10ccdjv8ej 0 335030 2704844 2702271 2026-08-23T19:27:25Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704844 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट मूलकण |चित्र=[[File:Tachyon04s.gif|thumb]] | तळटीपा =टॅचियन नेहमी प्रकाशापेक्षा वेगाने प्रवास करत असेल, तर तो जवळ येताना पाहणे शक्य होणार नाही. टॅचियन जवळून गेल्यानंतर, निरीक्षकाला त्याच्या दोन प्रतिमा दिसतात; विरुद्ध दिशेने जाताना आणि निघताना. हा दुहेरी-प्रतिमा प्रभाव थेट सुपरल्युमिनल ऑब्जेक्टच्या मार्गावर असलेल्या निरीक्षकासाठी सर्वात प्रमुख आहे (या उदाहरणात तो पारदर्शक राखाडीमध्ये दर्शविलेला एक गोल आहे). टॅचिओन प्रकाशाच्या आधी पोहोचल्यामुळे, जोपर्यंत गोल निघत नाही तोपर्यंत निरीक्षकाला काहीही दिसत नाही, त्यानंतर निरीक्षकाच्या दृष्टीकोनातून ही प्रतिमा दोन भागात विभागलेली दिसते - एक गोलाकार आगमन (उजवीकडे) आणि एक निघणारा गोल (डावीकडे). | शोध= १९६७ | वर्गीकरण = प्राथमिक कण | यांनी सुचविला = [[इ.सी.जी. सुदर्शन]] | प्रकार= काल्पनिक}} '''टॅक्योन/टॅचिओन''' {{IPAc-en|ˈ|t|æ|k|i|ɒ|n}} किंवा '''टॅक्योनिक कण''' हा एक काल्पनिक कण आहे जो नेहमी प्रकाशापेक्षा वेगाने प्रवास करतो. भौतिकशास्त्रज्ञांचा असा विश्वास आहे की प्रकाशापेक्षा वेगवान कण अस्तित्वात असू शकत नाहीत कारण ते भौतिकशास्त्राच्या ज्ञात नियमांशी विसंगत आहेत.<ref name="Randall 2005 p286">{{स्रोत पुस्तक|title=Warped Passages: Unraveling the Mysteries of the Universe's Hidden Dimensions|url=https://archive.org/details/warpedpassagesun0000rand|last=Randall|first=Lisa|date=2005|publisher=Harper Collins|isbn=9780060531089|page=[https://archive.org/details/warpedpassagesun0000rand/page/286 286]|quote=People initially thought of tachyons as particles traveling faster than the speed of light ... But we now know that a tachyon indicates an instability in a theory that contains it. Regrettably, for science fiction fans, tachyons are not real physical particles that appear in nature.}}</ref> जर असे कण अस्तित्वात असतील तर ते प्रकाशापेक्षा वेगाने सिग्नल पाठवण्यासाठी वापरले जाऊ शकतात. [[सापेक्षतावादाचा सिद्धान्त|सापेक्षतेच्या सिद्धांतानुसार]] हे कार्यकारणभावाचे उल्लंघन करेल, ज्यामुळे आजोबा विरोधाभास सारखे तार्किक विरोधाभास निर्माण होतात. वर्तमान काळातील विज्ञानाच्या नियमानुसार टॅक्योन कणांचा वेग वाढल्यास, त्यांची उर्जा कमी होईल आणि ऊर्जा कमी झाल्यामुळे त्यांचा वेग कमी होईल. सबब प्रकाशाचचा वेग ओलांडण्यासाठी त्यांना अमर्याद उर्जेची आवश्यकता असेल. अशा कणांच्या अस्तित्वासाठी कोणतेही सत्यापित प्रयोगात्मक पुरावे सापडलेले नाहीत. टॅक्योन कणांच्या अस्तित्वाचा उल्लेख प्रथम भारतीय वंशाच्या सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रज्ञ [[जॉर्ज सुदर्शन|एन्नाकल चंडी जॉर्ज सुदर्शन]] यांनी केला होता. १९६७ च्या पेपरमध्ये, जेराल्ड फेनबर्ग यांनी असे सुचवले की [[वस्तुमान|काल्पनिक वस्तुमान]] असलेल्या क्वांटम फील्डच्या उत्तेजिततेपासून टॅक्योनिक कण तयार केले जाऊ शकतात. तथापि, फीनबर्गच्या मॉडेल नुसार सुपरल्युमिनल (प्रकाशापेक्षा वेगवान) कण किंवा सिग्नल कार्यरत असणे अवघड असून टॅचिओनिक फील्ड केवळ अस्थिरता निर्माण करनार, कार्यकारणाचे उल्लंघन नाही. असे असले तरी, आधुनिक भौतिकशास्त्रात ''टॅच्यॉन'' हा शब्द अनेकदा प्रकाशापेक्षा वेगवान कणांऐवजी काल्पनिक वस्तुमान क्षेत्र असल्याचे मानतो.<ref name="Randall 2005 p286" /> आधुनिक भौतिकशास्त्रात अशी क्षेत्रे महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात. हा शब्द ग्रीक:ταχύ भाषेतून आला आहे, ''tachy'', म्हणजे ''जलद''. पूरक कणांच्या प्रकारांना [[वस्तुमानहीन कण|लक्सॉन]] (जे नेहमी [[प्रकाशाचा वेग|प्रकाशाच्या वेगाने]] फिरतात) आणि ब्रॅडियन्स (जे नेहमी प्रकाशापेक्षा हळू जातात) म्हणतात; हे दोन्ही कणांचे प्रकार अस्तित्वात आहेत. लक्सॉन म्हणजे, जे नेहमी प्रकाशाच्या वेगाने फिरतात)आणि ब्रॅडियन्स म्हणजे, जे नेहमी प्रकाशापेक्षा हळू जातात.<ref name="Feinberg 1967-1969"> {{cite journal |last=Feinberg |first=G. |date=1967 |title=Possibility of faster-than-light particles |journal=[[Physical Review]] |volume=159 |issue=5 |pages=1089–1105 |bibcode=1967PhRv..159.1089F |doi=10.1103/PhysRev.159.1089 }}<br/> {{cite journal |last=Feinberg |first=G. |date=1978 |title=[no title cited] |journal=[[Physical Review D]] |volume=17 |page=1651 |doi=10.1103/physrevd.17.1651 }} </ref> === गती === <math>E = \frac{mc^2}{\sqrt{1 - \frac{v^2}{c^2}}}.</math> यातील एक विचित्र बाब अशी आहे की, सामान्य कणांप्रमाणे, टॅक्योन चा वेग जसजसा वाढतो , तसतसा त्याची ऊर्जा कमी होते . विशेषतः, <math> E </math> जेव्हा शून्यावर पोहोचते <math> v </math> अनंतापर्यंत पोहोचते. (सामान्य ब्रॅडिओनिक पदार्थासाठी, ''<math> E </math>'' वाढत्या गतीने वाढते, स्वैरपणे मोठे होते ''<math> v </math>'' दृष्टीकोन '''''<math> c </math>''''', [[प्रकाशाचा वेग]].) म्हणून, ज्याप्रमाणे ब्रॅडियन्सना प्रकाश-वेगाचा अडथळा तोडण्यास मनाई आहे, त्याचप्रमाणे टॅचियन्सनाही ''c'' खाली कमी होण्यास मनाई आहे, कारण वरील किंवा खालून अडथळा गाठण्यासाठी अमर्याद ऊर्जा आवश्यक आहे.[[अल्बर्ट आइन्स्टाइन]], टोलमन आणि इतरांनी नमूद केल्याप्रमाणे, [[विशेष सापेक्षता|विशेष सापेक्षतेचा सिद्धांत]] असे मानतो की प्रकाशापेक्षा वेगवान कण, जर ते अस्तित्वात असतील तर, वेळेत पाठीमागे संवाद साधण्यासाठी वापरले जाऊ शकतात.<ref name="Benford-legends"> {{cite book |first=Gregory |last=Benford |author-link=Gregory Benford |title=Old Legends |date=6 July 2013 |page=276 |url=https://www.gwern.net/docs/radiance/2002-scholz-radiance#old-legends |quote=He told me years later that he had begun thinking about tachyons because he was inspired by James Blish's [1954] short story, "Beep". In it, a faster-than-light communicator plays a crucial role in a future society but has an annoying final ''beep'' at the end of every message. The communicator necessarily allows sending of signals backward in time, even when that's not your intention. Eventually, the characters discover that all future messages are compressed into that beep, so the future is known, more or less by accident. Feinberg had set out to see if such a gadget was theoretically possible. }} </ref> === न्यूट्रिनो === १९८५ मध्ये, चोडोसने प्रस्तावित केले की [[न्यूट्रिनो|न्यूट्रिनोमध्ये]] टॅक्योनिक चे गुणधर्म असू शकतात.<ref name="Chodos">{{cite journal |last=Chodos |first=A. |date=1985 |title=The neutrino as a tachyon |url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_1985-01-24_150b_6/page/431 |journal=[[Physics Letters B]] |volume=150 |issue=6 |pages=431–435 |bibcode=1985PhLB..150..431C |doi= 10.1016/0370-2693(85)90460-5 |hdl=2022/20737 |hdl-access=free }} </ref> स्टँडर्ड मॉडेल कण प्रकाशापेक्षा जास्त वेगाने फिरण्याची शक्यता लॉरेन्ट्झ इन्व्हेरिअन्सचे उल्लंघन करणाऱ्या अटी वापरून मॉडेल केली जाऊ शकते, उदाहरणार्थ मानक-मॉडेल विस्तारामध्ये.<ref> {{जर्नल स्रोत|last=Colladay|first=D.|last2=Kostelecky|first2=V.A.|date=1998|title=Lorentz-Violating Extension of the Standard Model|journal=[[Physical Review D]]|volume=58|issue=11|pages=116002|arxiv=hep-ph/9809521|bibcode=1998PhRvD..58k6002C|doi=10.1103/PhysRevD.58.116002}}</ref><ref> {{जर्नल स्रोत|last=Kostelecky|first=V.A.|date=2004|title=Gravity, Lorentz Violation, and the Standard Model|journal=[[Physical Review D]]|volume=69|issue=10|pages=105009|arxiv=hep-th/0312310|bibcode=2004PhRvD..69j5009K|doi=10.1103/PhysRevD.69.105009}}</ref> या फ्रेमवर्कमध्ये, न्यूट्रिनो लोरेंट्झ-उल्लंघन दोलनांचा अनुभव घेतात आणि उच्च उर्जेवर प्रकाशापेक्षा वेगाने प्रवास करू शकतात. तथापि या प्रस्तावावर जोरदार टीका झाली.<ref> {{जर्नल स्रोत|last=Hughes|first=Richard J.|last2=Stephenson|first2=G.J.|date=1990|title=Against Tachyonic Neutrinos|url=https://zenodo.org/record/1258487|journal=Physics Letters B|volume=244|issue=1|pages=95–100|bibcode=1990PhLB..244...95H|doi=10.1016/0370-2693(90)90275-B}}</ref> आधुनिक भौतिकशास्त्रात, सर्व मूलभूत कणांना क्वांटम फील्डची उपज मानले जाते. टॅक्योनिक कण फील्ड थिअरीमध्ये समाविष्ट केले जाऊ शकतात ज्याला अनेक वेगळे मार्ग आहेत. आधुनिक भौतिकशास्त्रात टॅचिओनिक फील्ड महत्त्वाची भूमिका बजावतात. [[प्रमाण प्रतिकृती|कण भौतिकशास्त्राच्या मानक मॉडेलचे]] [[हिग्ज बोसॉन]] हे कदाचित सर्वात प्रसिद्ध आहे, ज्याचे घनरूप अवस्थेत काल्पनिक वस्तुमान आहे. सर्वसाधारणपणे, उत्स्फूर्त सममिती ब्रेकिंगची घटना, जी टॅचियन कंडेन्सेशनशी जवळून संबंधित आहे, ही सैद्धांतिक भौतिकशास्त्राच्या अनेक पैलूंमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते, ज्यामध्ये गिन्झबर्ग-लँडाऊ आणि सुपरकंडक्टिव्हिटीच्या बीसीएस सिद्धांतांचा समावेश आहे. टॅचिओनिक फील्डचे आणखी एक उदाहरण म्हणजे बोसोनिक स्ट्रिंग सिद्धांताचे टॅचिओन.<ref name="Greene">{{cite book |first=Brian |last=Greene |author-link=Brian Greene |date=2000 |title=The Elegant Universe |url=https://archive.org/details/elegantuniverses0000gree_m0o7 |publisher=Vintage Books }} </ref><ref name="Polchinski 1998" >{{cite journal |last=Polchinski |first=J. |date=1998 |title=String Theory |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=95 |issue=19 |pages=11039–11040 |publisher=[[Cambridge University Press]] |doi=10.1073/pnas.95.19.11039 |pmid=9736684 |pmc=33894 |bibcode=1998PNAS...9511039G |place=Cambridge, UK |doi-access=free }} </ref> बोसोनिक स्ट्रिंग सिद्धांत आणि नेव्ह्यू-श्वार्झ (NS) आणि NS-NS सेक्टर, जे अनुक्रमे ओपन बोसॉनिक सेक्टर आणि बंद बोसोनिक सेक्टर आहेत, GSO प्रोजेक्शनच्या आधी RNS सुपरस्ट्रिंग थिअरीद्वारे टॅचियन्सचा अंदाज लावला जातो. तथापि सेन अनुमानामुळे असे टॅचियन शक्य नाही, ज्याला टॅचियन कंडेन्सेशन असेही म्हणतात. यामुळे GSO प्रक्षेपणाची आवश्यकता निर्माण झाली. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भौतिकशास्त्र]] [[वर्ग:मूलकण व त्यांचे गट]] kknsg0rugfv6irtfemoc3daw29spnyb 0 335645 2704795 2325734 2026-08-23T18:29:05Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704795 wikitext text/x-wiki '''पांगिन''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[अरुणाचल प्रदेश]] राज्यातील एक शहर आहे. हे [[सियांग जिल्हा|सियांग जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय केन्द्र आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://arunachaltimes.in/archives/nov15%2028.html|title=Siang becomes 21st district of Arunachal|date=28 November 2015|publisher=The Arunachal Times|access-date=2023-09-14|archive-date=2019-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331044433/https://arunachaltimes.in/archives/nov15%2028.html|url-status=dead}}</ref> या जिल्ह्याची निर्मिती २०१५ मध्ये [[पूर्व सियांग जिल्हा|पूर्व सियांग जिल्ह्या]]<nowiki/>तून केली गेली. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:सियांग जिल्हा]] [[वर्ग:अरुणाचल प्रदेशमधील शहरे]] 07jlv7rwwqsgfon428e11xnnf50n0g1 0 337686 2704974 2336752 2026-08-23T23:08:18Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704974 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{इस्लाम|जकात (दान)}} '''जकात''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: زكاة;  [zaˈkaːt], "जे शुद्ध करते"<ref name="fvbb12">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fVw6QB-kTYwC&pg=PA167|title=Social security between past and future: Ambonese networks of care and support|author=Benda-Beckmann, Franz von|publisher=LIT Verlag, Münster|year=2007|isbn=978-3-8258-0718-4|page=167|quote=''Zakat'' literally means 'that which purifies'. It is a form of sacrifice which purifies worldly goods from their worldly and sometimes impure means of acquisition, and which, according to God's wish, must be channeled towards the community.}}</ref>, तसेच जकात अल-माल [zaˈkaːt alˈmaːl] زكاة المال, "संपत्तीवर जकात"<ref name="Life2">{{cite web|url=http://www.lifeusa.org/site/PageServer?pagename=r_zakah|title=Zakat Al-Maal (Tithing)|website=Life USA|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006205721/http://www.lifeusa.org/site/PageServer?pagename=r_zakah|archive-date=6 October 2016|access-date=11 August 2016}}</ref> किंवा '''जकात''')<ref name="fvbb13">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fVw6QB-kTYwC&pg=PA167|title=Social security between past and future: Ambonese networks of care and support|author=Benda-Beckmann, Franz von|publisher=LIT Verlag, Münster|year=2007|isbn=978-3-8258-0718-4|page=167|quote=''Zakat'' literally means 'that which purifies'. It is a form of sacrifice which purifies worldly goods from their worldly and sometimes impure means of acquisition, and which, according to God's wish, must be channeled towards the community.}}</ref> हा [[दान|दानाचा]] एक प्रकार आहे, जो बहुधा [[मुस्लिम]] उम्माने<ref name="fvbb14">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fVw6QB-kTYwC&pg=PA167|title=Social security between past and future: Ambonese networks of care and support|author=Benda-Beckmann, Franz von|publisher=LIT Verlag, Münster|year=2007|isbn=978-3-8258-0718-4|page=167|quote=''Zakat'' literally means 'that which purifies'. It is a form of sacrifice which purifies worldly goods from their worldly and sometimes impure means of acquisition, and which, according to God's wish, must be channeled towards the community.}}</ref> गोळा केला जातो. [[इस्लाम|इस्लाममध्ये]] हे एक धार्मिक बंधन मानले जाते<ref>{{cite journal|author=Salehi|first=M.|year=2014|title=A Study on the Influences of Islamic Values on Iranian Accounting Practice and Development|journal=Journal of Islamic Economics, Banking and Finance|volume=10|issue=2|pages=154–182|doi=10.12816/0025175|quote=Zakat is a religious tax that every Muslim has to pay.}}</ref><ref>{{cite journal|author=Lessy|first=Z.|year=2009|title=Zakat (almsgiving) management in Indonesia: Whose job should it be?|journal=La Riba Journal Ekonomi Islam|volume=3|issue=1|quote=Zakat is alms-giving and religiously obligatory tax.}}</ref> आणि कुराणाच्या क्रमवारीनुसार, प्रार्थना ([[नमाज]]) नंतर महत्त्व जकातला आहे. [[इस्लामचे पाच स्तंभ|इस्लामच्या पाच स्तंभांपैकी]] एक म्हणून, जकात हे सर्व [[मुस्लिम|मुस्लिमांसाठी]] एक धार्मिक कर्तव्य आहे जे गरजूंना मदत करण्यासाठी संपत्तीचे आवश्यक निकष पूर्ण करतात.<ref name="yaqaradxix">Yusuf al-Qaradawi (1999), Monzer Kahf (transl.), Fiqh az-Zakat, Dar al Taqwa, London, Volume 1, {{ISBN|978-967-5062-766}}, p. XIX.</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/ataglance/glance.shtml -|title=BBC - Religions - Islam: Islam at a glance|date=2022-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308072231/https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/ataglance/glance.shtml|archive-date=8 March 2022}}</ref> हे एक अनिवार्य धर्मादाय योगदान आहे, जे सहसा कर मानले जाते. <ref name="tusi2010">Muḥammad ibn al-Ḥasan Ṭūsī (2010), ''Concise Description of Islamic Law and Legal Opinions'', {{ISBN|978-1904063292}}, pp. 131–135.</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hefner R.W.|year=2006|title=Islamic economics and global capitalism|url=https://archive.org/details/sim_society_november-december-2006_44_1/page/n19|journal=Society|volume=44|issue=1|pages=16–22|doi=10.1007/bf02690463|quote=Zakat is a tax levied on income and wealth for the purpose of their purification.}}</ref> [[इस्लामचा इतिहास|इस्लामच्या इतिहासात]], विशेषतः [[रिद्दा युद्धे|रिद्दाच्या युद्धांदरम्यान]], जकातचे पैसे आणि विवादांनी मोठी भूमिका बजावली आहे.<ref name="mbonner15">Bonner, Michael (2003), ''Poverty and Charity in Middle Eastern Contexts'', State University of New York Press, {{ISBN|978-0791457382}}, p. 15: "In the old Arabic narratives about the early Muslim community and its conquests and quarrels, ''zakat'' and ''sadaqa'' loom large at several moments of crisis. These include the beginning of Muhammad's prophetic career in Mecca, when what appear to be the earliest pieces of scripture insist on almsgiving more than any other human activity. These moments of crisis also include the wars of the ''ridda'' or apostasy in C.E. 632–634, just after Muhammad's death. At that time most of the Arabs throughout the peninsula refused to continue paying ''zakat'' (now a kind of tax) to the central authority in Medina; Abu Bakr, upon assuming the leadership, swore he would force them all to pay this ''zakat'', "even if they refuse me only a [camel's] hobble of it," and sent armies that subdued these rebels or "apostates" in large-scale battles that were soon followed by the great Islamic conquests beyond the Arabian peninsula itself."</ref> <ref>Shoufani, Elias (1973), ''Al-Riddah and the Muslim Conquest of Arabia'', University of Toronto Press, {{ISBN|978-0802019158}}.</ref>  ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इस्लामी शब्दावली]] [[वर्ग:जकात]] [[वर्ग:इस्लाम धर्माचे पाच स्तंभ]] r8gizonee0dhbsx1e7lhimp40z0vqej 0 340051 2704843 2475032 2026-08-23T19:25:26Z InternetArchiveBot 130355 Add 3 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704843 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''गुआन मोये''' (जन्म १७ फेब्रुवारी १९५५), जे '''मो यान''' या टोपण नावाने ओळखले जातात हे एक चीनी कादंबरीकार आणि लघु कथा लेखक आहे. अमेरिकी नियतकालिक ''[[टाइम (नियतकालिक)|टाइम]]'' चे डोनाल्ड मॉरिसन यांनी त्यांचा उल्लेख "सर्व चिनी लेखकांपैकी एक सर्वात प्रसिद्ध, अनेकदा प्रतिबंध घातलेला आणि मोठ्या प्रमाणावर [[इंटरनेट चाचेगिरी|वाड्:मयचौर्य]]ने प्रभावित" लेखक आहे असा केला आहे.<ref name="firstpost">{{cite web|url=http://www.firstpost.com/living/the-brutal-genius-of-mo-yan-a-sneak-peek-into-his-upcoming-novel-pow-488305.html|title=The brutal genius of Mo Yan: A sneak peek into his upcoming novel POW!|publisher=FirstPost|access-date=12 October 2012}}</ref><ref name="Holding Up Half The Sky">{{cite magazine|first=Donald|last=Morrison|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501050221-1027589,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311161236/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501050221-1027589,00.html|url-status=dead|archive-date=11 March 2007|title=Holding Up Half The Sky|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=14 February 2005|access-date=14 February 2005}}</ref> त्यांची तुलना [[फ्रांत्स काफ्का]] किंवा जोसेफ हेलर सोबत केली जाते. २०१२ मध्ये, मो यांना लेखक म्हणून त्यांच्या कार्यासाठी [[साहित्यातील नोबेल पारितोषिक]] प्रदान करण्यात आले.<ref name="Norton">W. W. Norton, ''The Old Gun, 1985''. Mo Yan: The Norton Anthology, 2018. pp. 1101-1110.{{ISBN|9780393602869}}.</ref><ref name="Williford">{{Cite journal|title=Mo Yan 101|first=James|last=Williford|journal=Humanities|date=Jan–Feb 2011|volume=32|issue=1|page=10|url=http://www.neh.gov/humanities/2011/januaryfebruary/feature/mo-yan-101}}</ref><ref name="World Literature and China in a Global Age">{{cite journal|title=World Literature and China in a Global Age|journal=Chinese Literature Today|date=July 2010|pages=101–103|number=1|volume=1}}</ref> ते पाश्चात्य वाचकांना त्यांच्या १९८६ मधील ''रेड सॉर्घम'' या कादंबरीसाठी ओळखले जातात. <ref name=":0">{{जर्नल स्रोत|last=Inge|first=M. Thomas|date=1990|title=Mo Yan and William Faulkner: Influences and Confluences|url=https://www.jstor.org/stable/24907667|journal=Faulkner Journal|volume=6|issue=1|pages=15–24|issn=0884-2949|jstor=24907667}}</ref> यान यांना इटलीमध्‍ये २००५चा आंतरराष्‍ट्रीय नॉनिनो प्राईज मिळाले आहे. २००९ मध्ये, ते चीनी साहित्यासाठी ओक्लाहोमा विद्यापीठाच्या न्यूमन पुरस्काराचे पहिले प्राप्तकर्ता होते.<ref name="auto">{{जर्नल स्रोत|last=Ding|first=Rongrong|last2=Wang|first2=Lixun|date=2017-05-04|title=Mo Yan's style in using colour expressions and Goldblatt's translation strategies: a corpus-based study|url=https://doi.org/10.1080/23306343.2017.1331389|journal=Asia Pacific Translation and Intercultural Studies|volume=4|issue=2|pages=117–131|doi=10.1080/23306343.2017.1331389|issn=2330-6343}}</ref> "मो यान" हे त्याचे उपनाम आहे ज्याचा [[चिनी भाषा|चिनी भाषेत]] "बोलू नका" असा अर्थ होतो. यान यांनी प्रसंगी स्पष्ट केले आहे की हे नाव त्यांच्या आई-वडिलांच्या चेतावणीतून आले आहे जेव्हा १९५० च्या दशकात चीनच्या क्रांतिकारी राजकीय परिस्थितीमुळे, बाहेर असताना आपले मत कोणी बोलू नये. हे मो यानच्या लेखनाच्या विषयाशी देखील संबंधित आहे, जे चीनी राजकीय आणि लैंगिक इतिहासाचा पुनर्व्याख्या करतात. एका मुलाखतीत मो यान यांनी सांगितले की त्यांनी त्यांचे "अधिकृत नाव" बदलून मो यान केले कारण त्यांना या नावाखाली रॉयल्टी रक्कम मिळू शकली नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=dXhJwiWebZE&t=296|title=ChinaX: Introducing Mo Yan|last=SW12X - ChinaX|date=18 February 2015|via=YouTube|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028055620/https://www.youtube.com/watch?v=dXhJwiWebZE&t=296|archive-date=2022-10-28|access-date=7 November 2018}}</ref> == लेखन कार्य == मो यान यांनी चिनी भाषेत डझनभर लघुकथा आणि कादंबऱ्या प्रकाशित केल्या व आपल्या कारकिर्दीची लेखक म्हणून सुरुवात केली. सप्टेंबर १९८१ मध्ये प्रकाशित "फॉलिंग रेन ऑन अ स्प्रिंग नाईट" ही त्यांची पहिली प्रकाशित लघुकथा होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2012/yan/biographical/|title=The Nobel Prize in Literature 2012|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=2022-05-10}}</ref> ''रेड सॉर्घम'' ही कादंबरी १९८६ मध्ये विविध नियतकालिकांमध्ये पाच भागात प्रकाशित झाली होती. १९८७ मध्ये ही एक संपुर्ण कादंबरी म्हणून प्रकाशित झाली होती. ह्याचे पाच भाग होते: "रेड सॉर्घम", "सॉर्घम वाइन", "डॉग वेज्", "सॉर्घम फ्युनरल" आणि "स्ट्रेंज डेथ". ह्याच्या पहिल्या दोन भागांवर आधारित चिनी चित्रपटा ''रेड सॉर्घमला'' (१९८८) गोल्डन बेअर पुरस्कार मिळाला आहे. <ref name=":0" /> त्यांची दुसरी कादंबरी, ''द गार्लिक बॅलाड्स'' ही एका सत्य कथेवर आधारित आहे जेव्हा गाओमी टाउनशिपमधील शेतकऱ्यांनी पीक खरेदी न करणाऱ्या सरकारविरोधात दंगल केली. त्यांची पुढिल कादंबरी ''रिपब्लिक ऑफ वाईन'' हे मद्यपानावर एक व्यंग आहे. अत्यंत विपुल, मो यान यांनी केवळ ४२ दिवसांत ''लाइफ अँड डेथ आर वेअरिंग मी आउट'' लिहिले. ही एका जमीनदाराच्या कथेबद्दलचे उपहासात्मक कथा आहे.<ref name="ahlander">{{cite news|first=Johan|last=Ahlander|url=http://uk.reuters.com/article/uk-nobels-literature-idUKBRE89A0LE20121011|title=China's Mo Yan wins Nobel for "hallucinatory realism"|work=Reuters|date=11 October 2012|access-date=11 October 2012|archive-date=2017-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817210028/https://uk.reuters.com/article/uk-nobels-literature-idUKBRE89A0LE20121011|url-status=dead}}</ref><ref name="Chan">{{cite journal|author=Chan, Shelley W.|title=From Fatherland to Motherland: On Mo Yan's 'Red Sorghum' and 'Big Breasts and Full Hips'|url=https://archive.org/details/sim_world-literature-today_summer-2000_74_3/page/495|journal=World Literature Today|date=Summer 2000|volume=74|number=3|pages=495–501|doi=10.2307/40155815|jstor=40155815}}</ref><ref name="ChicagoBookslist">{{cite web|url=http://www.press.uchicago.edu/ucp/books/author/Y/M/au8919627.html|title=About the Author: Mo Yan|publisher=University of Chicago Press Books|access-date=12 October 2012}}</ref> मो यानच्या लेखनाचे भाषांतर हॉवर्ड गोल्डब्लॅट यांनी इंग्रजीत केले आहे. गोल्डब्टलॉटने प्रेक्षकांपर्यंत चीनी संस्कृती प्रभावीपणे प्रसारित केली आहे.<ref name="A Writer Has a Nationality, but Literature Has No Boundary">{{Cite journal|title=A Writer Has a Nationality, but Literature Has No Boundary|journal=Chinese Literature Today|volume=1|number=1 |pages=22–24|first1=Mo|last1=Yan|first2=Benbiao|last2=Yao|date=July 2010|doi=10.1080/21514399.2010.11833905|s2cid=194781082}}</ref><ref name="NotreDame">{{cite web | url=http://eastasian.nd.edu/news/34318-professor-from-notre-dame-translates-nobel-winners-novels/ | title=Professor From Notre Dame Translates Nobel Winner's Novels | publisher=University of Notre Dame | date=11 October 2012 | access-date=11 October 2012 | author=Cohorst, Kate}}</ref><ref name="remapping">Howard Yuen Fung Choy, ''Remapping the Past: Fictions of History in Deng's China, 1979 -1997''. Leiden: BRILL, 2008. pp. 51–53. {{ISBN|9004167048}}.</ref><ref name="reutersNobel">{{cite news|first=Sui-Lee|last=Wee|url=https://www.reuters.com/article/us-nobel-moyan-idUSBRE89A0NC20121011 |title=China's Mo Yan feeds off suffering to win Nobel literature prize|work=Reuters|date=11 October 2012|access-date=11 October 2012}}</ref> मो यानची कामे प्रामुख्याने सामाजिक भाष्य आहेत आणि लू क्सुनच्या सामाजिक वास्तववादाचा आणि गॅब्रिएल गार्सिया मार्केझच्या जादुई वास्तववादाचा त्यांच्यावर जोरदार प्रभाव आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Goldblatt|first=Howard|date=2013-09-01|title=Mo Yan in Translation: One Voice among Many|url=https://doi.org/10.1080/21514399.2013.11833989|journal=Chinese Literature Today|volume=3|issue=1–2|pages=6–9|doi=10.1080/21514399.2013.11833989|issn=2151-4399}}</ref><ref name="Huang">{{cite journal|title=Mo Yan as Humorist|url=https://archive.org/details/sim_world-literature-today_july-august-2009_83_4/page/32|first=Alexander|last=Huang|journal=World Literature Today|date=Jul–Aug 2009|volume=83|number=4|pages=32–35|doi=10.1353/wlt.2009.0315|s2cid=161013759}}</ref><ref name="Inge">{{cite journal|title=Mo Yan Through Western Eyes|url=https://archive.org/details/sim_world-literature-today_summer-2000_74_3/page/501|author=Inge, M. Thomas|date=June 2000|journal=World Literature Today|volume=74|issue=3|pages=501–507|doi=10.2307/40155816|jstor=40155816}}</ref><ref name="Leach">{{Cite journal|title=The Real Mo Yan|first=Jim|last=Leach|journal=Humanities|volume=32 |number=1 |date=Jan–Feb 2011 |pages=11–13|url=http://www.neh.gov/humanities/2011/januaryfebruary/conversation/the-real-mo-yan}}</ref> == पुरस्कार == * २००५: आंतरराष्ट्रीय नॉनिनो पुरस्कार * २००५: डॉक्टर ऑफ लेटर्स, ओपन युनिव्हर्सिटी ऑफ हाँगकाँग * २०११: माओ डून साहित्य पुरस्कार विजेता * २०१२: [[साहित्यातील नोबेल पारितोषिक]]<ref name="Mo Yan får Nobelpriset i litteratur 2012">{{cite news|url=http://www.dn.se/kultur-noje/nobelpristagaren-i-litteratur-presenteras|title=Mo Yan får Nobelpriset i litteratur 2012|work=DN|date=11 October 2012|access-date=11 October 2012|archive-date=2013-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130215044526/http://www.dn.se/kultur-noje/nobelpristagaren-i-litteratur-presenteras|url-status=dead}}</ref><ref name="Nobel">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2012/|title=The Nobel Prize in Literature 2012 Mo Yan|publisher=Nobelprize.org|date=11 October 2012|access-date=11 October 2012}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:साहित्यातील नोबेल पारितोषिकविजेते]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९५५ मधील जन्म]] [[वर्ग:चिनी लेखक]] 1q6k9w497vuuu00ihu78iqzhood70os 0 342843 2704813 2587532 2026-08-23T18:53:22Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704813 wikitext text/x-wiki एखाद्या व्यक्तीचे '''प्रणयी कल''', ज्याला, हे त्या [[लिंग]] किंवा [[लिंगभाव|लिंगभावाचे]] वर्गीकरण आहे ज्याबद्दल एखाद्या व्यक्तीला [[प्रणय|प्रणयी आकर्षण]] वाटते किंवा ज्याच्याशी प्रणयी संबंध असण्याची शक्यता असते. हा शब्द " [[लैंगिक कल]] " या शब्दासोबत वापरला जातो, तसेच [[लैंगिक आकर्षण]] हा एका मोठ्या संकल्पनेचा एकच घटक आहे या दृष्टीकोनावर आधारित, तसेच पर्यायीपणे देखील वापरला जातो. <ref>Crethar, H. C. & Vargas, L. A. (2007). ''Multicultural intricacies in professional counseling.'' In J. Gregoire & C. Jungers (Eds.), The counselor’s companion: What every beginning counselor needs to know. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum. {{ISBN|0-8058-5684-6}}. p.61.</ref> उदाहरणार्थ, जरी [[सार्वलैंगिकता|सार्वलैंगिक]] व्यक्तीला कोणतेही लिंग आणि लिंगभाव असलेल्या लोकांबद्दल लैंगिक आकर्षण वाटू शकते, परंतु त्या व्यक्तीला केवळ स्त्रियांशीच प्रणयी आकर्षण आणि जवळीकता वाटू शकते. लैंगिक आकर्षण आणि प्रणयी आकर्षण यांच्यातील संबंध अजूनही वादात आहेत. <ref name=":0">{{जर्नल स्रोत|last=Diamond|first=Lisa M.|date=2003|title=What does sexual orientation orient? A biobehavioral model distinguishing romantic love and sexual desire.|url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_2003-01_110_1/page/173|journal=Psychological Review|volume=110|issue=1|pages=173–192|doi=10.1037/0033-295X.110.1.173|issn=1939-1471|pmid=12529061}}</ref> <ref name=":1">{{जर्नल स्रोत|last=Houdenhove|first=Ellen Van|last2=Gijs|first2=Luk|last3=T'Sjoen|first3=Guy|last4=Enzlin|first4=Paul|date=April 21, 2014|title=Asexuality: A Multidimensional Approach|journal=The Journal of Sex Research|volume=52|issue=6|pages=669–678|doi=10.1080/00224499.2014.898015|issn=0022-4499|pmid=24750031}}</ref> लैंगिक आणि प्रणयी आकर्षणांचा अनेकदा एकत्रितपणे अभ्यास केला जातो. जरी लैंगिक आणि प्रणयी वर्णपटाचा अभ्यास या कमी संशोधित विषयावर प्रकाश टाकत आहेत, तरीही बरेच काही अजूनही पूर्णपणे समजलेले नाही. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Hammack, PL, Frost DM, Hughes SD|date=2019|title=Queer Intimacies: A New Paradigm for the Study of Relationship Diversity|url=https://escholarship.org/uc/item/285899t4|journal=Journal of Sex Research|volume=56|issue=4/5|pages=556–592|doi=10.1080/00224499.2018.1531281|pmid=30362833|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516112631/https://escholarship.org/uc/item/285899t4|archive-date=May 16, 2022|access-date=March 19, 2022}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:लैंगिक कल]] [[वर्ग:प्रेम]] [[वर्ग:अप्रणयत्व]] [[वर्ग:प्रणयी कल]] giuox14kgtqh1f926p7adw0o68ry2rx 0 343224 2704841 2702087 2026-08-23T19:21:49Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704841 wikitext text/x-wiki '''युक्तिवाद सिद्धांत''' हा तार्किक तर्काद्वारे निष्कर्षांचे समर्थन कसे केले जाऊ शकते किंवा परिसराद्वारे कसे कमी केले जाऊ शकते याचा [[आंतरविद्याशाखीय|सखोल]] अभ्यास आहे। [[तर्कशास्त्र]], द्वंद्वात्मक आणि वक्तृत्वातील ऐतिहासिक उत्पत्तीसह, युक्तिवाद सिद्धांतामध्ये नागरी वादविवाद, [[संवाद]], संभाषण आणि मन वळवणे या कला आणि विज्ञानांचा समावेश होतो. हे [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता|कृत्रिम]] आणि वास्तविक-जगाच्या सेटिंग्जमध्ये अनुमान, [[तर्कशास्त्र]] आणि प्रक्रियात्मक नियमांचे नियम अभ्यासते। <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Frans H. Van Eemeren, Rob Grootendorst|year=2004|title=A Systematic Theory of Argumentation|url=http://catdir.loc.gov/catdir/samples/cam041/2003046181.pdf|journal=Published by the Press Syndicate of the University of Cambridge. Philosophy|pages=12}} {{ISBN|0-521-83075-3}} (hard). {{ISBN|0-521-53772-X}} (soft).</ref> युक्तिवादामध्ये संवादाचे विविध प्रकार समाविष्ट आहेत , उदाहरणार्थ चर्चा आणि वाटाघाटी ज्या एकत्रित निर्णय क्षमतेच्या प्रक्रियेशी संबंधित आहेत। <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Jory|first=Constanza Ihnen|date=May 2016|title=Negotiation and deliberation: grasping the difference|journal=Argumentation|volume=30|issue=2|pages=145–165 [146]|doi=10.1007/s10503-014-9343-1}}</ref> यात एरिस्टिक डायलॉग देखील समाविष्ट आहे, सामाजिक वादविवादाची शाखा ज्यामध्ये प्रतिस्पर्ध्यावर विजय हे प्राथमिक ध्येय आहे आणि शिकवण्यासाठी वापरला जाणारा उपदेशात्मक संवाद। <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Handbook of argumentation theory|last=van Eemeren|first=Frans H.|last2=Garssen|first2=Bart|last3=Krabbe|first3=Erik C. W.|last4=Snoeck Henkemans|first4=A. Francisca|last5=Verheij|first5=Bart|last6=Wagemans|first6=Jean H. M.|date=2014|publisher=[[Springer Verlag]]|isbn=9789048194728|location=New York|pages=65–66|doi=10.1007/978-90-481-9473-5|oclc=871004444|quote=At the start of ''Topics'' VIII.5, [[Aristotle]] distinguishes three types of dialogue by their different goals: (1) the truly dialectical debate, which is concerned with training (''gumnasia''), with critical examination (''peira''), or with inquiry (''skepsis''); (2) the didactic discussion, concerned with teaching; and (3) the competitive (eristic, contentious) type of debate in which winning is the only concern.|author-link=Frans H. van Eemeren}}</ref> ही शिस्त ज्या माध्यमांनी लोक व्यक्त करू शकतात आणि तर्कशुद्धपणे निराकरण करू शकतात किंवा कमीतकमी त्यांचे मतभेद व्यवस्थापित करू शकतात अशा माध्यमांचा देखील अभ्यास करते। <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Walton|first=Douglas N.|date=1990|title=What is Reasoning? What Is an Argument?|url=https://archive.org/details/journal-of-philosophy_1990-08_87_8/page/399|journal=The Journal of Philosophy|volume=87|issue=8|pages=399–419|doi=10.2307/2026735|jstor=2026735}}</ref> == वितर्कांची अंतर्गत रचना == सामान्यत: युक्तिवादाची अंतर्गत रचनेमध्ये खालील गोष्टींचा समावेश होतो: # गृहीतकांचा संच, # तर्क किंवा तार्किक निष्कर्ष शोधण्याची पद्धत, आणि # एक निष्कर्ष किंवा मुद्दा. युक्तिवादाला एक किंवा अधिक परिसर आणि एक निष्कर्ष असतो. == संवादाचे प्रकार == त्याच्या सर्वात सामान्य स्वरुपात, वादामध्ये एक व्यक्ती आणि संवादक किंवा विरोधक संवादामध्ये गुंतलेले असतात, प्रत्येकजण भिन्न स्थानांवर विवाद करतो आणि एकमेकांचे मन वळवण्याचा प्रयत्न करतो, परंतु संवादाचे विविध प्रकार आहेत: <ref name="WaltonKrabbe1995">{{स्रोत पुस्तक|title=Commitment in Dialogue: Basic Concepts of Interpersonal Reasoning|url=https://archive.org/details/commitmentindial0000walt|last=Walton|first=Douglas|last2=Krabbe|first2=E. C. W.|date=1995|publisher=SUNY Press|location=Albany}}</ref> * मन वळवणे संवादाचे उद्दिष्ट वेगवेगळ्या पोझिशन्सच्या परस्परविरोधी दृष्टिकोनाचे निराकरण करणे आहे. * वाटाघाटींचे उद्दिष्ट सहकार्य आणि डीलमेकिंगद्वारे हितसंबंधांचे संघर्ष सोडवणे आहे. * ज्ञानाच्या वाढीद्वारे सामान्य अज्ञान दूर करणे हे चौकशीचे उद्दिष्ट आहे. * निर्णयापर्यंत पोहोचून कारवाई करण्याची गरज सोडवणे हे विचारविमर्शाचे उद्दिष्ट आहे. * माहिती मिळविण्याचा उद्देश दुसऱ्या पक्षाकडून माहिती मागवून एका पक्षाचे अज्ञान कमी करणे आहे जे काही जाणून घेण्याच्या स्थितीत आहे. * शाब्दिक लढाईद्वारे शत्रुत्वाची परिस्थिती सोडवणे इरिस्टिकचे उद्दिष्ट आहे. bvppjfxikoc736gvw5ulfb47758e263 0 344013 2704845 2586970 2026-08-23T19:30:38Z InternetArchiveBot 130355 Add 3 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704845 wikitext text/x-wiki '''भारतातील हुंडा प्रथेमध्ये''' लग्नाच्यावेळी वधूच्या कुटुंबाला अट म्हणून टिकाऊ वस्तू, रोख रक्कम आणि वास्तविक किंवा जंगम मालमत्तेची मागणी करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.moneycontrol.com/news/business/godrej-%E2%80%98nupur-jagruti%E2%80%99dahej-ke-khilaf-ek-awaz_270666.html|title=Moneycontrol.com|date=8 March 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111134223/http://www.moneycontrol.com/news/business/godrej-%E2%80%98nupur-jagruti%E2%80%99dahej-ke-khilaf-ek-awaz_270666.html|archive-date=11 January 2012}}</ref><ref name=":2">{{स्रोत पुस्तक|title=Dowry Deaths and Access to Justice in Kali's Yug: Empowerment, Law and Dowry Deaths|last=Rani Jethmalani & P.K. Dey|year=1995|pages=36, 38}}</ref><ref name=":3">{{स्रोत पुस्तक|title=Law Relating to Dowry, Dowry Deaths, Bride Burning, Rape, and Related Offences|last=Paras Diwan and Peeyushi Diwan|publisher=Universal Law Pub. Co.|year=1997|location=Delhi|pages=10}}</ref> [[हुंडा|हुंड्याला]] हिंदीत "दहेज" व इंग्रजीत "डाउरी" म्हणतात. <ref name="Waheed">{{जर्नल स्रोत|last=Waheed|first=Abdul|date=February 2009|title=Dowry among Indian muslims: ideals and practices|journal=[[Indian Journal of Gender Studies]]|volume=16|issue=1|pages=47–75|doi=10.1177/097152150801600103}}</ref> हुंडा पद्धतीमुळे वधूच्या कुटुंबावर मोठा आर्थिक भार पडू शकतो.<ref name="Anderson 2007">{{जर्नल स्रोत|last=Anderson|first=Siwan|year=2007|title=The Economics of Dowry and Brideprice|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-perspectives_fall-2007_21_4/page/151|journal=The Journal of Economic Perspectives|volume=21|issue=4|pages=151–174|doi=10.1257/jep.21.4.151|doi-access=free}}</ref> काही प्रकरणांमध्ये, हुंडा पद्धतीमुळे महिलांविरुद्धचे गुन्हे घडतात जसे भावनिक अत्याचार आणि दुखापतींपासून मृत्यूपर्यंत.<ref name=":5">{{स्रोत पुस्तक|title=Leading Cases on Dowry|last=Anita Rao and Svetlana Sandra Correya|publisher=New Delhi: Human Rights Law Network|year=2011|location=New Delhi}}</ref> भारताच्या संसदेने मंजूर केलेला हुंडा प्रतिबंध कायदा, १९६१ आणि त्यानंतर [[भारतीय दंड संहिता|भारतीय दंड संहितेच्या]] कलम ३०४ब आणि ४९८अ द्वारे हुंड्यास विशिष्ट भारतीय कायद्यांतर्गत दीर्घकाळापासून प्रतिबंधित करण्यात आले आहे.<ref name="Into Legal World">{{स्रोत बातमी|url=http://intolegalworld.com/2017/01/18/arrest-of-police-officer-in-unlawful-detention-under-s-498a/|title=Arrest of police officer in unlawful detention under s 498A|work=Into Legal World|access-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208004142/http://intolegalworld.com/2017/01/18/arrest-of-police-officer-in-unlawful-detention-under-s-498a/|archive-date=8 December 2017|url-status=live}}</ref> हुंडा बंदी कायदा, १९६१ हा हुंडा परिभाषित करतो व लग्नास मुस्लिम वैयक्तिक कायदा लागू असल्यास त्यातील महर ही समाविष्ट नाही.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Indian Social Problems|last=Rao|first=C.N. Shankar|publisher=S. Chand|year=2019|isbn=978-93-848-5795-0|page=238}}</ref> हुंडा बंदी कायदा, १९६१ चे कलम ३ निर्दिष्ट करते की भेटवस्तू देणे किंवा घेणे हा दंडणीय नाही जर त्यांची मागणी केली जात नसेल.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://wcd.nic.in/act/dowry-prohibition-act-1961|title=The Dowry Prohibition Act, 1961|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127021141/https://wcd.nic.in/act/dowry-prohibition-act-1961|archive-date=27 January 2021}}</ref> हुंड्याविरुद्धचे भारतीय कायदे अनेक दशकांपासून लागू असले तरी ते कुचकामी असल्याची टीका मोठ्या प्रमाणात होत आसते.<ref name="auto">{{जर्नल स्रोत|last=Manchandia|first=Purna|year=2005|title=Practical Steps towards Eliminating Dowry and Bride-Burning in India|journal=Tul. J. Int'l & Comp. L.|volume=13|pages=305–319}}</ref> भारतातील अनेक भागांमध्ये हुंडाबळी आणि हत्या या प्रथा अनियंत्रितपणे सुरू आहेत, ज्यामुळे अंमलबजावणीच्या प्रश्नावर आणखी टीका होत आसते.<ref name="auto1">{{जर्नल स्रोत|last=Spatz|first=Melissa|date=1991|title=A "Lesser" Crime: A Comparative Study of Legal Defenses for Men Who Kill Their Wives|journal=Colum. J. L. & Soc. Probs.|volume=24|pages=597, 612}}</ref> [[भारतीय दंड संहिता|भारतीय दंड संहितेच्या]] कलम ४९८अ नुसार पत्नीने हुंड्यासाठी छळाची तक्रार केल्यास वराला आणि त्याच्या कुटुंबाला आपोआप अटक करणे आवश्यक होते. ह्या कायद्याच्या तर्तूदीचा मोठ्या प्रमाणावर दुरुपयोग झाला आहे आणि २०१४ मध्ये [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालयाने]] असा निर्णय दिला की दंडाधिकाऱ्यांच्या मंजुरीशिवाय अशी अटक करता येणार नाही.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/No-arrests-under-anti-dowry-law-without-magistrates-nod-SC/articleshow/37661519.cms|title=No arrests under anti-dowry law without magistrate's nod: SC|date=3 July 2014|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707181737/http://timesofindia.indiatimes.com/india/No-arrests-under-anti-dowry-law-without-magistrates-nod-SC/articleshow/37661519.cms|archive-date=7 July 2014|url-status=live}}</ref> == ऐतिहासिक संदर्भ == [[दक्षिण आशिया|दक्षिण आशियातील]] हुंड्याचा इतिहास स्पष्ट नाही. काही विद्वानांचा असा विश्वास आहे की हुंडा प्रथा प्राचीन काळी प्रचलित होती, परंतु काही हे मानत नाहीत. भारतातील हुंडा पद्धतीच्या खुणा वैदिक युगात आढळतात जेथे उच्चवर्णीय हिंदूंमध्ये ही सामान्य प्रथा दिसत आहे. मायकेल विट्झेल, जे एक जर्मन-अमेरिकन भारतशास्त्रज्ञ आहेत, ते असा दावा करतात की प्राचीन भारतीय साहित्य सूचित करते की वैदिक काळात हुंडा प्रथा लक्षणीय नव्हती.<ref>Witzel, Michael. "Little Dowry, No Sati: The Lot of Women in the Vedic Period." ''Journal of South Asia Women Studies'' 2, no. 4 (1996).</ref> विट्झेल असेही नमूद करतात की प्राचीन भारतातील स्त्रियांना एकतर भाऊ नसताना किंवा नियुक्तीद्वारे मालमत्तेचा वारसा हक्क देखील होता. [[अलेक्झांडर द ग्रेट|अलेक्झांडर द ग्रेटच्या]] विजयातील प्रत्यक्षदर्शी साक्षीदारांचा लिखाणात (३०० ईसापूर्व) असे नोंदवले आहे की भारतात हुंडा प्रथा नसल्याचा उल्लेख आहे.<ref>John Watson McCrindle (Translator), The Invasion of India by Alexander the Great as described by Arrian, Archibald Constable & Co. (Westminster, UK): 280 ページ出版</ref> [[अल बिरूनी|अबू रेहान अल-बिरुनी]] हे एक [[मुसलमान|मुस्लिम]] पर्शियन विद्वान होते जे इ.स. १०१७ पासून १६ वर्षे भारतात राहिले. त्यांनी अनेक भारतीय ग्रंथांचे [[अरबी भाषा|अरबी]] भाषेत भाषांतर केले, तसेच भारतीय संस्कृती आणि त्यांनी पाहिलेले जीवन यावर एक संस्मरण लिहिले. अल-बिरुनी यांनी दावा केला आहे तेव्हाच्या लग्नपद्ध्तीत हुंडा नव्हता.<ref name="Sachau">Edward Sachau (Translator), Bīrūnī, Muḥammad ibn Aḥmad, Alberuni's India (Vol. 2), Kegan Paul, Trench, Trübner & Co. (London, 1910.) Chapter LXIX: 154 ページ出版; see Al-Hind too.</ref> == हुंड्याची कारणे == भारतातील हुंडा प्रथेची विविध कारणे सांगितली गेली आहेत. यामध्ये आर्थिक घटक आणि सामाजिक घटकांचा समावेश होतो. हुंडा व्यवस्थेला हातभार लावणारे अनेक [[अर्थव्यवस्था|आर्थिक]] घटक आहेत. यापैकी काहींमध्ये वारसा प्रणाली आणि वधूची आर्थिक स्थिती यांचा समावेश होतो. वारसाबाबत कमकुवत कायदेशीर संस्था स्त्रियांना गैरसोयीच्या आहे आणि वारसा फक्त मुलांकडेच राहतो.<ref name="Dalmia 2005">{{जर्नल स्रोत|last=Dalmia|first=Sonia|last2=Pareena G. Lawrence|year=2005|title=The Institution of Dowry in India: Why It Continues to Prevail|journal=The Journal of Developing Areas|volume=38|issue=2|pages=71–93|doi=10.1353/jda.2005.0018}}</ref> यामुळे स्त्रिया त्यांच्या पतींवर आणि सासरच्या लोकांवर अवलंबून रहावे लागते ज्यासाठी हुंडा देतात.<ref name="Majumdar 2005 74">{{स्रोत पुस्तक|title=Encyclopaedia of Gender Equality Through Women Empowerment|last=Majumdar|first=Maya|publisher=Sarup & Sons|year=2005|isbn=9788176255486|pages=74}}</ref> १९५६ पूर्वी, [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश राजवटीच्या]] काळात, मुलींना त्यांच्या कुटुंबाच्या संपत्तीवर वारसा हक्क नव्हता. १९५६ मध्ये, भारताने हिंदू उत्तराधिकार कायद्यांतर्गत, [[हिंदू]], [[शीख]] आणि [[जैन धर्म|जैन]] कुटुंबांमधील मुली आणि पुत्रांना समान कायदेशीर दर्जा दिला. नवीन वारसा कायदा असूनही, पालकांच्या मृत्यूनंतर पालकांच्या संपत्तीचे वाटप सामाजिक प्रक्रियेद्वारे मुलीला तिच्या लग्नाच्या वेळी केले जाते अशी प्रक्रिया म्हणून हुंडा चालू ठेवला आहे.<ref>Lucy Carroll (1991), Daughter's Right of Inheritance in India: A Perspective on the Problem of Dowry, Modern Asian Studies, Vol. 25, No. 4, pages 791-809</ref> हुंड्याने, किमान सैद्धांतिकदृष्ट्या, स्त्रियांना त्यांच्या लग्नात जंगम वस्तूंच्या रूपात आर्थिक सुरक्षा दिली जाते. यामुळे कौटुंबिक संपत्तीचे तुकडे टाळण्यास मदत झाली आणि त्याच वेळी वधूला सुरक्षा प्रदान करण्यात आली.<ref name="Dalmia 2005"/><ref name="Teays 1991">{{जर्नल स्रोत|last=Teays|first=Wanda|year=1991|title=The Burning Bride: The Dowry Problem in India|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-feminist-studies-in-religion_fall-1991_7_2/page/29|journal=Journal of Feminist Studies in Religion|volume=7|issue=2|pages=29–52}}</ref> हुंडा, सामाजिक रीतिरिवाज किंवा विधींवर प्रभाव टाकणाऱ्या विवाह प्रथांव्यतिरिक्त, पालकांच्या हुंड्याची अपेक्षा असल्याने सुरू आहे. १९९५ च्या एका अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की हुंड्याबद्दल लोकांचा दृष्टीकोन बदलत असतानाही हुंडा प्रचलित आहे.<ref name="Rao 1980">{{जर्नल स्रोत|last=Rao|first=V.V. Prakasa|last2=V. Nandini Rao|year=1980|title=The Dowry System in Indian Marriages: Attitudes, Expectations And Practices|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-sociology-of-the-family_january-june-1980_10_1/page/99|journal=International Journal of Sociology of the Family|volume=10|issue=1|pages=99–113}}</ref><ref name="Krishnaswamy 1995">{{जर्नल स्रोत|last=Krishnaswamy|first=Saroja|year=1995|title=Dynamics of personal and social factors influencing the attitude of married and unmarried working women towards dowry|journal=International Journal of Sociology of the Family|volume=25|issue=1|pages=31–42}}</ref> १९८० च्या एका अभ्यासात, ७५% विद्यार्थ्यांनी असा प्रतिसाद दिला की लग्नासाठी हुंडा महत्त्वाचा नाही, परंतु त्यांच्या पालकांपैकी ४०% पालकांना हुंडा अपेक्षित आहे.<ref name="Rao 1980" /> == गुन्हे == नवविवाहित स्त्री हुंड्याशी संबंधित हिंसाचाराचे लक्ष्य असू शकते कारण ती तिच्या नवऱ्याशी आर्थिक आणि सामाजिकदृष्ट्या बांधली जाते.<ref name="SRINIVASAN 2007">{{जर्नल स्रोत|last=Srinivasan|first=Sharada|last2=Arjun S. Bedi|year=2007|title=Domestic Violence and Dowry: Evidence from a South Indian Village|url=http://repub.eur.nl/pub/19188|journal=World Development|volume=35|issue=5|pages=857–880|doi=10.1016/j.worlddev.2006.08.005|hdl-access=free}}</ref> काही प्रकरणांमध्ये, वधूच्या कुटुंबाकडून अधिक मालमत्ता मिळविण्यासाठी हुंडा ही धमकी किंवा ओलिस प्रकारची परिस्थिती म्हणून वापरली जाते.<ref name="Bloch 2002">{{जर्नल स्रोत|last=Bloch|first=Francis|last2=Vijayendra Rao|year=2002|title=Terror as a Bargaining Instrument: A Case Study of Dowry Violence in Rural India|url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2000/07/07/000094946_00061605384245/Rendered/PDF/multi_page.pdf|journal=The American Economic Review|volume=92|issue=4|pages=1029–1043|doi=10.1257/00028280260344588|hdl-access=free}}</ref><ref name="Teays 1991"/> हुंड्याचे गुन्हे धमकी किंवा हिंसाचाराने घडू शकतात, त्यामुळे वधूच्या कुटुंबाला त्यांच्या मुलीच्या संरक्षणासाठी अधिक हुंडा देण्याशिवाय पर्याय राहत नाही.<ref name="Teays 1991" /> [[भारत|भारताच्या]] उत्तरेकडील आणि पूर्वेकडील राज्यांमध्ये हुंडा-संबंधित हिंसाचाराचे प्रमाण जास्त आहे.<ref name="india">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ncrb.nic.in/CD-CII2012/Statistics2012.pdf|title=National Crime Statistics 2012 (p. 196), National Crime Statistics 2013 (p. 81)|date=16 January 2013|publisher=National Crime Records Bureau, India|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620023952/http://ncrb.nic.in/CD-CII2012/Statistics2012.pdf|archive-date=20 June 2014|access-date=25 April 2015}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:भारतातील सामाजिक समस्या]] [[वर्ग:कायमचे मृत बाह्य दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:हिंदू लग्न]] da9vze529mapfxwzogthgt1twul7wti 0 344964 2704746 2472787 2026-08-23T12:08:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704746 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''''द ट्रॅजेडी ऑफ ज्युलियस सीझर''''' (प्रथम फोलिओतील शीर्षक: '''''द ट्रॅजेडी ऑफ इव्हलिव्हस सीझर''''' ), ज्याला '''''ज्युलियस सीझर''''' असे संक्षेपित केले जाते, हे [[विल्यम शेक्सपिअर|विल्यम शेक्सपियरने]] १५९९ मध्ये प्रथम सादर केलेले एतिहासीक नाटक आणि शोकांतिका आहे. नाटकात, ब्रुटस हा कॅसियसच्या नेतृत्वाखालील कटात सामील होतो जे[[ज्युलियस सीझर|ज्युलियस सीझरची]] हत्या करण्यासाठी आहे ज्याने त्याच्या जुलमी साम्राज्याचा अंत होइल. सीझरच्या खास माणूस अँटनी हा सीझरच्या विरुधकांसोबत शत्रुत्व निर्माण करतो आणि पुर्ण [[रोमन साम्राज्य|रोम]] नाट्यमय गृहयुद्धात अडकते. मुळात हे राजकीय नाटक आहे. त्यात स्त्री पात्रांना फारसे महत्त्व नाही, पण तरीही अनेक पात्रांसह हे एक आकर्षक नाटक रचले आहे. यामध्ये राज्य, जनता आणि स्वातंत्र्याच्या प्रश्नावर सखोल चर्चा करण्यात आली आहे. दुसऱ्या शतकाची सुरुवातीला [[प्लूटार्क|प्लूटार्कने]] ''पॅरेलल लाइव्हज'' या पुस्तकात प्राचीन [[ग्रीक भाषा|ग्रीक भाषेत]] प्रसिद्ध व्यक्तींची चरित्रे लिहीली. १५७९ मध्ये थॉमस नॉर्थने प्लुटार्कच्या या पुस्तकाचे इंग्रजी अनुवादा केले. शेक्सपियरचे हे नाटक ह्या अनुवादीत पुस्तकावर आधारीत आहे.<ref>[https://www.bl.uk/collection-items/norths-translation-of-plutarchs-lives "North's translation of Plutarch's ''Lives''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118034457/https://www.bl.uk/collection-items/norths-translation-of-plutarchs-lives|date=18 January 2017}}, [[British Library]]</ref> नाटकीय हेतूंसाठी, शेक्सपियरने प्लुटार्कच्या कथांपेक्षा नाटकात बदल करण्याचे स्वातंत्र्य घेतले आहे.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Soh9UVaIqRMC&pg=PA1|title=Julius Caesar|last=Shakespeare|first=William|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=0-19-283606-4|editor=Arthur Humphreys|page=8}}</ref><ref>[http://www.shakespeare-navigators.com/plutarch_caesar/index.html Pages from Plutarch, Shakespeare's Source for ''Julius Caesar''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818084234/http://www.shakespeare-navigators.com/plutarch_caesar/index.html |date=2013-08-18 }}.</ref> नाटकाचे पाच अंक आहेत. == सारांश == नाटकाच्या सुरुवातीला रोममधील सामान्य लोक [[ज्युलियस सीझर|ज्युलियस सीझरच्या]] विजयी पुनरागमनाचा आनंद साजरा करत आहे. [[लुपरकॅलिया|लुपरकलच्या मेजवानीच्या]] वेळी, सीझर विजयी परेड आयोजित करतो आणि एक ज्योतिषी त्याला " मार्च महिन्याच्या आयडेस (१३ किंवा १५ तारीख) पासून सावध रहा" असा इशारा देतो, ज्याकडे तो दुर्लक्ष करतो. दरम्यान, कॅसियस हा ब्रुटसला सीझरच्या हत्येच्या कटात सामील होण्यासाठी पटवून देण्याचा प्रयत्न करतो. हत्येच्या दिवशी, सीझरने त्याची पत्नी कॅलफुर्नियाच्या आग्रहाने घरी राहण्याची योजना आखली असते. ब्रुटस त्याला सिनेटमध्ये जाण्यास प्रवृत्त करतो. सिनेटमध्ये, कटकारस्थानी सीझरला भोसकून ठार मारतात. अँटनी रोमच्या नागरिकांना त्यांच्या विरोधात वळविण्यासाठी अंत्यसंस्काराच्या भाषणाचा वापर करतो. अँटनी [[ऑगस्टस|ऑक्टाव्हियस सीझर]]<nowiki/>बरोबर सैन्यात सामील होताना ब्रुटस आणि कॅसियस पळून जातात. त्यांच्या सैन्यासह तळ ठोकून, ब्रुटस आणि कॅसियस भांडण करतात, नंतर अँटनी आणि ऑक्टेव्हियसवर कूच करण्यास सहमती देतात. त्यानंतरच्या लढाईत, कॅसियस, चुकीच्या बातम्यांमुळे दिशाभूल होऊन, एका गुलामाला त्याला मारण्यासाठी सांगतो. ब्रुटसच्या सैन्याचा देखील पराभव होतो व ब्रुटस आत्महत्या करतो. त्यानंतर अँटोनी आणि ऑक्टेव्हियस यांच्यातील घर्षणाचा एक छोटासा इशारा आहे जो शेक्सपियरच्या [[अँटनी अँड क्लियोपात्रा|''अँटनी अँड क्लियोपात्रा'']] ह्या नाटकाची सुरुवात दाखवतो. == रुपांतर == या नाटकावर तीन मुख्य चित्रपट बनले आहेत. १९५० च्या एका चित्रपटात चार्लटन हेस्टनने मार्क अँटोनीची भूमिका केली होती. १९५३ च्या चित्रपटात जेम्स मेसनने ब्रुटस आणि [[मार्लन ब्रँडो|मार्लन ब्रँडोने]] अँटोनीची भूमिका केली होती. १९७० च्या चित्रपटात जेसन रॉबर्ड्सने ब्रुटसची भूमिका केली, चार्लटन हेस्टनने पुन्हा अँटोनीची भूमिका केली आणि जॉन गिलगुडने सीझरची भूमिका केली होती.<ref name="MovingImage"> ''Shakespeare and the Moving Image: The Plays on Film and Television'' (eds. Anthony Davies & Stanley Wells: Cambridge University Press, 1994), pp. 29–31.</ref><ref>Maria Wyke, ''Caesar in the USA'' (University of California Press, 2012), p. 60.</ref> २०१६ मध्ये, सृजित मुखर्जीचा बंगाली भाषेतील भारतीय चित्रपट ''जुल्फिकार'' प्रदर्शित झाला जो ''ज्युलियस सीझर'' आणि ''[[अँटनी अँड क्लियोपात्रा]]'' या दोन्ही नाटकांचे रूपांतर होते. ह्यात [[परमब्रत चॅटर्जी]]ने अँटोनीची भूमिका केली होती.<ref>Anindita Acharya, [http://www.hindustantimes.com/regional-movies/my-film-zulfiqar-is-a-tribute-to-the-godfather-says-srijit-mukherji/story-qHyDQlVqcqePyOaPBrfHXK.html My film Zulfiqar is a tribute to The Godfather, says Srijit Mukherji], ''Hindustan Times'' (20 September 2016).</ref> गुथरी थिएटर आणि द ॲक्टिंग कंपनी द्वारे ज्युलियस सीझरची २०१२ ची निर्मिती मध्ये सीझरला एका कृष्णवर्णीय अभिनेत्याने साकारले होते जे राष्ट्राध्यक्ष [[बराक ओबामा]] यांचे सुचक होते. हे नाट्क विशेष विवादास्पद नव्हते.<ref name="Marks">Peter Marks, [https://www.washingtonpost.com/news/arts-and-entertainment/wp/2017/06/16/calpurnia-as-melania-octavius-as-jared-the-public-theater-goes-full-trump-with-julius-caesar-in-central-park/ When 'Julius Caesar' was given a Trumpian makeover, people lost it. But is it any good], ''Washington Post'' (16 June 2017).</ref> तथापि २०१७ मध्ये, न्यू यॉर्कच्या ''शेक्सपियर इन द पार्क''मधील नाटकाचे आधुनिक रूपांतर मध्ये सीझरला तत्कालीन अध्यक्ष [[डॉनल्ड ट्रम्प]] यांच्या प्रतिमेसह चित्रित केले होते आणि त्यामुळे प्रचंड वाद निर्माण झाला होता.<ref>{{cite news|title=Delta and Bank of America boycott 'Julius Caesar' play starring Trump-like character|url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/jun/12/delta-pulls-sponsorship-julius-caesar-play-trump-killed-on-stage|access-date=17 June 2017|work=The Guardian|date=12 June 2017}}</ref><ref>{{cite news|last1=Alexander|first1=Harriet|title=Central Park play depicting Julius Caesar as Donald Trump causes theatre sponsors to withdraw|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/06/12/central-park-play-depicting-julius-caesar-donald-trump-causes/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/06/12/central-park-play-depicting-julius-caesar-donald-trump-causes/ |archive-date=12 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=17 June 2017|work=The Telegraph|date=12 June 2017}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:विल्यम शेक्सपिअर]] [[वर्ग:इंग्लिश नाटक]] ijvfukhvjvp3swtx3knawtdczju0v1r 0 346758 2704828 2398551 2026-08-23T19:12:49Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704828 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट शास्त्रज्ञ|जन्म_दिनांक={{Birth date|1959|3|20}}|पुरस्कार=अमेरिकन असोसिएशन फॉर द ॲडव्हान्समेंट ऑफ सायन्स|चित्र=Nalini Ambady 2009.jpg}}'''नलिनी अंबाडी''' (२० मार्च १९५९ ते २८ ऑक्टोबर २०१३) या एक भारतीय-अमेरिकन सामाजिक मानसशास्त्रज्ञ आणि गैर-मौखिक वर्तन आणि परस्पर धारणा यावरील अग्रगण्य तज्ञ होत्या.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/blinkpowerofthin00glad/page/12|title=Blink : the power of thinking without thinking|last=Gladwell, Malcolm, 1963-|date=2005|publisher=Little, Brown and Co|isbn=0316172324|edition=1st|location=New York|oclc=55679231|url-access=registration}}</ref> त्यांचा जन्म [[कोलकाता]], [[भारत]] येथे झाला होता. त्यांनी [[दिल्ली विद्यापीठ|दिल्ली विद्यापीठाच्या]] लेडी श्री राम कॉलेज फॉर वुमनमधून बॅचलर डिग्री मिळवली होती.<ref name="SR">{{स्रोत बातमी|url=http://news.stanford.edu/news/2013/october/nalini-ambady-obit-103013.html/|title=Nalini Ambady, Stanford psychology professor, dies at 54|date=31 October 2013|work=Stanford News|access-date=14 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204235820/http://news.stanford.edu/news/2013/october/nalini-ambady-obit-103013.html|archive-date=4 December 2013|url-status=dead}}</ref> कॉलेज ऑफ विल्यम अँड मेरी येथून मानसशास्त्रातील पदव्युत्तर पदवीसाठी युनायटेड स्टेट्समध्ये जाऊन त्यांनी आपले शिक्षण केले होते. नंतर [[हार्वर्ड विद्यापीठ|हार्वर्डमधून]] सामाजिक मानसशास्त्रात पीएचडी प्राप्त केली. हार्वर्डमध्ये संशोधन पूर्ण करत असताना, त्यांची भेट त्यांचे पती राज मारफाटियाशी यांच्याशी झाली. ते त्यावेळेस हार्वर्ड लॉ स्कूलमध्ये शिकत होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www2.psych.utoronto.ca/users/rule/pubs/2015/Rule(2015).pdf|title=A Dedication to Nalini Ambady|last=|first=|date=|website=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119055957/http://www2.psych.utoronto.ca/users/rule/pubs/2015/Rule(2015).pdf|archive-date=2021-01-19|access-date=}}</ref> १९९१ मध्ये पीएचडी पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी होली क्रॉस कॉलेजमध्ये सहाय्यक प्राध्यापक म्हणून पद स्वीकारून शैक्षणिक क्षेत्रात प्रवेश केला. त्या टफ्ट्स विद्यापीठात सहयोगी प्राध्यापक बनल्या.<ref name="CV" /> २०११ मध्ये नलिनी अंबाडी नंतर स्टॅनफोर्ड फॅकल्टीमध्ये सामील झाल्य. स्टॅनफोर्डच्या मानसशास्त्र विभागात शिकवणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय वंशाच्या व्यक्ती होत्या. विशेष म्हणजे त्यांच्या शैक्षणिक कारकिर्दीत त्यांनी थिन स्लाइस जजमेंट्सच्या संकल्पनेवर व्यापक संशोधन सादर केले. स्टॅनफोर्डमध्ये शिकवत असताना त्यांनी स्पार्क सेंटरची स्थापना केली. २०१३ मध्ये ल्युकेमियामुळे त्यांचा मृत्यू होईपर्यंत त्यांनी स्पार्क सेंटर तयार करण्याचे काम केले. त्यांच्या मृत्यूमुळे जागतिक स्तरावर दक्षिण-आशियाई अस्थिमज्जा नोंदणीची संख्या वाढवण्याच्या मोहिमेला सुरुवात झाली. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2023)">संदर्भ हवा</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> मानसशास्त्राचे प्राध्यापक निकोलस रूल यांनी नलिनी अंबाडी यांचे वर्णन करताना लिहीले होते की - "सामाजिक मानसशास्त्र, सांस्कृतिक मानसशास्त्र आणि सामाजिक आणि सांस्कृतिक न्यूरोसायन्समधील वारसा मागे सोडणे[आहे] ज्याचे आपण सर्व लाभार्थी आहोत... विज्ञानातील उत्कृष्टतेचे एक प्रेरणादायी उदाहरण आहे. चिकाटी, उत्कटता आणि अनपेक्षित नशीब एखाद्याचे जीवन कसे बदलू शकते आणि एखाद्या व्यक्तीच्या अपेक्षेपेक्षा जास्त प्रभाव पाडू शकतो."<ref name="Warnick Landis 2015 p.">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=pFp1CQAAQBAJ|title=Neuroscience in Intercultural Contexts|last=Warnick|first=J.E.|last2=Landis|first2=D.|publisher=Springer New York|year=2015|isbn=978-1-4939-2260-4|series=International and Cultural Psychology|page=|access-date=9 Apr 2023}}</ref><ref name="Rule">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rule.psych.utoronto.ca/pubs/2015/Rule(2015).pdf|title=Foreword: A dedication to Nalini Ambady|last=Rule|first=Ncholas O|publisher=University of Toronto|access-date=9 April 2023}}</ref> == प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण == त्या भारतातील [[केरळ]] राज्यातील मूळ रहिवासी होत्या. नलिनी अंबाडी यांनी त्यांचे शालेय शिक्षण लॉरेन्स स्कूल, लव्हडेल येथे केले. लेडी श्री राम कॉलेज फॉर वुमन, दिल्ली येथे महाविद्यालयात प्रवेश घेतला.<ref name="Warnick Landis 2015 p.">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=pFp1CQAAQBAJ|title=Neuroscience in Intercultural Contexts|last=Warnick|first=J.E.|last2=Landis|first2=D.|publisher=Springer New York|year=2015|isbn=978-1-4939-2260-4|series=International and Cultural Psychology|page=|access-date=9 Apr 2023}}</ref><ref name="Rule">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rule.psych.utoronto.ca/pubs/2015/Rule(2015).pdf|title=Foreword: A dedication to Nalini Ambady|last=Rule|first=Ncholas O|publisher=University of Toronto|access-date=9 April 2023}}</ref> त्यानंतर, त्या उच्च शिक्षणासाठी युनायटेड स्टेट्समध्ये गेल्या. त्यांनी व्हर्जिनियाच्या कॉलेज ऑफ विल्यम अँड मेरीमधून मानसशास्त्रात एमए पूर्ण केले. त्यांनी रॉबर्ट रोसेन्थल यांच्या मार्गदर्शनाखाली १९९१ मध्ये [[हार्वर्ड विद्यापीठ|हार्वर्ड विद्यापीठातून]] सामाजिक मानसशास्त्रात पीएच.डी. पूर्ण केली. त्यांच्याबरोबर त्यांनी थिन स्लाईस जजमेंटव्र संशोधन केले. <ref name="Thin slices of expressive behavior as predictors of interpersonal consequences: A meta-analysis">{{जर्नल स्रोत|last=Ambady|first=Nalini|last2=Rosenthal|first2=Robert|date=1992|title=Thin slices of expressive behavior as predictors of interpersonal consequences: A meta-analysis.|url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1992-03_111_2/page/256|journal=Psychological Bulletin|language=en|volume=111|issue=2|pages=256–274|doi=10.1037/0033-2909.111.2.256|issn=1939-1455}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://blogs.scientificamerican.com/psysociety/2013/10/29/nalini-ambady/|title=Rest In Peace, Nalini Ambady.|last=Tannenbaum|first=Melanie|date=|website=|publisher=Scientific American|archive-url=|archive-date=|access-date=30 October 2013}}</ref> == शैक्षणिक कारकीर्द == २००४ मध्ये टफ्ट्स विद्यापीठात मानसशास्त्र विभागात प्राध्यापक म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली. त्यापूर्वी त्यांनी हार्वर्ड विद्यापीठ, केंब्रिज <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thecrimson.com/article/2002/12/11/psychology-professor-denied-tenure-in-a/|title=Psychology Professor Denied Tenure {{!}} News {{!}} The Harvard Crimson|website=www.thecrimson.com|access-date=2023-03-16}}</ref> आणि कॉलेज ऑफ होली क्रॉस, मॅसॅच्युसेट्स <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegram.com/story/news/local/north/2013/11/05/former-holy-cross-professor-ambady/42005421007/|title=Former Holy Cross professor Ambady dies at 54|last=TIMES|first=Margalit Fox, THE NEW YORK|website=The Worcester Telegram & Gazette|language=en-US|access-date=2023-03-16}}</ref> येथे शैक्षणिक पदे भूषवली होती. त्यानंतर त्या २०११ मध्ये कॅलिफोर्नियाच्या स्टॅनफोर्ड विद्यापीठात गेल्या.<ref name="CV">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ambadylab.stanford.edu/ambadyvita04-05-2011.pdf|title=Curriculum Vitae|last=Ambady|first=Nalini|publisher=Tufts University|access-date=30 October 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAmbady">Ambady, Nalini. [http://ambadylab.stanford.edu/ambadyvita04-05-2011.pdf "Curriculum Vitae"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Tufts University<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 October</span> 2013</span>.</cite></ref> हार्वर्ड, टफ्ट्स आणि स्टॅनफोर्ड येथे मानसशास्त्र शिकवणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय-अमेरिकन महिला होत्या. नलिनी अंबाडी यांनी अंतर्ज्ञानाच्या अभ्यासात विशेष काम केले होते. त्यांच्या संशोधनात असे आढळून आले की मानवांना कादंबरीतील लोक किंवा परिस्थितींना प्रतिसाद म्हणून गैर-मौखिक संकेत पटकन समजतात आणि झटपट ठसा उमटवलेली माहिती ही परिस्थिती किंवा व्यक्तीला दीर्घ कालावधीत जाणून घेतल्याने एकत्रित केलेल्या माहितीइतकी शक्तिशाली असते.<ref name="Fox" /> त्यांनी आणि रॉबर्ट रोसेन्थल यांनी अशा तात्कालिक गैर-मौखिक संकेतांचा संदर्भ देण्यासाठी " थिन स्लाईस " हा शब्द तयार केला. नंतर, लेखक माल्कम ग्लॅडवेल यांनी ब्लिंक: द पॉवर ऑफ थिंकिंग विदाऊट थिंकिंगमधील अंबाडीच्या कामाचा विस्तृत उल्लेख केला होता.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; <nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2023)">संदर्भ हवा</span></nowiki> &#x5D;</sup> नलिनी अंबाडी यांच्या सुप्रसिद्ध प्रयोगांपैकी एकाने विद्यार्थ्यांना शिकविल्याप्रमाणे अपरिचित प्राध्यापकांचे १०-सेकंदांचे मूक व्हिडिओ पाहण्यास सांगितले आणि प्राध्यापकांना आवड, प्रामाणिकपणा, योग्यता आणि इतर गुणांसाठी रेट करण्यास सांगितले. ज्या विद्यार्थ्यांनी प्राध्यापकांचे व्यक्तिमत्त्व आणि अध्यापनाचे गुण जाणून घेण्यासाठी पूर्ण सेमिस्टर घालवले होते त्यांच्या समान रेटिंगसह विद्यार्थ्यांचे प्रतिसाद उल्लेखनीयपणे चांगले संबंधित आहेत.<ref name="Fox">{{स्रोत बातमी|last=Fox|first=Margalit|url=https://www.nytimes.com/2013/11/05/science/nalini-ambady-psychologist-of-intuition-is-dead-at-54.html|title=Nalini Ambady, Psychologist of Intuition, Is Dead at 54|date=4 November 2013|work=The New York Times|access-date=12 November 2013}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFox2013">Fox, Margalit (4 November 2013). [https://www.nytimes.com/2013/11/05/science/nalini-ambady-psychologist-of-intuition-is-dead-at-54.html "Nalini Ambady, Psychologist of Intuition, Is Dead at 54"]. ''The New York Times''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 November</span> 2013</span>.</cite></ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://web.archive.org/web/20120131111755/http://psychology.stanford.edu/node/2287 स्टॅनफोर्ड विद्यापीठाच्या वेबसाइटवर मुख्यपृष्ठ] * [http://ambady.socialpsychology.org/ व्यावसायिक प्रोफाइल] * [http://ambadylab.stanford.edu/index.htm लॅब वेबपेज] * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180410085816/http://helpnalininow.org/}} [http://helpnalininow.org/ नलिनी बोन मॅरो साइटला मदत करा]</link> * [https://sparq.stanford.edu/ स्पार्क वेबसाइट] * [https://rule.psych.utoronto.ca/pubs/2015/Rule(2015).pdf प्रास्ताविक: नलिनी अंबाडी यांना समर्पण], निकोलस रूलचा अंबाडी यांच्या सन्मानार्थ लेख [[वर्ग:केरळमधील महिला शिक्षिका]] [[वर्ग:केरळमधील शिक्षक]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:केरळमधील शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय वंशाच्या अमेरिकन व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. २०१३ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९५९ मधील जन्म]] [[वर्ग:मॅसॅच्युसेट्समधील ल्युकेमियामुळे झालेले मृत्यू]] [[वर्ग:मॅसॅच्युसेट्समधील कर्करोगाने झालेले मृत्यू]] [[वर्ग:अमेरिकन हिंदू]] [[वर्ग:मल्याळी वंशाचे अमेरिकन लोक]] [[वर्ग:टफ्ट्स युनिव्हर्सिटीमधील शिक्षक]] [[वर्ग:स्टॅनफोर्ड युनिव्हर्सिटी डिपार्टमेंट ऑफ सायकॉलॉजीमधील शिक्षक]] [[वर्ग:हार्वर्ड ग्रॅज्युएट स्कूल ऑफ आर्ट्स अँड सायन्सेसचे माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:विल्यम आणि मेरी महाविद्यालयाचे माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:लेडी श्री राम महाविद्यालयाचे माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:अमेरिकन सामाजिक मानसशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:अमेरिकन महिला मानसशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय मानसशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय महिला मानसशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:कोलकाता येथील शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:केरळमधील महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय महिला सामाजिक शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय सामाजिक शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय सामाजिक शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:मानसशास्त्र शिक्षक]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ]] a6upmhgdsp38iimfdycvhb0uklmu2hk 0 346831 2704890 2701756 2026-08-23T20:35:24Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704890 wikitext text/x-wiki अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ अब्राहम मास्लो यांनी त्यांच्या १९४३ च्या संशोधनपत्र "अ थिअरी ऑफ ह्युमन मोटिव्हेशन" च्या मानसशास्त्रीय आढावा या जर्नलमध्ये मांडलेल्या [[मानसशास्त्र|मानसशास्त्रातील]] मास्लोची '''आवश्यकता अधिश्रेणी''' ही एक कल्पना आहे. {{Sfn|Maslow|1943}} मास्लोने नंतर मानवांच्या जन्मजात कुतूहलाविषयीची त्यांची निरीक्षणे सामाविष्ट करण्याची कल्पना वाढवली. त्याचे सिद्धांत मानवी विकसनशील मानसशास्त्राच्या इतर अनेक सिद्धांतांशी समांतर आहेत, ज्यापैकी काही मानवांमधील वाढीच्या टप्प्यांचे वर्णन करण्यावर लक्ष केंद्रित करतात. सिद्धांत ही एक वर्गीकरण प्रणाली आहे ज्याचा ध्येय समाजाच्या सार्वभौमिक आवश्यकता त्याचा आधार म्हणून प्रतिबिंबित करणे, नंतर अधिक अधिग्रहित भावनांकडे जाणे. <ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=Motivation: Biological, Psychological, and Environmental|url=https://archive.org/details/motivationbiolog0000lamb|last=Deckers|first=Lambert|publisher=Routledge Press|year=2018|isbn=9781138036338}}</ref> आवश्यकता अधिश्रेणी अल्प आवश्यकतेत आणि वाढीव आवश्यकतेत विभागली गेली आहे, सिद्धांतामध्ये [[व्‍यक्तिवाद|व्यक्तिवाद]] आणि गरजांचे प्राधान्य या दोन प्रमुख विषयांचा समावेश आहे. सिद्धांत सामान्यतः चित्रांमध्ये प्रसूची म्हणून दाखविला जात असला तरी, मास्लोने स्वतः आवश्यकतेच्या अधिश्रेणीचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी प्रसूची तयार केला नाही. <ref name="Kaufman2019"> {{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://blogs.scientificamerican.com/beautiful-minds/who-created-maslows-iconic-pyramid/|title=Who Created Maslow's Iconic Pyramid?|last=Kaufman|first=Scott Barry|last2=Bridgman|first2=Todd|date=19 April 2019|website=Scientific American Blog Network|publisher=Springer Nature America|location=New York City|issn=0036-8733|archive-url=https://web.archive.org/web/20190508224320/https://blogs.scientificamerican.com/beautiful-minds/who-created-maslows-iconic-pyramid/|archive-date=May 8, 2019|quote=The claim that Maslow stole the idea for his pyramid from the Blackfoot has gained attention on social media, but if Maslow did not create the pyramid, he could not have taken it from the Blackfoot. There is no doubt that Maslow's fieldwork with the Blackfoot was insightful for him. He discussed his observations with the Blackfoot briefly in his 1954 book. Maslow's biographer, Ed Hoffman, devoted an entire chapter to Maslow's fieldwork. While Maslow learned much about these proud people, there is nothing in these writings to suggest he borrowed or stole ideas for his hierarchy of needs.|last3=Cummings|first3=Stephen|last4=Ballard|first4=John}}</ref> <ref name="Bridgman2019"> {{जर्नल स्रोत|last=Bridgman|first=Todd|last2=Cummings|first2=Stephen|last3=Ballard|first3=John|date=March 2019|title=Who Built Maslow's Pyramid? A History of the Creation of Management Studies' Most Famous Symbol and Its Implications for Management Education|url=https://journals.aom.org/doi/10.5465/amle.2017.0351|journal=Academy of Management Learning & Education|volume=18|issue=1|pages=81–98|doi=10.5465/amle.2017.0351|issn=1537-260X|quote=}}</ref> आवश्यकतेची अधिश्रेणी ही एक मानसशास्त्रीय कल्पना आहे आणि विशेषतः [[शिक्षण]], आरोग्यसेवा आणि [[सामाजिक कार्य|सामाजिक कार्यामध्ये]] मूल्यनिर्धारण करण्याचे साधन आहे. <ref name=":1">{{जर्नल स्रोत|last=Poston|first=Bob|date=August 2009|title=An Exercise in Personal Exploration: Maslow's Hierarchy of Needs|url=https://www.ast.org/pdf/308.pdf|journal=The Surgical Technologist|publisher=Association of Surgical Technologists|volume=308|page=348}}</ref> अधिश्रेणी एक लोकप्रचलित कार्यचौकट आहे, उदाहरणार्थ [[समाजशास्त्र]] संशोधन, व्यवस्थापन प्रशिक्षण, <ref name="bbc">{{स्रोत बातमी|last=Kremer|first=William|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-23902918|title=Abraham Maslow and the pyramid that beguiled business|last2=Hammond, Claudia|date=August 31, 2013|work=BBC News Magazine|quote=Abraham Maslow and the Hierarchy of Needs was broadcast on Mind Changers on Radio 4 and Health Check on the BBC World Service|access-date=September 1, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716041428/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-23902918|archive-date=July 16, 2018|url-status=live|department=World Service}}</ref> आणि उच्च शिक्षणात . <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Freitas|first=Frances Anne|last2=Leonard|first2=Lora J.|date=January 2011|title=Maslow's hierarchy of needs and student academic success|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.teln.2010.07.004|journal=Teaching and Learning in Nursing|volume=6|issue=1|pages=9–13|doi=10.1016/j.teln.2010.07.004|issn=1557-3087}}</ref> जरी व्यापकपणे वापरले आणि संशोधन केले असले तरी, मास्लोच्या आवश्यकता अधिश्रेणी निर्णायक समर्थनाचे पुरावे नाहीत आणि सिद्धांताचे प्रामाण्यत्व शैक्षणिक क्षेत्रात वादग्रस्त आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Lester|first=David|date=August 2013|title=Measuring Maslow's Hierarchy of Needs|url=http://dx.doi.org/10.2466/02.20.pr0.113x16z1|journal=Psychological Reports|volume=113|issue=1|pages=15–17|doi=10.2466/02.20.pr0.113x16z1|issn=0033-2941|pmid=24340796}}</ref> <ref>{{Citation|accessdate=April 30, 2022}}</ref> <ref name=":3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theatlantic.com/life/archive/2011/08/maslow-20-a-new-and-improved-recipe-for-happiness/243486/#.TkvKIRv8USE.facebook|title=Maslow 2.0: A new and improved recipe for happiness|last=Villarica|first=H.|date=August 17, 2011|website=The Atlantic|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111121055055/http://www.theatlantic.com/life/archive/2011/08/maslow-20-a-new-and-improved-recipe-for-happiness/243486/#.TkvKIRv8USE.facebook|archive-date=November 21, 2011|access-date=March 9, 2017}}</ref> <ref name=":4">{{जर्नल स्रोत|last=Tay|first=L.|last2=Diener|first2=E.|year=2011|title=Needs and subjective well-being around the world|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_2011-08_101_2/page/354|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=101|issue=2|pages=354–365|doi=10.1037/a0023779|pmid=21688922}}</ref> मूळ सिद्धांताची एक टीका जी सिद्धांताच्या नवीन आवृत्त्यांमध्ये सुधारित केली गेली आहे, ती अशी होती की मूळ अधिश्रेणी असे सांगते की उच्च पातळीवर जाण्यापूर्वी खालची पातळी पूर्णपणे समाधानी आणि पूर्ण झाली पाहिजे; असे पुरावे आहेत की पातळी सतत एकमेकांना अधिव्याप्त करतात. <ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=Motivation: Biological, Psychological, and Environmental|url=https://archive.org/details/motivationbiolog0000lamb|last=Deckers|first=Lambert|publisher=Routledge Press|year=2018|isbn=9781138036338}}</ref> प्रसूचीच्या सर्वात पायाभूत चार पातळीत मास्लोने "अल्प आवश्यकता" किंवा "डी-आवश्यकता" असे म्हणले आहे: आदर, मैत्री आणि प्रेम, सुरक्षण आणि शारीरिक आवश्यकता. जर या "अल्प आवश्यकता" पूर्ण झाल्या नाहीत - सर्वात पायाभूत (शारीरिक) आवश्यकता वगळता - तेथे शारीरिक संकेत असू शकत नाहीत, पण व्यक्तीला चिंता आणि ताण जाणवेल. वंचितपणामुळेच कमीपणा निर्माण होते, म्हणून जेव्हा एखाद्याला अपूर्ण आवश्यकता असतात, तेव्हा ते त्यांना जे नाकारले जात आहे ते पूर्ण करण्यास प्रवृत्त करते. <ref name="Maslow's Hierarchy of Needs">{{जर्नल स्रोत|last=McLeod|first=Saul|date=December 29, 2021|title=Maslow's Hierarchy of Needs|url=https://www.simplypsychology.org/maslow.html|access-date=January 2, 2022}}</ref> मास्लोची कल्पना सूचवते करते की एखाद्या व्यक्तीने दुय्यम किंवा उच्च-पातळी आवश्यकतांची तीव्र इच्छा (किंवा प्रेरणा यावर लक्ष केंद्रित) करण्यापूर्वी सर्वात पायाभूत आवश्यकता पूर्ण केल्या पाहिजेत. पायाभूत आवश्यकता व्याप्तीच्या पलीकडे जाऊन सतत चांगल्यासाठी झटणाऱ्या लोकांच्या प्रेरणेचे वर्णन करण्यासाठी मास्लोने " अधोप्रेरणा(इंग्रजी: मेटामोटिव्हेशन्) " हा शब्द देखील निर्मित केला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The third force: the psychology of Abraham Maslow|last=Goble|first=Frank G.|date=1971|publisher=Maurice Bassett Publishing|isbn=0671421743|location=Richmond, CA|page=62}}</ref> === शारीरिक आवश्यकता === शारीरिक आवश्यकता अधिश्रेणीचा आधार आहेत. या आवश्यकता मानवी जगण्यासाठी जैविक घटक आहेत. मास्लोच्या आवश्यकतांच्या अधिश्रेणीनुसार, शारीरिक आवश्यकता आंतरिक प्रेरणांमध्ये घटक असतात. मास्लोच्या सिद्धांतानुसार, मानवाला आंतरिक समाधानाच्या उच्च पातळीचा पाठपुरावा करण्यासाठी प्रथम शारीरिक आवश्यकता पूर्ण करण्यास भाग पाडले जाते. {{Sfn|Maslow|1943}} मास्लोच्या अधिश्रेणीत उच्च-स्तरीय आवश्यकता वाढविण्यासाठी, शारीरिक आवश्यकता प्रथम पूर्ण केल्या पाहिजेत. याचा अर्थ असा की जर एखादी व्यक्ती त्यांच्या शारीरिक आवश्यकता पूर्ण करण्यासाठी धडपडत असेल, तर ती सुरक्षितपणा, आपलेपणा, सन्मान आणि स्वतः ची वास्तविकता शोधण्यास तयार नव्हे. शारीरिक आवश्यकतेत खालील घटक सामाविष्ट असू शकते: * [[पृथ्वीचे वातावरण|वारा]] * [[पाणी]] * [[अन्न]] * उष्णता * [[पोशाख|कपडे]] * [[प्रजनन]] * निवारा <ref name="Maslow's Hierarchy of Needs">{{जर्नल स्रोत|last=McLeod|first=Saul|date=December 29, 2021|title=Maslow's Hierarchy of Needs|url=https://www.simplypsychology.org/maslow.html|access-date=January 2, 2022}}</ref> * [[झोप]] === सुरक्षा आवश्यकता === सुरक्षत्वाच्या आवश्यकतेत खालील घटक सामाविष्ट आहे: * [[आरोग्य]] * वैयक्तिक सुरक्षा * भावनिक सुरक्षा * आर्थिक सुरक्षा === प्रेम-संबंधी आणि सामाजिक आवश्यकता === सामाजिक आवश्यकतेत खालील घटक सामाविष्ट आहे: * [[कुटुंब]] * [[मैत्री]] * जवळीक * विश्वास * स्वीकृती * प्रेम आणि जिव्हाळा मिळविणे आणि देणे === आदराची आवश्यकता === आदर म्हणजे केवळ एखाद्या व्यक्तीचा आदर आणि कौतुक नसून, पण "स्व-सन्मान आणि इतरांकडून आदर" देखील आहे. <ref name="MJC">{{स्रोत पुस्तक|url=http://fanconij.faculty.mjc.edu/Theoriest.pdf|title=The Creative Curriculum for Preschool|last=Dodge|first=Diane Trister|last2=Colker|first2=Laura J.|last3=Heroman|first3=Cate|date=2002|publisher=Teaching Strategies|isbn=978-1879537439|edition=4th|location=Washington, DC|pages=2–3|chapter=Theory and Research Behind ''The Creative Curriculum''|archive-url=https://web.archive.org/web/20200110075759/http://fanconij.faculty.mjc.edu/Theoriest.pdf|archive-date=January 10, 2020|via=Jeanette Fanconi, Modesto Junior College}}</ref> बऱ्याच लोकांना स्थिर सन्मानाची आवश्यकता असते, याचा अर्थ वास्तविक क्षमता किंवा कर्तृत्वावर आधारलेला आहे. मास्लोने आदराच्या गरजांच्या दोन आवृत्त्या लक्षात घेतल्या. सन्मानाची "कमी" आवृत्ती म्हणजे इतरांकडून आदराची आवश्यकता आणि त्यात स्थिती, ओळख, विख्याती, प्रतिष्ठा आणि लक्ष यांची आवश्यकता सामाविष्ट असू शकते. सन्मानाची "उच्च" आवृत्ती म्हणजे स्वाभिमानाची आवश्यकता, आणि त्यात सामर्थ्य, क्षमता, <ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=Motivation: Biological, Psychological, and Environmental|url=https://archive.org/details/motivationbiolog0000lamb|last=Deckers|first=Lambert|publisher=Routledge Press|year=2018|isbn=9781138036338}}</ref> प्रभुत्व, [[आत्मविश्वास]], स्वावलंबन आणि स्वातंत्र्य यांचा सामावेश असू शकतो. ही "उच्च" आवृत्ती मार्गदर्शक तत्त्वे घेते, "अधिश्रेणी तीव्रपणे विभक्त करण्याऐवजी एकमेकांशी संबंधित आहेत". <ref name="Maslow, A. 1954">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/motivationperson00masl_0|title=Motivation and personality|last=Maslow|first=A|publisher=Harper|year=1954|isbn=978-0-06-041987-5|location=New York, NY|url-access=registration}}</ref> याचा अर्थ असा की आदर आणि त्यानंतरच्या पातळी काटेकोरपणे वेगळे केलेले नाहीत; त्यास्थानी, पातळी एकमेकांची संबंधित आहेत. == टीका == मास्लोच्या आवश्यकता अधिश्रेणीचा प्रबोधिकेच्या बाहेर व्यापक प्रभाव आहे, कदाचित ते अशा गोष्टींचे स्पष्टीकरण देते कारण "बहुतेक मानव स्वतःला आणि इतरांना लगेच ओळखतात". <ref name="abulof2017a">{{जर्नल स्रोत|last=Abulof|first=Uriel|date=December 1, 2017|title=Introduction: Why We Need Maslow in the Twenty-First Century|journal=Society|language=en|volume=54|issue=6|pages=508–509|doi=10.1007/s12115-017-0198-6|issn=0147-2011|doi-access=free}}</ref> तरीही, शैक्षणिकदृष्ट्या, मास्लोच्या कल्पनेला अत्यर्थ विरोध केला जातो. जरी अलीकडील संशोधन सार्वत्रिक मानवी गरजा, तसेच लोक ज्या प्रकारे आवश्यकता शोधतात आणि त्यांची पूर्तता करतात त्या मार्गाचे सामायिक क्रम प्रमाणित करत असल्याचे दिसून येत असले तरी, मास्लोने प्रस्तावित केलेल्या अचूक अधिश्रेणीवर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले जाते. <ref name=":3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theatlantic.com/life/archive/2011/08/maslow-20-a-new-and-improved-recipe-for-happiness/243486/#.TkvKIRv8USE.facebook|title=Maslow 2.0: A new and improved recipe for happiness|last=Villarica|first=H.|date=August 17, 2011|website=The Atlantic|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111121055055/http://www.theatlantic.com/life/archive/2011/08/maslow-20-a-new-and-improved-recipe-for-happiness/243486/#.TkvKIRv8USE.facebook|archive-date=November 21, 2011|access-date=March 9, 2017}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFVillarica2011">Villarica, H. (August 17, 2011). [https://www.theatlantic.com/life/archive/2011/08/maslow-20-a-new-and-improved-recipe-for-happiness/243486/#.TkvKIRv8USE.facebook "Maslow 2.0: A new and improved recipe for happiness"]. ''The Atlantic''. [https://web.archive.org/web/20111121055055/http://www.theatlantic.com/life/archive/2011/08/maslow-20-a-new-and-improved-recipe-for-happiness/243486/#.TkvKIRv8USE.facebook Archived] from the original on November 21, 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 9,</span> 2017</span>.</cite></ref> <ref name=":4">{{जर्नल स्रोत|last=Tay|first=L.|last2=Diener|first2=E.|year=2011|title=Needs and subjective well-being around the world|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_2011-08_101_2/page/354|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=101|issue=2|pages=354–365|doi=10.1037/a0023779|pmid=21688922}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFTayDiener2011">Tay, L.; Diener, E. (2011). "Needs and subjective well-being around the world". ''Journal of Personality and Social Psychology''. '''101''' (2): 354–365. [[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]]:[[doi:10.1037/a0023779|10.1037/a0023779]]. [[PMID (आयडेंटिफायर)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21688922 21688922].</cite></ref> सर्वात सामान्य टीका ही अशी अपेक्षा आहे की भिन्न व्यक्ती, साम्य पार्श्वभूमी असलेल्या आणि त्यांच्या संबंधित जीवनातील साम्य टप्प्यावर, समान परिस्थितीचा सामोरे जाताना, साम्य निर्णय घेतील. त्याऐवजी, एक सामान्य निरीक्षण असे आहे की मानव प्रेरणांच्या विलक्षण संचाद्वारे चालविला जातो आणि त्यांच्या वागणुकीचा मास्लोव्हीय तत्त्वांवर आधारित विश्वासार्हपणे अनुमान लावला जाऊ शकत नाही. दुसरी टीका अशी आहे की लोक फक्त या प्रसूचीवर जातील जेव्हा बहुतेक वेळा लोक या प्रसूचीच्या वर आणि खाली जात असतात. [[वर्ग:मानसशास्त्रीय संकल्पना]] [[वर्ग:वैयक्तिक जीवन]] lhful5w1clsn0t51ldk2fy2kxe8o4dz 0 346874 2704955 2701896 2026-08-23T22:26:27Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704955 wikitext text/x-wiki   [[File:Margaret Ida Balfour's graduation photograph (sq cropped).jpg|thumb|मार्गारेट इडा बाल्फोर]] '''मार्गारेट इडा बाल्फोर''', सी बी ई एफ आर सी ओ जी (२१ एप्रिल १८६६ ते १ डिसेंबर १९४५) ही एक स्कॉटिश वैद्यकीय डॉक्टर आणि महिलांच्या वैद्यकीय आरोग्य समस्यांसाठी प्रचारक होती. तिने भारतातील औषधाच्या विकासात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The biographical dictionary of Scottish women : from the earliest times to 2004|url=https://archive.org/details/biographicaldict0000unse_o6r8|date=2006|publisher=Edinburgh University Press|isbn=0748617132|edition=Reprinted.|location=Edinburgh}}</ref> २० व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात तिच्या विपुल लेखनाने अनेकांना [[भारत]] आणि आफ्रिकेतील महिला आणि मुलांच्या आरोग्यविषयक गरजा आणि ते राहत असलेल्या अस्वास्थ्यकर वातावरणाबद्दल सतर्क केले.<ref name=":0" /> == प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण == मार्गारेट बाल्फोर ही फ्रान्सिस ग्रेस ब्लेकी (१८२० ते १८९१) आणि स्कॉटिश अकाउंटंट रॉबर्ट बाल्फोर (१८१८ ते १८६९) यांची मुलगी होती. तिचे पालक आबर्डीनशायर या शहरात रहात होते. तिचा जन्म १८६६ मध्ये [[एडिनबरा|एडिनबर्ग]] येथे झाला.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=QtZtkf35CF0C&dq=margaret+ida+balfour&pg=PA19|title=Women in medicine : an encyclopedia|last=Windsor|first=Laura Lynn|date=2002|publisher=ABC-CLIO|isbn=1576073920|location=California|page=19|access-date=21 February 2015}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFWindsor2002">Windsor, Laura Lynn (2002). [https://books.google.com/books?id=QtZtkf35CF0C&dq=margaret+ida+balfour&pg=PA19 ''Women in medicine : an encyclopedia'']. California: ABC-CLIO. p.&nbsp;19. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1576073920|<bdi>1576073920</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 February</span> 2015</span>.</cite></ref> तिच्या भावाला स्कार्लेट ताप आला होता, त्याने त्याच्या वडिलांना त्यांच्या वयाच्या ५१ व्या वर्षी संसर्गित केले. या आजाराने तिचे वडील मरण पावले. त्यांना डीन स्मशानभूमीत पुरण्यात आले.<ref name=":4">{{स्रोत बातमी|last=MacPherson|first=Hamish|url=|title=Back in the Day : Pioneering Scot who was revered in India but largely unknown at home|date=17 January 2021|work=Sunday National Seven Days|page=11|access-date=}}</ref> त्यामुळे बालफोरला वैद्यकीय कारकीर्द करण्यासाठी प्रेरणा मिळाली असावी. तिचे वर्णन 'असामान्य दृढनिश्चय आणि बुद्धिमत्ता' आणि 'मखमली हातमोज्यातील लोखंडी हात" अशा उपाध्यांनी केले गेले होते. तिला काही हवे असल्यास ती टिकून राहते असेही बोलले जायचे. काही महिलांनी वैद्यकशास्त्राचा अभ्यास केला. बालफोरने एडिनबर्ग स्कूल ऑफ मेडिसिन फॉर वुमनमध्ये सोफिया जेक्स-ब्लेकच्या हाताखाली शिक्षण घेतले. १८९१ मध्ये डॉक्टर म्हणून पात्र झाली. त्या काळी महिलांना एडिनबर्ग विद्यापीठातून औपचारिकपणे पदवीधर होण्याची परवानगी नव्हती. परंतु तसे करण्यासाठी ती [[फ्रान्स]] आणि [[बेल्जियम|बेल्जियमला]] गेली.<ref name=":4" /> ग्रॅज्युएट झाल्यानंतर बालफोरने १८९२ मध्ये [[भारत|भारतात]] येण्यापूर्वी दक्षिण लंडनमधील क्लॅफॅम मॅटर्निटी हॉस्पिटलमध्ये डॉ. ॲनी मॅककॉलसोबत काम केले होते.<ref name=":1">{{जर्नल स्रोत|last=|first=|date=|title="'One of the great leaders among medical women in India'". Wellcome Library. Retrieved 2017-12-28.|url=http://blog.wellcomelibrary.org/2013/10/one-of-the-great-leaders-among-medical-women-in-india/|journal=Wellcome Library|volume=|pages=|via=}}</ref> == कारकीर्द आणि संशोधन == भारतातील बाल्फोरची पहिली भूमिका [[लुधियाना]] येथील झेनाना हॉस्पिटलच्या व्यवस्थापकाची होती. जिथे तिला स्थानिक 'परदा' परंपरेचा सामना करावा लागला होता. काहीवेळा अस्वच्छ सुविधांमध्ये स्थानिक 'मिडवाइफ्स' <ref name=":१4">{{स्रोत बातमी|last=MacPherson|first=Hamish|url=|title=Back in the Day : Pioneering Scot who was revered in India but largely unknown at home|date=17 January 2021|work=Sunday National Seven Days|page=11|access-date=}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMacPherson2021">MacPherson, Hamish (17 January 2021). "Back in the Day : Pioneering Scot who was revered in India but largely unknown at home". ''Sunday National Seven Days''. p.&nbsp;11.</cite></ref> शिक्षित करण्यापासून ते हे सुनिश्चित करण्यासाठी गेले. तिच्या आगमनानंतर दोन वर्षांनी महिलांसाठी वैद्यकीय शाळा स्थापन करण्यात आली. त्यानंतर तिने वैद्यकीय अधीक्षक म्हणून १८ वर्षे काम केले. सुरुवातीला [[नहान|नाहान]] येथील डफरिन हॉस्पिटलमध्ये (भारताच्या व्हाईसरॉयच्या पत्नी लेडी डफरिन यांनी निधी दिला होता) जिथे तिने १९०२ पर्यंत काम केले आणि नंतर [[पतियाळा|पटियाला]] येथील डफरिन हॉस्पिटलमध्ये, जिथे ती १९१४ पर्यंत राहिली.<ref name=":2">{{जर्नल स्रोत|date=15 December 1945|title=Margaret Balfour, C.B.E., M.D., F.R.C.O.G.|url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_1945-12-15_2_4432/page/866|journal=The British Medical Journal|volume=2|issue=4432|pages=866–867|doi=10.1136/bmj.2.4432.866|jstor=20364930}}</ref> या भूमिकांमध्ये बालफोरच्या यशामुळे १९१४ मध्ये [[पंजाब|पंजाबच्या]] सिव्हिल हॉस्पिटल्सच्या महानिरीक्षकपदी सहाय्यक म्हणून तिची नियुक्ती झाली. दोन वर्षांनंतर, ती नव्याने स्थापन झालेल्या महिला वैद्यकीय सेवेच्या मुख्य वैद्यकीय अधिकारी झाली. हे पद तिने १९२४ पर्यंत सांभाळले होते.<ref name=":1१">{{जर्नल स्रोत|last=|first=|date=|title="'One of the great leaders among medical women in India'". Wellcome Library. Retrieved 2017-12-28.|url=http://blog.wellcomelibrary.org/2013/10/one-of-the-great-leaders-among-medical-women-in-india/|journal=Wellcome Library|volume=|pages=|via=}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true">[http://blog.wellcomelibrary.org/2013/10/one-of-the-great-leaders-among-medical-women-in-india/ ""'One of the great leaders among medical women in India'". Wellcome Library. Retrieved 2017-12-28"]. ''Wellcome Library''.</cite></ref> त्याच वेळी, बालफोर हिला भारतातील महिलांसाठी वैद्यकीय शिक्षणाला चालना देण्यासाठी स्थापन केलेल्या डफरिन फंडाच्या काउंटेसच्या [[दिल्ली]] आणि [[शिमला|सिमला]] येथे सहसचिव म्हणून आठ वर्षे काम केले. तिच्या कार्याची दखल घेऊन, १९२० मध्ये बाल्फोर हिला भारतातील सार्वजनिक सेवेसाठी [[कैसर-ए-हिंद|कैसर-ए-हिंद पदक]] देण्यात आले.<ref name=":6">{{स्रोत पुस्तक|title=Women and achievement in nineteenth century Europe|url=https://archive.org/details/womenachievement0000clar|last=Clark|first=Linda E.|date=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521658782|page=[https://archive.org/details/womenachievement0000clar/page/223 223]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFClark2008">Clark, Linda E. (2008). ''Women and achievement in nineteenth century Europe''. Cambridge University Press. p.&nbsp;223. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[विशेष:पुस्तकस्त्रोत/978-0521658782|<bdi>978-0521658782</bdi>]].</cite></ref> बालफोरने १९२४ मध्ये भारतातील तिचे औपचारिक काम संपवले आणि यूकेला परतली. जिथे तिची [[ऑर्डर ऑफ द ब्रिटिश एम्पायर|सीबीई]] म्हणून नियुक्ती झाली. तिने भारतीय महिलांच्या वतीने काम करणे सुरू ठेवले. भारतात अधिक महिला डॉक्टरांना रोजगार देण्याची मागणी केली. [[दुसरे महायुद्ध|दुस-या महायुद्धादरम्यान]], बाल्फोर लंडनमधील वैद्यकीय अधिकारी आणि राष्ट्रीय महिला परिषदेची सदस्य बनली.<ref name=":2१">{{जर्नल स्रोत|date=15 December 1945|title=Margaret Balfour, C.B.E., M.D., F.R.C.O.G.|url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_1945-12-15_2_4432/page/866|journal=The British Medical Journal|volume=2|issue=4432|pages=866–867|doi=10.1136/bmj.2.4432.866|jstor=20364930}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true">"Margaret Balfour, C.B.E., M.D., F.R.C.O.G.". ''The British Medical Journal''. '''2''' (4432): 866–867. 15 December 1945. [[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.2.4432.866|10.1136/bmj.2.4432.866]]. [[JSTOR (ओडेंटिफायर)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/20364930 20364930]. [[S2CID (आयडेंटिफायर)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:220227065 220227065].</cite></ref> == ओळख आणि पुरस्कार == बालफोर हिला १९२० मध्ये सुवर्ण [[कैसर-ए-हिंद|कैसर-ए-हिंद पदक]] प्रदान करण्यात आले.<ref name=":6१">{{स्रोत पुस्तक|title=Women and achievement in nineteenth century Europe|url=https://archive.org/details/womenachievement0000clar|last=Clark|first=Linda E.|date=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521658782|page=[https://archive.org/details/womenachievement0000clar/page/223 223]}}</ref> रॉयल कॉलेज ऑफ ऑब्स्टेट्रिक्स अँड गायनॅकॉलॉजीने तिला फेलो बनवले. १९२९ मध्ये ती ऑल इंडिया असोसिएशन ऑफ मेडिकल वुमनची अध्यक्ष झाली. आणि तिला [[ऑर्डर ऑफ द ब्रिटिश एम्पायर|सीबीई]] बनवण्यात आले.<ref name=":4" /> == पुढील वाचन == * एस हॉजेस, ''भारतातील पुनरुत्पादक आरोग्य : इतिहास, राजकारण, विवाद'', ओरिएंट लाँगमन, नवी दिल्ली 2006,{{ISBN|81-250-2939-7}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला वैद्यकीय डॉक्टर]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय वैद्यकीय डॉक्टर]] [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १८६६ मधील जन्म]] b60icpdio3d5f0yaqd66uetl6npn5hl 0 347138 2704941 2689329 2026-08-23T21:59:40Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704941 wikitext text/x-wiki {{बदल}}  '''कौमुदी जिनराज जोशीपुरा''' या एक भारतीय अमेरिकन एपिडेमियोलॉजिस्ट, बायोस्टॅटिस्टिस्ट, दंतवैद्य आणि वैज्ञानिक आहेत. त्या हार्वर्ड युनिव्हर्सिटीच्या हार्वर्ड टीएच चॅन स्कूल ऑफ पब्लिक हेल्थ (एच.एस.पी.एच.) मध्ये सहाय्यक पूर्ण वेळ प्राध्यापक आहेत. एन.आय.एच. एंडॉव्ड चेअर आणि सेंटर फॉर क्लिनिकल रिसर्च अँड हेल्थ प्रमोशनच्या संचालीका आणि युनिव्हर्सिटी ऑफ पोर्तो रिको, मेडिकल सायन्सेस कॅम्पसमध्ये पूर्ण वेळ प्राध्यापक आहेत. त्यांचे संशोधन कार्य [[सीएनएन]], [[एबीसी]], [[एनबीसी]], एनएचएस, न्युजविक, नेचर, टेलीग्राफ, जापनीज जर्नल आणि जापनीज टीव्ही इत्यादींसह जागतिक माध्यमांनी कव्हर केले आहे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forbes.com/sites/robertglatter/2017/11/26/regular-use-of-mouthwash-may-increase-risk-for-diabetes/|title=Regular Use Of Mouthwash May Increase Risk For Diabetes|last=MD|first=Robert Glatter|website=Forbes}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newsweek.com/mouthwash-may-trigger-diabetes-if-you-use-way-way-too-much-it-720931|title=Mouthwash May Trigger Diabetes—If You Use Way, Way Too Much of It|last=Sheridan|first=Kate|date=23 November 2017|website=www.newsweek.com|access-date=2020-07-18}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://oasisdiscussions.ca/2017/12/18/mw/|title=Does over-the-counter mouthwash put you at risk of pre-diabetes/diabetes?|date=December 18, 2017}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mirror.co.uk/lifestyle/health/using-mouthwash-twice-day-could-11567348|title=Why using mouthwash could raise your risk of getting diabetes|last=Aspinall|first=Adam|date=November 22, 2017|website=mirror}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Joshipura|first=Kaumudi J.|last2=Muñoz-Torres|first2=Francisco J.|last3=Morou-Bermudez|first3=Evangelia|last4=Patel|first4=Rakesh P.|date=1 December 2017|title=Over-the-counter mouthwash use and risk of pre-diabetes/diabetes|journal=Nitric Oxide|volume=71|pages=14–20|doi=10.1016/j.niox.2017.09.004|pmc=6628144|pmid=28939409}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.standard.co.uk/news/health/mouthwash-twice-a-day-puts-diabetes-risk-50-per-cent-higher-a3699791.html|title=Mouthwash twice a day 'puts diabetes risk 50 per cent higher'|date=November 23, 2017|website=Evening Standard}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.today.com/health/study-links-mouthwash-diabetes-risk-what-you-need-know-t119320|title=Could mouthwash put you at risk for diabetes? What you need to know|date=29 November 2017|website=TODAY.com}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.medpagetoday.com/reading-room/endocrine-society/diabetes/71148|title=Powerful Connections Between Oral Health and Diabetes Care|date=February 14, 2018|website=www.medpagetoday.com}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://edition.cnn.com/HEALTH/9910/05/stroke.fruit/index.html|title=CNN - Fruits and vegetables may reduce risk of stroke - October 5, 1999|website=edition.cnn.com|access-date=2024-03-29|archive-date=2024-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240217112446/http://edition.cnn.com/HEALTH/9910/05/stroke.fruit/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Gilbert|first=Susan|url=https://www.nytimes.com/2003/08/05/health/oral-hygiene-may-help-more-than-teeth-and-gums.html|title=Oral Hygiene May Help More Than Teeth and Gums|date=August 5, 2003|work=The New York Times}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=hZ87XVV7tIk|title=Video|website=www.youtube.com|access-date=2020-07-18}}</ref> == सुरुवातीचे जीवन, शिक्षण आणि कारकीर्द == कौमुदी जोशीपुरा यांचा जन्म [[मुंबई]], [[भारत]] येथे झाला. त्यांचे शिक्षण भारतात आणि युनायटेड स्टेट्समध्ये झाले. त्या टांझानिया आणि नायजेरियामध्येही राहिल्या आहेत. त्यांचे वडील वैद्यकीय डॉक्टर आहेत जे भारतातील आणि इतर देशांतील विद्यापीठांमध्ये शिकवतात.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.siliconindia.com/shownews/An-Indians-journey-from-Nigerian-village-to-Harvard-nid-18011-cid-Top.html|title=An Indian's journey from Nigerian village to Harvard|last=|first=|date=2002-12-23|website=Silicon India|access-date=2019-07-29}}</ref> त्यांनी १९८२ मध्ये [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठातून]] दंत शस्त्रक्रिया (बीडीएस) पदवी मिळवली. त्यांनी नायर हॉस्पिटल डेंटल कॉलेजमध्ये १९८२ ते १९८३ या कालावधीत पीरियडॉन्टोलॉजीमध्ये रेसिडेन्सी पूर्ण केली. कौमुदी जोशीपुरा यांनी १९८३ ते १९८४ या काळात मुंबईत डेंटल सर्जन म्हणून काम केले. १९८५ ते १९८८ या काळात त्या नायजेरियातील सेंट बीट्रिस हॉस्पिटलमध्ये डेंटल सर्जन होत्या. कौमुदी जोशीपुरा १९८८ मध्ये अमेरिकेला गेल्या.<ref name=":0" /> कौमुदी जोशीपुरा यांनी १९८९ मध्ये हार्वर्ड टीएच चॅन स्कूल ऑफ पब्लिक हेल्थमधून बायोस्टॅटिस्टिक्समध्ये एमएस मिळवले. त्यांनी १९८९ ते १९९२ पर्यंत फोर्सिथ इन्स्टिट्यूटमध्ये बायोस्टॅटिस्टिक्समध्ये स्टाफ असोसिएट म्हणून काम केले. कौमुदी जोशीपुरा ह्या १९९२ ते १९९३ दरम्यान हार्वर्ड स्कूल ऑफ डेंटल मेडिसिन (एचएसडीएम) येथे ओरल हेल्थ पॉलिसी आणि एपिडेमियोलॉजीचे क्लिनिकल इन्स्ट्रक्टर होत्या. पोस्टडॉक्टोरल दंतवैज्ञानिक म्हणून, तिने १९९३ ते १९९५ या काळात एचएसडीएम येथे ओरल हेल्थ पॉलिसी आणि एपिडेमियोलॉजी (ओएचपीई) विभागामध्ये पोस्टडॉक्टरल फेलोशिप पूर्ण केली ज्या दरम्यान त्यांनी एचएसडीएम येथे डेंटल पब्लिक हेल्थमध्ये प्रमाणपत्र पूर्ण केले. त्यांनी डॉक्टर ऑफ सायन्स हार्वर्ड स्कूल ऑफ पब्लिक हेल्थ येथे एपिडेमियोलॉजीमध्ये पूर्ण केले.<ref name=":1" /> ओरल हेल्थ, न्यूट्रिशन आणि कोरोनरी हार्ट डिसीज नावाचा तिचा प्रबंध डॉ. वॉल्टर विलेट यांच्या अंतर्गत पात्रता परीक्षा आणि डॉक्टरेट थीसिससह २ शैक्षणिक सत्रांमध्ये पूर्ण झाला.<ref>{{Cite thesis|title=Oral health, nutrition, and coronary heart disease|date=1995|language=English|first=Kaumudi Jinraj|last=Joshipura|oclc=79164739}}</ref> == कारकीर्द == १९९५ ते २००२ पर्यंत, कौमुदी जोशीपुरा हार्वर्ड स्कूल ऑफ पब्लिक हेल्थ येथे एपिडेमियोलॉजीचे सहाय्यक प्राध्यापिका होत्या. २००२ ते २००५ या काळात त्या एचएसडीएम मध्ये सहयोगी प्राध्यापिका होत्या आणि हार्वर्ड स्कूल ऑफ पब्लिक हेल्थ येथे एपिडेमियोलॉजीच्या सहायक प्राध्यापिका म्हणून कार्यरत होत्या. २००५ मध्ये, त्या युनिव्हर्सिटी ऑफ पोर्तो रिको स्कूल ऑफ डेंटल मेडिसिन येथे प्राध्यापिका आणि डेंटल पब्लिक हेल्थ विभागाच्या संचालिका म्हणून रुजू झाल्या. २००७ पासून, त्यांनी एनआयएच एंडॉव्ड चेअर, प्रोफेसर आणि प्युर्टो रिको युनिव्हर्सिटी, मेडिकल सायन्सेस कॅम्पस येथे क्लिनिकल रिसर्च अँड हेल्थ प्रमोशन सेंटरच्या संचालिका म्हणून काम केले.<ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://cdn1.sph.harvard.edu/wp-content/uploads/sites/411/2017/02/Joshipura-HSPH_CV_Feb_2017.pdf|title=CV|last=Joshipura|first=Kaumudi Jinraj|date=February 2017|website=Harvard School of Public Health|access-date=|archive-date=2019-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927014300/https://cdn1.sph.harvard.edu/wp-content/uploads/sites/411/2017/02/Joshipura-HSPH_CV_Feb_2017.pdf|url-status=dead|आर्काईव्ह दिनांक=2019-09-27|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20190927014300/https://cdn1.sph.harvard.edu/wp-content/uploads/sites/411/2017/02/Joshipura-HSPH_CV_Feb_2017.pdf}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJoshipura2017">Joshipura, Kaumudi Jinraj (February 2017). [https://cdn1.sph.harvard.edu/wp-content/uploads/sites/411/2017/02/Joshipura-HSPH_CV_Feb_2017.pdf "CV"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190927014300/https://cdn1.sph.harvard.edu/wp-content/uploads/sites/411/2017/02/Joshipura-HSPH_CV_Feb_2017.pdf |date=2019-09-27 }} <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Harvard School of Public Health''.</cite></ref> त्यांनी नॉर्थईस्टर्न युनिव्हर्सिटी आणि कंपन्यांमध्ये ॲडव्हान्स इंजिनीअरिंग विभागात सॉफ्टवेर इंजिनिअरिंग कोर्सेसही शिकवले आहेत. त्यांनी आप पक्षाच्या सल्लागार पदावर काम केले आहे. तसेच डब्ल्युएचओ, एनआयएच, सीडीसी,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ccrhp.rcm.upr.edu/?q=joshipura|title=Kaumudi Joshipura (B.D.S., MS, SCD) &#124; Center for Clinical Research and Health Promotion (CCRHP)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200710185655/http://ccrhp.rcm.upr.edu/?q=joshipura|archive-date=2020-07-10|access-date=2024-03-29|आर्काईव्ह दिनांक=2020-07-10|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20200710185655/http://ccrhp.rcm.upr.edu/?q=joshipura|url-status=dead}}</ref>, एएडीआर, मेडोपॅड इत्यादींसाठी सल्लागार म्हणूनही काम केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ccrhp.rcm.upr.edu/|title=Message from the Director &#124; Center for Clinical Research and Health Promotion (CCRHP)|website=ccrhp.rcm.upr.edu|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406180900/http://ccrhp.rcm.upr.edu/|archive-date=6 April 2017|access-date=14 January 2022|आर्काईव्ह दिनांक=2017-04-06|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20170406180900/http://ccrhp.rcm.upr.edu/}}</ref> त्यांनी लोकांना दिवसभर अधिक हालचाल करण्यासाठी प्रतिबंध आणि अडथळे दूर करण्यात मदत करण्यासाठी एक विनामूल्य जागतिक चळवळ सुरू केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vmovement.org/|title=Activating a move-friendly world|website=vmovement}}{{मृत दुवा|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/channel/UCdsSzNGxn1ewrDmy5FhPWng|title=VMovement - YouTube|website=www.youtube.com}}</ref> === संशोधन === कौमुदी जोशीपुरा जीवनशैली आणि कार्डिओ-चयापचय परिस्थितीसाठी इतर जोखीम घटक आणि सूक्ष्मजीव, आहार आणि दाहक मध्यस्थांच्या परस्परसंबंधांवर संशोधन करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.researchgate.net/profile/Kaumudi_Joshipura|title=Bio|website=www.researchgate.net|access-date=2020-07-18}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=XapbCAAAQBAJ&q=dr.+kaumudi+joshipura&pg=PT407|title=Sodium Bicarbonate|last=Sircus|first=Dr Mark|date=August 5, 2014|publisher=Lulu Press, Inc|isbn=9781312412149|via=Google Books}}{{मृत दुवा|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Michaud|first=Dominique S|last2=Liu|first2=Yan|last3=Meyer|first3=Mara|last4=Giovannucci|first4=Edward|last5=Joshipura|first5=Kaumudi|date=June 2008|title=Periodontal disease, tooth loss, and cancer risk in male health professionals: a prospective cohort study|journal=The Lancet Oncology|volume=9|issue=6|pages=550–558|doi=10.1016/S1470-2045(08)70106-2|pmc=2601530|pmid=18462995}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Knapton|first=Sarah|url=https://www.telegraph.co.uk/science/2017/11/22/mouthwash-may-kill-beneficial-bacteria-mouth-trigger-diabetes/|title=Mouthwash may kill beneficial bacteria in mouth and trigger diabetes, Harvard study suggests|date=22 November 2017|work=The Telegraph}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|date=February 2003|title=Tooth Loss Linked to Increased Stroke Risk|url=https://archive.org/details/sim_american-dental-association-the-journal_2003-02_134_2/page/n21|journal=The Journal of the American Dental Association|volume=134|issue=2|pages=156–158|doi=10.14219/jada.archive.2003.0124|doi-access=free}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scholar.google.com.pr/citations?user=dqotcHcAAAAJ&hl=en|title=Dr. Kaumudi Joshipura - Google Scholar|website=scholar.google.com.pr|access-date=2024-03-29|archive-date=2023-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230111165010/https://scholar.google.com.pr/citations?user=dqotcHcAAAAJ&hl=en|url-status=dead|आर्काईव्ह दिनांक=2023-01-11|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20230111165010/https://scholar.google.com.pr/citations?user=dqotcHcAAAAJ&hl=en}}</ref> त्यांनी पीरियडॉन्टायटिस आणि कोरोनरी हृदयरोग, इस्केमिक स्ट्रोक आणि परिधीय धमनी रोग यांच्यातील संबंधांवर संशोधन केले. कौमुदी जोशीपुरा यांना मुख्य अन्वेषक म्हणून अनेक एनआयएच अनुदाने देण्यात आली आहेत. अलीकडील अनुदानांमध्ये सोल्स यांचा समावेश आहे. त्यांना पुढील महत्वाच्या कामांसाठी अनुदाने देण्यात आली आहेत. सॅन जुआन जादा वजन प्रौढ अनुदैर्ध्य अभ्यास, मोती: गर्भधारणा आणि प्रारंभिक जीवनशैली सुधारणा अभ्यास, तयार करा: एक्सपोजर आणि रोग कमी करण्याची तयारी आणि चक्रीवादळानंतरची लवचिकता वाढवणे आणि ओरल मायक्रोबायोम, नायट्रिक ऑक्साईड, ऑरॅबोलिझम आणि कॅरोबोलिझम आणि आरोग्य.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hsph.harvard.edu/kaumudi-joshipura/|title=Kaumudi Joshipura|last=|first=|date=|website=Harvard School of Public Health|language=en-us|access-date=2019-07-29}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://vslir.iima.ac.in:8080/jspui/handle/11718/18855|title=Health Care Management: Think Outside Disease Care, for NCD Prevention across the Lifespan|access-date=2024-03-29|archive-date=2024-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240217112447/http://vslir.iima.ac.in:8080/jspui/handle/11718/18855|url-status=dead}}</ref> == पुरस्कार आणि सन्मान == * १९९३-१९९५ - दंतवैज्ञानिक पुरस्कार, राष्ट्रीय दंत संशोधन संस्था * १९९३ - १९९५ - डनिंग फेलोशिप, हार्वर्ड स्कूल ऑफ डेंटल मेडिसिन * १९९४ - अमेरिकन अकादमी ऑफ पीरियडॉन्टोलॉजी कडून पीरियडॉन्टोलॉजी मध्ये क्लिनिकल रिसर्च अवॉर्ड * १९९५ - जेम्स एम. डनिंग अवॉर्ड फॉर एक्सलन्स इन हेल्थ केअर डिलिव्हरी आणि रिसर्च * १९९७ - इंटरनॅशनल असोसिएशन ऑफ डेंटल रिसर्च अवॉर्ड "रिसर्च इन प्रिव्हेंशन" साठी "घटनेशी संबंधित घटक किंवा पूर्व-पूर्व जखम: प्राथमिक विश्लेषण" या अमूर्त शीर्षकासाठी. * २००० - सल्लागार, वैज्ञानिक व्यवहार परिषद, अमेरिकन डेंटल असोसिएशन * २००० - प्रोजेक्टसाठी फॅकल्टी सल्लागार (व्हॅलिडेशन ऑफ पीरियडॉन्टल डिसीज मेजर) ज्यांना इंटरनॅशनल असोसिएशन ऑफ डेंटल रिसर्चच्या वर्तणूक विज्ञान आणि आरोग्य सेवा संशोधन गटाचा सर्वोत्कृष्ट विद्यार्थी ॲबस्ट्रॅक्ट पुरस्कार मिळाला. * २००५ - सल्लागार, जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) * २००५ - ओमिक्रॉन कप्पा अप्सिलॉन नॅशनल ऑनर्स सोसायटी, हार्वर्ड गामा गामा चॅप्टरमध्ये समाविष्ट * २००५ - २००८ - सल्लागार मंडळ, हार्वर्ड अल्पसंख्याक प्रशिक्षण अनुदान, हार्वर्ड स्कूल ऑफ पब्लिक हेल्थ * २००६ - टरनॅशनल असोसिएशन ऑफ डेंटल रिसर्चच्या वर्तणूक विज्ञान आणि आरोग्य सेवा संशोधन गटाचा सर्वोत्कृष्ट विद्यार्थी ॲबस्ट्रॅक्ट पुरस्कार प्राप्त केलेल्या प्रकल्पासाठी फॅकल्टी सल्लागार. शीर्षक "दात पडण्यावर सामाजिक-आर्थिक घटकांच्या प्रभावातील जातीय/जातीय भिन्नता". * २००८ - एएडीआर "विज्ञानातील प्रगती" च्या पहिल्या अंकात सन्मानित * २००९ - "परोपकार आणि सार्वजनिक आरोग्य" या विषयावरील संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) बैठकीत आमंत्रित सहभागी * २०११ - सुकाणू समिती सदस्य, गर्भवती मातांसाठी जीवनशैली हस्तक्षेप (लाइफ-मॉम्स) * २०१२ - समिती अध्यक्ष, लाइफ-मॉम्स बायोस्पेसिमन समिती (प्रारंभिक टप्पा) * २०१३ - प्रीमियो पॅद्रे रुफियो, संशोधन आणि शिक्षण क्षेत्रात मानवतेसाठी केलेल्या महत्त्वपूर्ण योगदानाबद्दल प्राध्यापकाला मान्यता देण्यासाठी ॲकॅडेमिया सिंटिफिका डी कल्चरा इबेरोअमेरिकना पुरस्कार. * २०१३-२०१४ - समिती अध्यक्ष, LIFE-Moms स्तन दूध समिती * २०१५ - टेड एक्स टॉक "चला एकत्र वाटचाल करूया आणि बरे वाटूया"<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=_AtwbukI2tQ|title=Video|website=www.youtube.com|access-date=2020-07-18}}</ref> * २०१६ - अमेरिकन असोसिएशन फॉर डेंटल रिसर्च फेलो प्रोग्रामच्या उद्घाटन वर्षात फेलो म्हणून निवडले गेले. * २०१८ - “प्वेर्तो रिको क्लिनिकल अँड ट्रान्सलेशनल रिसर्च कन्सोर्टियम (PRCTRC) अन्वेषक अचिव्हमेंट <ref name=":1" /> * २०१९ - NICHD द्वारे डेटा आणि सेफ्टी मॉनिटरिंग कमिटीसाठी कन्सोर्टियमसाठी नियुक्त केले. * २०२० - APHA सेंटर फॉर क्लायमेट, हेल्थ अँड इक्विटीसाठी आयोजित उद्घाटन सल्लागार मंडळाचे सदस्य<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://publichealthnewswire.org/?p=cche-advisory-board|title=cche advisory board &#124; Public Health Newswire|website=publichealthnewswire.org}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील महिला गणितज्ञ]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय गणितज्ञ]] [[वर्ग:मुंबई विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:युनायटेड स्टेट्समध्ये स्थलांतरित झालेले भारतीय]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:जन्म वर्ष गहाळ (जिवंत लोक)]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] 75gn0h4jmg962c8amb0gkk8si4bo6sc 0 347165 2704914 2500897 2026-08-23T21:06:42Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704914 wikitext text/x-wiki '''पुरुषी [[हक्क|हक्कांची]] चळवळ''' ( '''MRM''' ) <ref name="Rafail 2019">{{जर्नल स्रोत|last=Rafail|first=Patrick|last2=Freitas|first2=Isaac|year=2019|title=Grievance Articulation and Community Reactions in the Men's Rights Movement Online|journal=Social Media + Society|volume=5|issue=2|page=205630511984138|doi=10.1177/2056305119841387|issn=2056-3051|doi-access=free}}</ref> ही पुरुष चळवळीची एक शाखा आहे. विशेषतः MRM मध्ये विविध गट आणि व्यक्ती ( '''पुरुष हक्कांची कार्यकर्ते''') असतात जे सामान्य सामाजिक समस्यांवर आणि विशिष्ट शासकीय सेवांवर लक्ष केंद्रित करतात ज्यांचा विपरित परिणाम होतो किंवा काही प्रकरणांमध्ये, पुरुष आणि मुले यांच्याशी संरचनात्मकपणे भेदभाव होतो . पुरुषी हक्कांच्या चळवळीत चर्चा केलेल्या सामान्य विषयांमध्ये कौटुंबिक कायदा (जसे की मुलांचा ताबा, [[पोटगी]] आणि वैवाहिक संपत्ती वितरण), पुनरुत्पादन, आत्महत्या, पुरुषांवरील घरगुती हिंसाचार, बलात्काराचे खोटे आरोप, [[सुंता]], शिक्षण, भरती, सामाजिक सुरक्षणाची जाळे आणि आरोग्य यांचा सामावेश होतो. धोरणे १९७० च्या दशकाच्या प्रारंभी पुरुषांच्या मुक्ती चळवळीपासून पुरुषी हक्कांची चळवळ चालू झाली, दोन्ही गटांमध्ये मोठ्या पुरुष चळवळीचा एक भाग होता. अनेक विद्वान चळवळीचे किंवा त्यातील काही भागांचे वर्णन स्त्रीवादाच्या विरोधातील प्रतिक्रिया म्हणून करतात. <ref name="Backlash">Sources: </ref> पुरुषी गोलकांचा एक भाग म्हणून, चळवळीचे आणि चळवळीचे क्षेत्र, विद्वान आणि भाष्यकारांनी दुराचरी, <ref name="Ruzankina 2010">{{जर्नल स्रोत|last=Ruzankina|first=E.A.|date=2010|title=Men's movements and male subjectivity|journal=Anthropology & Archeology of Eurasia|location=Armonk, New York|publisher=M.E. Sharpe Inc.|volume=49|issue=1|pages=8–16|doi=10.2753/aae1061-1959490101}}</ref> <ref name="Dragiewicz 2011a">{{स्रोत पुस्तक|url=https://muse.jhu.edu/book/10536|title=Equality with a Vengeance: Men's Rights Groups, Battered Women, and Antifeminist Backlash|last=Dragiewicz|first=Molly|date=2011|publisher=Northeastern University Press|isbn=978-1-55553-756-2|language=en}}</ref> <ref name="Schmitz 2016">{{जर्नल स्रोत|last=Schmitz|first=Rachel M.|last2=Kazyak|first2=Emily|date=12 May 2016|title=Masculinities in Cyberspace: An Analysis of Portrayals of Manhood in Men's Rights Activist Websites|journal=Social Sciences|volume=5|issue=2|pages=18|doi=10.3390/socsci5020018|doi-access=free}}</ref> द्वेषयुक्त, <ref name="Schmitz 2016" /> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.splcenter.org/hatewatch/2012/05/15/intelligence-report-article-provokes-fury-among-mens-rights-activists|title=Hatewatch: Intelligence report article provokes fury among Men's Rights Activists|last=Goldwag|first=Arthur|date=15 May 2012|publisher=[[Southern Poverty Law Center]]|language=en|access-date=5 May 2017}}</ref> आणि काही प्रकरणांमध्ये [[महिलांवरील हिंसाचार|स्त्री हिंसाचाराचे]] समर्थन करणारी चळवळ म्हणून वर्णन केले आहे., <ref name="Schmitz 2016" /> <ref name="Farrell 2019">{{स्रोत पुस्तक|title=Proceedings of the 10th ACM Conference on Web Science|last=Farrell|first=Tracie|last2=Fernandez|first2=Miriam|last3=Novotny|first3=Jakub|last4=Alani|first4=Harith|date=June 2019|isbn=978-1-4503-6202-3|pages=87–96|chapter=Exploring Misogyny across the Manosphere in Reddit|doi=10.1145/3292522.3326045|chapter-url=http://oro.open.ac.uk/61128/1/WebScience139.pdf}}</ref> २०१८ मध्ये, दक्षिणी निर्धनता कायदा केंद्राने काही पुरुष अधिकार गटांना पुरुष वर्चस्वाच्या छत्रछायेखाली द्वेषयुक्त विचारसरणीचा भाग म्हणून वर्गीकृत केले आणि इतरांनी "कायदेशीर गाऱ्हाणींवर लक्ष केंद्रित केले" असे उल्लेख केले. <ref name="SPLC Male Supremacy">{{स्रोत बातमी|url=https://www.splcenter.org/fighting-hate/extremist-files/ideology/male-supremacy|title=Male Supremacy|publisher=Southern Poverty Law Center|language=en|access-date=19 June 2018}}</ref> <ref>{{Cite magazine|last=Russell-Kraft|first=Stephanie|date=4 April 2018|title=The Rise of Male Supremacist Groups|url=https://newrepublic.com/article/147744/rise-male-supremacist-groups|magazine=[[The New Republic]]|access-date=19 March 2019}}</ref> == इतिहास == === अग्रदूत === "पुरुषी हक्क" हा शब्द किमान फेब्रुवारी १८५६ मध्ये ''पुटनामच्या मासिकात'' दिसला तेव्हा वापरला गेला. लेखक महिलांच्या हक्कांच्या मुद्द्यावर प्रतिसाद देत होते, त्याला "सामाजिक सुधारणा आणि अगदी राजकीय क्रांतीसाठी एक नवीन चळवळ" असे संबोधत होते, ज्याला लेखकाने पुरुषी हक्कांशी विरोध करण्याचा प्रस्ताव दिला होता. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=<!--Staff writer, no byline-->|date=February 1856|title=A word for men's rights|url=http://ebooks.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=putn;cc=putn;rgn=full%20text;idno=putn0007-2;didno=putn0007-2;view=image;seq=0214;node=putn0007-2%3A16|journal=[[Putnam's Magazine]]|volume=7|issue=38|pages=208–214|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906043412/http://ebooks.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=putn;cc=putn;rgn=full%20text;idno=putn0007-2;didno=putn0007-2;view=image;seq=0214;node=putn0007-2%3A16|archive-date=6 September 2017|access-date=6 June 2013}}</ref> अर्नेस्ट बेलफोर्ट बॅक्सने १८९६ मध्ये ''पुरुषांचे कायदेशीर विषय'' लिहिले, स्त्री हक्कांच्या चळवळीचा स्त्रीयांनी केलेला उपहासात्मक प्रयत्न - "विशेषाधिकार मिळविणारा लिंग" - स्वतःला "पीडित" असल्याचे सिद्ध करण्यासाठी. <ref name="Bax 1908">{{स्रोत पुस्तक|url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Legal_Subjection_of_Men|title=The Legal Subjection of Men|last=Bax|first=E. Belfort|publisher=[[The New Age|The New Age Press]]|year=1908|location=London|oclc=875136389}} </ref> [[आंतरयुद्ध कालावधी|आंतरयुद्ध कालावधीत]] [[ऑस्ट्रिया|ऑस्ट्रियामध्ये]] तीन सैलपणे जोडलेल्या पुरुषांच्या हक्क संघटना स्थापन झाल्या. ''लीग फॉर मेन्स राइट्सची'' स्थापना १९२६ मध्ये "स्त्रीयांच्या मुक्तीच्या सर्व अतिरेकांशी झुंज" या ध्येयाने झाली. <ref name="Malleier 2003">{{जर्नल स्रोत|last=Malleier|first=Elisabeth|year=2003|title=Der 'Bund für Männerrechte'. Die Bewegung der 'Männerrechtler' im Wien der Zwischenkriegszeit|journal={{interlanguage link|Wiener Geschichtsblätter|de}}|volume=58|issue=3|pages=208–233}}</ref> <ref name="Wrussnig 2009">{{Cite thesis|degree=MA|last=Wrussnig|first=Kerstin Christin|date=2009|title='Wollen Sie ein Mann sein oder ein Weiberknecht?' Zur Männerrechtsbewegung in Wien der Zwischenkriegszeit|publisher=University of Vienna|url=http://othes.univie.ac.at/5454/1/2009-06-17_9908325.pdf}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.nytimes.com/1926/03/10/archives/mens-rights-league-in-vienna.html|title=Men's Rights League in Vienna|date=10 March 1926|work=[[The [[न्यू यॉर्क टाइम्स]]|page=20|quote=A 'League for Men's Rights' was founded today to protect men against Austrian feminism, which has grown rapidly since the war.|access-date=6 June 2013}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=r2UXfqz0mgoC|title=Vienna and the Fall of the Habsburg Empire: Total War and Everyday Life in World War I|last=Healy|first=Maureen|publisher=Cambridge UP|year=2004|isbn=978-0-521-83124-6|page=272|quote=As historians Sigrid Augeneder and Gabriella Hauch explain, legally removing women from traditional male jobs constituted one facet of the return to a 'healthy order' (gesunde Ordnung) in the postwar period. Hauch discusses the somewhat comical 'League for Men's Rights' founded in the 1920s to "protect the endangered existence of men.}}</ref> १९२७ मध्ये, ''जस्टिटिया लीग फॉर कौटुंबिक कायदा सुधारणा'' आणि ''एक्विटास वर्ल्ड लीग फॉर द राइट्स ऑफ मेन हे'' ''लीग ऑफ मेन्स राइट्समधून'' वेगळे झाले. <ref name="Malleier 2003" /> <ref name="Wrussnig 2009" /> तीन पुरुषी हक्क गटांनी श्रमिक बाजारात स्त्रीयांच्या प्रवेशाला विरोध केला आणि त्यांना सामाजिक आणि कायदेशीर संस्थांवर स्त्री चळवळीचा संक्षारक प्रभाव म्हणून पाहिले. त्यांनी विवाह आणि कौटुंबिक कायद्यांवर टीका केली, विशेषतः भूतपूर्व पत्नी आणि बेकायदेशीर मुलांना पती-पत्नी आणि मुलांचा आधार देण्याची आवश्यकता आणि पितृत्व निश्चित करण्यासाठी रक्त तपासणीच्या वापराचे समर्थन केले. <ref name="Malleier 2003" /> <ref name="Wrussnig 2009" /> ''जस्टिटिया'' आणि ''एक्विटास'' यांनी त्यांची स्वतःची अल्पायुषी जर्नल्स ''मेन्स राइटिस्ट वृत्तपत्र'' आणि ''सेल्फ-डिफेन्स'' जारी केली जिथे त्यांनी त्यांचे विचार व्यक्त केले जे हेनरिक शर्ट्झ, ओटो वेनिंगर आणि जॉर्ग लॅन्झ फॉन लीबेनफेल्स यांच्या कार्याने अतिशय प्रभावित होते. १९३९ पूर्वी संघटनांचे अस्तित्त्व संपुष्टात आले. <ref name="Malleier 2003" /> <ref name="Wrussnig 2009" /> === पुरुष मुक्ती चळवळीपासून विभक्त === आधुनिक पुरुषी हक्क चळवळ पुरुषमुक्ती चळवळीतून उदयास आली, जी १९७० च्या पहिल्या सहामाहीत प्रगट झाली जेव्हा विद्वानांनी [[स्त्रीवाद|स्त्रीवादी]] कल्पना आणि राजकारणाचा अभ्यास करण्यास प्रारंभ केला. <ref name="Messner 1998">{{जर्नल स्रोत|last=Messner|first=Michael A.|author-link=Michael Messner|date=June 1998|title=The limits of 'The Male Sex Role': an analysis of the men's liberation and men's rights movements' discourse|url=http://www.michaelmessner.org/wp-content/uploads/2015/10/Gender-Society-1998-MESSNER-255-76.pdf|journal=Gender & Society|volume=12|issue=3|pages=255–276|doi=10.1177/0891243298012003002|jstor=190285}}</ref> {{Sfn|Newton|2004}} पुरुषसत्ताक समाजात पुरुष आणि स्त्रिया दोघांनाही त्रास सहन करावा लागतो असे मानून या विद्वानांनी वर्चस्ववादी पुरुषत्वाच्या परिणामांचे गंभीरपणे परीक्षण करताना पुरुषांच्या संस्थात्मक <ref name="Messner 1998" /> स्वीकृती दिली. <ref name="Eagle 2003">{{स्रोत पुस्तक|title=American Masculinities: A Historical Encyclopedia|last=Eagle|first=Jonna|date=2003|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-6571-1|editor-last=Carroll|editor-first=Bret|location=Thousand Oaks, Calif.|page=302|chapter=Men's Movements}}</ref> पुरुषमुक्ती चळवळीचे नेतृत्व मानसशास्त्रज्ञांनी केले होते ज्यांनी असा युक्तिवाद केला की स्त्रीयत्व आणि पुरुषत्व हे जनुकांचे परिणाम नसून सामाजिकरित्या तयार झालेल्या वागणूक आहेत. त्यांनी स्त्रीयांवर अत्याचार करण्यासाठी पुरुष जबाबदार आहेत, पण कठोर लिंग भूमिकांद्वारे स्वतःवर अत्याचार केले जातात या दोन कल्पनांमध्ये समतोल साधण्याचा प्रयत्न केला. [18] <ref name="Baker 1980">{{जर्नल स्रोत|last=Baker, Maureen|author-link=Maureen Baker (sociologist)|last2=Bakker, J. I. Hans|date=Autumn 1980|title=The Double-Bind of the Middle Class Male: Men's Liberation and the Male Sex Role|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-family-studies_autumn-1980_11_4/page/547|journal=Journal of Comparative Family Studies|volume=11|issue=4|pages=547–561|doi=10.3138/jcfs.11.4.547}}</ref> <ref name="Carrigan 1985">{{जर्नल स्रोत|last=Carrigan, Tim|last2=Connell, Bob|last3=Lee, John|date=1985|title=Toward a New Sociology of Masculinity|journal=Theory and Society|volume=14|issue=5|pages=551–604|doi=10.1007/BF00160017|jstor=657315}}</ref> १९७० च्या मध्यदशकात, ही चळवळ पुरुषांच्या दडपशाहीवर आणि स्त्रीयांवरील लैंगिकतेच्या परिणामांवर कमी लक्ष केंद्रित करू लागली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Politics of Masculinities: Men in Movements|last=Messner|first=Michael A.|date=1997|publisher=AltaMira Press|isbn=978-0-7591-1755-6|location=Lanham, Md.|pages=42–43}}</ref> हा बदल लेखक वॉरेन फॅरेल आणि त्याच्या ''द मिथ ऑफ मेल पॉवर या'' पुस्तकाने प्रभावित झाला होता. पुरुषांच्या लैंगिक भूमिकांमुळे पुरुषांना काळजी किंवा भावना असल्यासारखे पाहण्यास निषिद्ध करून त्यांची अवहाणी कशी होते यावर त्यांनी भर दिला. <ref name="Ridinger 2000">{{ज्ञानकोश स्रोत|location=Detroit, Mich.}}</ref> १९७० च्या उत्तरार्धात, विरोधी विचारांसह चळवळ दोन वेगळ्या पट्ट्यांमध्ये विभागली गेली: स्त्रीवादी-समर्थक पुरुषी चळवळ आणि स्त्रीवादी विरोधी पुरुष हक्क चळवळ, <ref name="Messner 1998">{{जर्नल स्रोत|last=Messner|first=Michael A.|author-link=Michael Messner|date=June 1998|title=The limits of 'The Male Sex Role': an analysis of the men's liberation and men's rights movements' discourse|url=http://www.michaelmessner.org/wp-content/uploads/2015/10/Gender-Society-1998-MESSNER-255-76.pdf|journal=Gender & Society|volume=12|issue=3|pages=255–276|doi=10.1177/0891243298012003002|jstor=190285}}</ref> जे पुरुषांना एक अत्याचारित गट म्हणून पाहते. [२०]<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Working with men in the human services|last=Pease|first=Bob|last2=Camilleri|first2=Peter|publisher=Allen & Unwin|year=2001|isbn=978-1-86508-480-0|location=Crow's Nest, N.S.W.|pages=3–4|chapter=Feminism, masculinity and the human services|chapter-url=https://books.google.com/books?id=aGFYw3JmRmEC&pg=PA3}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=AR17bxoJ_U8C&pg=PA202|title=An introduction to masculinities|last=Kahn|first=Jack S.|publisher=Wiley-Blackwell|year=2009|isbn=978-1-4051-8179-2|location=Chichester, U.K.|page=202}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Promise keepers and the new masculinity: private lives and public morality|last=Williams|first=Gwyneth I.|publisher=Lexington Books|year=2001|isbn=978-0-7391-0230-5|editor-last=Williams|editor-first=Rhys H.|location=Lanham, Md.|page=107|chapter=Masculinity in context: an epilogue|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CsHmN5K29iAC&pg=PA107}}</ref> १९८० च्या दशकात, पुरुषी हक्कांच्या चळवळीने दोन्ही लिंगांवर होणाऱ्या दडपशाहीपेक्षा केवळ लैंगिक भूमिका पुरुषांविरुद्ध भेदभाव करण्याच्या मार्गांवर लक्ष केंद्रित केले. लेखक हर्ब गोल्डबर्ग यांनी क्लेम केला की यूएस एक "मातृसत्ताक समाज" आहे कारण स्त्रीयांना लिंग भूमिकांचे उल्लंघन करण्याची आणि पुरुष आणि स्त्रीलिंगी भूमिका स्वीकारण्याची शक्ती आहे, तर पुरुष अजूनही पूर्णपणे मर्दानी भूमिकेसाठी मर्यादित आहेत. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Coston|first=Bethany|last2=Kimmel|first2=Michael|date=1 January 2013|title=White Men as the New Victims: Reverse Discrimination Cases and the Men's Rights Movement|url=https://scholars.law.unlv.edu/nlj/vol13/iss2/5/|journal=Nevada Law Journal|volume=13|issue=2}}</ref> रेनी ब्लँक आणि सँड्रा स्लिप यांनी १९९४ मध्ये त्यांच्या लिंग आणि वंशाच्या आधारावर त्यांच्याशी भेदभाव केला जात असल्याचा विश्वास असलेल्या पुरुषांच्या साक्ष्य गोळा केले. हे अशा काळात घडले जेव्हा स्त्री कार्यठिकाणांमध्ये प्रवेश करत होत्या आणि व्यवस्थापकीय पदे मिळवत होत्या. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Blank|first=Renee|last2=Slipp|first2=Sandra|date=1 September 1994|title=The white male: an endangered species?|url=https://archive.org/details/sim_management-review_1994-09_83_9/page/27|journal=Management Review|volume=83|issue=9|pages=27–33|id={{Gale|A15803282}} {{ProQuest|206709029}}}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> पुरुषांच्या हक्क चळवळीची एक प्रमुख चिंता म्हणजे वडिलांच्या हक्कांचा मुद्दा. {{r|Eagle 2003}} १९८० आणि १९९० च्या दशकात, पुरुषी हक्कांचे कार्यकर्त्यांनी स्त्रीवाद्यांनी मागितलेल्या सामाजिक बदलांना विरोध केला आणि कुटुंब, शाळा आणि कामाच्या ठिकाणी पितृसत्ताक लिंग व्यवस्थेचा संरक्षण केला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Lingard|first=Bob|last2=Mills|first2=Martin|last3=Weaver-Hightower|first3=Marcus B.|date=2012|title=Interrogating recuperative masculinity politics in schooling|journal=International Journal of Inclusive Education|volume=16|issue=4|pages=407–421|doi=10.1080/13603116.2011.555095|quote=The concept of recuperative masculinity politics was developed by Lingard and Douglas (1999) to refer to both mythopoetic (Biddulph 1995, 2010; Bly 1990) and men's rights politics (Farrell 1993). Both of these rejected the move to a more equal gender order and more equal gender regimes in all of the major institutions of society (e.g. the family, schools, universities, workplaces) sought by feminists and most evident in the political and policy impacts in the 1980s and 1990s from second-wave feminism of the 1970s. 'Recuperative' was used to specifically indicate the ways in which these politics reinforced, defended and wished to recoup the patriarchal gender order and institutional gender regimes.}}</ref> समाजशास्त्रज्ञ मायकेल किमेल म्हणतात की लिंग भूमिकांविषयीचे त्यांचे पूर्वीचे समालोचन "सर्व पौरुषीय गोष्टींचा उत्सव आणि पारंपारिक पौरुषीय भूमिकेच्या जवळच्या संमोहात रूपांतरित झाले". <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=7WVGDgAAQBAJ&q=Angry+White+Men:+American+Masculinity+at+the+End+of+an+Era|title=Angry White Men: American Masculinity at the End of an Era|last=Kimmel|first=Michael|publisher=The Nation Institute|year=2017|isbn=978-1-56858-962-6}}</ref> === संघटना === रिचर्ड डॉयल यांनी १९७१ मध्ये स्थापन केलेली [[Coalition of American Divorce Reform Elements|अमेरिकी घटस्फोट सुधारणा घटक युती]] ही पहिली प्रमुख पुरुष हक्क संघटनांपैकी एक होती, ज्यातून १९७३ मध्ये [[Men's Rights Association|पौरुषीय हक्क संघटना]] चालू झाली {{Sfn|Newton|2004}} <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=American Masculinities: A Historical Encyclopedia|last=Lee|first=Calinda N.|publisher=SAGE Publications|year=2003|isbn=978-0-7619-2540-8|editor-last=Carroll|editor-first=Bret E.|volume=One|location=Thousand Oaks, California|page=167|chapter=Fathers' rights|chapter-url=https://books.google.com/books?id=E0R9lLtv8i8C&pg=PA167}}</ref> [[Free Men Inc.|स्वतंत्र पुरुष संस्थापनाची]] स्थापना कोलंबिया, मेरीलँड येथे १९७७ मध्ये झाली, ज्याने पुढील वर्षांमध्ये अनेक अध्याय तयार केले, जी शेवटी नॅशनल कोलिशन ऑफ फ्री मेन (2008 पासून नॅशनल कोएलिशन फॉर मेन म्हणून ओळखले जाते) तयार करण्यात विलीन झाले. {{Sfn|Ashe|2007}} [[Men's Rights, Inc.]] देखील 1977 मध्ये स्थापन करण्यात आली, [20] <ref name="Pelak 2006">{{स्रोत पुस्तक|title=Handbook of the sociology of gender|last=Pelak|first=Cynthia Fabrizio|last2=Taylor|first2=Verta|last3=Whittier|first3=Nancy|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2006|isbn=978-0-387-36218-2|editor-last=Saltzman Chafetz|editor-first=Janet|location=New York|page=168|chapter=Gender movements|author-link2=Verta Taylor|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZzEhEdWViPoC&pg=PA168}}</ref> {{Sfn|Ashe|2007}} [[National Organization for Men|पुरुषांसाठी राष्ट्रीय संघटना]] 1983 मध्ये स्थापन करण्यात आली, [20] आणि [[Fathers and Families|Fathers and Families ची]] स्थापना 1994 मध्ये झाली <ref name="Chamberlain 2011">{{जर्नल स्रोत|last=Chamberlain|first=Pam|date=March 2011|title=Father's Rights Groups Threaten Women's Gains—And Their Safety|url=https://www.politicalresearch.org/2011/03/01/fathers-rights-groups-threaten-womens-gains-and-their-safety/|journal=[[Political Research Associates]]|language=en-US|access-date=20 June 2018}}</ref> युनायटेड किंगडममध्ये, स्वतःला [[UK Men's Movement|यूके मेन्स मूव्हमेंट]] म्हणवून घेणारा एक पुरुष हक्क गट 1990 च्या दशकाच्या सुरुवातीला संघटित होऊ लागला. {{Sfn|Dunphy|2000}} सेव्ह इंडियन फॅमिली फाउंडेशन (एसआयएफएफ) ची स्थापना 2005 मध्ये झाली आणि 2010 मध्ये 30,000 पेक्षा जास्त सदस्य असल्याचा दावा केला. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Karnad|first=Raghu|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?236168|title=Now, is that malevolence?|date=3 December 2007|work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook magazine]]|access-date=28 March 2013}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.openthemagazine.com/article/living/men-who-cry|title=Men Who Cry|last=Polanki|first=Pallavi|date=17 July 2010|website=[[OPEN (Indian magazine)|OPEN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100721000304/http://www.openthemagazine.com/article/living/men-who-cry|archive-date=21 July 2010|access-date=3 May 2013}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=<!--Staff writer, no byline-->|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-10-06/bangalore/27896822_1_helpline-numbers-domestic-violence-rights-body|title=Members of men's rights body meet|date=8 October 2008|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=3 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029191107/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-10-06/bangalore/27896822_1_helpline-numbers-domestic-violence-rights-body|archive-date=29 October 2013|url-status=dead}}</ref> == प्रख्यात पुरुष हक्क कार्यकर्ते == * कॅरेन डेक्रो * मार्क अँजेलुची * वॉरेन फॅरेल * हर्ब गोल्डबर्ग * एरिन पिझी * बेटिना अर्ंड == प्रतिसाद == पुष्कळ लेखकांनी पुरुषांच्या हक्कांच्या चळवळीचे वर्णन स्त्रीद्वेषी म्हणून केले आहे. <ref>See e.g.: </ref> सदर्न पॉव्हर्टी लॉ सेंटरने असे म्हणले आहे की चळवळीशी संबंधित काही संकेतस्थळे, ब्लॉग्स आणि मंचांवर "पुरुषांच्या वागणुकीबद्दल कायदेशीर आणि कधीकधी त्रासदायक तक्रारी ऐकल्या जातात, पण सर्वात उल्लेखनीय गोष्ट म्हणजे अनेकांना व्यापून टाकणारा चुकीचा टोन आहे." <ref name="Potok 2012">{{जर्नल स्रोत|last=Potok|first=M|last2=Schlatter S|date=Spring 2012|title=Men's Rights Movement Spreads False Claims about Women|url=http://www.splcenter.org/get-informed/intelligence-report/browse-all-issues/2012/spring/myths-of-the-manosphere-lying-about-women|journal=Intelligence Report|volume=145|access-date=7 March 2013}}</ref> <ref name="Goldwag 2012">{{जर्नल स्रोत|last=Goldwag|first=A|date=Spring 2012|title=Leader's Suicide Brings Attention to Men's Rights Movement|url=http://www.splcenter.org/get-informed/intelligence-report/browse-all-issues/2012/spring/a-war-on-women|journal=Intelligence Report|volume=145|access-date=7 March 2013}}</ref> <ref name="Tarrant 2013">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=cuoE_LeZ6BIC&pg=PT195|title=Men Speak Out: Views on Gender, Sex, and Power|last=Shira Tarrant|date=11 February 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-12743-5|page=174|access-date=19 April 2013}}</ref> चळवळीतील पुढील संशोधनानंतर, एसपीएलसीने स्पष्ट केले: "स्त्रियांच्या वर्चस्वाची एक बारीक आच्छादित इच्छा आणि सध्याची व्यवस्था स्त्रियांच्या बाजूने पुरुषांवर अत्याचार करते याची खात्री पुरुषांचे एकत्रित सिद्धांत आहेत. वर्चस्ववादी जागतिक दृष्टीकोन." <ref name="SPLC Male Supremacy">{{स्रोत बातमी|url=https://www.splcenter.org/fighting-hate/extremist-files/ideology/male-supremacy|title=Male Supremacy|publisher=Southern Poverty Law Center|language=en|access-date=19 June 2018}}</ref> इतर अभ्यासांनी [[भारत|भारतातील]] पुरुषांच्या हक्कांच्या गटांकडे लक्ष वेधले आहे जे स्त्रियांसाठी "पितृसत्ताक चिंता" चे एक प्रकार म्हणून तसेच स्त्रियांच्या विरोधातील महत्त्वाचे कायदेशीर संरक्षण बदलण्याचा किंवा पूर्णपणे रद्द करण्याचा प्रयत्न करीत आहेत. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Lodhia|first=Sharmila|date=1 August 2014|title="Stop importing weapons of family destruction!": cyberdiscourses, patriarchal anxieties, and the men's backlash movement in India|journal=Violence Against Women|volume=20|issue=8|pages=905–936|doi=10.1177/1077801214546906|issn=1552-8448|pmid=25238869}}</ref> [[वर्ग:सामाजिक चळवळी]] smo1ei2pthlbimcixjtm3zu8k2otlsl 0 348012 2704862 2431348 2026-08-23T20:00:24Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704862 wikitext text/x-wiki  {{माहितीचौकट शास्त्रज्ञ|नाव=रोहिणी बालकृष्णन|नागरिकत्व=[[भारतीय]]|राष्ट्रीयत्व=[[भारतीय]]|डॉक्टरेट_मार्गदर्शक=वेरोनिका रॉड्रिग्ज|डॉक्टोरल_विद्यार्थी=नताशा म्हात्रे|प्रशिक्षण_संस्था=[[टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च]]}} '''रोहिणी बालकृष्णन''' या [[भारतीय व्यक्ती|भारतीय]] जैव ध्वनितज्ञ आहेत. त्या [[भारतीय विज्ञान संस्था]], [[बंगळूर|बेंगळुरू येथील]] सेंटर फॉर इकोलॉजिकल सायन्सेसच्या वरिष्ठ प्राध्यापिका आणि अध्यक्षा आहेत. त्यांचे संशोधन प्राणी संप्रेषण आणि बायोकॉस्टिक्सच्या लेन्सद्वारे प्राण्यांच्या वर्तनावर केंद्रित आहे.<ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/IISc-Tteam-Studying-how-Insects-Talk/2015/03/14/article2712094.ece|title=IISc Team Studying how Insects Talk|work=Neweindianexpress.com|access-date=2016-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151129052309/http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/IISc-Tteam-Studying-how-Insects-Talk/2015/03/14/article2712094.ece|archive-date=29 November 2015|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://weather.com/en-IN/india/science/news/2019-02-15-chasing-the-music-in-nature-in-conversation-with-bioacoustician-dr|title=Chasing the Music in Nature: In Conversation with Bioacoustician Dr Rohini Balakrishnan|website=The Weather Channel|language=en-US|access-date=2020-09-30}}</ref> == शिक्षण आणि कारकीर्द == रोहिणी बालकृष्णन यांची [[जीवशास्त्र|जीवशास्त्रात]] पदवी आहे. तसेच [[प्राणिशास्त्र|प्राणीशास्त्रात]] पदव्युत्तर पदवी घेतली आहे. त्यांनी १९९१ मध्ये [[मुंबई]], [[भारत|भारतातील]] [[टाटा मूलभूत संशोधन संस्था|टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च]] (टीआयएफआर) मधून वर्तन अनुवांशिक विषयात [[विद्यावाचस्पती|पीएचडी]] प्राप्त केली. त्या वेरोनिका रॉड्रिग्ज यांची पीएच.डीसाठीची पहिली विद्यार्थिनी होती. वेरोनिका रॉड्रिग्ज या एक भारतीय अनुवंशशास्त्रज्ञ आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ces.iisc.ernet.in/rohini/Siddiqi.html|title=Obaid Siddiqi and Veronica Rodrigues|website=Ces.iisc.ernet.in|access-date=2016-07-17}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ces.iisc.ernet.in/rohini/4_academic_generations.htm|title=4 Academic generations|website=ces.iisc.ernet.in|access-date=2020-09-30}}</ref> त्यानंतर त्यांनी वर्तणुकीशी संबंधित इकोलॉजी क्षेत्रात प्रवेश केला. प्राण्यांमधील ध्वनिक संप्रेषणाचा अभ्यास केला आणि मॅकगिल विद्यापीठ, [[कॅनडा]] येथे १९९३ ते १९९६ पर्यंत पोस्टडॉक्टरल संशोधन केले. त्यानंतर [[जर्मनी|जर्मनीच्या]] एर्लांगन विद्यापीठात (१९९६-१९९८) दुसरे पोस्टडॉक केले.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://weather.com/en-IN/india/science/news/2019-02-15-chasing-the-music-in-nature-in-conversation-with-bioacoustician-dr|title=Chasing the Music in Nature: In Conversation with Bioacoustician Dr Rohini Balakrishnan|website=The Weather Channel|language=en-US|access-date=2020-09-30}}</ref> त्यांनी १९९८ मध्ये [[भारतीय विज्ञान संस्था]], [[बंगळूर|बंगळुरू येथे]] प्रवेश घेतला जेथे त्या सध्या पर्यावरण विज्ञान केंद्राची प्राध्यापिका आणि अध्यक्षा आहेत.<ref name=":0" /> == संशोधन == रोहिणी बालकृष्णन यांच्या सध्याच्या संशोधनाचा उद्देश ध्वनिक संप्रेषणाचा वापर करून प्राण्यांच्या वर्तनाची कारणे आणि परिणाम समजून घेणे हा आहे. त्यांची प्रयोगशाळा दक्षिण भारतातील उष्णकटिबंधीय जंगलांमध्ये वसलेल्या अनेक फील्ड साइट्समधील वर्तन आणि पर्यावरणीय दबावांचा अभ्यास करते.<ref>{{जर्नल स्रोत|title=Ecology of acoustic signaling and the problem of masking interference in insects|journal=Journal of Comparative Physiology A}}</ref> हे काम प्रामुख्याने [[कुद्रेमुख शिखर|कुद्रेमुख राष्ट्रीय उद्यानातील]] क्रिकेट आणि वटवाघुळांवर,<ref name=":2" /> [[मुदुमलाई राष्ट्रीय उद्यान|मुदुमलाई वन्यजीव अभयारण्यातील]] हत्ती<ref name=":3">{{जर्नल स्रोत|last=Nair|first=S.|last2=Balakrishnan|first2=R.|last3=Seelamantula|first3=C. S.|last4=Sukumar|first4=R.|year=2009|title=Vocalizations of wild Asian elephants (Elephas maximus): structural classification and social context|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19894852/|journal=The Journal of the Acoustical Society of America|volume=126|issue=5|pages=2768–2778|bibcode=2009ASAJ..126.2768N|doi=10.1121/1.3224717|pmid=19894852}}</ref> आणि [[बिलिगिरीरंगन पर्वतरांग|बिलीगिरी रंगास्वामी मंदिर अभयारण्यातील]] गाणाऱ्या पक्ष्यांवर केंद्रित आहे.<ref name=":4">{{स्रोत बातमी|url=https://jlrexplore.com/explore/interviews/decoding-birdsong|title=Decoding Birdsong}}</ref> ग्रेटर रॅकेट-टेलेड ड्रोंगोमध्ये व्होकल कम्युनिकेशनचा अभ्यास करणारी तिची लॅब पहिली होती.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Agnihotri|first=Samira|last2=Sundeep|first2=P. V. D. S.|last3=Seelamantula|first3=Chandra Sekhar|last4=Balakrishnan|first4=Rohini|date=6 March 2014|title=Quantifying Vocal Mimicry in the Greater Racket-Tailed Drongo: A Comparison of Automated Methods and Human Assessment|journal=PLOS ONE|volume=9|issue=3|pages=e89540|bibcode=2014PLoSO...989540A|doi=10.1371/journal.pone.0089540|pmc=3945749|pmid=24603717|doi-access=free}}</ref> ध्वनिक संप्रेषण आणि वर्तन वापरून, तिचे संशोधन अनेक थीम शोधते: सिग्नल मेकॅनिक्स आणि ध्वनी-उत्पादक क्रिकेटचे शरीरविज्ञान आणि प्राप्त करणाऱ्या कीटकांचे श्रवणविषयक वर्तन. तिचे कार्य चारा आणण्याच्या रणनीती आणि शिकारी-शिकार परस्परसंवाद तसेच पुनरुत्पादक निवडी आणि जोडीदार निवड यावर देखील लक्ष देते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Bhattacharya|first=M.|last2=Isvaran|first2=K.|last3=Balakrishnan|first3=R.|year=2017|title=A statistical approach to understanding reproductive isolation in two sympatric species of tree crickets|journal=Journal of Experimental Biology|volume=220|issue=Pt 7|pages=1222–1232|doi=10.1242/jeb.146852|pmid=28096428|doi-access=free}}</ref> संशोधनाव्यतिरिक्त, तिला ओळख सुलभ करण्यासाठी विविध प्रजातींच्या ध्वनिक सिग्नल्सचे डेटाबेस विकसित आणि प्रमाणित करण्यात देखील रस आहे. हे नॉन-इनवेसिव्ह सॅम्पलिंगसाठी अनुमती देणाऱ्या वातावरणात स्थापित स्वयंचलित रेकॉर्डर वापरून नियतकालिक जैवविविधता निरीक्षण सक्षम करते. तिच्या टीमने २०० हून अधिक हत्तींच्या कॉलची लायब्ररी बनवली आहे आणि पक्ष्यांच्या ९० पेक्षा जास्त प्रजातींचे रेकॉर्डिंग केले आहे.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> == वारसा == [[मेक्सिको]] आणि [[केरळ|केरळमध्ये]] सापडलेल्या क्रिकेटच्या दोन प्रजातींना तिच्या सन्मानार्थ ओकॅन्थस रोहिणी आणि टेलीओग्रिलस रोहिणी असे नाव देण्यात आले आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=18 Feb 2021|title=Oecanthus rohiniae sp. nov. (Gryllidae: Oecanthinae): A new chirping tree cricket of the rileyi species group from Mexico|journal=Journal of Orthoptera Research}}</ref><ref name=":5">{{स्रोत बातमी|url=https://theprint.in/science/rohini-balakrishnan-iisc-scientist-who-shares-name-with-cricket-species-in-kerala-mexico/622301/|title=Rohini Balakrishnan, IISc scientist who 'shares' name with cricket species in Kerala & Mexico|work=The Print}}</ref> रोहिणी बालकृष्णन यांनी बंगळुरूमधील [[भारतीय विज्ञान संस्था]] कॅम्पसमध्ये प्रोझ्वेनेला बेंगलोरेन्सिससह अनेक नवीन प्रजातींचा क्रिकेटचा शोध लावला आहे.<ref name=":5" /> == प्रकाशने == * देब, आर., मोडक, एस., आणि बालकृष्णन, आर. (२०२०). धक्कादायक: ट्री क्रिकेट्समध्ये स्व-निर्मित साधनांचा वापर करून फसवणूक करणारी रणनीती. बायोआरक्सिव्ह [https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.05.06.080143v1 https://doi.org/10.1101/2020.05.06.080143] <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Deb|first=Rittik|last2=Modak|first2=Sambita|last3=Balakrishnan|first3=Rohini|date=2020-05-07|title=Baffling: A cheater strategy using self-made tools in tree crickets|url=https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.05.06.080143v1|journal=bioRxiv|language=en|pages=2020.05.06.080143|doi=10.1101/2020.05.06.080143|doi-access=free}}</ref> * तोरसेकर, व्हीआर आणि बालकृष्णन, आर. (२०२०). ट्री क्रिकेटमधील शिकारीच्या जोखमीच्या प्रतिसादात पर्यायी पुनरुत्पादक युक्तींमध्ये लैंगिक फरक. कार्यात्मक पर्यावरणशास्त्र ३४, २३२६–२३३७. https://doi.org/10.1111/1365-2435.13652 * बक्सटन, आरटी, अग्निहोत्री, एस., रॉबिन, व्हीव्ही, गोयल, ए. आणि रोहिणी बालकृष्णन. (२०१८). भारतीय जैवविविधता हॉटस्पॉटमध्ये विविध भू-वापराच्या प्रकारांमध्ये एव्हीयन विविधतेचे जलद सूचक म्हणून ध्वनिक निर्देशांक. जर्नल ऑफ इकोकॉस्टिक्स, २, [https://jea.jams.pub/article/2/1/39 GWPZVD (1-17)] . * राजारामन, के., गोड्थी, व्ही., प्रताप, आर. आणि बालकृष्णन, आर. (२०१५) एक कादंबरी ध्वनिक-कंपनात्मक मल्टीमोडल युगल. '''जर्नल ऑफ एक्सपेरिमेंटल बायोलॉजी''' २१८, ३०४२–३०५०. [https://journals.biologists.com/jeb/article/218/19/3042/14195/A-novel-acoustic-vibratory-multimodal-duet doi:10.1242/jeb.122911] * रोहिणी बालकृष्णन (२००५). प्रजाती संकल्पना, प्रजाती सीमा आणि प्रजाती ओळख: उष्ण कटिबंधातील एक दृश्य, पद्धतशीर जीवशास्त्र, खंड ५४, अंक ४, ऑगस्ट २००५, पृष्ठे ६८९-६९३, [https://academic.oup.com/sysbio/article/54/4/689/2843008 https://doi.org/10.1080/1063515059095] <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Balakrishnan|first=Rohini|date=2005-08-01|title=Species Concepts, Species Boundaries and Species Identification: A View from the Tropics|url=https://archive.org/details/sim_systematic-biology_2005-08_54_4/page/689|journal=Systematic Biology|language=en|volume=54|issue=4|pages=689–693|doi=10.1080/10635150590950308|issn=1063-5157|pmid=16126664|doi-access=free}}</ref> * बालकृष्णन आर., पोलॅक जी. (१९९६). मैदानी क्रिकेटमधील कोर्टशिप गाण्याची ओळख, टेलीओग्रिलस ओशनिकस, प्राणी वर्तन खंड ५१, अंक २, फेब्रुवारी १९९६, पृष्ठे ३५३–३६६, [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0003347296900342?via%3Dihub https://doi.org/10.1006/anbe.1996.0034] <ref name=":2">{{जर्नल स्रोत|last=Balakrishnan|first=ROHINI|last2=Pollack|first2=GERALD S.|date=1996-02-01|title=Recognition of courtship song in the field cricket,Teleogryllus oceanicus|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0003347296900342|journal=Animal Behaviour|language=en|volume=51|issue=2|pages=353–366|doi=10.1006/anbe.1996.0034|issn=0003-3472}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBalakrishnanPollack1996">Balakrishnan, ROHINI; Pollack, GERALD S. (1 February 1996). [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0003347296900342 "Recognition of courtship song in the field cricket,Teleogryllus oceanicus"]. ''Animal Behaviour''. '''51''' (2): 353–366. [[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]]:[[doi:10.1006/anbe.1996.0034|10.1006/anbe.1996.0034]]. [[ISSN (आयडेंटिफायर)|ISSN]]&nbsp;[[issn:0003-3472|0003-3472]]. [[S2CID (आयडेंटिफायर)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:16028662 16028662].</cite></ref> * बालकृष्णन, आर., आणि पोलॅक, जी. (१९९७). क्रिकेट टेलीओग्रिलस ओशनिकस मधील पुरुषांना कोर्टिंग करण्यासाठी महिला प्रतिसादांमध्ये अँटेनल सेन्सरी संकेतांची भूमिका. जर्नल ऑफ एक्सपेरिमेंटल बायोलॉजी, २०० (३), ५११ एलपी – ५२२. [https://jeb.biologists.org/content/200/3/511.abstract http://jeb.biologists.org/content/200/3/511.abstract] <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Balakrishnan|first=R.|last2=Pollack|first2=G.|date=1997-01-01|title=The role of antennal sensory cues in female responses to courting males in the cricket Teleogryllus oceanicus|url=https://jeb.biologists.org/content/200/3/511|journal=Journal of Experimental Biology|language=en|volume=200|issue=3|pages=511–522|doi=10.1242/jeb.200.3.511|issn=0022-0949|pmid=9318192}}</ref> वरून पुनर्प्राप्त == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://weather.com/en-IN/india/science/news/2019-02-15-chasing-the-music-in-nature-in-conversation-with-bioacoustician-dr द वेदर चॅनेल भारत वरील मुलाखत] * [http://ces.iisc.ac.in/new/?q=user/23 भारतीय विज्ञान संस्था मधील प्रोफाइल] * [https://www.youtube.com/watch?v=HDSj7bsaQ5Y&ab_channel=IndiaBioscience गुलमर्ग, भारत येथे यंग इन्व्हेस्टिगेटर्स मीटिंग २०१५ येथे डॉ. बालकृष्णन यांचे "मेकिंग सेन्स ऑफ द कॅकोफोनी" भाषण.] [[वर्ग:कर्नाटकातील महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:जन्म वर्ष गहाळ (जिवंत लोक)]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय प्राणीशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय महिला जीवशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:बंगलोरमधील शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:भारतीय पर्यावरणशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय विज्ञान संस्थेचे शैक्षणिक कर्मचारी]] 9icidchfe3vc4e0ivda8zxafd8qj59g 0 348210 2704836 2609828 2026-08-23T19:18:06Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704836 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट व्यक्ती |image= |नाव=अपर्णा दत्ता गुप्ता |जन्म_दिनांक={{Birth date|df=yes|1953|5|11}} }} '''अपर्णा दत्ता गुप्ता''' (११ मे १९५३ - २९ जून २०२०) या भारतीय प्राणीशास्त्रज्ञ आणि शैक्षणिक होत्या. त्या ॲनिमल बायोलॉजी विभागात, स्कूल ऑफ लाइफ सायन्सेस, [[हैदराबाद विद्यापीठ|हैदराबाद विद्यापीठात]] शिकवत होत्या.<ref name="auto" /> त्यांचे संशोधन [[प्राणिशास्त्र|प्राणीशास्त्र]], विकासात्मक जीवशास्त्र आणि एंडोक्राइनोलॉजीवर केंद्रित होते. त्यांनी कीटक शरीरविज्ञान क्षेत्रात संशोधन केले. कीटक आणि त्यांचे नियंत्रण यावर लक्ष केंद्रित केले. कीटकांच्या चरबीचे शरीर हेक्सामेरिन जीन्स व्यक्त करते आणि व्यक्त केलेली प्रथिने पुरुष ऍक्सेसरी-ग्रंथींसह विविध ऊतकांद्वारे अलग केली जातात आणि पुनरुत्पादनात भूमिका बजावतात हे शोधण्याचे कार्य करण्यात त्यांचे अभिनव योगदान होते. == प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण == अपर्णा दत्ता गुप्ता यांनी [[बनारस हिंदू विद्यापीठ|बनारस हिंदू विद्यापीठातून]] बॅचलर, मास्टर्स आणि डॉक्टरेट पदव्या मिळवल्या. त्या फुलब्राइट स्कॉलर होत्या. १९८४-१९८५ पर्यंत मार्क्वेट युनिव्हर्सिटी, [[मिलवॉकी]], यूएसएच्या जीवशास्त्र विभागातील भेट देणाऱ्या शास्त्रज्ञ होत्या. त्या इंडो-जर्मन एक्सचेंज प्रोग्राम (१९९१), चेक अकादमी एक्सचेंज (२०००), पर्सनल एक्सचेंज (१९९९-२००३), इंटरनॅशनल एक्सचेंज (२००८) आणि द्विपक्षीय एक्सचेंजच्या (२०१२) फेलो होत्या. त्या इंडियन नॅशनल सायन्स अकादमी (आयएनएसए), इंडियन एकेडमी ऑफ सायन्सेस (आयएएससी), आणि नॅशनल अकॅडमी ऑफ सायन्सेस (एनएएसआय) च्या निवडून आलेल्या फेलो देखील आहेत.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2023)">संदर्भ हवा</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == कारकिर्द == अपर्णा दत्ता गुप्ता हे सेंटर फॉर बायोटेक्नॉलॉजी (२००३-२००६) चे समन्वयक होते आणि [[हैदराबाद विद्यापीठ|हैदराबाद विद्यापीठात]] प्राणी विज्ञान विभागाचे (२००३-२००७) प्रमुख म्हणूनही काम केले होते.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2017)">संदर्भ हवा</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == पुरस्कार आणि फेलोशिप == त्यांना विविध आंतरराष्ट्रीय संस्थांकडून खालील फेलोशिप मिळालेल्या आहेत. * एनएसए - जेएसपीएस द्विपक्षीय एक्सचेंज फेलो, मियाझाकी विद्यापीठ, [[जपान]] (२०१२). * आयएनएसए-डीएफजी इंटरनॅशनल एक्स्चेंज फेलो, हॅम्बर्ग युनिव्हर्सिटी, [[जर्मनी]] (२००८). * डीएसटी-डीएएडी एक्सचेंज फेलो, वुर्जबर्ग विद्यापीठ, [[जर्मनी]] (१९९९-२००३). * आयएनएसए एक्सचेंज फेलोशिप, झेक अकादमी ऑफ सायन्सेस, [[झेक प्रजासत्ताक]] (२०००). * इंडो-जर्मन एक्सचेंज प्रोग्राम फेलो, युनिव्हर्सिटी ट्युबिंगेन, [[जर्मनी]] (१९९१).<ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.uohyd.ac.in/index.php/academics/2011-10-27-18-38-04/school-of-life-sciences/dept-biochemistry/faculty/113-academics/schools-of-study/school-of-life-sciences/dept-animal-biology/514-aparna-dg|title=Aparna Dutta Gupta|last=Rahul|website=Uohyd.ac.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304194330/http://www.uohyd.ac.in/index.php/academics/2011-10-27-18-38-04/school-of-life-sciences/dept-biochemistry/faculty/113-academics/schools-of-study/school-of-life-sciences/dept-animal-biology/514-aparna-dg|archive-date=2017-03-04|access-date=4 March 2017}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRahul">Rahul. . ''Uohyd.ac.in''. Archived from [http://www.uohyd.ac.in/index.php/academics/2011-10-27-18-38-04/school-of-life-sciences/dept-biochemistry/faculty/113-academics/schools-of-study/school-of-life-sciences/dept-animal-biology/514-aparna-dg the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304194330/http://www.uohyd.ac.in/index.php/academics/2011-10-27-18-38-04/school-of-life-sciences/dept-biochemistry/faculty/113-academics/schools-of-study/school-of-life-sciences/dept-animal-biology/514-aparna-dg |date=2017-03-04 }} on 4 March 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 March</span> 2017</span>.</cite></ref> == प्रकाशने == * आरिफ, ए., दत्ता गुप्ता, ए., शेलर, के. (२००३) "टायरोसिन किनेज मेडिएटेड फॉस्फोरिलेशन ऑफ द हेक्सामेरिन रिसेप्टर इन द राईस मॉथ कॉर्सायरा सेफॅलोनिका बाय स्टेरॉईड्स" <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.researchgate.net/publication/10616782|title=Tyrosine kinase mediated phosphorylation of the hexamerin receptor in the rice moth Corcyra cephalonica by ecdysteroids|website=ResearchGate}}</ref> * चैतन्य आरके, श्रीदेवी पी, सेंथिलकुमारन बी, दत्ता-गुप्ता, ए. (२०१२) " कोर्सायरा सेफॅलोनिकाच्या शेवटच्या इनस्टार लार्व्ह डेव्हलपमेंट दरम्यान एच-फायब्रोइन रेग्युलेशनवर किशोर हार्मोन ॲनालॉग, मेथोप्रीनचा प्रभाव. " जनरल कॉम्प. एंडोक्रिनॉल. , doi 10.1016/j.ygcen.२०१२.०८.०१४. * परिकीपंडला श्रीदेवी, आरके चैतन्य, अपर्णा दत्ता गुप्ता, बालसुब्रमण्यम सेंथिलकुमारन (२०१२) "एफटीझेड-एफ१ आणि फॉक्सएल२ अप-रेग्युलेट कॅटफिश ब्रेन अरोमाटेस जीन ट्रान्सक्रिप्शन द्वारे प्रवर्तक हेतूंना विशिष्ट बंधनकारक करून." बायोचिम. बायोफिज. एकटा , '''१८१९''', ५७-६६. * परिकीपंडला श्रीदेवी, अपर्णा दत्ता गुप्ता, बालसुब्रमण्यम सेंथिलकुमारन (२०११) "एअरब्रेथिंग कॅटफिशच्या ब्रेनमध्ये फुशी ताराझू फॅक्टर १ चे आण्विक क्लोनिंग आणि अभिव्यक्ती विश्लेषण", क्लेरियास गॅरिपीनस . PLOS One '''६(१२):''' इ२८८६७. * मधुसुधन बुडाथा, थुईरेई जेकब निंगशेन आणि अपर्णा दत्ता गुप्ता (२०११) "हेक्सामेरिन रिसेप्टर हे अचिया जनता (लेपिडोप्टेरा: नोक्टुइडे) मध्ये जीपीआय अँकर केलेले प्रोटीन आहे का?" जे. बायोसायन्सेस, '''३६''', ५४५–५५३. * चैतन्य आरके, श्रीदेवी पी, सेंथिलकुमारन बी, दत्ता गुप्ता ए. (२०११) "२०-हायड्रॉक्सीकडीसोन रेग्युलेशन ऑफ एच-फायब्रोइन जीन इन द ग्रेन पेस्ट, कॉर्सायरा सेफॅलोनिका, लास्ट इनस्टार लार्व्हा डेव्हलपमेंट दरम्यान". स्टिरॉइड्स, '''७६''', १२५-१३४<ref name="auto" /> * किरणकुमार, एन., इस्माईल, एसएन, दत्ता गुप्ता, ए., (१९९७) "भातातील पतंग कॉर्सायरा सेफॅलोनिकामध्ये स्टोरेज प्रोटीनचे सेवन: फॅट बॉडी सेल मेम्ब्रेन्समध्ये स्टोरेज प्रोटीन बाइंडिंग प्रोटीनची ओळख". कीटक बायोकेमिस्ट्री आणि आण्विक जीवशास्त्र, खंड २७, अंक ७, पृष्ठे ६७१-६७९ <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kirankumar|first=N.|last2=M. Ismail|first2=S.|last3=Dutta-Gupta|first3=Aparna|date=1 July 1997|title=Uptake of storage protein in the rice moth Corcyra cephalonica: identification of storage protein binding proteins in the fat body cell membranes|url=https://archive.org/details/sim_insect-biochemistry-and-molecular-biology_1997-07_27_7/page/671|journal=Insect Biochemistry and Molecular Biology|volume=27|issue=7|pages=671–679|doi=10.1016/S0965-1748(97)00047-7}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९५३ मधील जन्म]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय प्राणीशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय अनुवंशशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय वैज्ञानिक लेखक]] [[वर्ग:बनारस हिंदू विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतीय महिला जीवशास्त्रज्ञ]] fs59tkxkourbchh0l5b412a547wftrk 0 348607 2705139 2411968 2026-08-24T07:16:31Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705139 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती|जन्म_दिनांक={{Birth date|1932|2|13|df=y}}|चित्र=R. leeladevi.jpg|मृत्यू_दिनांक=१९ मे १९९८ (वय ६६)|जन्म_स्थान=पाला, [[केरळ]], [[भारत]]}} '''डॉ. आर. लीला देवी''' (१३ फेब्रुवारी १९३२ - १९ मे १९९८) या एक भारतीय लेखिका, अनुवादक आणि शिक्षिका होत्या. ज्यांनी [[इंग्रजी]], [[मल्याळम भाषा|मल्याळम]] आणि [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृतमध्ये]] लेखन केले. त्या [[केरळ]] राज्यातील रहिवाशी होत्या. == व्यवसाय == === लेखक आणि अनुवादक === डॉ. आर. लीला देवी यांनी त्यांचे पती व्ही. बालकृष्णन यांच्यासोबत ३०० हून अधिक पुस्तके लिहिली आणि अनुवादित केली. त्यांनी मार्तंडवर्मा, नारायणीयम, आणि विदुर गीता ([[महाभारत]]), इतरांबरोबरच अनेकांचे भाषांतर केले. भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील लेखकांचे योगदान ([[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ]]) या पुस्तकाच्या इंग्रजी भाषेच्या विभागात योगदान दिले. === रंगमंच === त्यांनी चंदू मेननच्या इंदुलेखाचे इंग्रजीत क्रिसेंट मून असे भाषांतर केले. == निवडक कामे == * '''प्रतिनिधीत्वापासून सहभागापर्यंत''' – [[पंचायती राज|पंचायतराजवरील]] पहिले पुस्तक – श्री सतगुरू पब्लिकेशन्स (दिल्ली) * [[सरोजिनी नायडू]] - चरित्र * ब्लू जास्मिन - कल्पनारम्य कादंबरी * केशर - [[काश्‍मीर|काश्मीरच्या]] मिथक आणि दंतकथांबद्दलची कादंबरी * मन्नत्तु पद्मनाभन आणि केरळमधील नायर्सचे पुनरुज्जीवन – नायरांचे पुनर्जागरण आणि त्यांचा इतिहास * केरळच्या इतिहासातील एक युग * मल्याळम साहित्याचा इतिहास * केरळचा इतिहास <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.abebooks.com/book-search/author/devi-dr-r-leela/|title=Devi Dr R Leela - AbeBooks|website=www.abebooks.com|language=en|access-date=2022-08-13}}</ref> * मल्याळम साहित्यावर इंग्रजीचा प्रभाव * भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस - शंभर वर्षे - [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचा]] इतिहास, काँग्रेस शताब्दीसाठी प्रकाशित. * इंग्रजी शिकवण्याचे हँडबुक * '''नीतिशास्त्र''' (जगातील विविध धर्मांमध्ये)- श्री सतगुरू पब्लिकेशन्स (दिल्ली) * '''वैदिक देव आणि काही स्तोत्रे''' - श्री सतगुरू पब्लिकेशन्स (दिल्ली) * '''विदुर गीता''' - मजकूर आणि इंग्रजी अनुवाद - श्री सतगुरू पब्लिकेशन्स (दिल्ली) * '''हर्षवर्धन द्वारा नागानंदम''' - श्री सतगुरू पब्लिकेशन्स (दिल्ली) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * http://www.malayalamebooks.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240420142648/https://www.malayalamebooks.org/ |date=2024-04-20 }} [[वर्ग:भारतीय महिला अनुवादक]] [[वर्ग:केरळमधील लेखिका]] [[वर्ग:संस्कृत लेखक]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय चरित्रकार]] [[वर्ग:भारतीय महिला चरित्रकार]] [[वर्ग:भारतीय महिला गैर-काल्पनिक लेखक]] [[वर्ग:पाला, केरळमधील लोक]] [[वर्ग:इंग्लिश भाषी भारतीय लेखक]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय अनुवादक]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय नाटककार]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय लेखिका]] [[वर्ग:इ.स. १९९८ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९३२ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय महिला नाटककार]] [[वर्ग:मल्याळम भाषेतील लेखक]] [[वर्ग:केरळमधील लेखक]] [[वर्ग:भारतीय राजकीय लेखक]] [[वर्ग:भारतीय राजकीय लेखिका]] ipokxlc9ljunsqxhxbocs62yuxv3ega 0 348844 2705020 2623030 2026-08-24T02:21:32Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705020 wikitext text/x-wiki {{मट्रा}} इ.स. २००८ च्या राज्यघटनेनुसार [[मालदीव|मालदीवचा]] राज्य धर्म [[सुन्नी इस्लाम]] मानला गेला. केवळ सुन्नी मुस्लिमांनाच देशात नागरिकत्व मिळण्याची परवानगी आहे. नागरिक केवळ सुन्नी इस्लामचा अभ्यास करू शकतात. इतर देशांचे गैर-मुस्लिम नागरिक केवळ खाजगीतच स्वतःचा धर्म पाळु शकतात. त्यांना त्यांचा विश्वास पसरविण्यास मनाई आहे. सर्व रहिवाशांनी आपल्या मुलांना केवळ मुस्लिम धर्मच शिकवावा असा त्यांचा होरा आहे. राष्ट्रपती, मंत्री, खासदार आणि प्रमुख बेटांचे अधिकारी [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी मुस्लिम]] असणे आवश्यक आहे. सरकारी नियम इस्लामिक कायद्यावर आधारित आहेत. केवळ प्रमाणित मुस्लिम विद्वानच [[फतवा]] देऊ शकतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/171757.pdf|title=Maldives}}</ref> देशांतील गैर-मुस्लिम नागरिकांना त्यांचे धार्मिक सण सार्वजनिक ठिकाणी साजरा करता येत नाहीत. देशांतील गैर-मुस्लिम नागरिकांना त्यांच्या धार्मिक इमारती बांधण्यास मनाई आहे. २०२१ मध्ये धार्मिक स्वातंत्र्य लक्षणीयरीत्या प्रतिबंधित ठेवलेले आहेत. वैयक्तिक सामाजिक अत्याचार आणि धार्मिक श्रद्धा किंवा प्रथांवर आधारित भेदभाव नोंदवला गेला आहे. अनेक अधिकारी आणि वार्ताहरांच्या मते, बहुतेक नागरिक इस्लामला त्यांच्या समाजातील सर्वात विशिष्ट वैशिष्ट्यांपैकी एक मानतात आणि त्यांचा असा विश्वास होता की राज्य धर्म म्हणून त्याची स्थापना केल्याने सुसंवाद आणि राष्ट्रीय ओळख वाढते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/maldives/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Maldives|date=2022}}</ref> २०१४ पासून इस्लाम धर्मत्यागाला फाशीची शिक्षा दिली जात आहे. == धर्मांची लोकसंख्याशास्त्र == या देशाचे क्षेत्रफळ आहे {{Convert|500|sqmi|km2}} आहे. यात १२०० कोरल अटोल आणि बेटांचा समावेश आहे. याची लोकसंख्या सुमारे ५.१५ लाख आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://census.gov.mv/2022/wp-content/uploads/2023/07/P1.pdf|title=जनगणना परिणाम सारांश मालदीव|url-status=dead|access-date=2024-05-07|archive-date=2024-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507064559/https://census.gov.mv/2022/wp-content/uploads/2023/07/P1.pdf}}</ref> येथील लोकसंखेमध्ये विविध जातीय गट आहेत. ज्यांची ऐतिहासिक मुळे [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतीय]], [[सिंहली लोक|सिंघाली]] आणि अरबी समुदायांशी निगडीत आहेत . येथील बहुसंख्य मुस्लिम लोक [[सुन्नी इस्लाम]] पाळतात. गैर-मुस्लिम परदेशी पर्यटक (मुख्यतः युरोपियन, [[भारतीय]] आणि चिनी) ५ लाखांपेक्षा जास्त येतात. हे दरवर्षी भेट देतात. सुमारे ५४,००० परदेशी कामगार (मुख्यतः पाकिस्तानी, श्रीलंकेतील, [[भारत|भारतीय]] आणि, बांगलादेशी) आहेत. या सर्वांना (पर्यटक आणि कामगार) केवळ खाजगीतच त्यांचा धर्म पाळण्याची परवानगी आहे. मुस्लिम पर्यटक आणि मुस्लिम परदेशी कामगारांना स्थानिक ठिकाणाची [[मशीद]] सेवा करण्यासाठी उपस्थित राहण्याची परवानगी आहे. बहुतेक लोक खाजगी किंवा मशिदींमध्ये इस्लामचा अभ्यास करतात जेथे ते काम करतात आणि राहतात.<ref name="state31">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90231.htm|title=Maldives|date=14 September 2007}}</ref> सरकारी आकडेवारीनुसार देश १००% मुस्लिम आहे.<ref name="state22" /> परंतु २०२० मधील स्वतंत्र आकडेवारीनुसार देशात ९८.६९% मुस्लिम, ०.६५% [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]], ०.२९% [[ख्रिश्चन]] आणि ०.२९% [[हिंदू]] आहेत. तसेच बहाई आणि [[निरीश्वरवाद|अज्ञेयवादी लोकांची]] काही प्रमाणात टक्केवारी आहे.<ref>[https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?REGION=0&u=140c&u=139c World Religion Database at the ARDA website, retrieved 2023-08-08]</ref> == धार्मिक स्वातंत्र्याची स्थिती == === कायदेशीर आणि धोरणात्मक चौकट === धर्म स्वातंत्र्य लक्षणीयरित्या प्रतिबंधित आहे. संविधानाने इस्लामला राज्य धर्म म्हणून मान्य केलेले आहे आणि नागरिकांनी मुस्लिमच असणे आवश्यक आहे.<ref name="state22" /> राष्ट्रपती सुन्नी मुस्लिम असणेच आवश्यक आहे, असेही त्यात नमूद केलेले आहे. घटना निर्दिष्ट करते की न्यायाधीशांनी अन्यथा संबोधित न केलेल्या प्रकरणांचा निर्णय घेण्यासाठी शरिया कायद्याचा वापर केला पाहिजे. गैर-मुस्लिमांसाठी शरिया लागू होत नाही.<ref name="state22" /> परदेशी लोकांना अल्कोहोल, डुकराचे मांस किंवा पूजेसाठीच्या मूर्तींसह "इस्लामच्या विरुद्ध" समजल्या जाणाऱ्या कोणत्याही वस्तू आयात करण्याची परवानगी नव्हती. रिसॉर्ट बेटांवर पर्यटकांना अल्कोहोलयुक्त पेये उपलब्ध होती, परंतु स्थानिक नागरिकाला दारू देणे कायद्याच्या विरोधात आहे.<ref name="state22" /> ज्या पुरुषांना इमाम म्हणून काम करायचे आहे त्यांनी सार्वजनिक परीक्षेला बसणे आवश्यक आहे. प्रमाणित इमामांनी शुक्रवारच्या सेवांमध्ये सरकार-मान्य प्रवचन वापरणे आवश्यक आहे.<ref name="state22" /> [[इस्लाम]] हा सर्व प्राथमिक आणि माध्यमिक शाळेतील विद्यार्थ्यांसाठी अनिवार्य विषय आहे.<ref name="state22">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/maldives|title=US State Dept 2022 report - Maldives|date=9 August 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/maldives "US State Dept 2022 report - Maldives"]. 9 August 2023.</cite></ref> === धार्मिक धर्मांतरण आणि व्यक्तींचा छळ === २०१० मध्ये, इस्माईल मोहम्मद दीदी, मालदीवियन [[नास्तिकता|नास्तिक]] ज्याची त्याच्या "देवावरच्या विश्वासाच्या कमतरते" साठी चौकशी केली गेली होती आणि त्याने ब्रिटनमध्ये आश्रय मागितला होता. कथितपणे त्याने आत्महत्या केली होती असे मानले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south+asia-10644685|title=Maldives atheist who felt persecuted 'hangs himself'|date=15 July 2010|work=BBC News}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.iheu.org/atheist-kills-himself-escape-100-muslim-nation|title=Atheist Kills Himself to Escape "100 percent Muslim" Nation &#124; International Humanist and Ethical Union|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100725083253/http://www.iheu.org/atheist-kills-himself-escape-100-muslim-nation|archive-date=2010-07-25|access-date=2010-10-28}}</ref> २९ मे २०१० रोजी, मोहम्मद नाझीम, एका धर्माभिमानी मुस्लिम कुटुंबातील [[तत्त्वज्ञान|तत्त्वज्ञानाचा]] विद्यार्थी, मालदीवमधील एका सार्वजनिक सभेत धर्माच्या विषयावर चर्चा करत होता. त्यांनी बैठकीत घोषित केले की तत्त्वज्ञानावरील त्यांच्या स्वतः च्या तुलनात्मक अभ्यासाचा अर्थ असा आहे की तो इस्लाम स्वीकारू शकत नाही आणि स्वतः ला [[नास्तिकता|नास्तिक]] असल्याचे घोषित केले. सभेत असेलेल्या इतरांनी त्याच्यावर हल्ला करु नये या बहाण्याने त्याला ताबडतोब अटक करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.haveeru.com.mv/english/details/30855|title=Haveeru Online - Maldivian renounces Islam, gets attacked by Zakir Naik audience|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810011235/http://www.haveeru.com.mv/english/details/30855|archive-date=2011-08-10|access-date=2011-08-07}}</ref> तीन दिवसांच्या सखोल समुपदेशनानंतर त्याने जाहीरपणे इस्लाम धर्म स्वीकारला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.haveeru.com.mv/english/details/30901/Maldivian_who_renounced_Islam_reverts|title=Haveeru Online - Maldivian who renounced Islam reverts|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100603023720/http://www.haveeru.com.mv/english/details/30901/Maldivian_who_renounced_Islam_reverts|archive-date=2010-06-03|access-date=2010-10-28}}</ref> तरीही, मालदीव पोलिसांनी २९ ऑगस्ट २०१० रोजी त्यांचा खटला त्यांच्या सरकारी वकील कार्यालयात सादर केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.haveeru.com.mv/english/details/31961/Police_file_case_against_Nazim,_despite_reversion|title=Haveeru Online - Police file case against Nazim, despite reversion|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100910061028/http://www.haveeru.com.mv/english/details/31961/Police_file_case_against_Nazim,_despite_reversion|archive-date=2010-09-10|access-date=2010-10-28}}</ref> २७ एप्रिल २०१४ रोजी ७ वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या कोणत्याही व्यक्तीसाठी इस्लामच्या धर्मत्यागासाठी [[मृत्युदंड|मृत्युदंडाची शिक्षा]] (काही इतर गुन्ह्यांसह) मालदीव कायद्यामध्ये समाविष्ट करण्यात आली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.aljazeera.com/news/asia/2014/04/maldives-enacts-regulation-death-penalty-2014430214541593659.html|title=Maldives enacts regulation for death penalty|date=1 May 2014|work=अल जझीरा English|access-date=12 November 2017}}</ref> == सामाजिक अत्याचार आणि भेदभाव == स्पेशल रिपोर्टर ऑन फ्रीडम ऑफ रिलिजन ऑर बिलिफच्या फेब्रुवारी २००७ च्या अहवालानुसार, "काही बेटांवरील स्थानिक मंडळांचे सदस्य परदेशी मजुरांना मशिदीत येण्याची परवानगी देत नाहीत." परंतु सरकारने हे आरोप फेटाळून लावले आहेत. जेव्हा धर्मस्वातंत्र्य किंवा श्रद्धा या विषयावरील विशेष प्रतिनिधीने मालदीवच्या एकमेव तुरुंगाला भेट दिली तेव्हा तिला गैर-मुस्लिम कैदी आढळले "त्यांच्या मालदीवच्या सेलमेट्सच्या आक्षेपांमुळे त्यांची प्रार्थना करता येत नाही." [[हिंदू]] कैद्यांसाठी आहाराच्या बंधनांसह राहण्याची व्यवस्था नव्हती. तेथे असलेल्या कैद्यांना आहारासाठी वेगळी व्यवस्था नव्हती. त्यामुळे तेथील गैर-मुस्लिम कैद्यांना मानसिक छळालाही सामोरे जावे लागते. याबद्दल तेथील सरकार उदासीन आहे. धर्मस्वातंत्र्य किंवा श्रद्धा या विषयावरील स्पेशल रिपोर्टर महिलांनी [[हिजाब|हेडस्कार्फ]] घालण्याच्या मुद्द्यावरही अहवाल दिला. नातेवाईक, इतर नागरिक, स्वयंघोषित प्रचारक किंवा नव्याने स्थापन झालेल्या राजकीय पक्षांकडून महिलांवर बुरखा किंवा तत्सम कपडे घालण्यासाठी दबाव टाकला जात असल्याच्या बातम्या तिला मिळाल्या. शिवाय, तिला सांगण्यात आले की २००४ ची [[२००४ हिंदी महासागर भूकंप व त्सुनामी|त्सुनामी]] "मालदीववासीय इस्लामनुसार जगण्यात अयशस्वी झाल्याचा परिणाम" असल्याचे सरकारी मालकीच्या माध्यमांनी वृत्त दिल्यानंतर महिलांनी कव्हर करण्यास सुरुवात केली. डोक्यावर स्कार्फ न घातल्याबद्दल एका विद्यार्थिनीला शाळेतून काढून टाकल्याचा अहवाल आला होता. १० डिसेंबर २०११ रोजी मानवाधिकार दिनी, इस्माईल खिलाथ रशीद यांच्या नेतृत्वाखाली निदर्शक, स्वतःला 'मूक एकता' म्हणवून घेत, मालदीवमधील धार्मिक असहिष्णुतेचा निषेध करण्यासाठी कृत्रिम बीचवर जमले. परंतु त्यांच्यावर हल्ला करून धमकावण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://minivannews.com/society/protesters-calling-for-religious-tolerance-attacked-with-stones-threatened-with-death-29260|title=Protesters calling for religious tolerance attacked with stones, threatened with death|date=2011-12-10|publisher=Minivan News|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120105184653/http://minivannews.com/society/protesters-calling-for-religious-tolerance-attacked-with-stones-threatened-with-death-29260|archive-date=2012-01-05|access-date=2011-12-10}}</ref> जिनिव्हा, स्वित्झर्लंड येथे स्थित सेंटर फॉर सिव्हिल अँड पॉलिटिकल राइट्स आणि मानवाधिकार समिती मालदीव सरकारसोबत मानवाधिकारांवर नवीन मार्गदर्शक तत्त्वे स्थापित करण्यासाठी काम करत आहेत. या समितीने राज्याने घेतलेल्या विधायी आणि संस्थात्मक उपायांचे स्वागत केले आहे: संसदेने, २००८ मध्ये, राष्ट्रपतीपदाच्या शर्यतीवरील लिंग पट्टी काढून टाकली; एप्रिल २०१२ मध्ये घरगुती हिंसाचार विरोधी कायदा लागू करण्यात आला. २७ जुलै २०१२ रोजी, मानवी हक्क समितीच्या अहवालात अधिक शिफारसी आणि चिंतेच्या प्रमुख बाबी सूचीबद्ध केल्या आहेत आणि आशा व्यक्त केली आहे की मालदीवान राज्य पक्ष समान हक्क, धर्म स्वातंत्र्य आणि समलिंगी संबंधांना गुन्हेगारीमुक्त करण्यासाठी आपल्या मार्गावर चालू राहील.<ref>http://thebesttropicalvacationspots.com/human-rights-{{Not a typo|comm|itee}}-report-the-maldives-7272012/</ref>  २०२३ मध्ये धार्मिक स्वातंत्र्यासाठी या देशाला ४ पैकी शून्य गुण मिळाले.<ref>[https://freedomhouse.org/country/maldives/freedom-world/2023 Freedom House website, retrieved 2023-08-08]</ref> गैर-मुस्लिम परदेशी लोकांना केवळ खाजगीरित्या त्यांचे धर्म पाळण्याची परवानगी आहे. ओपन डोअर संस्थेनुसार, हा देश ख्रिश्चन होण्यासाठी जगातील १५ व्या क्रमांकाचा सर्वात वाईट देश म्हणून रेट करण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.opendoorsuk.org/persecution/world-watch-list/kazakhstan/ |title=Open Doors website, retrieved 2023-08-08 |access-date=2024-05-07 |archive-date=2024-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116230959/https://www.opendoorsuk.org/persecution/world-watch-list/kazakhstan/ |url-status=dead }}</ref> ही संस्था ख्रिश्चन धर्माच्या प्रचारासाठी काम करते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} == पुढील वाचन == * युनायटेड स्टेट्स ब्युरो ऑफ डेमोक्रसी, ह्युमन राइट्स अँड लेबर . [https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90231.htm "मालदीव: आंतरराष्ट्रीय धार्मिक स्वातंत्र्य अहवाल 2007".] ''या लेखात या स्रोतातील मजकूर समाविष्ट केला आहे, जो [[सार्वजनिक अधिक्षेत्र|सार्वजनिक डोमेनमध्ये]] आहे.'' * [https://www.academia.edu/4679385/Maldives-Religious_Practices मालदीव, धार्मिक प्रथा] [[वर्ग:देशानुसार धर्म स्वातंत्र्य|मालदीव]] [[वर्ग:मालदीवमधील मानवाधिकार]] [[वर्ग:मालदीवमधील धर्म]] 0hn9p1ttpkfuh549w6a8t10djxhd4k2 0 349868 2704936 2701768 2026-08-23T21:53:58Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704936 wikitext text/x-wiki {{बदल}} अर्थमिती ही एक अर्थशास्त्रातील एक शाखा आहे जिथे सांख्यिकी तंत्रे, आर्थिक सिद्धांत आणि गणिती मॉडेल्स वापरून आर्थिक डेटाचा विश्लेषण केला जातो.अर्थमितीचा मुख्य उद्दीष्ट म्हणजे आर्थिक सिद्धांतांना तात्त्विक किंवा अनुभवजन्य डेटाच्या मदतीने पडताळून पाहणे, अंदाज करणे आणि धोरणात्मक निर्णयांसाठी योग्य माहिती प्रदान करणे हे आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=xCq7AAAAIAAJ&newbks=0|title=Basic Econometrics|last=Gujarati|first=Damodar N.|date=2003|publisher=McGraw Hill|isbn=978-0-07-233542-2|language=en}}</ref> म्हणजे आर्थिक संबंधांना [[प्रायोगिक पुरावे|अनुभवजन्य]] सामग्री देण्यासाठी आर्थिक डेटावर [[संख्याशास्त्र|सांख्यिकीय पद्धतींचा]] वापर. अधिक स्पष्टपणे, ते "अनुमानाच्या योग्य पद्धतींनी संबंधित सिद्धांत आणि निरीक्षणाच्या समवर्ती विकासावर आधारित वास्तविक आर्थिक [[इंद्रियगोचर|घटनांचे]] परिमाणात्मक विश्लेषण आहे." प्रास्ताविक अर्थशास्त्राच्या पाठ्यपुस्तकात अर्थशास्त्राचे वर्णन अर्थशास्त्र्यांना "सापेक्ष संबंध काढण्यासाठी डेटाच्या पर्वतातून चाळण्याची परवानगी" देते. [[जॅन टिनबर्गन]] हे अर्थमितिच्या दोन संस्थापकांपैकी एक आहेत. दुसऱ्या, [[रॅगनर फ्रिश|रॅगनार फ्रिशने]] देखील हा शब्द ज्या अर्थाने वापरला आहे त्या अर्थाने तयार केला. अर्थमिती मूलभूत साधन म्हणजे [[एकाधिक रेखीय प्रतिगमन]] मॉडेल. ''इकोनोमेट्रिक सिद्धांत'' अर्थमितीय पद्धतींचे मूल्यांकन आणि विकास करण्यासाठी [[सांख्यिकी सिद्धांत|सांख्यिकीय सिद्धांत]] आणि [[गणितीय आकडेवारी]] वापरते. इकोनोमेट्रिशियन्स [[अंदाजकर्त्याचा पूर्वाग्रह|निष्पक्षता]], [[कार्यक्षमता (आकडेवारी)|कार्यक्षमता]] आणि [[सुसंगत अंदाजकर्ता|सुसंगतता]] यासह इष्ट सांख्यिकीय गुणधर्म असलेले [[अंदाज लावणारा|अनुमानक]] शोधण्याचा प्रयत्न करतात. ''अप्लाइड इकोनोमेट्रिक्स'' आर्थिक सिद्धांतांचे मूल्यांकन करण्यासाठी, [[अर्थमितीय मॉडेल]] विकसित करण्यासाठी, [[आर्थिक इतिहास|आर्थिक इतिहासाचे]] विश्लेषण करण्यासाठी आणि [[आर्थिक अंदाज|अंदाजासाठी]] सैद्धांतिक अर्थमिति आणि वास्तविक-जगातील [[आर्थिक डेटा|डेटा]] वापरते. '''अर्थमितीचे मुख्य घटक:''' १. '''आर्थिक मॉडेलिंग''' आर्थिक संबंधांच्या गणिती सादरीकरण, जेथे दोन किंवा अधिक चल (variables) एकमेकांशी संबंधित असतात. उदाहरण: मागणी-वितरण मॉडेल्स, GDP अंदाज मॉडेल्स. २. '''डेटा संकलन''' विशिष्ट आर्थिक संबंधांच्या अभ्यासासाठी आवश्यक डेटा गोळा करणे. '''प्रकार-''' * समय श्रेणी डेटा: एकाच चलाचे वेगवेगळ्या कालखंडातील मापन. * क्रॉस-सेक्शनल डेटा: विविध युनिट्सचे एकाच वेळेतील मापन. * पॅनल डेटा: समय श्रेणी आणि क्रॉस-सेक्शनल डेटा यांचे संयोजन. ३. '''आर्थिक सांख्यिकी''' आर्थिक डेटा विश्लेषणासाठी वापरले जाणारे सांख्यिकी तंत्र.   '''उदाहरण-''' * सरळ रेषीय प्रतिगमन (Linear Regression): दोन किंवा अधिक चलांमधील रेषीय संबंध ठरवण्यासाठी. * लॉजिट मॉडेल (Logit Model): दोन संभाव्य परिणामांसाठी चलांचे विश्लेषण. * समयसापेक्ष प्रतिगमन (Time Series Regression): समय श्रेणी डेटाचा विश्लेषण करण्यासाठी. * ४. '''परिकल्पना चाचणी''' आर्थिक परिकल्पनांची वैधता तपासण्यासाठी सांख्यिकी पद्धती वापरणे.   '''प्रक्रिया-''' * शून्य परिकल्पना (Null Hypothesis) आणि पर्यायी परिकल्पना (Alternative Hypothesis) निश्चित करणे. * नमुना डेटा वापरून चाचणी करणे. * p-मूल्य (p-value) आणि सांख्यिकीय महत्त्व (statistical significance) तपासणे. * ६. '''मूल्यांकन''' अर्थमितीय मॉडेल्सचे अचूकता आणि विश्वसनीयता तपासणे.   '''प्रकार-''' * R² मूल्य (Coefficient of Determination): मॉडेल किती चांगले डेटाला फिट करते हे मोजणे. * F-चाचणी (F-Test): मॉडेलची एकूण महत्त्वता तपासणे. * डायग्नोस्टिक चाचण्या (Diagnostic Tests): मॉडेलमध्ये कोणत्याही चूक (errors) किंवा दोष (bias) आहेत का ते तपासणे. '''मूलभूत मॉडेल: रेखीय प्रतिगमन''' इकोनोमेट्रिक्सचे मूलभूत साधन म्हणजे [[एकाधिक रेखीय प्रतिगमन]] मॉडेल. <ref name="Greene Econometrics – multiple linear regression model2">{{स्रोत पुस्तक|title=Econometric Analysis|last=Greene, William|date=2012|publisher=Pearson Education|isbn=9780273753568|edition=7th|pages=47–48|chapter=Chapter 1: Econometrics|quote=Ultimately, all of these will require a common set of tools, including, for example, the multiple regression model, the use of moment conditions for estimation, instrumental variables (IV) and maximum likelihood estimation. With that in mind, the organization of this book is as follows: The first half of the text develops fundamental results that are common to all the applications. The concept of multiple regression and the linear regression model in particular constitutes the underlying platform of most modeling, even if the linear model itself is not ultimately used as the empirical specification.}}</ref> आधुनिक अर्थमितीमध्ये, इतर सांख्यिकीय साधने वारंवार वापरली जातात, परंतु रेखीय प्रतिगमन हे विश्लेषणासाठी सर्वात वारंवार वापरले जाणारे प्रारंभिक बिंदू आहे. <ref name="Greene Econometrics – multiple linear regression model2" /> दोन व्हेरिएबल्सवर रेखीय प्रतिगमनाचा अंदाज लावणे हे स्वतंत्र आणि अवलंबित व्हेरिएबल्सच्या जोडलेल्या मूल्यांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या डेटा पॉईंट्सद्वारे एक ओळ बसवणे असे दृश्यमान केले जाऊ शकते. '''उदाहरणार्थ,''' [[ओकुनचा कायदा|Okun च्या नियमानुसार]] विचार करा, जो [[सकल राष्ट्रीय उत्पादन|GDP]] वाढीचा बेरोजगारी दराशी संबंधित आहे. हा संबंध एका रेखीय प्रतिगमनमध्ये दर्शविला जातो जेथे बेरोजगारी दरातील बदल ( <math>\Delta\ \text{Unemployment}</math> ) हे इंटरसेप्टचे कार्य आहे ( <math> \beta_0 </math> ), उतार गुणांकाने गुणाकार केलेले GDP वाढीचे दिलेले मूल्य <math> \beta_1 </math> आणि एरर टर्म, <math>\varepsilon</math> : समजा आपण GDP (Gross Domestic Product) आणि बेरोजगारी दर (Unemployment Rate) यांच्यातील संबंध अभ्यासत आहोत. मॉडेलचे अर्थ व स्पष्टीकरण:- आर्थिक मॉडेल: GDP = α + β(Unemployment Rate) + ε या ठिकाणी, * α (अल्फा) हे GDP चे स्थिर घटक दर्शवते. * β (बीटा) हे बेरोजगारी दरातील बदलांचा GDP वर होणारा परिणाम दर्शवते. * ε (एप्सिलॉन) हे त्रुटी संज्ञा आहे, ज्यामध्ये अप्रत्याशित घटकांचा परिणाम आहे. अर्थमिती आर्थिक तत्त्वांच्या तात्त्विक संकल्पनांचा अनुभवजन्य परीक्षण करून त्यांचा अधिक अचूक अंदाज आणि मूल्यांकन करण्याचा प्रयत्न करते. अर्थमिती तंत्रे आर्थिक समस्यांचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी आणि धोरणात्मक निर्णय घेण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरतात. '''सिद्धांत''' इकोनोमेट्रिक सिद्धांत अर्थमितीय पद्धतींचे मूल्यांकन आणि विकास करण्यासाठी [[सांख्यिकी सिद्धांत|सांख्यिकीय सिद्धांत]] आणि [[गणितीय आकडेवारी]] वापरते. इकोनोमेट्रिशियन्स [[अंदाजकर्त्याचा पूर्वाग्रह|निष्पक्षता]], [[कार्यक्षमता (आकडेवारी)|कार्यक्षमता]] आणि [[सुसंगत अंदाजकर्ता|सुसंगतता]] यासह इष्ट सांख्यिकीय गुणधर्म असलेले [[अंदाज लावणारा|अनुमानक]] शोधण्याचा प्रयत्न करतात. अनुमानक निःपक्षपाती असतो जर त्याचे अपेक्षित मूल्य पॅरामीटरचे खरे मूल्य असेल; नमुन्याचा आकार मोठा झाल्यामुळे ते खऱ्या मूल्याशी जुळले तर ते सुसंगत आहे, आणि दिलेल्या नमुना आकारासाठी अंदाजकर्त्यामध्ये इतर निष्पक्ष अंदाजकर्त्यांपेक्षा कमी मानक त्रुटी असल्यास ते कार्यक्षम आहे. [[सामान्य किमान चौरस|साधारण किमान चौरस]] (OLS) बहुतेकदा अंदाजासाठी वापरला जातो कारण तो निळा किंवा "सर्वोत्तम रेखीय निःपक्षपाती अंदाजकर्ता" प्रदान करतो (जेथे "सर्वोत्तम" म्हणजे सर्वात कार्यक्षम, निःपक्षपाती अंदाजकर्ता) [[गॉस-मार्कोव्ह प्रमेय|गॉस-मार्कोव्हच्या]] गृहीतकांनुसार. जेव्हा या गृहितकांचे उल्लंघन केले जाते किंवा इतर सांख्यिकीय गुणधर्म हवे असतात, तेव्हा इतर अंदाज तंत्रे जसे की [[जास्तीत जास्त संभाव्यतेचा अंदाज|जास्तीत जास्त संभाव्य अंदाज]], [[क्षणांची सामान्यीकृत पद्धत]] किंवा [[सामान्यीकृत किमान चौरस|सामान्यीकृत किमान वर्ग]] वापरले जातात. पारंपारिक, शास्त्रीय किंवा [[फ्रिक्वेंटिस्ट संभाव्यता|"वारंवारवादी" दृष्टीकोनांपेक्षा]] [[बायेसियन आकडेवारी|बायेसियन आकडेवारीची]] बाजू घेणाऱ्या लोकांद्वारे [[बेज अंदाजकर्ता|पूर्व विश्वासांचा समावेश करणाऱ्या अंदाजकर्त्यांचे]] समर्थन केले जाते. '''पद्धती''' ''अप्लाइड अर्थमितीय'' आर्थिक सिद्धांतांचे मूल्यांकन करण्यासाठी, [[अर्थमितीय मॉडेल]] विकसित करण्यासाठी, [[आर्थिक इतिहास|आर्थिक इतिहासाचे]] विश्लेषण करण्यासाठी आणि [[आर्थिक अंदाज|अंदाजासाठी]] सैद्धांतिक अर्थमिति आणि वास्तविक-जगातील [[आर्थिक डेटा|डेटा]] वापरते. <ref>[[क्लाइव्ह ग्रेंजर|Clive Granger]] (2008). "forecasting", ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_F000161&edition=current&q=forecast&topicid=&result_number=7 Abstract.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120518001935/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_F000161&edition=current&q=forecast&topicid=&result_number=7}}</ref> अर्थमितीय आर्थिक प्रश्नांचा अभ्यास करण्यासाठी मानक [[सांख्यिकी मॉडेल|सांख्यिकीय मॉडेल]] वापरू शकतात, परंतु बहुतेकदा ते [[प्रयोग|नियंत्रित प्रयोगांऐवजी]] [[निरीक्षणात्मक अभ्यास|निरीक्षणात्मक]] डेटासह असतात. <ref name="Introductory_econometrics">{{स्रोत पुस्तक|title=Introductory Econometrics, A modern approach|url=https://archive.org/details/introductoryecon0000wool_b1v8|last=Wooldridge|first=Jeffrey|date=2013|publisher=South-Western, Cengage learning|isbn=978-1-111-53104-1}}</ref> यामध्ये, अर्थमितीमधील निरीक्षणात्मक अभ्यासाची रचना खगोलशास्त्र, महामारीविज्ञान, समाजशास्त्र आणि राज्यशास्त्र यांसारख्या इतर निरीक्षणात्मक शाखांमधील अभ्यासांच्या रचनेप्रमाणे आहे. निरीक्षणात्मक अभ्यासातील डेटाचे विश्लेषण अभ्यास प्रोटोकॉलद्वारे मार्गदर्शन केले जाते, जरी [[अन्वेषण डेटा विश्लेषण]] नवीन गृहीतके निर्माण करण्यासाठी उपयुक्त असू शकते. <ref>[[हरमन वोल्ड|Herman O. Wold]] (1969). "Econometrics as Pioneering in Nonexperimental Model Building", ''Econometrica'', 37(3), pp. [https://www.jstor.org/pss/1912787 369] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824221048/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_E000186&q=Experimental}}-381.</ref> अर्थशास्त्र अनेकदा समीकरणे आणि असमानता प्रणालींचे विश्लेषण करते, जसे की [[मागणी व पुरवठा|पुरवठा आणि मागणी]] [[आर्थिक समतोल|समतोल]] असण्याचे गृहितक. परिणामी, इकॉनॉमेट्रिक्सच्या क्षेत्राने [[एकाचवेळी समीकरणांचे मॉडेल|एकाचवेळी समीकरण मॉडेल्सची]] [[पॅरामीटर ओळख समस्या|ओळख]] आणि [[अंदाज सिद्धांत|अंदाज]] करण्यासाठी पद्धती विकसित केल्या आहेत. या पद्धती विज्ञानाच्या इतर क्षेत्रांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या पद्धतींशी समान आहेत, जसे की [[सिस्टम विश्लेषण|प्रणाली विश्लेषण]] आणि [[नियंत्रण सिद्धांत|नियंत्रण सिद्धांतामध्ये]] [[प्रणाली ओळख|प्रणाली ओळखण्याचे]] क्षेत्र. अशा पद्धती संशोधकांना मॉडेल्सचा अंदाज लावू शकतात आणि त्यांच्या अनुभवजन्य परिणामांची तपासणी करू शकतात, थेट प्रणालीमध्ये फेरफार न करता. अर्थमितीय तज्ञांनी वापरलेल्या मूलभूत सांख्यिकीय पद्धतींपैकी एक म्हणजे [[प्रतिगमन विश्लेषण]] . अर्थमितीमध्ये प्रतिगमन पद्धती महत्त्वाच्या आहेत कारण अर्थशास्त्रज्ञ सामान्यत: [[प्रयोग|नियंत्रित प्रयोग]] वापरू शकत नाहीत. सामान्यतः, सर्वात सहज उपलब्ध डेटा पूर्वलक्षी आहे. तथापि, निरिक्षण डेटाचे पूर्वलक्षी विश्लेषण [[वगळलेले-चर पूर्वाग्रह]], उलट कार्यकारणभाव किंवा इतर मर्यादांच्या अधीन असू शकते जे सहसंबंधांच्या कारणात्मक व्याख्यावर शंका निर्माण करतात. <ref>Edward E. Leamer (2008). "specification problems in econometrics", ''The New Palgrave Dictionary of Economics''. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_S000200&edition=current&q=Specification%20problems%20in%20econometrics&topicid=&result_number=1 Abstract.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923231333/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_S000200&edition=current&q=Specification%20problems%20in%20econometrics&topicid=&result_number=1}}</ref> नियंत्रित प्रयोगांच्या पुराव्याच्या अनुपस्थितीत, अर्थमितीशास्त्रज्ञ अनेकदा प्रकाशमय [[नैसर्गिक प्रयोग]] शोधतात किंवा विश्वासार्ह कारण अनुमान काढण्यासाठी [[अर्ध-प्रयोग|अर्ध-प्रायोगिक पद्धती]] वापरतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Angrist|first=Joshua D.|author-link=Joshua Angrist|last2=Pischke|first2=Jörn-Steffen|date=May 2010|title=The Credibility Revolution in Empirical Economics: How Better Research Design is Taking the Con out of Econometrics|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-perspectives_spring-2010_24_2/page/3|journal=Journal of Economic Perspectives|volume=24|issue=2|pages=3–30|doi=10.1257/jep.24.2.3|issn=0895-3309|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> पद्धतींमध्ये [[प्रतिगमन खंडितता डिझाइन|रीग्रेशन डिकॉन्टिन्युटी डिझाइन]], [[इंस्ट्रुमेंटल व्हेरिएबल्स अंदाज|इंस्ट्रुमेंटल व्हेरिएबल्स]] आणि [[भेदांमध्ये फरक|फरक-इन-डिफरन्स यांचा]] समावेश आहे. '''मर्यादा आणि टीका''' सांख्यिकीय विश्लेषणाच्या इतर प्रकारांप्रमाणेच, चुकीच्या पद्धतीने निर्दिष्ट केलेले अर्थमितीय मॉडेल एक [[खोटे नाते|बनावट संबंध]] दर्शवू शकतात जेथे दोन चल परस्परसंबंधित असतात परंतु कारणास्तव असंबंधित असतात. प्रमुख अर्थशास्त्र जर्नल्समध्ये अर्थमितिच्या वापराच्या अभ्यासात, [[डीड्रे मॅकक्लोस्की|मॅक्क्लोस्कीने]] निष्कर्ष काढला की काही अर्थशास्त्रज्ञ [[पी-मूल्य|''p'' -values]] (पॉइंट [[शून्य गृहितक|null-hypotheses]] च्या [[महत्त्वाच्या चाचण्या|महत्त्वाच्या चाचण्यांच्या]] [[रोनाल्ड फिशर|फिशरियन]] परंपरेचे अनुसरण करून) अहवाल देतात आणि [[प्रकार II त्रुटी|प्रकार II त्रुटींकडे]] दुर्लक्ष करतात; काही अर्थशास्त्रज्ञ परिणामांच्या आकाराचा अंदाज ( [[सांख्यिकीय महत्त्व]] व्यतिरिक्त) कळवण्यात आणि त्यांच्या आर्थिक महत्त्वाची चर्चा करण्यात अयशस्वी ठरतात. तिने असा युक्तिवाद केला की काही अर्थशास्त्रज्ञ देखील [[मॉडेल निवड|मॉडेल निवडीसाठी]] आर्थिक तर्क वापरण्यात अयशस्वी ठरतात, विशेषतः प्रतिगमनमध्ये कोणते चल समाविष्ट करायचे हे ठरवण्यासाठी. काही प्रकरणांमध्ये, आर्थिक परिवर्तने प्रायोगिकरित्या हाताळली जाऊ शकत नाहीत कारण उपचार यादृच्छिकपणे विषयांना नियुक्त केले जातात. <ref name="Leamer 31–43">{{जर्नल स्रोत|last=Leamer|first=Edward|date=March 1983|title=Let's Take the Con out of Econometrics|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_1983-03_73_1/page/31|journal=American Economic Review|volume=73|issue=1|pages=31–43|jstor=1803924}}</ref> अशा प्रकरणांमध्ये, अर्थशास्त्रज्ञ [[निरीक्षणात्मक अभ्यास|निरीक्षणात्मक अभ्यासांवर]] अवलंबून असतात, बहुतेकदा डेटा संच वापरतात ज्यात अनेक मजबूतपणे संबंधित [[Covariate|कोव्हेरिएट्स]] असतात, परिणामी समान स्पष्टीकरणात्मक क्षमता असलेले परंतु भिन्न कोव्हेरिएट्स आणि प्रतिगमन अंदाजांसह प्रचंड संख्येने मॉडेल तयार होतात. निरीक्षणात्मक डेटा-सेट्सशी सुसंगत मॉडेल्सच्या बहुसंख्यतेबद्दल, [[एडवर्ड लीमर|एडवर्ड लीमरने]] आग्रह केला की "व्यावसायिक ... जोपर्यंत अनुमान योग्यरित्या गृहितकांच्या निवडीबद्दल पुरेसे असंवेदनशील असल्याचे दाखवले जात नाही तोपर्यंत विश्वास योग्यरित्या रोखून ठेवा". <ref name="Leamer 31–43" /> '''संदर्भ''' 7mzc9lzno1bb2pt0n70bk9bvp20jwig 0 349888 2704851 2474020 2026-08-23T19:39:42Z InternetArchiveBot 130355 Add 3 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704851 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[अर्थशास्त्र|अर्थशास्त्रात]], '''अर्थसंकल्पातील मर्यादा''' वस्तू आणि सेवांच्या सर्व संयोजनांचे प्रतिनिधित्व करते जे ग्राहक त्याच्या किंवा तिच्या दिलेल्या उत्पन्नामध्ये वर्तमान किमतीनुसार खरेदी करू शकतात. [[ग्राहक सिद्धांत]] [[ग्राहकांची निवड|ग्राहकांच्या निवडीच्या]] [[पॅरामीटर्स|पॅरामीटर्सचे]] परीक्षण करण्यासाठी साधन म्हणून [[अर्थसंकल्प|बजेट]] [[मर्यादा (गणित)|मर्यादा]] आणि [[प्राधान्य नकाशा|प्राधान्य नकाशाच्या]] संकल्पना वापरते. दोन-चांगल्या केसमध्ये दोन्ही संकल्पनांचे तयार [[ग्राहक सिद्धांत|ग्राफिकल प्रतिनिधित्व]] आहे. ग्राहक त्यांच्या उत्पन्नाला परवानगी देईल तेवढीच खरेदी करू शकतात, त्यामुळे त्यांच्या बजेटमध्ये ते मर्यादित आहेत. <ref name="Allingham">Allingham, Michael (1987). ''Wealth Constraint,'' The New Palgrave: A Dictionary of Economics, {{Doi|10.1057/978-1-349-95121-5_1886-1}}</ref> अर्थसंकल्पाची मर्यादा हे समीकरण आहे <math>P_x x+P_y y=m</math> कुठे <math>P_x</math> चांगल्या ''{{Mvar|X}}'' ची किंमत आहे, आणि <math>P_y</math> चांगल्या ''{{Mvar|Y}}'' ची किंमत आहे आणि ''{{Mvar|m}}'' उत्पन्न आहे '''सौम्य बजेट मर्यादा''' '''सौम्य बजेट मर्यादा''' संकल्पना सामान्यतः संक्रमणामध्ये असलेल्या [[अर्थव्यवस्था|अर्थव्यवस्थांवर]] लागू केली जाते. हा सिद्धांत [[जानोस कोर्नाई]] यांनी 1979 मध्ये मांडला होता. हे "टंचाईने चिन्हांकित समाजवादी अर्थव्यवस्थांमधील आर्थिक वर्तन" स्पष्ट करण्यासाठी वापरले होते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kornai|first=János|last2=Maskin|first2=Eric|last3=Roland|first3=Gérard|date=2003|title=Understanding the Soft Budget Constraint|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-literature_2003-12_41_4/page/1095|journal=Journal of Economic Literature|volume=41|issue=4|pages=1095–1136|doi=10.1257/jel.41.4.1095|jstor=3217457}}</ref> समाजवादी संक्रमण अर्थव्यवस्थेत [[अनुदान|सबसिडी]], क्रेडिट आणि किंमत समर्थनामुळे कंपन्यांवर मऊ बजेट मर्यादा आहेत. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Maskin|first=Eric|last2=Xu|first2=Chenggang|date=March 2001|title=Soft budget constraint theories: From centralization to the market|journal=The Economics of Transition|volume=9|issue=1|pages=1–27|doi=10.1111/1468-0351.00065|hdl-access=free}}</ref> या सिद्धांताचा अर्थ असा आहे की फर्मचे अस्तित्त्व आर्थिक मदतीवर अवलंबून असते, विशेषतः समाजवादी देशात. सॉफ्ट बजेट कंस्ट्रेंट [[सिंड्रोम]] सामान्यत: सार्वजनिक आणि खाजगी कंपन्या आणि ना-नफा संस्थांसारख्या आर्थिक संस्थांमध्ये राज्याच्या [[पितृसत्ताक|पितृत्वाच्या]] भूमिकेत उद्भवते. [[जानोस कोर्नाई|जानोस कोर्नाई यांनी]] असेही ठळक केले की पोस्ट-समाजवादी संक्रमणाचे मूल्यमापन करण्यासाठी पाच परिमाणे आहेत, ज्यात वित्तीय [[अनुदान]], सॉफ्ट [[कर|टॅक्सेशन]], सॉफ्ट [[पत|बँक क्रेडिट]] (नॉन-परफॉर्मिंग लोन्स), सॉफ्ट [[व्यापार क्रेडिट|ट्रेड क्रेडिट]] (फर्म्समधील रिअर्स जमा करणे) आणि [[थकबाकी|वेतन थकबाकी यांचा समावेश आहे.]] <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Vahabi|first=Mehrdad|date=2001|title=The Soft Budget Constraint : A Theoretical Clarification|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00629160/file/SBC-REL.pdf|journal=Recherches Économiques de Louvain / Louvain Economic Review|volume=67|issue=2|pages=157–195|doi=10.1017/S0770451800055883|jstor=40724317}}</ref> क्लॉवर [1965] च्या दृष्टिकोनानुसार, <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kornai|first=János|date=February 1986|title=The Soft Budget Constraint|url=https://archive.org/details/sim_kyklos_1986_39_1/page/3|journal=Kyklos|volume=39|issue=1|pages=3–30|doi=10.1111/j.1467-6435.1986.tb01252.x}}</ref> बजेट मर्यादा दोन मुख्य गुणधर्मांसह तर्कसंगत नियोजन गृहितक आहेत. पहिली म्हणजे बजेटची मर्यादा निर्णय घेणाऱ्यांच्या वर्तणुकीच्या वैशिष्ट्यांचा संदर्भ देते --- खर्चाची भरपाई करण्यासाठी आउटपुट विकणे किंवा मालमत्ता उत्पन्न मिळवणे. याचा अर्थ आर्थिक संसाधनांवर समायोजन मर्यादा स्पष्ट आहे. दुसरे म्हणजे, भविष्यातील आर्थिक परिस्थितीच्या अपेक्षेवर आधारित वर्तमान वास्तविक मागणीवरील मर्यादांसारख्या पूर्वीच्या व्हेरिएबल्सवर बंधने लादणे. सॉफ्ट बजेट मर्यादांचे कारण म्हणजे उत्पन्नापेक्षा जास्त [[खर्च]] अतिरिक्त संस्था (राज्य) द्वारे भरला जाईल. याशिवाय, निर्णय घेणाऱ्याला अशी बाह्य आर्थिक मदत त्याच्या कृतींच्या आधारे अत्यंत संभाव्य असण्याची अपेक्षा आहे. पुढील स्पष्टीकरण हे आहे की बाह्य सहाय्याने जितका जास्त खर्च केला जाईल तितके अर्थसंकल्पातील मर्यादा अधिक मऊ होतील. '''बँक''' बँक [[पर्यवेक्षण]] म्हणजे बँकांच्या [[भांडवली पर्याप्तता प्रमाण|भांडवल पर्याप्ततेच्या गुणोत्तरावरील]] पर्यवेक्षण. जेव्हा मोठ्या प्रमाणात कर्ज चुकल्यामुळे बँकेच्या भांडवलाला वित्तपुरवठा करणे कठीण होते, तेव्हा सरकारच्या मदतीने बँक दिवाळखोर होण्यापासून रोखू शकते, तेव्हा बँकेच्या सॉफ्ट बजेटची मर्यादा उद्भवते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Du|first=Julan|last2=Li|first2=David D.|date=March 2007|title=The soft budget constraint of banks|journal=Journal of Comparative Economics|volume=35|issue=1|pages=108–135|doi=10.1016/j.jce.2006.11.001}}</ref> Dewatripont and Maskin(1995) यांनी सूचित केले आहे की, जेव्हा बँकांना अतिरिक्त आर्थिक सहाय्याची आवश्यकता असते तेव्हा विद्यमान कर्जांमध्ये [[बुडालेला खर्च|बुडलेल्या खर्चाची]] उपस्थिती मऊ बजेटची मर्यादा निर्माण करू शकते. बाह्य पर्यायांचे [[अंतर्गतीकरण (समाजशास्त्र)|अंतर्गतीकरण]] बँकांना नवीन कर्जे आणि जुन्या कर्जांचे पुनर्वित्त यांच्यामध्ये निधी वाटप करण्याची परवानगी देऊन मॉडेलचा विस्तार करू शकते. गुंतवणूक तपासणी आणि देखरेख तंत्रज्ञानाद्वारे, बँका नवीन कर्जांच्या सापेक्ष नफा सुधारू शकतात, अशा प्रकारे मऊ बजेट मर्यादांचा समतोल भंग करू शकतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Berglöf|first=Erik|last2=Roland|first2=Gérard|date=April 1997|title=Soft budget constraints and credit crunches in financial transition|url=https://archive.org/details/sim_european-economic-review_1997-04_41_3-5/page/807|journal=European Economic Review|volume=41|issue=3–5|pages=807–817|doi=10.1016/S0014-2921(97)00055-X}}</ref> '''संदर्भ''' dwa4sjx79oerwf7ogpawbxfiw90nz4w 0 349923 2704751 2642689 2026-08-23T12:47:53Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704751 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''''टूल्सीदास ज्युनियर''''' हा २०२२ चा मृदुल महेंद्र यांनी लिहिलेला आणि दिग्दर्शित केलेला भारतीय [[हिंदी भाषा|हिंदी भाषेतील]] [[क्रीडापट (चित्रपट श्रेणी)|क्रीडापट]] आहे, जो त्याच्या स्वतःच्या जीवनावर आणि बालपणावर आधारित आहे. या चित्रपटात [[संजय दत्त]], [[राजीव कपूर]], [[दलिप ताहिल|दलीप ताहिल]] आणि नवोदित वरुण बुद्ध हे कलाकार आहेत. सोबत अंकुर विकल, चिन्मय चंद्रशुह, तसवीर कामिल आणि सारा अर्जुन सहाय्यक भूमिकेत आहेत.<ref>{{Citation|title=Toolsidas Junior Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|accessdate=2022-02-19}}</ref> चित्रीकरण पूर्ण झाल्यानंतर लगेचच फेब्रुवारी २०२१ मध्ये मरण पावलेल्या राजीव कपूर यांचा हा अंतिम चित्रपट आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2022/feb/18/family-members-including-ranbir-kapoor-neetu-kapoor-attend-screening-of-rajiv-kapoors-last-film-2420990.html|title=Family members including Ranbir Kapoor, Neetu Kapoor attend screening of Rajiv Kapoor's last film|website=The New Indian Express|access-date=2022-02-19}}</ref> ''टूल्सीदास ज्युनियर'' सुरुवातीला ४ मार्च २०२२ रोजी सिनेमागृहात प्रदर्शित होणार होता<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/sanjay-dutt-rajiv-kapoors-toolsidas-junior-release-date-locked/articleshow/89669551.cms|title=Sanjay Dutt, Rajiv Kapoor's 'Toolsidas Junior' release date locked - टाइम्स ऑफ इंडिया|date=18 February 2022|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2022-02-19}}</ref> अखेरीस, ते दूरदर्शन आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर प्रदर्शित केले गेले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://facefof.com/toolsidas-junior-movie-ott-release-date-netflix-disney-hotstar-amazon-prime/|title=Toolsidas Junior Movie Ott Release Date Netflix, Disney Hotstar, Amazon Prime|date=27 February 2022|work=Facefof.com|access-date=23 May 2022|archive-date=2024-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20240531082756/https://facefof.com/toolsidas-junior-movie-ott-release-date-netflix-disney-hotstar-amazon-prime/|url-status=dead}}</ref> ६८ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये, याला [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट|हिंदीतील सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] मिळाला आणि बुद्धदेवला विशेष उल्लेखाचा राष्ट्रीय ज्युरी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. == पात्र == * [[संजय दत्त]] - मोहम्मद सलाम उर्फ सलाम भाई<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sanjay-dutt-and-rajiv-kapoor-to-star-in-toolsidas-junior-7100642/|title=Sanjay Dutt and Rajiv Kapoor to star in Toolsidas Junior|date=2020-12-11|website=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=2022-02-19}}</ref> * [[राजीव कपूर]] - टूल्सीदास<ref name=":0" /> * [[दलिप ताहिल|दलीप ताहिल]] - जिमी टंडन * वरुण बुद्धदेव - मिडी == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट}} [[वर्ग:इ.स. २०२२ मधील हिंदी चित्रपट]] ja0xcclw0aek010h2ko8sy01v85xavh 0 349932 2704875 2701725 2026-08-23T20:14:47Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704875 wikitext text/x-wiki '''निसर्गाचे सौंदर्यशास्त्र''' हे [[नीतिशास्त्र|तात्विक नैतिकतेचे]] उप-शाखा आहे आणि नैसर्गिक वस्तूंचा त्यांच्या [[सौंदर्यशास्त्र|सौंदर्याच्या]] दृष्टीकोनातून अभ्यास करण्याचा संदर्भ देते. '''इतिहास''' निसर्गाचे सौंदर्यशास्त्र हे तत्वज्ञानाच्या नैतिकतेचे उप-शाखा म्हणून विकसित झाले. १८ व्या आणि १९ व्या शतकात, निसर्गाच्या सौंदर्यशास्त्राने बिनधास्तपणाच्या संकल्पना, चित्रे आणि सकारात्मक सौंदर्यशास्त्राच्या कल्पनेची ओळख करून दिली. <ref name="Carlson2012">{{स्रोत पुस्तक|url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2012/entries/environmental-aesthetics/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last=Carlson|first=Allen|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|edition=Summer 2012|chapter=Environmental Aesthetics|access-date=2 October 2012}}</ref> निसर्गाच्या पहिल्या मोठ्या घडामोडी १८ व्या शतकात घडल्या. अनास्थेची संकल्पना अनेक विचारवंतांनी स्पष्ट केली होती. [[अँथनी ॲशले-कूपर, शाफ्ट्सबरीचा तिसरा अर्ल|अँथनी ऍशले-कूपर यांनी]] सौंदर्याच्या कल्पनेला वैशिष्ट्यीकृत करण्याचा एक मार्ग म्हणून संकल्पना सादर केली, नंतर [[फ्रान्सिस हचेसन (तत्त्वज्ञ)|फ्रान्सिस हचेसन]] यांनी वाढविली, ज्यांनी सौंदर्याच्या अनुभवातून वैयक्तिक आणि उपयुक्ततावादी हितसंबंध आणि संघटनांना वगळण्यासाठी तिचा विस्तार केला. <ref name="Stolnitz1961">{{जर्नल स्रोत|last=Stolnitz|first=J.|year=1961|title=Of the Origins of 'Aesthetic Disinterestedness'|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-aesthetics-and-art-criticism_winter-1961_20_2/page/131|journal=Journal of Aesthetics and Art Criticism|volume=20|issue=2|pages=131–143|doi=10.1111/1540_6245.jaac20.2.0131}}</ref> ही संकल्पना पुढे [[आर्चीबाल्ड ॲलिसन (लेखक)|आर्किबाल्ड ॲलिसनने]] विकसित केली होती ज्याने तिला एका विशिष्ट मनःस्थितीचा संदर्भ दिला. <ref name="Stolnitz1961" /> '''सिद्धांत''' निस्पृहतेच्या सिद्धांताने तीन संकल्पनांच्या दृष्टीने निसर्गाच्या सौंदर्यशास्त्राच्या परिमाणांना चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यासाठी दरवाजे उघडले: # सुंदरची कल्पना: हे काबूत ठेवलेल्या आणि लागवड केलेल्या युरोपियन बागा आणि लँडस्केप्सवर लागू होते <ref name="Carlson20122">{{स्रोत पुस्तक|url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2012/entries/environmental-aesthetics/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last=Carlson|first=Allen|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|edition=Summer 2012|chapter=Environmental Aesthetics|access-date=2 October 2012}}</ref> # उदात्ततेची कल्पना: याने पर्वत आणि वाळवंट यांसारख्या निसर्गाच्या धोक्याची आणि भयानक बाजू स्पष्ट केली; तथापि, जेव्हा ते निस्पृहतेच्या दृष्टीकोनातून पाहिले जाते, तेव्हा त्याची भीती किंवा दुर्लक्ष करण्याऐवजी सौंदर्याने प्रशंसा केली जाऊ शकते <ref name="Carlson20122" /> # नयनरम्य ही संकल्पना: "नयनरम्य" या शब्दाचा अर्थ "चित्रासारखा" असा होतो, जिथे नैसर्गिक जगाचा अनुभव घेतला जातो जणू ते कलासदृश दृश्यांमध्ये विभागले गेले आहे <ref name="Carlson20122" /> # सुंदर म्हणून अनुभवलेल्या वस्तू लहान, गुळगुळीत आणि गोरा रंगाच्या असतात. <ref name="Conron2000">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/americanpictures0000conr|title=American Picturesque|last=Conron|first=J.|publisher=[[Pennsylvania State University Press]]|year=2000|location=University Park, Pennsylvania|url-access=registration}}</ref> : १७-१८ याउलट, उदात्त म्हणून पाहिलेल्या वस्तू शक्तिशाली, तीव्र आणि भयानक असतात. नयनरम्य वस्तू हे दोन्हीचे मिश्रण आहे, जे वैविध्यपूर्ण आणि अनियमित, समृद्ध आणि बलवान आणि अगदी दोलायमान म्हणून पाहिले जाऊ शकते. <ref name="Conron2000" /> : १७-१८  '''२१ व्या शतकातील घडामोडी''' निसर्गाच्या संज्ञानात्मक आणि गैर-संज्ञानात्मक दृष्टीकोनांनी त्यांचे लक्ष नैसर्गिक वातावरणापासून मानव आणि मानव-प्रभावित वातावरणाच्या विचाराकडे निर्देशित केले आहे आणि दैनंदिन जीवनातील सौंदर्यात्मक तपासणी विकसित केली आहे. (कार्लसन आणि लिंटॉट, २००७ ; पार्सन्स २००८a; कार्लसन २०१०) <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/environmental-aesthetics/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last=Carlson|first=Allen|date=August 16, 2020|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> '''मानवी दृष्टीकोन आणि निसर्गाशी नाते''' [[कला|आर्ट ऑब्जेक्टच्या]] सादृश्यामुळे लोकांची चूक होऊ शकते. उदाहरणार्थ, [[सँडहिल क्रेन|सँडिल क्रेन]] ही कला वस्तू नाही; कला वस्तु म्हणजे सँडहिल क्रेन नाही. खरं तर, कला वस्तूला ''कलाकृती'' म्हणायला हवे. <ref name="Rolston2002">{{स्रोत पुस्तक|url=http://lamar.colostate.edu/~rolston/beauty-to-duty.pdf|title=Environment and the Arts: Perspectives on Environmental Aesthetics|last=Rolson|first=Holmes|publisher=[[Ashgate Publishing]]|year=2002|isbn=9780754605430|editor-last=Berleant|editor-first=Arnold|chapter=From Beauty to Duty: Aesthetics of Nature|access-date=2012-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705193145/http://lamar.colostate.edu/~rolston/beauty-to-duty.pdf|archive-date=2010-07-05}}</ref> क्रेन स्वतःच वन्यजीव आहे आणि ती कला वस्तू नाही. हे सायटोच्या संज्ञानात्मक दृश्याच्या व्याख्येशी संबंधित असू शकते. विस्तृतपणे, क्रेन यलोस्टोनसारख्या विविध परिसंस्थांमधून जगते. निसर्ग ही एक सजीव प्रणाली आहे ज्यामध्ये प्राणी, वनस्पती आणि इको-सिस्टम समाविष्ट आहेत. याउलट, कला वस्तूचे कोणतेही पुनर्जन्म, उत्क्रांती इतिहास किंवा चयापचय नाही. <ref>U.S. Congress (1973), Endangered Species Act of 1973 (Public Law 93-205), sec. 2a.</ref> एखादी व्यक्ती जंगलात असू शकते आणि लाल, हिरवा आणि पिवळा यांसारख्या रंगांच्या विपुलतेमुळे ती सुंदर समजू शकते. क्लोरोफिलशी संवाद साधणाऱ्या रसायनांचा हा परिणाम आहे. <ref name="Leopold">{{स्रोत पुस्तक|title=A Sand County Almanac|last=Leopold|first=Aldo|publisher=[[ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस]]|year=1968|location=New York|pages=224–225}}</ref> एखाद्या व्यक्तीचा सौंदर्याचा अनुभव वाढू शकतो; तथापि, उल्लेख केलेल्या कोणत्याही गोष्टींचा जंगलात खरोखर काय चालले आहे याच्याशी काही संबंध नाही. क्लोरोफिल सौर ऊर्जेवर कब्जा करत आहे आणि अवशिष्ट रसायने झाडांना कीटक चरण्यापासून वाचवतात. <ref name="Leopold" /> मानवी अभ्यागतांना काही तासांसाठी जाणवलेला कोणताही रंग खरोखर घडत असलेल्या गोष्टींपेक्षा पूर्णपणे भिन्न असतो. <ref name="Leopold2">{{स्रोत पुस्तक|title=A Sand County Almanac|last=Leopold|first=Aldo|publisher=[[ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस]]|year=1968|location=New York|pages=224–225}}</ref> लिओपोल्डच्या मते, [[इकोसिस्टम|पर्यावरणाची]] तीन वैशिष्ट्ये जी जमीन नैतिकता निर्माण करतात ती म्हणजे अखंडता, स्थिरता आणि सौंदर्य. <ref name="Leopold2" /> नमूद केलेली कोणतीही वैशिष्ट्ये निसर्गात वास्तविक नाहीत. इकोसिस्टम स्थिर नाहीत: ते नाटकीयरित्या बदलत आहेत आणि त्यांच्यात थोडे एकीकरण आहे; त्यामुळे सौंदर्य हे पाहणाऱ्याच्या डोळ्यात असते. <ref name="Leopold2" /> '''निसर्गाचे सौंदर्यशास्त्र युक्लिडियन मानवनिर्मित जागेत एकत्रित करणे''' युक्लिडियन मानवनिर्मित जागेत निसर्गाच्या सौंदर्याचा समाकलन करून बदल करता येतो. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Robles|first=Kelly E.|last2=Roberts|first2=Michelle|last3=Viengkham|first3=Catherine|last4=Smith|first4=Julian H.|last5=Rowland|first5=Conor|last6=Moslehi|first6=Saba|last7=Stadlober|first7=Sabrina|last8=Lesjak|first8=Anastasija|last9=Lesjak|first9=Martin|date=2021|title=Aesthetics and Psychological Effects of Fractal Based Design|journal=Frontiers in Psychology|volume=12|doi=10.3389/fpsyg.2021.699962|issn=1664-1078|pmc=8416160|pmid=34484047|doi-access=free}}</ref> फ्रॅक्टल पॅटर्न दृष्यदृष्ट्या सुखदायक नैसर्गिक रचना सादर करून मानवनिर्मित जागा वाढवण्याची संधी देतात. संशोधन निसर्गाच्या नमुन्यांसारखे दिसणाऱ्या विशिष्ट फ्रॅक्टल जटिलतेसाठी प्राधान्य दर्शवते. तीन प्रयोगांनी वेगवेगळ्या फ्रॅक्टल डिझाईन्सचा शोध लावला, ज्यामुळे पॅटर्न क्लिष्टता आणि गुंतवणुकीची दर्शकांची धारणा फ्रॅक्टलच्या जटिलतेसह वाढते. या धारणा वेगवेगळ्या रचना, पद्धती आणि सांस्कृतिक पार्श्वभूमींमध्ये सुसंगत राहिल्या. '''उद्दिष्टे''' उत्तर-आधुनिक पद्धतीमध्ये, जेव्हा एखादी व्यक्ती एखाद्या नैसर्गिक गोष्टीचे सौंदर्यदृष्ट्या कौतुक करण्यात गुंतते तेव्हा आपण ज्या गोष्टीची प्रशंसा करतो त्याला आपण अर्थ देतो आणि त्या अर्थाने आपण आपली स्वतःची वृत्ती, मूल्ये आणि विश्वास व्यक्त करतो आणि विकसित करतो. <ref name="Parsons2008">{{स्रोत पुस्तक|title=Aesthetics and Nature|url=https://archive.org/details/aestheticsnature0000pars|last=Parsons|first=G.|publisher=[[Continuum International Publishing Group]]|year=2008}}</ref> नैसर्गिक गोष्टींमधली आपली स्वारस्य ही केवळ आपल्या प्रवृत्तीचे निष्क्रीय प्रतिबिंब नाही, जसे क्रोसने वर्णन केले आहे की निसर्गाचे कौतुक आरशात पाहण्यासारखे आहे, किंवा ज्याला आपण आपले अंतर्मन जीवन म्हणू शकतो; परंतु त्याऐवजी आपण निसर्गात भेटलेल्या गोष्टी असू शकतात ज्या आपल्या कल्पनाशक्तीला गुंतवून ठेवतात आणि उत्तेजित करतात. <ref name="Parsons2008" /> परिणामी, आम्हाला वेगळ्या पद्धतीने विचार करण्याचे आणि नवीन परिस्थितींमध्ये आणि मार्गांनी विचार आणि संघटना लागू करण्याचे आव्हान दिले जाते. <ref name="Parsons2008" /> कलेच्या कौतुकाचे वैशिष्ट्य म्हणून, निसर्ग सौंदर्यशास्त्रज्ञांचा असा युक्तिवाद आहे की आधुनिकतावाद हा चुकीचा दृष्टिकोन आहे कारण आपल्याकडे काहीही चालत नाही. कलेचे सौंदर्यशास्त्र कौतुक काही मानक मानकांद्वारे नियंत्रित केले जाते. <ref name="Parsons20082">{{स्रोत पुस्तक|title=Aesthetics and Nature|url=https://archive.org/details/aestheticsnature0000pars|last=Parsons|first=G.|publisher=[[Continuum International Publishing Group]]|year=2008}}</ref> कलेच्या जगात, जेव्हा लोक एकत्र येतात आणि पुस्तके आणि चित्रपटांवर चर्चा करतात किंवा समीक्षक प्रकाशनांसाठी मूल्यांकन लिहितात तेव्हा टीका होऊ शकते. उलटपक्षी, वादविवाद आणि मूल्यमापनाची स्पष्ट उदाहरणे नाहीत जिथे निसर्गाच्या चारित्र्याच्या सौंदर्यशास्त्राबद्दल भिन्न निर्णयांचे मूल्यमापन केले जाते. <ref name="Parsons20082" /> '''संदर्भ''' 65xnp3mu03ynpn19irwgy2oyu2lcjmg 0 350077 2704942 2499001 2026-08-23T22:00:31Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704942 wikitext text/x-wiki '''पर्यावरणीय चळवळ''' ही एक सामाजिक चळवळ आहे ज्याचा उद्देश [[शाश्वत राहणीमान|शाश्वत जीवन]] निर्माण करण्यासाठी नैसर्गिक जगाला हानिकारक पर्यावरणीय पद्धतींपासून संरक्षित करणे आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=xC16yGp9-HUC&pg=PA1|title=Reclaiming Paradise: The Global Environmental Movement|last=McCormick|first=John|date=1991|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-20660-2|language=en|access-date=8 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408120118/https://books.google.com/books?id=xC16yGp9-HUC&pg=PA1|archive-date=8 April 2023}}</ref> [[पर्यावरणवादी]] सार्वजनिक धोरण आणि [[वर्तन बदल (वैयक्तिक)|वैयक्तिक वर्तनातील]] बदलांद्वारे संसाधनांचे [[पर्यावरण न्याय|न्याय्य]] आणि [[शाश्वत]] व्यवस्थापन आणि [[पर्यावरण (जैवभौतिक)|पर्यावरणाच्या]] [[कारभारी|कारभाराचा]] पुरस्कार करतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hawkins|first=Catherine A.|date=2010|title=Sustainability, human rights, and environmental justice: Critical connections for contemporary social work|url=https://ojs.uwindsor.ca/index.php/csw/article/view/5833|journal=Critical Social Work|language=en|volume=11|issue=3|doi=10.22329/csw.v11i3.5833|issn=1543-9372|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305031304/https://ojs.uwindsor.ca/index.php/csw/article/view/5833|archive-date=5 March 2023|access-date=8 April 2023|doi-access=free}}</ref> [[इकोसिस्टम|इकोसिस्टममध्ये]] सहभागी (शत्रू नाही) म्हणून मानवतेची ओळख म्हणून, चळवळ [[इकोलॉजी|पर्यावरणशास्त्र]], [[आरोग्य]] तसेच [[मानवी हक्क|मानवी हक्कांवर]] केंद्रित आहे. पर्यावरणीय चळवळ ही एक आंतरराष्ट्रीय चळवळ आहे, ज्याचे प्रतिनिधित्व अनेक पर्यावरण संस्थांद्वारे केले जाते, एंटरप्राइजेसपासून ते [[तृणमुळे (राज्यशास्त्र आणि लोकप्रशासन संकल्पना)|तळागाळापर्यंत]] आणि देशानुसार बदलते. त्याचे मोठे सदस्यत्व, भिन्न आणि दृढ विश्वास, आणि कधीकधी सट्टा स्वभावामुळे, पर्यावरण चळवळ नेहमीच त्याच्या ध्येयांमध्ये एकसंध नसते. या चळवळीत सर्वात व्यापकपणे, खाजगी नागरिक, व्यावसायिक, [[धर्म आणि पर्यावरणवाद|धार्मिक भक्त]], राजकारणी, शास्त्रज्ञ, [[विना-नफा संस्था|ना-नफा संस्था]] आणि २० व्या शतकातील माजी विस्कॉन्सिन सेनेटर [[गेलॉर्ड नेल्सन]] आणि रॅचेल कार्सन यांसारख्या वैयक्तिक वकिलांचा समावेश आहे. ----'''इतिहास''' [[औद्योगिक क्रांती|औद्योगिक क्रांतीदरम्यान]] [[वातावरण|वातावरणातील]] [[धूर|धुराच्या]] [[प्रदूषण|प्रदूषणाच्या]] वाढत्या पातळीला प्रतिसाद म्हणून पर्यावरण चळवळीचा उगम झाला. मोठ्या कारखान्यांचा उदय आणि [[कोळसा खाण इतिहास|कोळशाच्या वापरात]] होणारी प्रचंड वाढ यामुळे औद्योगिक केंद्रांमध्ये [[वायू प्रदूषण|वायू प्रदूषणाची]] अभूतपूर्व पातळी वाढली; १९०० नंतर मोठ्या प्रमाणात औद्योगिक [[रासायनिक पदार्थ|रासायनिक]] विसर्जनामुळे प्रक्रिया न केलेल्या मानवी कचऱ्याच्या वाढत्या भरात भर पडली. <ref name="Donora">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ametsoc.org/sloan/cleanair/|title=History of the Clean Air Act|last=Fleming|first=James R.|last2=Bethany R. Knorr|publisher=American Meteorological Society|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610133251/http://www.ametsoc.org/sloan/cleanair/|archive-date=10 June 2011|access-date=14 February 2006}}</ref> शहरी मध्यमवर्गाच्या वाढत्या [[राजकीय दबाव|राजकीय दबावाखाली]], [[लेब्लँक प्रक्रिया|लेब्लँक]] प्रक्रियेद्वारे दिलेले हानिकारक वायू प्रदूषण ([[वायू]] [[हायड्रोक्लोरिक आम्ल|हायड्रोक्लोरिक ऍसिड]] ) नियंत्रित करण्यासाठी ब्रिटनच्या [[अल्कली कृत्ये|अल्कली कायद्याच्या]] रूपात पहिले मोठ्या प्रमाणात, आधुनिक पर्यावरणीय कायदे १८६३ मध्ये पारित करण्यात आले. १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीस पर्यावरणाविषयीची आवड ही [[रोमँटिक चळवळ|रोमँटिक चळवळीचे]] वैशिष्ट्य होते. कवी [[विल्यम वर्ड्‌स्वर्थ|विल्यम वर्डस्वर्थ यांनी]] इंग्लंडच्या [[तलाव जिल्हा|लेक डिस्ट्रिक्टमध्ये]] मोठ्या प्रमाणावर प्रवास केला होता आणि लिहिले होते की ही एक "राष्ट्रीय संपत्ती आहे ज्यामध्ये प्रत्येक माणसाला अधिकार आणि स्वारस्य आहे ज्याला पाहण्याची डोळा आहे आणि आनंद घेण्यासाठी हृदय आहे". <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/bub_gb_idlAAAAAYAAJ|title=A guide through the district of the lakes in the north of England with a description of the scenery, &c. for the use of tourists and residents|last=Wordsworth|first=William|publisher=Hudson and Nicholson|year=1835|edition=5th|location=Kendal, England|page=[https://archive.org/details/bub_gb_idlAAAAAYAAJ/page/n122 88]|quote=sort of national property in which every man has a right and interest who has an eye to perceive and a heart to enjoy.|author-link=William Wordsworth}}</ref> ----'''संवर्धन चळवळ''' आधुनिक संवर्धन चळवळ प्रथम [[भारत|भारतातील]] जंगलांमध्ये वैज्ञानिक संवर्धन तत्त्वांच्या व्यावहारिक वापराने प्रकट झाली. [[संवर्धन नैतिकता]] विकसित होण्यास सुरुवात झाली त्यामध्ये तीन मूलभूत तत्त्वे समाविष्ट आहेत: मानवी क्रियाकलापांनी [[नैसर्गिक वातावरण|पर्यावरणाचे]] नुकसान केले, भविष्यातील पिढ्यांसाठी पर्यावरण राखण्याचे [[नागरी कर्तव्य]] होते आणि हे कर्तव्य पार पाडले जावे यासाठी वैज्ञानिक, अनुभवावर आधारित पद्धती लागू केल्या पाहिजेत. [[जेम्स रानाल्ड मार्टिन]] या विचारसरणीला चालना देण्यासाठी प्रमुख होते, अनेक [[एपिडेमियोलॉजी|वैद्यकीय-स्थानिक]] अहवाल प्रकाशित करत होते ज्यात मोठ्या प्रमाणात जंगलतोड आणि निर्जंतुकीकरणामुळे झालेल्या नुकसानाचे प्रमाण प्रदर्शित केले होते आणि [[भारतीय वन सेवा|वन विभागांच्या]] स्थापनेद्वारे [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] वनसंवर्धन उपक्रमांच्या [[संस्थात्मकीकरण|संस्थात्मकीकरणासाठी]] मोठ्या प्रमाणावर लॉबिंग केले होते. . <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=9cAHAQAAIAAJ|title=The Forests of India|last=Stebbing|first=E.P|year=1922|volume=1|pages=72–81|author-link=Edward Percy Stebbing|access-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210527120035/https://books.google.com/books?id=9cAHAQAAIAAJ|archive-date=27 May 2021}}</ref> [[चेन्नई|मद्रास]] बोर्ड ऑफ रेव्हेन्यूने १८४२ मध्ये स्थानिक संवर्धनाचे प्रयत्न सुरू केले, [[अलेक्झांडर गिब्सन (वनस्पतिशास्त्रज्ञ)|अलेक्झांडर गिब्सन]], व्यावसायिक [[वनस्पतीशास्त्र|वनस्पतिशास्त्रज्ञ]], ज्यांनी वैज्ञानिक तत्त्वांवर आधारित वनसंवर्धन कार्यक्रम पद्धतशीरपणे स्वीकारला. जगातील वन व्यवस्थापनाची ही पहिलीच घटना होती. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=WDYlNljAP5AC|title=Empire Forestry and the Origins of Environmentalism|last=Barton|first=Greg|publisher=Cambridge University Press|year=2002|isbn=9781139434607|page=48|access-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210527120034/https://books.google.com/books?id=WDYlNljAP5AC|archive-date=27 May 2021}}</ref> अखेरीस, [[भारताचे गव्हर्नर जनरल|गव्हर्नर-जनरल]] [[लॉर्ड डलहौसी]] यांच्या नेतृत्वाखालील सरकारने १८५५ मध्ये जगातील पहिला कायमस्वरूपी आणि मोठ्या प्रमाणात वन संवर्धन कार्यक्रम सुरू केला, हे मॉडेल लवकरच [[ब्रिटिश साम्राज्य|इतर वसाहतींमध्ये]] तसेच [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|युनायटेड स्टेट्समध्ये]] पसरले. १८६० मध्ये, विभागाने [[स्थलांतरित शेती|स्थलांतरित लागवडीच्या]] वापरावर बंदी घातली. <ref>{{स्रोत बातमी|last=MUTHIAH|first=S.|url=http://www.hindu.com/mp/2007/11/05/stories/2007110550080500.htm|title=A life for forestry|date=5 November 2007|work=[[द हिंदू]]|location=Chennai, India|access-date=9 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108213227/http://www.hindu.com/mp/2007/11/05/stories/2007110550080500.htm|archive-date=8 November 2007|url-status=dead}}</ref> [[ह्यू फ्रान्सिस क्लेहॉर्न|ह्यू क्लेगहॉर्नचे]] १८६१ चे मॅन्युअल, ''द फॉरेस्ट्स अँड गार्डन्स ऑफ साउथ इंडिया'', हे या विषयावर निश्चित काम बनले आणि उपखंडातील वन सहाय्यकांद्वारे मोठ्या प्रमाणावर वापरले गेले. <ref name="Cleghorn">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=_ZbC9FY1JqIC|title=The Forests and Gardens of South India|last=Cleghorn|first=Hugh Francis Clarke|publisher=W. H. Allen|year=1861|location=London|oclc=301345427|access-date=16 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20200315024455/https://books.google.com/books?id=_ZbC9FY1JqIC&hl=en|archive-date=15 March 2020}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Indian Forester|last=Oliver|first=J.W.|publisher=R. P. Sharma|year=1901|volume=27|location=Allahabad|pages=617–623|chapter=Forestry in India|access-date=27 October 2020|chapter-url=https://books.google.com/books?id=2U8YAAAAYAAJ&pg=PA623|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408122919/https://books.google.com/books?id=2U8YAAAAYAAJ&pg=PA623|archive-date=8 April 2023}}</ref> [[डायट्रिच ब्रँडिस]] १८५६ मध्ये पूर्व [[म्यानमार|बर्मामधील]] पेगू विभागातील सागवान जंगलांचे अधीक्षक म्हणून ब्रिटिश सेवेत रुजू झाले. त्या काळात बर्माच्या [[साग|सागवान]] जंगलांवर अतिरेकी [[कारेन लोक|कारेन]] आदिवासींचे नियंत्रण होते. त्यांनी "तौंग्या" प्रणाली सुरू केली, <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=44smPw8a594C|title=Agro-silviculture (the taungya system)|last=King|first=KFS|publisher=University of Ibadan / Dept. of Forestry|year=1968|series=Bulletin no. 1|access-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210527120037/https://books.google.com/books?id=44smPw8a594C|archive-date=27 May 2021}}</ref> ज्यामध्ये केरन ग्रामस्थांनी सागवान लागवड साफ करणे, लागवड करणे आणि तण काढणे यासाठी मजूर पुरवले. तसेच, त्यांनी नवीन वन कायदे तयार केले आणि संशोधन आणि प्रशिक्षण संस्था स्थापन करण्यास मदत केली. ब्रँडिस यांनी डेहराडून येथे इम्पीरियल फॉरेस्ट्री स्कूलची स्थापना केली. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Weil|first=Benjamin|year=2006|title=Conservation, Exploitation, and Cultural Change in the Indian Forest Service, 1875–1927|url=https://archive.org/details/sim_environmental-history_2006-04_11_2/page/319|journal=Environmental History|volume=11|issue=2|pages=319–343|doi=10.1093/envhis/11.2.319|jstor=3986234}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Jmr9n7aoRR4C|title=This Fissured Land: An Ecological History of India|last=Gadgil|first=Madhav|last2=Guha|first2=Ramachandra|publisher=University of California Press|year=1993|isbn=9780520082960|author-link=Madhav Gadgil|author-link2=Ramachandra Guha|access-date=6 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210527120036/https://books.google.com/books?id=Jmr9n7aoRR4C|archive-date=27 May 2021}}</ref> ----'''पर्यावरण संरक्षण संस्थांची निर्मिती''' १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात पहिल्या वन्यजीव संवर्धन संस्थांची निर्मिती झाली. प्राणीशास्त्रज्ञ [[आल्फ्रेड न्यूटन|आल्फ्रेड न्यूटन यांनी]] १८७२ ते १९०३ दरम्यान ''देशी प्राण्यांच्या जतनासाठी 'क्लोज-टाइम' स्थापन करण्याच्या इच्छेबद्दल'' तपासांची मालिका प्रकाशित केली. वीण हंगामात प्राण्यांचे शिकार करण्यापासून संरक्षण करण्यासाठी कायद्यासाठी त्यांनी केलेल्या वकिलीमुळे १८८९ मध्ये [[रॉयल सोसायटी फॉर द प्रोटेक्शन ऑफ बर्ड्स|प्लुमेज लीग]] (नंतर रॉयल सोसायटी फॉर द प्रोटेक्शन ऑफ बर्ड्स) ची स्थापना झाली. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hickling|first=James|date=2021-06-01|title=The Vera Causa of Endangered Species Legislation: Alfred Newton and the Wild Bird Preservation Acts, 1869–1894|url=https://doi.org/10.1007/s10739-021-09633-w|journal=Journal of the History of Biology|language=en|volume=54|issue=2|pages=275–309|doi=10.1007/s10739-021-09633-w|issn=1573-0387|pmid=33782819}}</ref> [[फर कपडे|फर कपड्यांमध्ये]] [[ग्रेट crested grebe|ग्रेट क्रेस्टेड ग्रीब]] आणि [[काळ्या पायाचे किट्टीवाके|किट्टीवेक]] स्किन आणि पिसे वापरण्याच्या विरोधात मोहिमेसाठी सोसायटीने [[वकिली गट|निषेध गट]] म्हणून काम केले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.hmoob.in/wiki/Animal_Conservation|title=Conservation biology|work=hmoob.in|language=en|access-date=2023-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305221019/https://www.hmoob.in/wiki/Animal_Conservation|archive-date=5 March 2023|url-status=live}}</ref> </link><sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[विकिपीडिया:NOTRS|<span title="Source looks like a wikipedia article. (April 2023)">चांगले&nbsp;स्रोत&nbsp;गरज</span>]]'' &#x5D;</sup> सोसायटीने उपनगरीय मध्यमवर्गीयांकडून वाढता पाठिंबा मिळवला, <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mycoo|first=Michelle|date=January 2006|title=The Retreat of the Upper and Middle Classes to Gated Communities in the Poststructural Adjustment Era: The Case of Trinidad|journal=Environment and Planning A: Economy and Space|language=en|volume=38|issue=1|pages=131–148|bibcode=2006EnPlA..38..131M|doi=10.1068/a37323|issn=0308-518X}}</ref> आणि जगातील पहिला निसर्ग संरक्षण कायदा म्हणून १८६९ मध्ये [[सागरी पक्षी संरक्षण कायदा १८६९|सागरी पक्षी संरक्षण कायदा]] पारित करण्यावर प्रभाव टाकला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?isbn=3540740023|title=Coastal Dunes: Ecology and Conservation|last=G. Baeyens|last2=M. L. Martinez|publisher=Springer|year=2007|page=282}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Makel|first=Jo|url=http://news.bbc.co.uk/local/humberside/hi/people_and_places/nature/newsid_9383000/9383787.stm|title=Protecting seabirds at Bempton Cliffs|date=2 February 2011|work=BBC News|access-date=16 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502175830/http://news.bbc.co.uk/local/humberside/hi/people_and_places/nature/newsid_9383000/9383787.stm|archive-date=2 May 2019|url-status=live}}</ref> तथापि, १८५० ते १९५० या शतकातील बहुतेक काळ, प्राथमिक पर्यावरणीय कारण म्हणजे वायू प्रदूषण कमी करणे. १८९८ मध्ये [[पर्यावरण संरक्षण यूके|कोल स्मोक ऍबेटमेंट सोसायटीची]] स्थापना करण्यात आली आणि ती सर्वात जुनी पर्यावरण एनजीओ बनली. त्याची स्थापना कलाकार सर [[विल्यम ब्लेक रिचमंड]] यांनी केली होती, कोळशाच्या धुरामुळे निराश होऊन. जरी याआधी कायद्याचे तुकडे असले तरी, [[सार्वजनिक आरोग्य कायदा 1875|सार्वजनिक आरोग्य कायदा १८५७]] नुसार सर्व भट्टी आणि फायरप्लेसने स्वतःचा धूर घेणे आवश्यक होते. पर्यावरणाच्या वतीने पद्धतशीर आणि सामान्य प्रयत्न केवळ १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात सुरू झाले; हे १८७० च्या दशकात ब्रिटनमधील सुविधा चळवळीतून वाढले, जे [[औद्योगिकीकरण]], शहरांची वाढ आणि खराब होणारे वायू आणि [[जलप्रदूषण|जल प्रदूषण]] यांची प्रतिक्रिया होती. १८६५ मध्ये [[कॉमन्स प्रिझर्वेशन सोसायटी|कॉमन्स प्रिझर्व्हेशन सोसायटीच्या]] स्थापनेपासून सुरू झालेल्या या चळवळीने औद्योगिकीकरणाच्या अतिक्रमणांविरुद्ध ग्रामीण संरक्षणाला चालना दिली. [[रॉबर्ट हंटर (नॅशनल ट्रस्ट)|रॉबर्ट हंटर]], सोसायटीचे सॉलिसिटर, [[हार्डविक रॉन्सले]], [[ऑक्टाव्हिया हिल]] आणि [[जॉन रस्किन]] यांच्यासोबत खदानींमधून स्लेट वाहून नेण्यासाठी रेल्वेचे बांधकाम रोखण्यासाठी यशस्वी मोहिमेचे नेतृत्व करण्यासाठी काम केले, ज्यामुळे [[न्यूलँड्स व्हॅली|न्यूलँड्स]] आणि [[Ennerdale पाणी|एनरडेलच्या]] असुरक्षित खोऱ्यांचा नाश झाला असता. या यशामुळे लेक डिस्ट्रिक्ट डिफेन्स सोसायटीची स्थापना झाली (नंतर ते लेक डिस्ट्रिक्टचे मित्र बनले). <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=9lbwDwAAQBAJ&dq=This+success+led+to+the+formation+of+the+Lake+District+Defence+Society+(later+to+become+The+Friends+of+the+Lake+District)&pg=PR1|title=William Wordsworth and Modern Travel: Railways, Motorcars and the Lake District, 1830-1940|last=Yoshikawa|first=Saeko|date=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-1-78962-118-1|language=en|access-date=8 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425171538/https://books.google.com/books?id=9lbwDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PR1&dq=This+success+led+to+the+formation+of+the+Lake+District+Defence+Society+(later+to+become+The+Friends+of+the+Lake+District)&hl=en#v=onepage&q&f=false|archive-date=25 April 2023}}</ref> १८९३ मध्ये हिल, हंटर आणि रॉनस्ले यांनी देशभरातील पर्यावरण संवर्धनाच्या प्रयत्नांना समन्वयित करण्यासाठी राष्ट्रीय संस्था स्थापन करण्याचे मान्य केले, " [[ऐतिहासिक स्वारस्य असलेल्या ठिकाणांसाठी किंवा नैसर्गिक सौंदर्यासाठी नॅशनल ट्रस्ट|नॅशनल ट्रस्ट फॉर प्लेसेस ऑफ हिस्टोरिक इंटरेस्ट ऑर नॅचरल ब्युटी]] " चे औपचारिक उद्घाटन १८९४ मध्ये झाले. <ref name="t94">"A Proposed National Trust", ''The Times'', 17 July 1894, p. 12</ref> संस्थेला १९०७ च्या नॅशनल ट्रस्ट बिलाद्वारे सुरक्षित पाया मिळाला, ज्याने ट्रस्टला वैधानिक महामंडळाचा दर्जा दिला. <ref>"Parliamentary Committees", ''The Times'', 26 July 1907. p. 4</ref> आणि विधेयक ऑगस्ट १९०७ मध्ये मंजूर झाले. <ref name="act">[http://www.nationaltrust.org.uk/servlet/file/store5/item740098/version1/National%20Trust%20Acts%201907-1971%20post%20Order%202005.pdf "An Act to incorporate and confer powers upon the National Trust for Places of Historic Interest or Natural Beauty"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120602185018/http://www.nationaltrust.org.uk/servlet/file/store5/item740098/version1/National%20Trust%20Acts%201907-1971%20post%20Order%202005.pdf}}, The National Trust. Retrieved 4 June 2012</ref> आधुनिक पर्यावरणवादाच्या रोमँटिक आदर्शाची अपेक्षा करणारी सुरुवातीची "बॅक-टू-नेचर" चळवळ, [[जॉन रस्किन]], [[विल्यम मॉरिस]] आणि [[एडवर्ड कारपेंटर]] यांसारख्या बुद्धिजीवींनी वकिली केली होती, जे सर्व [[उपभोगवाद|उपभोक्तावाद]], [[प्रदूषण]] आणि इतर क्रियाकलापांच्या विरोधात होते ज्यांना हानिकारक होते. नैसर्गिक जग. <ref>Gould, Peter C. (1988). ''Early Green Politics'', Brighton, Harvester Press, pgs. 15–19, and [[Derek Wall|Wall, Derek]], (1994) ''Green History: A Reader.'' London, Routledge, pgs. 9–14.</ref> ही चळवळ औद्योगिक शहरांच्या शहरी परिस्थितीची प्रतिक्रिया होती, जेथे स्वच्छता भयंकर होती, प्रदूषण पातळी असह्य होती आणि घरे अत्यंत अरुंद होती. आदर्शवाद्यांनी ग्रामीण जीवनाला पौराणिक [[युटोपिया|यूटोपिया]] म्हणून चॅम्पियन केले आणि त्याकडे परत जाण्याचा पुरस्कार केला. जॉन रस्किन यांनी असा युक्तिवाद केला की लोकांनी "इंग्रजी जमिनीच्या छोट्याशा तुकड्यावर, सुंदर, शांत आणि फलदायी, परत यावे. त्यावर आमच्याकडे वाफेची इंजिने नसतील ...आमच्याकडे भरपूर फुले आणि भाज्या असतील ... आमच्याकडे थोडे संगीत असेल. आणि मुलं त्यावर नाचायला आणि गाणं शिकतील." <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/backtolandpastor00mars|title=Back to the Land: The Pastoral Impulse in England, 1880–1914|last=Marsh|first=Jan|publisher=Quartet Books|year=1982|isbn=9780704322769|url-access=registration}}</ref> [[मॉरिस नृत्य]] आणि [[मेपोल|मेपोलसह]] "उत्पादनाचा कलंक किंवा कृत्रिमतेचा नाश" न करता, लहान सहकारी शेतांच्या स्थापनेतील व्यावहारिक उपक्रमांचाही प्रयत्न केला गेला आणि जुन्या ग्रामीण परंपरांना उत्साहाने पुनरुज्जीवित केले गेले. <ref>{{जर्नल स्रोत|date=15 December 1983|title='Back to nature' movement nothing new – dates back to 1880|url=http://www.csmonitor.com/1983/1215/121523.html|journal=The Christian Science Monitor|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216182555/http://www.csmonitor.com/1983/1215/121523.html|archive-date=16 December 2013|access-date=17 December 2012}}</ref> [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|युनायटेड स्टेट्समधील]] चळवळ १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, पश्चिमेकडील नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण करण्याच्या चिंतेने सुरू झाली, [[जॉन मुइर]] आणि [[थोरो|हेन्री डेव्हिड थोरो]] यांसारख्या व्यक्तींनी महत्त्वपूर्ण तात्विक योगदान दिले. थोरोला निसर्गाशी लोकांच्या नातेसंबंधात रस होता आणि साध्या जीवनात निसर्गाच्या जवळ राहून त्यांनी याचा अभ्यास केला. त्यांनी आपले अनुभव ''[[वॉल्डन]]'' या पुस्तकात प्रकाशित केले, ज्यात असा युक्तिवाद आहे की लोकांनी निसर्गाशी जवळीक साधली पाहिजे. मुइरला निसर्गाच्या जन्मजात हक्कावर विश्वास बसला, विशेषतः [[योसेमाइट व्हॅली|योसेमाइट व्हॅलीमध्ये]] हायकिंगमध्ये वेळ घालवल्यानंतर आणि पर्यावरण आणि भूविज्ञान या दोन्हींचा अभ्यास केल्यानंतर. [[योसेमाइट राष्ट्रीय उद्यान|योसेमाइट नॅशनल पार्क]] तयार करण्यासाठी त्यांनी काँग्रेसमध्ये यशस्वीपणे लॉबिंग केले आणि १८९२ मध्ये [[सिएरा क्लब|सिएरा क्लबची]] स्थापना केली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=yPXYCwAAQBAJ&dq=He+published+his+experiences+in+the+book+Walden%2C+which+argues+that+people+should+become+intimately+close+with+nature.+Muir+came+to+believe+in+nature%27s+inherent+right%2C+especially+after+spending+time+hiking+in+Yosemite+Valley+and+studying+both+the+ecology+an&pg=PR11|title=The Invention of Nature: Alexander Von Humboldt's New World|last=Wulf|first=Andrea|date=2015|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-385-35066-2|language=en|access-date=26 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408163014/https://books.google.com/books?id=yPXYCwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PR11&dq=He+published+his+experiences+in+the+book+Walden%2C+which+argues+that+people+should+become+intimately+close+with+nature.+Muir+came+to+believe+in+nature%27s+inherent+right%2C+especially+after+spending+time+hiking+in+Yosemite+Valley+and+studying+both+the+ecology+an&hl=en#v=onepage&q&f=false|archive-date=8 April 2023}}</ref> संवर्धनवादी तत्त्वे तसेच निसर्गाच्या अंगभूत अधिकारावरील विश्वास आधुनिक पर्यावरणवादाचा पाया बनला होता. तथापि, अमेरिकेतील सुरुवातीची चळवळ विरोधाभासाने विकसित झाली; [[जॉन मुइर]] सारख्या संरक्षकांना जमीन आणि निसर्ग स्वतःच्या फायद्यासाठी बाजूला ठेवायचा होता आणि [[गिफर्ड पिंचॉट]] (१९०५ ते १९१० या [[यूएस वन सेवा|कालावधीत यूएस वन सेवेचे]] पहिले प्रमुख म्हणून नियुक्त) सारख्या संरक्षकांना मानवी वापरासाठी नैसर्गिक संसाधनांचे व्यवस्थापन करायचे होते. ----'''संदर्भ''' 9wsvxv70jdk40h56wjrujh5nl4d8gm0 0 350095 2704787 2504900 2026-08-23T18:16:31Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704787 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''भारतात पर्यावरणाच्या अनेक समस्या''' आहेत. [[वायू प्रदूषण]], [[जलप्रदूषण]], कचरा, देशांतर्गत प्रतिबंधित वस्तू आणि नैसर्गिक वातावरणाचे प्रदूषण ही भारतापुढील आव्हाने आहेत. निसर्गाचाही भारतावर काही गंभीर परिणाम होत आहे. १९४७ ते १९९५या काळात परिस्थिती बिकट होती. १९९५ ते २०१० दरम्यान, [[जागतिक बँक|जागतिक बँकेच्या]] तज्ञांनी गोळा केलेल्या डेटा आणि पर्यावरणीय मुल्यांकनांनुसार, भारताने आपल्या [[पर्यावरणीय समस्या|पर्यावरणीय समस्यांचे]] निराकरण करण्यात आणि जगातील पर्यावरणीय गुणवत्ता सुधारण्यात काही जलद प्रगती केली आहे. <ref>{{Citation|title=The Little Green Data Book|year=2010|accessdate=24 December 2011|archivedate=2 December 2015}}</ref> <ref>{{Citation|title=Environment Assessment, Country Data: India|year=2011}}</ref> मात्र तरीही प्रदूषण हे देशासमोरील मोठे आव्हान आणि संधी आहे. पर्यावरणीय समस्या हे भारतासाठी रोग, आरोग्य समस्या आणि दीर्घकालीन उपजीविकेवरील परिणामाचे प्राथमिक कारण आहेत. '''कायदा आणि धोरणे''' भारतातील ब्रिटिश राजवटीत पर्यावरणाशी संबंधित अनेक कायदे पाहिले. १८५७ चा किनारा उपद्रव (बॉम्बे आणि कोलकाता) कायदा आणि १८५७ चा ओरिएंटल गॅस कंपनी कायदा हे सर्वात सुरुवातीचे होते. १८६० च्या भारतीय दंड संहिता, जो कोणी स्वेच्छेने कोणत्याही सार्वजनिक झरे किंवा जलाशयाचे पाणी खराब करतो त्याला दंड ठोठावला. याव्यतिरिक्त, संहितेने निष्काळजी कृत्यांवर दंड आकारला. ब्रिटिश भारतानेही वायू प्रदूषण नियंत्रित करण्याच्या उद्देशाने कायदे केले. यापैकी प्रमुख म्हणजे १९०५ चा बंगाल स्मोक उपद्रव कायदा आणि १९१२ चा बॉम्बे स्मोक उपद्रव कायदा. हे कायदे अपेक्षित परिणाम घडवून आणण्यात अयशस्वी ठरले असताना, ब्रिटीशांनी लागू केलेल्या कायद्यांनी भारतातील पर्यावरणीय नियमांच्या वाढीसाठी पुढाकार घेतला. ब्रिटनपासून स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर, भारताने पर्यावरणाच्या संरक्षणासाठी कोणतीही विशिष्ट घटनात्मक तरतूद न करता, एक संविधान आणि असंख्य ब्रिटिश-अंमलात केलेले कायदे स्वीकारले. भारताने १९७६ मध्ये आपल्या संविधानात सुधारणा केली. सुधारित घटनेच्या भाग ४ मधील कलम ४८(A), वाचा: राज्य पर्यावरणाचे संरक्षण आणि सुधारणा करण्यासाठी आणि देशातील जंगले आणि वन्यजीवांचे संरक्षण करण्यासाठी प्रयत्न करेल. कलम ५१ A (g) ने भारतीय राज्यावर अतिरिक्त पर्यावरणीय आदेश लादले आहेत. अलीकडील इतिहासातील इतर भारतीय कायद्यांमध्ये १९७४ चा जल (प्रदूषण प्रतिबंध आणि नियंत्रण) कायदा, १९८० चा वन (संवर्धन) कायदा आणि १९८१ चा वायु (प्रदूषण प्रतिबंध आणि नियंत्रण) कायदा यांचा समावेश होतो. स्टॉकहोम परिषदेत घेतलेल्या निर्णयांवरून हवा कायदा प्रेरित झाला. [[भोपाळ वायुदुर्घटना|भोपाळ गॅस दुर्घटनेने]] भारत सरकारला १९८६ चा पर्यावरण (संरक्षण) कायदा लागू करण्यास प्रवृत्त केले. भारताने २००० मध्ये ध्वनी प्रदूषण (नियमन आणि नियंत्रण) नियमांचा संच देखील लागू केला आहे. १९८५ मध्ये, भारत सरकारने [[पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (भारत)|पर्यावरण आणि वन मंत्रालयाची]] स्थापना केली. हे मंत्रालय पर्यावरण संरक्षणाचे नियमन आणि खात्री करण्यासाठी भारतातील केंद्रीय प्रशासकीय संस्था आहे. भारताच्या केंद्र सरकारने कायदे सक्रिय केले असूनही, पर्यावरणाच्या गुणवत्तेची वास्तविकता १९४७ ते १९९० दरम्यान अधिकतर बिघडली. ग्रामीण भागातील गरिबांना जीवन जगण्याशिवाय पर्याय नव्हता. हवेचे उत्सर्जन वाढले, जलप्रदूषण वाढले, जंगलाचे आच्छादन कमी झाले. १९९० च्या दशकात सुधारणा सुरू झाल्या. तेव्हापासून, भारतीय इतिहासात प्रथमच, प्रत्येक ५ वर्षांच्या कालावधीत प्रमुख वायु प्रदूषक सांद्रता कमी झाली आहे. १९९२ आणि २०१० दरम्यान, उपग्रह डेटाने पुष्टी केली आहे की भारतातील वनव्याप्ति प्रथमच ४ दशलक्ष हेक्टरपेक्षा जास्त वाढली आहे,७% वाढ. <ref name="faof2010">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.fao.org/docrep/013/i1757e/i1757e.pdf|title=Global Forest Resources Assessment 2010|year=2011|publisher=FAO}}</ref> ऑगस्ट २०१९ मध्ये, भारत सरकारने [[डिस्पोजेबल उत्पादन|एकेरी वापरल्या जाणाऱ्या]] प्लास्टिकवर देशव्यापी बंदी लादली जी २ ऑक्टोबर <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.reuters.com/article/us-india-pollution-plastic-exclusive-idUSKCN1VI19F|title=Exclusive: India set to outlaw six single-use plastic products on...|date=29 August 2019|work=Reuters|language=en|access-date=29 August 2019}}</ref> पासून लागू होईल. '''संभाव्य कारणे''' काहींनी पर्यावरणीय समस्यांबाबत [[भारतातील आर्थिक विकास|आर्थिक विकास]] हे कारण सांगितले आहे. भारताची वाढती लोकसंख्या हे भारताच्या पर्यावरणाच्या ऱ्हासाचे प्रमुख कारण आहे असे सुचवले जाते. जपान, इंग्लंड आणि सिंगापूर सारख्या देशांचे [[प्रायोगिक पुरावे]], प्रत्येकाची लोकसंख्या घनता भारतासारखीच किंवा त्याहून अधिक आहे, तरीही प्रत्येकजण भारताच्या तुलनेत अत्यंत उच्च पर्यावरणीय गुणवत्तेचा आनंद घेत आहे, असे सूचित करते की लोकसंख्येची घनता हा भारताच्या समस्यांवर परिणाम करणारा एकमेव घटक असू शकत नाही. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Henrik Urdal|author-link=Henrik Urdal|date=July 2005|title=People vs. Malthus: Population Pressure, Environmental Degradation, and Armed Conflict Revisited|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-peace-research_2005-07_42_4/page/n50|journal=Journal of Peace Research|volume=42|issue=4|pages=417–434|doi=10.1177/0022343305054089}}</ref> भारतामध्ये अनेक पर्यावरणीय समस्या आहेत ज्यामुळे नैसर्गिक संसाधनांचे अवनयन होत आहे आणि लोकांच्या आरोग्यावर तसेच जीवनमानावर विपरीत परिणाम होत आहेत. '''मुख्य समस्या-''' '''१. वायुप्रदूषण''' भारतातील वायुप्रदूषण हे एक गंभीर पर्यावरणीय समस्या आहे. दिल्लीसह अनेक मोठ्या शहरांमध्ये वायुप्रदूषणाची पातळी जगातील सर्वात जास्त आहे. वाहनांचे धूर, औद्योगिक उत्सर्जन, बांधकामाची धूळ, आणि कृषी जाळणी यामुळे वायुप्रदूषण होते. '''''परिणाम:''''' - श्वसनाचे आजार, अस्थमा, आणि हृदयविकार यांचे प्रमाण वाढले आहे. - लहान मुलांच्या आणि वृद्धांच्या आरोग्यावर विपरीत परिणाम होतो. - जनावरांच्या आणि वनस्पतींच्या जीवनमानावर देखील परिणाम होतो. '''२. जलप्रदूषण''' भारताच्या अनेक नद्यांमध्ये आणि जलस्रोतांमध्ये प्रदूषण पसरलेले आहे. औद्योगिक कचरा, घरगुती मल-मैला, आणि शेतीतील रासायनिक पदार्थ नद्या आणि तळ्यांमध्ये सोडले जातात, ज्यामुळे जलप्रदूषण होते. '''''परिणाम:''''' - पिण्याच्या पाण्याची गुणवत्ता खालावते. - जलजन्य आजारांचे प्रमाण वाढते. - मत्स्यपालन आणि इतर जलजीवन प्रभावित होते. '''३. जंगलतोड''' जंगलतोड ही एक मोठी समस्या आहे. वाढत्या लोकसंख्येच्या आणि शेतीसाठी जमिनीची मागणी वाढल्यामुळे जंगलांचे क्षेत्र कमी होत आहे. '''''परिणाम:''''' - जैवविविधता कमी होते. - हवामानातील बदलांना गती मिळते. - स्थानिक समुदायांच्या जीवनमानावर विपरीत परिणाम होतो. '''४. मातीचा अवनयन''' भारतामध्ये मातीचा अवनयन होण्याचे प्रमाण वाढत आहे. अति शेतजमिनीचा वापर, रासायनिक खतांचा वापर, आणि जंगलतोड यामुळे मातीची गुणवत्ताही खालावली आहे. '''''परिणाम:''''' - कृषी उत्पादनात घट. - अन्न सुरक्षा धोक्यात येते. - भूजल पुनर्भरण कमी होते. '''५. जैवविविधतेचा नाश''' जंगलतोड, शिकार, आणि मानवी हस्तक्षेपामुळे जैवविविधता धोक्यात आली आहे. अनेक प्रजातींचे नामशेष होण्याचा धोका आहे. '''''परिणाम:''''' - परिसंस्था असंतुलित होते. - नैसर्गिक संसाधनांवर अवलंबून असणाऱ्या लोकांच्या जीवनमानावर विपरीत परिणाम होतो. '''६. हवामान बदल''' भारताला हवामान बदलांचा परिणाम जाणवत आहे. अनियमित पाऊस, वाढती उष्णता, आणि नैसर्गिक आपत्ती यामुळे कृषी उत्पादन आणि जीवनमानावर विपरीत परिणाम होत आहे. '''''परिणाम:''''' - शेतीत नुकसान. - पाणीटंचाई. - तटीय भागांमध्ये समुद्राच्या पातळीचा वाढ. '''७. प्लास्टिक प्रदूषण''' प्लास्टिक कचऱ्याचे व्यवस्थापन हे एक मोठे आव्हान आहे. प्लास्टिकच्या वाढत्या वापरामुळे आणि त्याच्या अपघटन न होण्याच्या क्षमतेमुळे पर्यावरणावर विपरीत परिणाम होत आहे. '''''परिणाम:''''' '''-''' जलस्रोत प्रदूषित होतात. - वन्यजीवांच्या आरोग्यावर विपरीत परिणाम होतो. - माती आणि पाण्याची गुणवत्ता खालावते. '''८. आवाज प्रदूषण''' शहरी भागांमध्ये वाढते वाहनांचे आवाज, औद्योगिक क्रियाकलाप, आणि इतर मानवी क्रियाकलापांमुळे आवाज प्रदूषणाची समस्या निर्माण झाली आहे. '''''परिणाम:''''' - मानसिक तणाव आणि आरोग्य समस्यांचे प्रमाण वाढते. - जनावरांच्या जीवनमानावर विपरीत परिणाम होतो. '''वाळूची धूप''' मार्च २००९ मध्ये, [[पंजाब प्रदेश|पंजाबच्या]] मुद्द्याने प्रेस कव्हरेज आकर्षित केले. हे [[औष्णिक वीजनिर्मिती प्रकल्प|थर्मल पॉवर]] स्टेशन्सच्या [[फ्लाय राख|फ्लाय ॲश]] तलावांमुळे झाल्याचा आरोप आहे, ज्यामुळे [[पंजाब|पंजाबमधील]] [[फरीदकोट जिल्हा|फरीदकोट]] आणि [[भटिंडा]] जिल्ह्यांतील मुलांमध्ये गंभीर जन्मजात दोष निर्माण होतात. युरेनियमची पातळी कमाल सुरक्षित मर्यादेच्या ६० पट जास्त असल्याचा दावा बातम्यांनी केला आहे. <ref name="fa">{{स्रोत बातमी|last=Yadav|first=Priya|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Uranium-deforms-kids-in-Faridkot/articleshow/4347313.cms|title=Uranium deforms kids in Faridkot|date=2 April 2009|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> <ref name="bc">{{स्रोत बातमी|last=Jolly|first=Asit|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7979022.stm|title=Punjab disability 'uranium link'|date=2 April 2009|work=BBC News}}</ref> २०१२ मध्ये, भारत सरकारने पुष्टी केली <ref>[http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=85937 Uranium in Ground Water] Ministry of Drinking Water and Sanitation, Government of India (2012)</ref> की पंजाबच्या मालवा पट्ट्यातील भूजलामध्ये युरेनियम धातू आहे जो संयुक्त राष्ट्रांच्या जागतिक आरोग्य संघटनेने निर्धारित केलेल्या ट्रेस मर्यादेपेक्षा ५० % जास्त आहे. विविध सॅम्पलिंग पॉईंट्सवरील १००० हून अधिक नमुन्यांवर आधारित वैज्ञानिक अभ्यास, राख उडण्याचा स्रोत आणि मूळ आरोपानुसार थर्मल पॉवर प्लांट किंवा उद्योगातील कोणतेही स्रोत शोधू शकले नाहीत. अभ्यासात असेही समोर आले आहे की माळवा जिल्ह्यातील भूजलातील युरेनियमचे प्रमाण WHO च्या मर्यादेच्या ६० पट नाही तर ३ ठिकाणी WHO च्या मर्यादेपेक्षा फक्त ५० % जास्त आहे. नमुन्यांमध्ये आढळणारी ही सर्वोच्च एकाग्रता सध्या फिनलँड सारख्या इतरत्र मानवी उद्देशांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या भूजलामध्ये नैसर्गिकरित्या आढळलेल्या प्रमाणापेक्षा कमी आहे. <ref>[http://dae.nic.in/writereaddata/lsus3346.pdf Atomic Energy Report - Malwa Punjab Uranium Q&A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140228040735/http://dae.nic.in/writereaddata/lsus3346.pdf}} Lok Sabha, Government of India (2012)</ref> युरेनियमसाठी नैसर्गिक किंवा इतर स्रोत ओळखण्यासाठी संशोधन सुरू आहे. '''हरितगृह वायू उत्सर्जन''' २००९ मध्ये चीन आणि युनायटेड स्टेट्स नंतर १.६५ Gt दर वर्षी [[कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जनानुसार देशांची यादी|कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जित करणारा भारत हा तिसरा सर्वात मोठा]] [[हरितगृह वायू]] होता. जगातील १७ टक्के लोकसंख्येसह, भारताने मानव-स्रोत कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जनात सुमारे ५ टक्के योगदान दिले; चीनच्या २४ टक्के वाटा तुलनेत. दरडोई आधारावर, भारताने प्रति व्यक्ती सुमारे १.४ टन कार्बन डाय ऑक्साईड उत्सर्जित केले, युनायटेड स्टेट्सच्या प्रति व्यक्ती १७ टन, आणि जागतिक सरासरी ५.३ टन प्रति व्यक्ती. '''जंगलतोड''' भारताचा २०१८ [[फॉरेस्ट लँडस्केप इंटिग्रिटी इंडेक्स]] म्हणजे ७.०९/१० स्कोअर होता, १७२ देशांपैकी तो जागतिक स्तरावर ५८ व्या क्रमांकावर होता. <ref name="FLII-Supplementary">{{जर्नल स्रोत|last=Grantham|first=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|year=2020|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity - Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|page=5978|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|issn=2041-1723|pmc=7723057|pmid=33293507}}</ref> '''संदर्भ''' 86jes2ap5ri5gdkgjsb5ppnvp9wzu5z 0 351521 2704950 2592760 2026-08-23T22:18:59Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704950 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''शाह बानो प्रकरण''' किंवा '''शाह बानो खटला''',<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://article51a.in/wp-content/uploads/Shah-Bano-Begum-Case.pdf|title=Judgement Copy|website=Article 51A|access-date=2024-07-11|archive-date=2024-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240711094243/https://article51a.in/wp-content/uploads/Shah-Bano-Begum-Case.pdf|url-status=dead}}</ref> हा [[भारत|भारतातील]] एक पोटगीचा विवादास्पद खटला होता. याला ''मोहम्मद अहमद खान विरुद्ध शाह बानो बेगम खटला'' असेही म्हणतात. या प्रकरणात [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालयाने]] पीडित घटस्फोटित मुस्लिम महिलेला दिलेल्या देखभालीच्या बाजूने निर्णय दिला होता. तत्कालीन राजीव गांधींच्या नेतृत्वातील [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] सरकारने घटनेत बदल करत [[मुस्लिम महिला (घटस्फोट अधिकारांचे रक्षण) कायदा, १९८६]] लागू केला. भारतीय धर्मनिरपेक्ष कायद्यांतर्गत मुस्लिम महिलांना मूलभूत देखभालीचा अधिकार नाकारण्यात आल्याने याला भेदभावपूर्ण आणि मुस्लिम तुष्टिकरणाचा भाग म्हणून पाहिले गेले.<ref name="hindu2003">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/the-shah-bano-legacy/article27789644.ece |title=The Shah Bano legacy |date=10 August 2003 |website=द हिंदू |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216130523/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/the-shah-bano-legacy/article27789644.ece |archive-date=16 February 2024|access-date=}}</ref> [[इंदूर]], [[मध्य प्रदेश]] येथील शाह बानो बेगम यांना १९७८ मध्ये तिच्या पतीने घटस्फोट दिला होता.<ref name="hindu2003" /> तिने भारताच्या सर्वोच्च न्यायालया पर्यंत पोटगीच्या फौजदारी खटल्यात अंतिम विजय मिळवला, ज्यामध्ये तिने तिच्या पतीकडून [[पोटगी|पोटगीचा]] अधिकार जिंकला. मात्र, काही मुस्लिम राजकारण्यांनी हा निकाल रद्दबातल ठरवण्यासाठी मोहीम राबवली. या प्रकरणातील महिलेच्या बाजूने निकाल दिल्याने मुस्लिमांमध्ये टीका झाली.{{Sfn|The politics of autonomy : Indian experiences|2005}} {{Sfn|Inscribing South Asian Muslim women|2008}}{{Sfn|On violence: a reader|2007}}, ज्यापैकी काहींनी [[कुराण]]चा हवाला देऊन हा निकाल इस्लामिक कायद्याच्या विरोधात असल्याचे दाखवले.{{Sfn|Inscribing South Asian Muslim women|2008}} त्यामुळे भारतात विविध धर्मांसाठी वेगवेगळ्या नागरी संहिता असण्याबाबत वाद निर्माण झाला.{{Sfn|T.P. Jindal|1995}}<ref name="indianexpress1">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.indianexpress.com/news/flashback-to-shah-bano-case-as-muslim-woman-wins-alimony-battle/520469/ |title=Flashback to Shah Bano case as Muslim woman wins alimony battle |date=23 September 2009 |website=द इंडियन एक्सप्रेस |access-date=7 May 2013}}</ref> या प्रकरणामुळे काँग्रेस सरकारने आपल्या पूर्ण बहुमताने मुस्लिम महिला (घटस्फोट अधिकारांचे संरक्षण) कायदा, १९८६ संमत केला, ज्याने सर्वोच्च न्यायालयाचा निर्णय सौम्य केला आणि मुस्लिम घटस्फोटकर्त्यांचा त्यांच्या पूर्वीच्या पतीपासून पोटगी मिळण्याचा अधिकार, घटस्फोटानंतर केवळ ९० दिवस (इस्लामिक कायद्यातील ''इद्दाचा'' कालावधी) इतकाच मर्यादित केला.<ref name="hindu2003" /><ref name="indianexpress1" />{{Sfn|On violence: a reader|2007}} तथापि, ''डॅनियल लतीफी विरुद्ध युनियन ऑफ इंडिया'' खटला आणि ''शमीमा फारुकी विरुद्ध शाहिद खान'' यासह नंतरच्या निकालांमध्ये, भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने या खटल्याच्या वैधतेची खात्री करून या कायद्याचा अर्थ लावला आणि परिणामी शाह बानोचा निकाल कायम ठेवला, आणि मुस्लिम महिला (घटस्फोटावरील अधिकारांचे संरक्षण) कायदा १९८६ रद्द करण्यात आला.<ref name="reclaiming">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=qvG01Oo_9kkC&q=danial+latifi+challenged+act&pg=PA123 |title=Reclaiming the Nation: Muslim Women and the Law in India |last=Narain |first=Vrinda |date=January 2008 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802092786 |location=India |pages=123–124}}</ref><ref name="hindu2003" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-04-07/news/60902834_1_divorced-muslim-women-crpc-top-court |title=Right to maintenance of a wife absolute, Section 125 of CrPC applicable on divorced women |access-date=2024-07-11 |archive-date=2015-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150620161001/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-04-07/news/60902834_1_divorced-muslim-women-crpc-top-court |url-status=dead }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/SC-Right-to-maintenance-of-a-wife-absolute-Section-125-of-CrPC-applicable-on-divorced-women/articleshow/46833908.cms |title=SC: Right to maintenance of a wife absolute, Section 125 of CrPC applicable on divorced women |date=7 April 2015 |work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}</ref> अखिल भारतीय शिया पर्सनल लॉ बोर्डासह काही मुस्लिमांनी घटस्फोटित मुस्लिम पत्नीच्या पालनपोषणाचा अधिकार निरपेक्ष बनवण्याच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशाचे समर्थन केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://indianexpress.com/article/cities/lucknow/need-law-to-ensure-minimum-interference-in-minorities-affairs-says-aisplb/ |title=Need law to ensure minimum interference in minorities' affairs, says AISPLB |date=21 April 2015}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://scroll.in/article/730642/arif-mohammad-khan-on-shah-bano-case-najma-heptullah-was-key-influence-on-rajiv-gandhi |title=Arif Mohammad Khan on Shah Bano case: 'Najma Heptullah was key influence on Rajiv Gandhi' |date=30 May 2015}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-04-08/news/60943154_1_uniform-civil-code-muslim-women-ucc |title=Arif Mohammad Khan welcomes Supreme Court's ruling on Section 125 |access-date=2024-07-11 |archive-date=2016-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160427000629/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-04-08/news/60943154_1_uniform-civil-code-muslim-women-ucc |url-status=dead }}</ref> == पार्श्वभूमी == १९३२ मध्ये, शाह बानो या मुस्लिम महिलेचा विवाह मध्य प्रदेशातील इंदूरमधील एक सधन वकील मोहम्मद अहमद खान यांच्याशी झाला आणि या विवाहापासून त्यांना पाच मुले झाली. १४ वर्षांनंतर खानने एका दुसऱ्या महिलेशी परत एक निकाह केला. त्यानंतर दोन्ही पत्नींसोबत अनेक वर्षे राहिल्यानंतर, शाह बानो ६२ वर्षांची असताना खानने तिला घटस्फोट दिला. एप्रिल १९७८ मध्ये जेव्हा खानने तिला प्रति महिना {{INR}} २०० देणे बंद केले होते, जे की त्याने स्पष्टपणे वचन दिले होते.<ref name="wronged">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/my-mother-was-wronged-gravely-wronged/article1-767905.aspx |title=My mother was wronged, gravely wronged |last=Khan |first=Saeed |date=11 November 2011 |website=Hindustan Times |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140503165848/http://www.hindustantimes.com/india-news/my-mother-was-wronged-gravely-wronged/article1-767905.aspx |archive-date=3 May 2014 |access-date=3 May 2014}}</ref> तिच्याकडे स्वतःचे आणि तिच्या मुलांचे पालनपोषण करण्याचे कोणतेही साधन नाही म्हणुन तिने तिच्या पतीविरुद्ध इंदूर येथील स्थानिक न्यायालयात फौजदारी खटला दाखल केला. फौजदारी प्रक्रिया संहितेच्या कलम १२५ अंतर्गत, त्याला स्वतःसाठी आणि तिच्या मुलांसाठी {{INR}} ५०० ची देखभाल रक्कम मागितली. नोव्हेंबर १९७८ मध्ये तिच्या पतीने तिला एक अपरिवर्तनीय [[तलाक]] दिला जो इस्लामिक कायद्यानुसार त्याचा विशेषाधिकार होता. इस्लामिक कायद्यानुसार तिला एकूण {{INR}} ५,४००₹ देण्यात आले होते. {{Sfn|Seyla Benhabib|2002}} ऑगस्ट १९७९ मध्ये, स्थानिक न्यायालयाने खान यांना बानोला देखभालीसाठी दरमहा {{INR}} २५ देण्याचे निर्देश दिले. १ जुलै १९८० रोजी, बानोच्या सुधारित अर्जावर, [[मध्य प्रदेश उच्च न्यायालय|मध्य प्रदेशच्या उच्च न्यायालयाने]] देखभालीची रक्कम प्रति महिना {{INR}} १७९.२० पर्यंत वाढवली. त्यानंतर खान यांनी सर्वोच्च न्यायालयात अपील करण्यासाठी याचिका दाखल केली आणि असा दावा केला की शाह बानो यापुढे त्यांची जबाबदारी नाही कारण खान यांनी दुसरे लग्न केले होते ज्याला इस्लामिक कायद्यानुसार देखील परवानगी आहे.{{Sfn|Seyla Benhabib|2002}} <ref name="judgment">{{जर्नल स्रोत|date=23 April 1985|title=Mohd. Ahmed Khan and Shah Bano Begum and Others|url=http://indiankanoon.org/doc/823221/|journal=Supreme Court Reports|series=1985|volume=3|page=844}}</ref> === सर्वोच्च न्यायालयाचे मत === ३ फेब्रुवारी १९८१ रोजी, न्यायमूर्ती मुर्तझा फझल अली आणि ए. वरदराजन यांच्या दोन न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने या प्रकरणाची प्रथम सुनावणी केली, ज्या न्यायालयाच्या आधीच्या निर्णयांच्या प्रकाशात, संहितेचे कलम १२५ मुस्लिमांनाही लागू होते, असे नमूद केले. मुस्लिम संघटना ऑल इंडिया मुस्लिम पर्सनल लॉ बोर्ड आणि जमियत उलेमा-ए-हिंद या प्रकरणात हस्तक्षेपकर्ता म्हणून सामील झाले. त्यानंतर मुख्य न्यायाधीश [[यशवंत विष्णू चंद्रचूड]], रंगनाथ मिश्रा, डीए देसाई, ओ. चिन्नाप्पा रेड्डी आणि ईएस वेंकटरामय्या यांच्या पाच न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने या प्रकरणाची सुनावणी केली. २३ एप्रिल १९८५ रोजी सर्वोच्च न्यायालयाने एकमताने खान यांचे अपील फेटाळले आणि उच्च न्यायालयाचा निकाल कायम ठेवला.<ref name="judgment" /> सर्वोच्च न्यायालयाने असा निष्कर्ष काढला की, "स्वतःला सांभाळण्यास असमर्थ असलेल्या घटस्फोटित पत्नीला भरणपोषण देण्याच्या मुस्लिम पतीच्या दायित्वाच्या प्रश्नावर कलम १२५ आणि मुस्लिम वैयक्तिक कायद्यातील तरतुदींमध्ये कोणताही विरोध नाही. [[कुराण]]चा संदर्भ घेतल्यानंतर, या विषयावरील सर्वात मोठ्या अधिकाराला धरून, त्यात असे मत होते की घटस्फोटित पत्नीसाठी तरतूद करणे किंवा भरणपोषण करणे हे कुराण मुस्लिम पतीवर बंधन घालते यात शंका नाही." शाहबानोने आपल्या पतीकडून भरणपोषण मिळावे यासाठी कोर्टात धाव घेतली. हे प्रकरण [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयात]] पोहोचले तेव्हा सात वर्षे उलटून गेली होती. सर्वोच्च न्यायालयाने फौजदारी प्रक्रिया संहितेचे कलम १२५ लागू केले, जे जात, पंथ किंवा धर्माची पर्वा न करता सर्वांना लागू होते. शाहबानो यांना पोटगी प्रमाणेच देखभालीचे पैसेही द्यावेत, असा निकाल दिला.<ref name="hindu2003" /><ref name="indianexpress1" />{{Sfn|On violence: a reader|2007}} भारतामध्ये [[समान नागरी कायदा|समान नागरी संहिता]] आणण्याच्या संदर्भात भारतीय राज्यघटनेतील कलम ४४ हे मृत झाले आहे. भारत सरकारने समान नागरी संहिता साठी प्रयत्न करावेत. यात मुस्लिम समाजाने पुढाकार घेऊन पर्सनल लॉ मध्ये सुधारणा करत राष्ट्रीय ऐक्याकडे चालावे असे या निकालात सर्वोच्च न्यायालयाने नमूद केले.<ref name="judgment" /> == निकालाच्या विरोधात आंदोलन == ''शाह बानोचा'' निकाल, दावा केल्याप्रमाणे, प्रचंड वादाचे केंद्र बनला आणि प्रेसने त्याचे मोठ्या राष्ट्रीय समस्येत रूपांतर केले.<ref name="press">{{जर्नल स्रोत|last=Mody|first=Nawaz B.|date=August 1987|title=The Press in India: The Shah Bano Judgment and Its Aftermath|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1987-08_27_8/page/935|journal=Asian Survey|publisher=University of California Press|volume=27|issue=8|pages=935–953|doi=10.2307/2644865|issn=0004-4687|jstor=2644865}}</ref> शाह बानोच्या निकालामुळे मुस्लिमांच्या विविध धार्मिक संघटनांकडून निषेध व्यक्त करण्यात आला. याला त्यांच्या धर्मावर हल्ला आणि त्यांच्या स्वतःच्या धार्मिक वैयक्तिक कायद्यांवरील त्यांच्या अधिकाराविरुद्ध आहे अशे संबोधले गेले आणि ते स्त्यावर उतरले.<ref name="indiatoday">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indiatoday.intoday.in/story/shah-bano-judgement-was-a-landmark-in-our-social-and-political-history/1/192383.html|title=1985: Shah Bano case|last=Ali|first=Subhashini|website=[[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|इंडिया टुडे]]|access-date=3 May 2014}}</ref> याचे नेतृत्वऑल इंडिया मुस्लिम पर्सनल लॉ बोर्ड ने केले, जी की १९७३ मध्ये स्थापन करण्यात आलेली एक संघटना शरिया कानुन (मुस्लिम पर्सनल लॉ) म्हणून पाहत होती.<ref name="hindu2003" /><ref name="indianexpress1" />{{Sfn|On violence: a reader|2007}} {{Sfn|A brief history of India|2006}} 1984 च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] संसदेत पूर्ण बहुमत मिळवले होते. ''शाहबानोच्या'' निकालानंतर, काँग्रेसमधील अनेक नेत्यांनी भारताचे पंतप्रधान, [[राजीव गांधी]] यांना सुचवले की जर सरकारने सर्वोच्च न्यायालयाच्या निकालाला झुगारून संसदेत कायदा केला नाही तर, आगामी निवडणुकीत काँग्रेसला पराभवाला सामोरे जावे लागेल.<ref name="indiatoday" /> १९८६ मध्ये, भारताच्या संसदेने मुस्लिम महिला (घटस्फोटावरील अधिकारांचे संरक्षण) कायदा, १९८६ नावाचा कायदा संमत केला, ज्याने ''शाह बानो'' निकालातील सर्वोच्च न्यायालयाचा निकाल रद्द केला. सुप्रीम कोर्टाचा निकाल कमी करून, कायद्याने घटस्फोटित महिलेला केवळ इद्दतच्या कालावधीत किंवा घटस्फोटानंतर ९० दिवसांपर्यंत, इस्लामिक कायद्याच्या तरतुदींनुसार पालनपोषण करण्याची परवानगी दिली. हे संहितेच्या कलम १२५ च्या अगदी विरुद्ध होते.<ref name="IE-UA">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.indianexpress.com/news/from-shah-bano-to-salma/520890/0|title=From Shah Bano to Salma|last=Anand|first=Utkarsh|website=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=3 May 2014}}</ref> अशा प्रकारे पतीने भरणपोषण देण्याची 'जबाबदारी' केवळ इद्दतच्या कालावधीपुरती मर्यादित होती."<ref name="hindu2003" /><ref name="indianexpress1" />{{Sfn|On violence: a reader|2007}} {{Sfn|The politics of autonomy : Indian experiences|2005}} कायद्याच्या "वस्तू आणि कारणांचे विधान" असे नमूद केले आहे की "शाह बानोच्या निर्णयामुळे घटस्फोटित पत्नीला भरणपोषण देण्याची मुस्लिम पतीच्या बंधनाबाबत काही वाद निर्माण झाला होता आणि म्हणूनच अधिकार निर्दिष्ट करण्याची संधी घेण्यात आली होती. मुस्लिम घटस्फोटित महिलेला घटस्फोटाच्या वेळी आणि तिच्या हिताचे रक्षण करण्याचा अधिकार आहे.<ref name="DanielLatifi">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indiankanoon.org/doc/410660/|title=Danial Latifi & Anr vs Union Of India|date=28 September 2001|publisher=Supreme Court of India|access-date=3 May 2014}}</ref> == कायद्याच्या वैधतेला आव्हान == मुस्लिम महिला (घटस्फोटावरील अधिकारांचे संरक्षण) कायदा १९८६ च्या घटनात्मक वैधतेला ''डॅनियल लतीफी आणि एनआर विरुद्ध युनियन ऑफ इंडियामध्ये'' २००१ मध्ये डॅनियल लतीफी यांनी सर्वोच्च न्यायालयात आव्हान दिले होते, जे शाह बानो प्रकरणात शाह बानोचे वकील होते.<ref name="hindu2003" /> सर्वोच्च न्यायालयाने वैयक्तिक कायद्यातील लिंग आणि धार्मिक भेदभावाच्या घटनात्मकतेला संबोधित न करता मुस्लिम महिलांच्या हक्कांचे समर्थन करण्याचा प्रयत्न करत संतुलित कायदा राखण्याचा प्रयत्न केला. न्यायालयाने शाहबानोच्या निकालाच्या वैधतेचा पुनरुच्चार केला. मुस्लिम पर्सनल लॉ बोर्ड या मध्यस्थीने धार्मिक ग्रंथांचा अर्थ लावण्याच्या न्यायालयाच्या अधिकारावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले. न्यायालयाने असा निष्कर्ष काढला की, हा कायदा घटस्फोटित मुस्लिम महिलांच्या भरणपोषणास प्रतिबंध करत नाही आणि घटस्फोटित पत्नीने पुनर्विवाह करेपर्यंत मुस्लिम पुरुषांनी पती-पत्नीला आधार देणे आवश्यक आहे. तथापि, न्यायालयाने असे मानले की जर कायद्याने मुस्लिम घटस्फोटांना पती-पत्नीच्या समर्थनासाठी असमान अधिकार दिले तर फौजदारी प्रक्रिया संहितेच्या कलम १२५ अंतर्गत धर्मनिरपेक्ष कायद्यातील तरतुदींच्या तुलनेत हा कायदा घटनाबाह्य असेल.<ref name="reclaiming" /><ref name="DanielLatifi" /> पुढे सुप्रीम कोर्टाने वैधानिक तरतुदीचा असा अर्थ लावला की ते भारतीय राज्यघटनेच्या कलम १४ आणि १५ चे उल्लंघन करत नाही. मुस्लिम महिला (घटस्फोटावरील अधिकारांचे संरक्षण) अधिनियम, १९८६ चे कलम 3(1)(अ) ही प्रश्नातील तरतूद आहे ज्यात असे म्हणले आहे की "तिच्या पूर्व पतीने एक वाजवी तरतूद आणि देखभाल करावी आणि तिला इद्दत कालावधीत पैसे द्यावेत." न्यायालयाने या तरतुदीचा अर्थ असा काढला की वाजवी आणि न्याय्य तरतूद आणि देखभाल इद्दत कालावधीसाठी मर्यादित नाही. ही रक्कम घटस्फोटित पत्नीच्या संपूर्ण आयुष्यासाठी किंवा ती दुसरे लग्न करेपर्यंत लागू रहाते.<ref name="DanielLatifi" /> == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} == नोंदी == {{reflist}} [[वर्ग:इंदूर]] [[वर्ग:इस्लाम आणि महिला]] [[वर्ग:मुस्लिम व्यक्ती]] kaaapfuuap7jexlhb2o8yqv43k3xm1v 0 352364 2704878 2488730 2026-08-23T20:19:54Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704878 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''१९८४ च्या लोकसभा निवडणुका''' या [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]] [[इंदिरा गांधी]] यांच्या हत्येनंतर २४, २७ आणि २८ डिसेंबर १९८४ रोजी भारतात घेण्यात आल्या. तरीही चालू बंडामुळे [[आसाम]] आणि [[पंजाब|पंजाबमधील]] मतदान १९८५ पर्यंत लांबले होते. या निवडणुकीत [[राजीव गांधी]] (इंदिरा गांधींचे पुत्र) यांच्या [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] पक्षाने प्रचंड विजय नोंदवला, व ५१४ जागांपैकी ४०४ जागा जिंकल्या आणि विलंब झालेल्या जागांमधुन आणखी १० जागा जिंकल्या. [[आंध्र प्रदेश]] राज्यातील प्रादेशिक राजकीय पक्ष [[एन.टी. रामाराव]] यांचा [[तेलुगू देशम पक्ष|तेलुगू देसम पक्ष]] ३० जागा जिंकून दुसऱ्या क्रमांकाचा पक्ष होता. अशा प्रकारे राष्ट्रीय विरोधी पक्ष बनण्याचा हा पहिला प्रादेशिक पक्षाचा मान मिळवला. तामिळनाडूच्या [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघमने]] काँग्रेससोबत युती करून १२ जागा जिंकल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newindianexpress.com/states/tamil-nadu/2019/Mar/04/aiadmk--cong-combine-ride-on-sympathy-wave-in-84-1946778.html|title=AIADMK- Congress combine ride on sympathy wave in 1984|last=Kumaresan|first=S.|date=2019-03-04|website=The New Indian Express|language=en|access-date=2024-05-19}}</ref> नोव्हेंबरमध्ये [[इंदिरा गांधींची हत्या|इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर]] आणि [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी दंगलीनंतर]] लगेचच मतदान घेण्यात आले आणि गांधींच्या मृत्यूनंतर मोठ्या प्रमाणात सार्वजनिक शोक झाल्यामुळे बहुतांश भारतीय मतदारांनी काँग्रेसला पाठिंबा दिला. १९८४ नंतर [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४ मध्येच]] एखाच्या पक्षाने बहुमताने जागा जिंकल्या होत्या आणि आजपर्यंतची ही एकमेव वेळ होती ज्यामध्ये एका पक्षाने ४०० पेक्षा जास्त जागा जिंकल्या होत्या. == निकाल == [[File:Lok Sabha Zusammensetzung 1984.svg|350px|इवलेसे]] {| class="wikitable sortable" |+ भारताचा निकाल (पंजाब व आसाम सोडून)<ref>[https://www.eci.gov.in/eci-backend/public/api/download?url=LMAhAK6sOPBp%2FNFF0iRfXbEB1EVSLT41NNLRjYNJJP1KivrUxbfqkDatmHy12e%2FzVx8fLfn2ReU7TfrqYobgIioTRtrX9vvkQ8lDf9Brh2QljusDaFYGfpJM9zoHo8J9PwdGGp0XefbaBYdvPF8WFYJhpk%2BW%2Bp89Gy9OKaFe1hlV80Naz6W6EWVdsoeDF0ia ECI]</ref> |- ! colspan="2" |राजकीय पक्ष ! मते ! जागा |- | bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस}} | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || 115478267 || ४०४ |- | bgcolor={{पक्ष रंग|तेलुगू देशम पक्ष}} | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] || 10132859 || ३० |- | bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)}} | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || 13809950 || २२ |- | bgcolor={{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}} | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] || 3968967 || १२ |- | bgcolor={{पक्ष रंग|जनता पक्ष}} | | [[जनता पक्ष]] || 16210514 || १० |- | bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष}} | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] || 6363430 || ६ |- | | [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] || 3577377 || ४ |- | bgcolor={{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}} | | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] || 1173869 || ३ |- | bgcolor={{लोकदल/meta/color}} | | [[लोकदल]] || 14040064 || ३ |- | bgcolor={{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}} | | [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] || 1010243 || ३ |- | bgcolor={{अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक/meta/color}} | | [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] || 1055556 || २ |- | | [[केरळ काँग्रेस (जोसेफ)]]|| 598113 || २ |- | bgcolor={{इंडियन युनियन मुस्लिम लीग/meta/color}} | | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] || 658821 || २ |- | width="4px" bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय जनता पक्ष}} | | [[भारतीय जनता पक्ष]] || 18202853 || २ |- | bgcolor={{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}} | | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] || 5695179 || २ |- | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (जगजीवन)]] || 1511515 || १ |- | bgcolor={{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}} | | [[शेतकरी कामगार पक्ष]] || 463963 || १ |- | bgcolor={{पक्ष रंग|अपक्ष}} | | अपक्ष || 18623803 || ५ |- | || नामांकित अँग्लो-इंडियन || - || २ |- ! || वैध मते || 235,184,209 || ५१६ |- | || अवैध मते || 6,062,678 || - |- | || एकूण मते || 241,246,887 || - |- | || वैध मतदार || 379,540,608 || - |- |} === आसाम आणि पंजाबमधील निवडणुका === २४ जुलै १९८५ रोजी पंतप्रधान [[राजीव गांधी]] आणि अकाली दलाचे नेते हरचंद सिंग लोंगोवाल यांच्यात राजीव-लोंगोवाल करारावर स्वाक्षरी झाल्यानंतर सप्टेंबर १९८५ मध्ये [[पंजाब|पंजाबमधील]] निवडणुका झाल्या. [[पंजाब विधानसभा|पंजाब विधानसभेच्या]] निवडणुकांसोबतच या निवडणुका झाल्या.<ref name="asian">{{जर्नल स्रोत|last=Narain|first=Iqbal|date=1986|title=India in 1985: Triumph of Democracy|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1986-02_26_2/page/253|journal=Asian Survey|volume=26|pages=253–269|doi=10.2307/2644461}}</ref> ऑगस्ट १९८५ मध्ये आसाम करारावर स्वाक्षरी झाल्यानंतर डिसेंबर १९८५ मध्ये आसाममध्ये निवडणुका झाल्या.<ref name="asian" /> {| class="wikitable sortable" |+ पंजाब व आसामचा निकाल<ref>[https://www.eci.gov.in/eci-backend/public/api/download?url=LMAhAK6sOPBp%2FNFF0iRfXbEB1EVSLT41NNLRjYNJJP1KivrUxbfqkDatmHy12e%2FzVx8fLfn2ReU7TfrqYobgIu%2BY1riOdtLqDPjuHK%2BWBTls%2Fs7eWaiORvgh9NZUu3Dhn2%2B0peSE%2F6jkqAXewxbNCqdDnW5UMpJMTM2Ys0Nt%2BP%2FJ2%2BdBIBswoUnKE3KB7EMq ECI]</ref> |- ! colspan="2" |राजकीय पक्ष ! मते ! जागा |- | bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस}} | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || 4628777 || १० |- | bgcolor={{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}} | | [[शिरोमणी अकाली दल]] || 2577279 || ७ |- | | [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] || 457705 || १ |- | bgcolor=blue | |[[प्लेन ट्रायबल्स काउंसिल ऑफ आसाम]] || 310150 || १ |- | bgcolor={{पक्ष रंग|अपक्ष}} | | अपक्ष || 4864958 || ८ |- ! || वैध मते || 14,401,125 || २७ |- | || अवैध मते || 646,951 || - |- | || एकूण मते || 15,048,076 || - |- | || वैध मतदार || 20,834,725 || - |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतामधील निवडणुका}} [[वर्ग:भारतीय लोकसभा निवडणुका]] [[वर्ग:८ वी लोकसभा|निवडणुका]] b2y6j3zophgzt34i6jxhkkbhqlo6dsw 0 352701 2705113 2684394 2026-08-24T06:30:07Z Abhijitsathe 4193 2705113 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = अरूप चक्रवर्ती | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[बांकुरा लोकसभा मतदारसंघ|बांकुरा]] | कार्यकाळ_आरंभ = जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[सुभाष सरकार]] | पुढील = | पद2 = [[पश्चिम बंगाल विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = टालडांगरा | कार्यकाळ_आरंभ2 = मे २०२१ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = जून २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1956|8|5}} | जन्मस्थान = [[बांकुरा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''अरूप चक्रवर्ती''' (जन्म १९५६) हे पश्चिम बंगालमधील भारतीय राजकारणी आहेत. ते [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|तृणमूल काँग्रेसचे]] सदस्य होते व २०२१ पासून [[बांकुरा जिल्हा|बांकुरा]] येथील तालडांगरा मतदारसंघातून पश्चिम बंगाल विधानसभेचे सदस्य म्हणून काम करत आहेत. २०२४ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत ते [[बांकुरा लोकसभा मतदारसंघ|बांकुरा मतदारसंघासाठी]] लोकसभेचे खासदार म्हणून निवडून आले आहेत. त्यांनी भाजपचे माजी केंद्रीय राज्यमंत्री [[सुभाष सरकार]] यांचा पराभव केला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/bankura-election-results-2024-west-bengal-bankura-lok-sabha-elections-poll-result-updates-subhas-sarkar-bjp-arup-chakraborty-tmc-nilanjan-dasgupta-cpm/articleshow/110671689.cms|title=Bankura election results 2024 live updates: TMC's Arup Chakraborty wins|date=2024-06-05|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|issn=0971-8257|access-date=2024-06-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://myneta.info/WestBengal2021/candidate.php?candidate_id=333|title=Arup Chakraborty(All India Trinamool Congress(AITC)):Constituency- TALDANGRA(BANKURA) - Affidavit Information of Candidate|website=myneta.info|access-date=2024-03-30}}</ref> [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी चक्रवर्ती देखील एक आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:चक्रवर्ती, अरुप}} [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:तृणमूल काँग्रेस नेते]] [[वर्ग:बांकुराचे खासदार]] [[वर्ग:तालडांगराचे आमदार]] 0ne39b0hgcyaj79yyh2qa3pd9xv06ck 0 352702 2705109 2592300 2026-08-24T06:23:06Z Abhijitsathe 4193 2705109 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = जून मालिया | चित्र नाव = June_Malia.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[मेदिनीपूर लोकसभा मतदारसंघ|मेदिनीपूर]] | कार्यकाळ_आरंभ = जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[दिलीप घोष]] | पुढील = | पद2 = [[पश्चिम बंगाल विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = मेदिनीपूर | कार्यकाळ_आरंभ2 = मे २०२१ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = जून २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1970|6|24}} | जन्मस्थान = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''जून मालिया''' ह्या एक भारतीय अभिनेत्री आहे ज्या प्रामुख्याने बंगाली सिनेमा आणि टेलिव्हिजनमध्ये काम करतात. त्या पश्चिम बंगाल महिला आयोगाच्या सदस्या आहेत.<ref name="WBRi interview">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.washingtonbanglaradio.com/content/74441812-interview-bengali-actress-and-philanthroper-june-maliah-aarohan-childrens-ngo-and-h|title=WBRi interview|publisher=WBRi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410081844/http://www.washingtonbanglaradio.com/content/74441812-interview-bengali-actress-and-philanthroper-june-maliah-aarohan-childrens-ngo-and-h|archive-date=10 April 2022|access-date=29 October 2012}}</ref> २०२१ मध्ये, त्या मेदिनीपूर मतदारसंघातून [[पश्चिम बंगाल विधानसभा|पश्चिम बंगाल विधानसभेच्या सदस्य]] म्हणून निवडून आल्या. २०२४ मध्ये, त्या [[मिदनापूर लोकसभा मतदारसंघ|मिदनापूर लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून आल्या. त्या [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|तृणमूल काँग्रेसचे]] प्रतिनिधित्व करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/tmc-releases-candidates-for-west-bengals-42-lok-sabha-seats-check-full-list-here-9206057/|title=Full list of TMC candidates for 42 Lok Sabha seats in West Bengal: Check it out here|date=2024-03-10|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2024-03-19}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/candidateswise-S2534.htm|title=General Election to Parliamentary Constituencies: Trends & Results June-2024|publisher=Election Commission of India}}</ref> [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी जून मालिया देखील एक आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:मालिया, जून}} [[वर्ग:लोकसभेच्या महिला सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला राजकारणी]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय अभिनेत्री]] [[वर्ग:मिदनापूरचे खासदार]] [[वर्ग:बंगाली चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:बंगाली दूरचित्रवाणी अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:तृणमूल काँग्रेस नेते]] [[वर्ग:मेदिनीपूरचे आमदार]] eabrtxuqcrbk8eshwrggeug3wd29hj9 0 352703 2705116 2592174 2026-08-24T06:33:51Z Abhijitsathe 4193 2705116 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = शर्मिला सरकार | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[बर्धमान पूर्व लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान पूर्व]] | कार्यकाळ_आरंभ = जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[सुनील कुमार मंडल]] | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1979|1|1}} | जन्मस्थान = [[पूर्व बर्धमान जिल्हा]], [[पश्चिम बंगाल]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''शर्मिला सरकार''' (जन्म: १ जानेवारी १९७९) ह्या एक भारतीय राजकारणी आणि [[संसद सदस्य]] आहे. त्या [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|ऑल इंडिया तृणमूल काँग्रेसच्या]] सदस्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/west-bengal-election-result-2024-live-full-list-of-winners-mahua-moitra-locket-chatterjee-rachna-banerjee-adhir-ranjan-yusuf-pathan-shatrughan-sinha-dev-hiron-19423324.htm/|title=West Bengal Election Result 2024 Live: Full list of winners - CNBC TV18|date=2024-06-04|website=CNBCTV18|language=en|access-date=2024-06-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.anandabazar.com/elections/lok-sabha-election-2024/tmc-trusting-on-inexperienced-sharmila-sarkar-as-lok-sabha-election-2024-candidate-from-katwa/cid/1502126|title=রাজনীতিতে আনকোরা শর্মিলাই প্রার্থী পূর্বে|access-date=4 June 2024}}</ref> सरकार यांनी [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत]] पश्चिम बंगालमधील [[पूर्व बर्धमान लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व बर्धमान लोकसभा मतदारसंघातून]] खासदार म्हणून निवडूणूक जिंकली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/elections/bardhaman-purba-election-result-2024-live-updates-highlights-lok-sabha-winner-loser-leading-trailing-mp-margin-8916562.html|title=Bardhaman Purba Election Result 2024 LIVE Updates Highlights: Lok Sabha Winner, Loser, Leading, Trailing, MP, Margin|date=2024-06-04|website=News18|language=en|access-date=2024-06-04}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha/story/bardhaman-purba-west-bengal-lok-sabha-election-results-2024-live-updates-clse-2548100-2024-06-04|title=Bardhaman Purba, West Bengal Lok Sabha Election Results 2024 Highlights: Dr. Sharmila Sarkar Wins Seat by 248740 Votes|date=2024-06-04|website=India Today|language=en|access-date=2024-06-04}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/elections/full-list-of-winners-in-lok-sabha-elections-2024-9364542/|title=Full List of winners in Lok Sabha Elections 2024|date=2024-06-04|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2024-06-04}}</ref> [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी सरकार देखील एक आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:लोकसभेच्या महिला सदस्य]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला राजकारणी]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:बंगाली हिंदू लोक]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:तृणमूल काँग्रेस नेते]] [[वर्ग:पूर्व बर्धमानचे खासदार]] jzz34ecvn3dfrqbyez3x5sdr2eym5qn 0 352704 2705104 2689340 2026-08-24T06:19:36Z Abhijitsathe 4193 2705104 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = खेरवाल सोरेन | चित्र नाव = ᱠᱷᱮᱨᱣᱟᱞ_ᱥᱚᱨᱮᱱ.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्राम]] | कार्यकाळ_आरंभ = जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[कुणार हेम्ब्राम]] | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1957|12|9}} | जन्मस्थान = [[झारग्राम]], [[पश्चिम बंगाल]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''खेरवाल सोरेन''' (जन्म ९ डिसेंबर १९५७) किंवा '''कालीपाद सोरेन''' हे [[संथाली|संथाली भाषेतील]] नाटककार, लेखक आणि संपादक आहेत. ते राजकारणी देखील आहे. [[पश्चिम बंगाल|पश्चिम बंगालमधील]] झारग्रामजवळील रघुनाथपूर येथे १९५७ मध्ये कालीपद सोरेन म्हणून जन्मलेल्या खेरवाल सोरेन यांनी सेवा भारती महाविद्यालयातून पदवी प्राप्त केली आणि रवींद्र भारती विद्यापीठातून राज्यशास्त्रात एमए उत्तीर्ण केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sarsagunpatrika.com/2022/01/renowned-santali-playwright-kalipada-saren-alias-kherwal-saren-to-receive-padma-shri-award.html|title=পদ্মশ্রী পুরস্কার পাচ্ছেন প্রখ্যাত সাঁওতালি নাট্যকার কালিপদ সরেন ওরফে খেরওয়াল সরেন|last=BirSar|date=2022-01-26|website=Sar Sagun Patrika|language=en-US|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126140550/https://www.sarsagunpatrika.com/2022/01/renowned-santali-playwright-kalipada-saren-alias-kherwal-saren-to-receive-padma-shri-award.html|archive-date=26 January 2022|access-date=2022-01-26}}</ref> ''खेरवाल जहर'' या साहित्यिक मासिकाचे ते नियमित संपादन करतात व त्यावरून ते खेरवाल सोरेन असे ज्ञात झाले. सोरेन यांनी [[संथाळी भाषा|संथाली भाषेत]] ३१ नाटके आणि अनेक कथा-कविता लिहिल्या आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sangbadpratidin.in/bengal/jhargram-laureate-kalipada-soren-hopnoured-with-padma-shri-award/|title=সাঁওতালি সাহিত্যে অবদানের স্বীকৃতি, পদ্মশ্রী পেলেন ঝাড়গ্রামের কালীপদ সোরেন|website=Sangbad Pratidin|language=bn|access-date=2022-01-26}}</ref> त्यांनी ''अनुभ'' या दिव्येंदू पालित यांच्या [[बंगाली भाषा|बंगाली]] कादंबरीचा संथालीमध्ये अनुवाद केला. त्यांच्या साहित्यिक योगदानाबद्दल त्यांना शारदा प्रसाद किस्कू पुरस्कार मिळाला. २००७ मध्ये, सोरेन यांना त्यांच्या ''चेत रे सिकयाना'' या नाटकासाठी [[साहित्य अकादमी पुरस्कार|साहित्य अकादमीचा]] पुरस्कार मिळाला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://wbxpress.com/general-council-paschim-banga-santali-academy/|title=General Council of Paschim Banga Santali Academy|language=en-US|access-date=2022-01-26}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp|title=..:: SAHITYA : Akademi Awards ::..|website=sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-01-26}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gksantali.com/2020/04/santali-sahitya-akademi-award-list-2005.html|title=Santali Sahitya Akademi Award list 2005-2019 List|date=12 April 2020|website=Santali History Blogger|access-date=2022-01-26|archive-date=2022-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126135043/https://www.gksantali.com/2020/04/santali-sahitya-akademi-award-list-2005.html|url-status=dead}}</ref> २०२२ मध्ये त्यांना [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]] पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://newtimesofindia.com/former-west-bengal-chief-minister-buddhadeb-bhattacharjee-refuses-to-accept-padma-bhushan-by-politics-over-padma-awards/,%20http://www.naidunia.com/national-former-west-bengal-chief-minister-buddhadeb-bhattacharjee-refuses-to-accept-padma-bhushan-7259211/|title=Former West Bengal Chief Minister Buddhadeb Bhattacharjee refuses to accept Padma Bhushan by politics over Padma Awards - New Times Of India|date=2022-01-25|language=en-US|access-date=2022-01-26}}{{मृत दुवा|date=May 2023}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://irshivideos.com/contribution-in-the-social-field-padma-bhushan-honored-buddhadeb-bhattacharya-uttarbanga-sambad-north-bengal-news-media/|title=Contribution in the social field, Padma Bhushan honored Buddhadeb Bhattacharya – Uttarbanga Sambad {{!}} North Bengal News Media|language=en-US|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126140616/https://irshivideos.com/contribution-in-the-social-field-padma-bhushan-honored-buddhadeb-bhattacharya-uttarbanga-sambad-north-bengal-news-media/|archive-date=26 January 2022|access-date=2022-01-26}}</ref> त्यांनी [[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्रामच्या]] लोकसभा मतदारसंघातून [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|तृणमूल काँग्रेस पक्षाकडून]] [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ ची लोकसभा निवडणूक]] लढवली होती आणि जिंकून पहिल्यांदाच [[लोकसभा सदस्य|खासदार]] बनले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/candidateswise-S2533.htm|title=Election Commission web|last=Updated after Election|first=Election Commission web|date=4 June 2024}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/tmc-releases-candidates-for-west-bengals-42-lok-sabha-seats-check-full-list-here-9206057/|title=Full list of TMC candidates for 42 Lok Sabha seats in West Bengal: Check it out here|date=2024-03-10|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2024-03-19}}</ref> [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी सोरेन देखील एक आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:संथाळी लेखक]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:तृणमूल काँग्रेस नेते]] [[वर्ग:साहित्य व शिक्षणातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:झारग्रामचे खासदार]] 3pmoxkhnjlx7gryckklbwni9gyn9pqo 0 352707 2705099 2502437 2026-08-24T06:14:29Z Abhijitsathe 4193 2705099 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = मिताली बाग | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[आरामबाग लोकसभा मतदारसंघ|आरामबाग]] | कार्यकाळ_आरंभ = जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[अपरूपा पोद्दार]] | पुढील = | जन्मदिनांक = | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''मिताली बाग''' ही एक भारतीय राजकारणी आणि [[आरामबाग लोकसभा मतदारसंघ|आरामबाग लोकसभा मतदारसंघातून]] लोकसभेवरून निवडून आलेली विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहे.<ref name="eci">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/candidateswise-S2529.htm|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]]|access-date=5 June 2024}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/lok-sabha-elections/west-bengal/arambagh/candidateshow/bag-mitali-502|title=Bag Mitali, All India Trinamool Congress Representative for Arambagh (SC), West Bengal|publisher=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=6 June 2024}}</ref> ती २०२६ पर्यंत [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेसच्या]] सदस्या होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/elections/lok-sabha-election-candidates-2024/bag-mitali-25029-3|title=Bag Mitali, TMC Election Results LIVE: Latest Updates On Bag Mitali|publisher=[[एनडीटीव्ही]]|access-date=6 June 2024}}</ref> [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या लोकसभा निवडणुकीत]] तिने ७,१२,५८७ मते मिळवून भाजपच्या अरूप कांती दिगर यांचा पराभव केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.brutimes.com/news/politics/arambagh-constituency-lok-sabha-election-results-2024|title=Arambagh constituency Lok Sabha Election Results 2024|website=Bru Times News|language=en}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/candidateswise-S2529.htm|title=General Election to Parliamentary Constituencies: Trends & Results June-2024|website=results.eci.gov.in}}</ref> <ref name="Ex-local body heads {{!}} High jumpers">{{स्रोत बातमी|last=India Today|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/18th-lok-sabha-the-debutants/story/20240722-ex-local-body-heads-high-jumpers-2565844-2024-07-13|title=Ex-local body heads {{!}} High jumpers|date=13 July 2024|language=en|access-date=31 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240731162655/https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/18th-lok-sabha-the-debutants/story/20240722-ex-local-body-heads-high-jumpers-2565844-2024-07-13|archive-date=31 July 2024}}</ref> [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी मिताली बाग देखील एक आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:लोकसभेच्या महिला सदस्य]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:तृणमूल काँग्रेस नेते]] [[वर्ग:आरामबागचे खासदार]] 9gvms6czg3hiasiwzlrdnu6z2itlzqs 0 352712 2705054 2683265 2026-08-24T05:26:28Z Abhijitsathe 4193 2705054 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = सायोनी घोष | चित्र नाव = Saayoni_Ghosh_in_2015_(cropped).jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[संसद सदस्य]] | मतदारसंघ = [[जादवपूर लोकसभा मतदारसंघ|जादवपूर]] | कार्यकाळ_आरंभ = ४ जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = | मागील = [[मिमी चक्रवर्ती]] | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1993|1|27}} | जन्मस्थान = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = [[तृणमूल काँग्रेस]] | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''सायोनी घोष''' ([[बांग्ला भाषा|बांग्ला]]: সায়নি ঘোষ, जन्म २७ जानेवारी १९९३) ही एक भारतीय बंगाली चित्रपट आणि टेलिव्हिजन अभिनेत्री आहे.<ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Sayoni-Ghosh/movies|title=Saayoni Ghosh Movies: Latest and Upcoming Films of Saayoni Ghosh {{!}} eTimes|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=9 February 2021}}</ref> ती [[जादवपूर लोकसभा मतदारसंघ|जादवपूर लोकसभा मतदारसंघाचे]] प्रतिनिधित्व करणारी [[लोकसभा सदस्य|संसद सदस्य]] आहे.<ref name="singha20210605">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.freepressjournal.in/india/west-bengal-abhishek-banerjee-appointed-as-tmc-general-secretary-saayoni-ghosh-takes-charge-as-partys-youth-wing-president|title=West Bengal: Abhishek Banerjee appointed as TMC general secretary; Saayoni Ghosh takes charge as party's youth wing president|last=Singha|first=Aritra|date=5 June 2021|website=[[The Free Press Journal]]|language=en}}</ref> तिचे अभिनय पदार्पण ''इच्छे दाना'' या टेलीफिल्ममधून होते <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/bengali/actress-saayoni-ghosh-to-feature-in-lockdown-diary/articleshow/76261426.cms|title=Actress Sayoni Ghosh to feature in 'Lockdown Diary' - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|series=Saayoni came into the limelight after featuring in the telefilm 'Ichche Dana'in 2009.|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=9 February 2021}}</ref> आणि मोठ्या पडद्यावर तिची पहिली भूमिका ''नोटोबोर नॉटआउट'' या चित्रपटातील छोट्या भूमिकेतून होती. तिने २४ फेब्रुवारी २०२१ रोजी [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|ऑल इंडिया तृणमूल काँग्रेसमध्ये]] प्रवेश केला. [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी सायोनी घोष देखील एक आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:लोकसभेच्या महिला सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला राजकारणी]] [[वर्ग:जादवपूरचे खासदार]] [[वर्ग:तृणमूल काँग्रेस नेते]] [[वर्ग:बंगाली चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:बंगाली दूरचित्रवाणी अभिनेत्री]] [[वर्ग:कोलकाता येथील अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] j17u4g7v84lojb17fk6cf9hzkljdd13 0 352713 2705126 2501727 2026-08-24T06:42:43Z Abhijitsathe 4193 2705126 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = बापी हलदर | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघ|मथुरापूर ]] | कार्यकाळ_आरंभ = जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[चौधरी मोहन जतुआ]] | पुढील = | जन्मदिनांक = | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''बापी हलदर''' हे भारतीय राजकारणी आहेत आणि [[पश्चिम बंगाल]]च्या [[मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघ|मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघातून]] लोकसभेमधून निवडून आलेले [[लोकसभा]] सदस्य आहेत.<ref name="eci">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/candidateswise-S2520.htm|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]]|access-date=5 June 2024}}</ref> ते [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेसचे]] सदस्य आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/lok-sabha-elections/west-bengal/mathurapur/candidateshow/bapi-haldar-5416|title=Bapi Haldar, All India Trinamool Congress Representative for Mathurapur|publisher=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=6 June 2024}}</ref> [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी बापी हलदर देखील एक आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:हलदर, बापी}} [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:मथुरापूरचे खासदार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:तृणमूल काँग्रेस नेते]] mwq3tuq7aps6bm1dofn9yjjwevixb9l 0 352733 2705076 2591416 2026-08-24T05:59:46Z Abhijitsathe 4193 2705076 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = पार्था भौमिक | चित्र नाव = Partha_Bhowmick.png | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[बराकपूर लोकसभा मतदारसंघ|बराकपूर ]] | कार्यकाळ_आरंभ = जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[अर्जुन सिंग (बंगाली राजकारणी)|अर्जुन सिंह]] | पुढील = | पद2 = [[पश्चिम बंगाल विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = नैहाटी | कार्यकाळ_आरंभ2 = २०११ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = जून २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1964|1|22}} | जन्मस्थान = [[नैहाटी]], [[उत्तर २४ परगणा जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''पार्था भौमिक''' हे [[पश्चिम बंगाल]] राज्यातील एक भारतीय राजकारणी आहे जे [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेसचे]] आहे. ते नैहाटी विधानसभा मतदारसंघातून [[पश्चिम बंगाल विधानसभा|पश्चिम बंगाल विधानसभेचे]] तीन वेळा सदस्य होते. ते अखिल भारतीय तृणमूल युवक काँग्रेसचे [[उत्तर २४ परगणा जिल्हा|उत्तर २४ परगणा]] जिल्हाध्यक्ष देखील आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://aitcofficial.org/aitc/new-trinamool-youth-congress-team-announced/|title=New Trinamool Youth Congress team announced – All India Trinamool Congress}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.myneta.info/westbengal2016/candidate.php?candidate_id=1214|title=West Bengal 2016 Partha Bhowmick (winner) Naihati|website=myneta.info|access-date=6 June 2016}}</ref> ते २०२४ च्या निवडणूकांमधून [[बराकपूर लोकसभा मतदारसंघ|बराकपूर लोकसभा मतदारसंघातून]] खासदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.elections.in/west-bengal/assembly-constituencies/naihati.html|title=Winner and Runner up Candidate in Naihati assembly constituency|website=elections.in|access-date=6 June 2016}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ndtv.com/elections/west-bengal/naihati-mla-results|title=Partha Bhowmick Naihati|website=ndtv.com|access-date=6 June 2016}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.myneta.info/westbengal2011/candidate.php?candidate_id=659|title=West Bengal 2011 Partha Bhowmick (winner) Naihati|website=myneta.info|access-date=6 June 2016}}</ref><ref name="A turncoat and a ‘missing’ MP cost BJP two seats in South Bengal">{{स्रोत बातमी|last=द हिंदू|first=|url=https://www.thehindu.com/elections/lok-sabha/a-turncoat-and-a-missing-mp-cost-bjp-two-seats-in-south-bengal/article68255804.ece|title=A turncoat and a ‘missing’ MP cost BJP two seats in South Bengal|date=5 June 2024|language=en-IN|access-date=10 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240610092109/https://www.thehindu.com/elections/lok-sabha/a-turncoat-and-a-missing-mp-cost-bjp-two-seats-in-south-bengal/article68255804.ece|archive-date=10 June 2024}}</ref> [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी भौमिक देखील एक आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:भौमिक, पार्था}} [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:कलकत्ता विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:तृणमूल काँग्रेस नेते]] [[वर्ग:बराकपूरचे खासदार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] ob3s63m8d4af393arj87uy9aua93maf 0 352740 2705056 2460622 2026-08-24T05:32:13Z Abhijitsathe 4193 2705056 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = जगदीशचंद्र बर्मा बसुनिया | चित्र नाव = Basunia.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[कूच बिहार लोकसभा मतदारसंघ|कूच बिहार]] | कार्यकाळ_आरंभ = जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[निशीथ प्रामाणिक]] | पुढील = | पद2 = [[पश्चिम बंगाल विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = सिताई | कार्यकाळ_आरंभ2 = मे २०१६ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = जून २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1964|1|14}} | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''जगदीश चंद्र बर्मा बसुनिया''' हे [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|टीएमसीचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. मे २०२१ मध्ये, ते सीताई येथून [[पश्चिम बंगाल विधानसभा|पश्चिम बंगाल विधानसभेचे]] सदस्य म्हणून निवडून आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/assembly-elections-2021/west-bengal/jagadish-chandra-barma-basunia-sitai-candidate-s25a006c002/|title=Jagadish Chandra Barma Basunia {{!}} West Bengal Assembly Election Results Live, Candidates News, Videos, Photos|website=News18|access-date=2021-05-10}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/elections/west-bengal-assembly-election-candidates-list-2021/jagadish-chandra-barma-basunia-25006-3|title=Jagadish Chandra Barma Basunia Election Results 2021: News, Votes, Results of West-bengal Assembly|website=NDTV.com|language=en|access-date=2021-05-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.abplive.com/elections/west-bengal-election-results-2021/wb-sitai-constituency-6.html|title=Sitai Election Results 2021 LIVE, Vote Counting, Leading, Trailing , Winners West bengal Sitai Constituency Election News LIVE|last=Live|first=A. B. P.|website=news.abplive.com|language=en|access-date=2021-05-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/west-bengal-assembly-elections/sitai-election-results-2021-s25a006|title=Sitai Election Result 2021: Assembly Constituency Election Result Live Updates at Firstpost|website=Firstpost|access-date=2021-05-10}}</ref>२०२४ मध्ये ते [[कूच बिहार लोकसभा मतदारसंघ|कूचबिहारमधून]] खासदार म्हणून निवडून आले. [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] तृणमूल पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर पक्षाच्या २८ पैकी २० खासदारांनी पक्षप्रमुख [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांच्याविरुद्ध बंड पुकारून [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] नावाच्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. ह्या २० लोकसभा सदस्यांपैकी बसुनिया देखील एक आहेत. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:तृणमूल काँग्रेस नेते]] bifvmkx5u3z1tbog0qr68vvpx005281 0 354047 2704891 2471344 2026-08-23T20:36:59Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704891 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Peterborough.Chronicle.firstpage.jpg|उजवे|इवलेसे|398x398अंश| ''[[पीटरबरो क्रॉनिकल|पीटरबरो क्रॉनिकलचे]]'' पहिले पान <ref>Bosworth, ''The Elements of Anglo-Saxon Grammar,'' p. 277.</ref>]] '''''अँग्लो-सॅक्सन क्रॉनिकल''''' हा [[अँग्लो-सॅक्सन]] काळातील ऐतिहासिक पुस्तकांचा संच आहे. जुन्या इंग्लिशमधील ही पुस्तके साधारण ९व्या शतकात बहुधा [[वेसेक्स|वेसेक्समध्ये]] [[आल्फ्रिड|महान आल्फ्रेड]]च्या कारकिर्दीत लिहिली गेली. <ref name="BlairRBaEE_11">Hunter Blair, ''Roman Britain'', p. 11.</ref> याच्या अनेक प्रती [[इंग्लंड]]मधील [[ख्रिश्चन मठ|ख्रिश्चन मठांमध्ये]] वितरित केल्या गेल्या. काही मठांमध्ये यात पुढे स्वतंत्रपणे भर घातली गेली. या पुस्तकांमधून [[सीझरचे ब्रिटनवरील आक्रमण|सीझरच्या ब्रिटनवरील आक्रमणापासून]] साधारण [[इ.स. ११५४]] पर्यंत वर्षानुसार माहिती आहे.<ref name="howe">{{cite journal |last=Howe |first=Nicholas |author-link=Nicholas Howe |year=2004 |title=Rome: Capital of Anglo-Saxon England |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-medieval-and-early-modern-studies_winter-2004_34_1/page/147 |journal=[[Journal of Medieval and Early Modern Studies]] |volume=34 |issue=1 |pages=147–72 |doi=10.1215/10829636-34-1-147 |s2cid=170978121}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इंग्लंडचा इतिहास]] gtnos1wik00zlmz6unam7w1cwyo3hua 0 354063 2704905 2520048 2026-08-23T20:55:34Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704905 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|प्लेगची महामारी|ब्लॅक डेथ (निःसंदिग्धीकरण)|}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''काळा प्लेग''', '''ब्लॅक डेथ''' किंवा '''काळा मृत्यू''' ही १३४६-५३ दरम्यान [[युरोप|युरोपमध्ये]] पहिल्यांदा अवतरलेली [[जागतिक साथ|महामारी]] होती. [[बुबोनिक प्लेग]]<nowiki/>चा एक प्रकार असलेली ही महामारी मानवी इतिहासातील ही [[महामाऱ्यांची यादी|सर्वात घातक महामारी]] होती. यात अंदाजे ५ कोटी लोक मरण पावले, १४व्या शतकातील युरोपच्या लोकसंख्येपैकी ५०% यात बळी पडल्याचा अंदाज आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/economic-life-after-covid-19-lessons-from-the-black-death/articleshow/74870296.cms?from=mdr|title=Economic life after Covid-19: Lessons from the Black Death|date=29 March 2020|work=The Economic Times|access-date=4 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621020454/https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/economic-life-after-covid-19-lessons-from-the-black-death/articleshow/74870296.cms?from=mdr|archive-date=21 June 2020|url-status=live}}</ref> युरोपीय इतिहासातील सर्वात लक्षणीय घटनांपैकी एक असलेल्या साथीचा खोल आणि दूरगामी प्रभाव तेथील लोकसंख्या, संस्कृती आणि अर्थकारणावर पडला. या साथीने सामाजिक, धार्मिक आणि आर्थिक उलथापालथी घडवून आणल्या हा रोग ''[[येर्सिनिया पेस्टिस|येर्सिनिया पेस्टिस या]]'' [[जीवाणू|जिवाणूमुळे]] होतो आणि [[पिसू]] व हवेतून पसरतो. {{Sfn|Haensch|Bianucci|Signoli|Rajerison|2010}} <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|title=Plague|date=October 2017|website=World Health Organization|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150424065540/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|archive-date=24 April 2015|access-date=8 November 2017}}</ref> काळ्या ब्लॅक डेथचे मूळ विवादित आहे. आनुवंशिक विश्लेषणातून असे संकेत आहेत की ''येर्सिनिया पेस्टिस'' बॅक्टेरिया सुमारे २,६०० वर्षांपूर्वी सध्याच्या [[किर्गिझस्तान|किर्गिस्तान]] आणि [[चीन|चीनच्या]] सीमेवर असलेल्या [[थ्यॅन षान|तियान शान]] पर्वतांमध्ये विकसित झाले. [[मध्य आशिया]], चीन, [[मध्यपूर्व|मध्य पूर्व]] आणि युरोपकडे निर्देश करणारेही काही पुरावे सापजल्याने या रोगाची उत्पत्ती आणि त्याचा उद्रेक अस्पष्ट आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Wade|first=Nicholas|url=https://www.nytimes.com/2010/11/01/health/01plague.html|title=Europe's Plagues Came from China, Study Finds|date=31 October 2010|work=The New York Times|access-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20101104083917/http://www.nytimes.com/2010/11/01/health/01plague.html|archive-date=4 November 2010|url-status=live}}</ref> {{Sfn|Sussman|2011}} युरोपमध्ये काळ्या प्लेगचा प्रादुर्भाव सर्वप्रथम १३४७ साली [[क्राइमिया|क्रायमिया]]<nowiki/>मधील [[काफ्फा बंदर|काफ्फा बंदराला]] [[मंगोल]] सेनापती जानी बेगच्या [[सोनेरी टोळधाड|सोनेरी टोळधाडीतील]] सैनिकांत दिसल्याची नोंद आहे. येथून जिनोआला जाणाऱ्या जहाजांमधून बहुधा [[काळा उंदीर|काळ्या उंदरांवर]] राहणाऱ्या [[पिसू|पिसूंनी]] वाहून नेले होते. येथून ते [[भूमध्य समुद्र|ते भूमध्यसागरीय बंदरांतून]] पसरले [[इस्तंबूल]], [[सिचिल्या|सिसिली]] आणि [[इटालियन द्वीपकल्प]] मार्गे [[उत्तर आफ्रिका]], [[पश्चिम आशिया]] आणि उर्वरित युरोपमध्ये पोहोचले होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/event/Black-Death|title=Black Death &#124; Causes, Facts, and Consequences|website=Encyclopædia Britannica|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709135155/https://www.britannica.com/event/Black-Death|archive-date=9 July 2019|access-date=1 August 2019}}</ref> एकदा हा रोग किनाऱ्यावर आल्यावर प्रामुख्याने [[न्यूमोनिक प्लेग|न्यूमोनिक प्लेगच्या]] रूपात एका व्यक्तीपासून दुसऱ्या व्यक्तीपर्यंत पसरल्याच्या नोंदीही आहेत. या साथीच्या जलद अंतर्देशीय प्रसारावरून कळून येते की याचे प्राथमिक वाहक उंदीरांवरील पिसूंपेक्षा अधिक वेगवान असे काहीतरी होते. {{Sfn|Snowden|2019}} <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/plague|title=Plague|website=www.who.int|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180430115308/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/plague|archive-date=30 April 2018|access-date=2024-07-23}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=McCoy|first=Terrence|url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2014/03/31/everything-you-know-about-the-black-death-is-wrong-say-the-bones/|title=Everything you know about the Black Death is wrong|date=2021-10-26|work=Washington Post|language=en-US|issn=0190-8286|access-date=2024-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827172208/https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2014/03/31/everything-you-know-about-the-black-death-is-wrong-say-the-bones/|archive-date=27 August 2016|url-status=live}}</ref> २०२२मध्ये असे आढळून आले की १३३० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात आजच्या किर्गिझस्तानमध्ये काळ्या प्लेगमुळे झालेल्या मृत्यूंमध्ये अचानक वाढ झाली. अनुवांशिक पुराव्यांशी जोडल्यास याचा अर्थ असा होतो की काळ्या प्लेगचा सुरुवातीचा प्रसार पूर्वीच्या अनुमानानुसार १४व्या शतकातील [[युरोपवरील मंगोल आक्रमण|मंगोल विजयांमुळे]] झाला नसावा. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/society/2022/jun/15/mystery-black-death-origins-solved-plague-pandemic|title=Mystery of Black Death's origins solved, say researchers|date=2022-06-15|website=The Guardian|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220615232333/https://www.theguardian.com/society/2022/jun/15/mystery-black-death-origins-solved-plague-pandemic|archive-date=15 June 2022|access-date=2022-06-15}}</ref> <ref name="Spyrou 1–7">{{जर्नल स्रोत|last=Spyrou|first=Maria A.|last2=Musralina|first2=Lyazzat|last3=Gnecchi Ruscone|first3=Guido A.|last4=Kocher|first4=Arthur|last5=Borbone|first5=Pier-Giorgio|last6=Khartanovich|first6=Valeri I.|last7=Buzhilova|first7=Alexandra|last8=Djansugurova|first8=Leyla|last9=Bos|first9=Kirsten I.|date=2022-06-15|title=The source of the Black Death in fourteenth-century central Eurasia|journal=Nature|language=en|volume=606|issue=7915|pages=718–724|bibcode=2022Natur.606..718S|doi=10.1038/s41586-022-04800-3|issn=1476-4687|pmc=9217749|pmid=35705810}}</ref> काळा प्लेग ही [[मध्य युग|मध्ययुगाच्या उत्तरार्धात]] युरोपवर आलेली ही दुसरी मोठी नैसर्गिक आपत्ती होती (पहिली म्हणजे [[१३१५-१७चा मोठा दुष्काळ|1ृ१३१५-१३१७चा मोठा दुष्काळ]] ) आणि त्यात युरोपीय लोकसंख्येचा ३०% ते ६०% लोकांचा तर मध्यपूर्वेतील लोकसंख्येचा ३३%. भाग मृत्युमुखी पडल्याचा अंदाज आहे. {{Sfn|Aberth|2010}} {{Sfn|Alchon|2003}} <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/the-plague/|title=Plague was one of history's deadliest diseases{{snd}}then we found a cure|date=6 July 2020|website=National Geographic|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202201701/https://www.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/the-plague/|archive-date=2 December 2020|access-date=3 December 2020}}</ref> मध्ययुगाच्या उत्तरार्धात काळ्या प्लेगचे आणखी अनेक उद्रेक झाले. सततच्या या महामाऱ्यांमुळे युरोपीय लोकसंख्येने १६व्या शतकापर्यंत १४व्या शतकातील पातळी परत मिळवली नाही. {{Efn|Declining temperatures following the end of the [[Medieval Warm Period]] added to the crisis.}} <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Galens J, Knight J|year=2001|title=The Late Middle Ages|url=http://ic.galegroup.com/ic/whic/ReferenceDetailsPage/ReferenceDetailsWindow?displayGroupName=Reference&prodId=WHIC&action=e&windowstate=normal&catId=&documentId=GALE%7CCX3426200028&mode=view&userGroupName=holl83564&jsid=33d6ba6bd380219c2073e86fda0b07d0|journal=Middle Ages Reference Library|publisher=Gale|volume=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216115220/http://ic.galegroup.com/ic/whic/ReferenceDetailsPage/ReferenceDetailsWindow?displayGroupName=Reference&prodId=WHIC&action=e&windowstate=normal&catId=&documentId=GALE%7CCX3426200028&mode=view&userGroupName=holl83564&jsid=33d6ba6bd380219c2073e86fda0b07d0|archive-date=16 December 2019|access-date=15 May 2020}}</ref> याच प्लेगचा उद्रेक १९व्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत जगभर परत परत होत राहिला. शेवटच्या साथीत [[भारत|भारतातही]] मोठी जीवितहानी झाली. == मृतांची संख्या == मृतांच्या संख्येची अचूक आकडेवारी आजही नाही. या महामाऱ्यांमध्ये मृत्यूंचा दर प्रादेशिकतेनुसार मोठ्या प्रमाणात बदलतात. जास्त लोकसंख्या असलेल्या शहरांमधून मोठ्या प्रमाणात जीवितहानी झाली. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Olea RA, Christakos G|date=June 2005|title=Duration of urban mortality for the 14th-century Black Death epidemic|url=https://archive.org/details/sim_human-biology_2005-06_77_3/page/291|journal=Human Biology|volume=77|issue=3|pages=291–303|doi=10.1353/hub.2005.0051|pmid=16392633}}</ref> काही अंदाजांनुसार युरेशियामध्ये ७.५ ते २० कोटी लोकांचा मृत्यू झाला असावा<ref name="ABC/Reuters">{{स्रोत बातमी|url=http://www.abc.net.au/science/articles/2008/01/29/2149185.htm|title=Black death 'discriminated' between victims (ABC News in Science)|date=29 January 2008|publisher=Australian Broadcasting Corporation|access-date=3 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220120404/http://www.abc.net.au/science/articles/2008/01/29/2149185.htm|archive-date=20 December 2016|url-status=live}}</ref> <ref name="Black Death's Gene Code Cracked">{{स्रोत बातमी|url=http://archive.wired.com/medtech/health/news/2001/10/47288|title=Black Death's Gene Code Cracked|date=3 October 2001|work=Wired|access-date=12 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150426160438/http://archive.wired.com/medtech/health/news/2001/10/47288|archive-date=26 April 2015|url-status=live}}</ref> <ref name="De-coding the Black Death">{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1576875.stm|title=De-coding the Black Death|date=3 October 2001|work=BBC News|access-date=3 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707042715/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1576875.stm|archive-date=7 July 2017|url-status=live}}</ref><ref name="lead numbers">Sources for deaths: {{harvnb|Aberth|2021}}{{page needed|date=December 2023}}; {{harvnb|Benedictow|2021|pp=869–877}}; {{harvnb|Christakos|Olea|Serre|Wang|2005}}{{page needed|date=December 2023}}</ref> <ref name="lead origin">'''Sources for origins''' *{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2019/11/23/asia/plague-china-history-intl-hnk-scli/index.html|title=Black Death in China: A history of plagues, from ancient times to now |website=CNN|date=24 November 2019 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306011659/https://edition.cnn.com/2019/11/23/asia/plague-china-history-intl-hnk-scli/index.html|archive-date=6 March 2020|access-date=24 March 2020}} * {{harvnb|Benedictow|2004|pp=50–51}} * {{harvnb|Bramanti|Stenseth|Walløe|Lei|2016|pp=1–26}} * {{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Black-Death|title=Black Death {{!}} Causes, Facts, and Consequences|website=Encyclopædia Britannica|language=en|access-date=2020-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709135155/https://www.britannica.com/event/Black-Death|archive-date=9 July 2019|url-status=live}} * {{harvnb|Sussman|2011}}</ref> == आधुनिक काळातील साथ == आधुनिक उपचार पद्धतींमध्ये [[कीटकनाशक|कीटकनाशके]], [[प्रतिजैविक|प्रतिजैविकांचा]] वापर आणि प्लेगची लस यांचा समावेश होतो. तरीसुद्धा अशी भीती आहे की हा प्लेग जीवाणू औषधांचा प्रतिकार विकसित करू शकतो आणि पुन्हा आरोग्यासाठी मोठा धोका बनू शकतो. १९९५मध्ये [[मादागास्कर|मादागास्करमध्ये]] बॅक्टेरियमच्या औषध-प्रतिरोधक स्वरूपाचे एक प्रकरण आढळून आले <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.scidev.net/en/health/antibiotic-resistance/news/drugresistant-plague-a-major-threat-say-scient.html|title=Drug-resistant plague a 'major threat', say scientists|last=Padma|first=T.V.|date=23 March 2007|website=SciDev.net|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120719034621/http://www.scidev.net/en/health/antibiotic-resistance/news/drugresistant-plague-a-major-threat-say-scient.html|archive-date=19 July 2012}}</ref> नोव्हेंबर २०१४मध्ये मादागास्करमध्ये आणखी एक उद्रेक नोंदवला गेला <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.who.int/csr/don/21-november-2014-plague/en/|title=Plague – Madagascar|date=21 November 2014|publisher=World Health Organisation|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502001426/https://www.who.int/csr/don/21-november-2014-plague/en/|archive-date=2 May 2019|access-date=26 November 2014}}</ref> आधुनिक काळातील प्लेगचा सर्वात प्राणघातक उद्रेक ऑक्टोबर २०१७मध्ये मादागास्करमध्येच झाला. यात १७० लोक मारले गेले आणि हजारो संक्रमित झाले होते. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Wexler|first=Alexandra|url=https://www.wsj.com/articles/madagascar-wrestles-with-worst-outbreak-of-plague-in-half-a-century-1510788541|title=Madagascar Wrestles With Worst Outbreak of Plague in Half a Century|last2=Antoy|first2=Amir|date=16 November 2017|work=[[The Wall Street Journal]]|language=en-US|access-date=17 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171117010725/https://www.wsj.com/articles/madagascar-wrestles-with-worst-outbreak-of-plague-in-half-a-century-1510788541|archive-date=17 November 2017|url-status=live}}</ref> आधुनिक प्लेगचचे संक्रमण झाल्यानंतरचा मृत्यू दराचा अंदाज [[प्रतिजैविक|प्रतिजैविकांच्या]] वापरानंतर ११% आहे. हा दर अविकसित प्रदेशांमध्ये जास्त असू शकते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cdc.gov/plague/faq/index.html|title=FAQ: Plague|last=Centers for Disease Control (CDC)|date=24 September 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330171757/https://www.cdc.gov/plague/faq/index.html|archive-date=30 March 2019|access-date=24 April 2017}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मृत्यूची कारणे]] [[वर्ग:महामारी]] 4woygges3l7j6kk3gi7t1tffuizaivy 0 354170 2704940 2551139 2026-08-23T21:58:32Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704940 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''ओमर हाशिम एप्स''' (जन्म २० जुलै १९७३) हा एक अमेरिकन अभिनेता, रॅपर आणि निर्माता आहे. एप्सच्या चित्रपटातील भूमिकांमध्ये ''ज्यूस'', ''हायर लर्निंग'', ''द वुड'', ''इन टू डीप'', आणि ''लव्ह अँड बास्केटबॉल'' यांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2019/may/04/higher-learning-john-singletons-forgotten-masterwork|title=Higher Learning: in praise of John Singleton's forgotten masterwork|date=4 May 2019|work=The Guardian|access-date=15 October 2020}}</ref><ref name="imdb-juice">{{Cite web|title=Juice (1992)|url=https://www.imdb.com/title/tt0104573/|work=[[IMDb]]|access-date=2010-08-28}}</ref> <ref name="imdb">{{Cite web|title=Omar Epps|url=https://www.imdb.com/name/nm0004898/|work=[[IMDb]]|access-date=2010-08-29}}</ref> त्याच्या दुरचित्रवाणी कार्यामध्ये ''इआर'' या वैद्यकीय नाटक मालिकेतील डॉ. डेनिस गँट, २००४-१२ मधील फॉक्स वैद्यकीय नाटक मालिका ''[[हाऊस (दूरचित्रवाणी मालिका)|हाऊसवरील]]'' डॉ. एरिक फोरमन<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2011/05/robert-sean-leonard-omar-epps-set-to-return-to-house-series-renewal-imminent-130051/|title=Robert Sean Leonard, Omar Epps Set To Return To 'House'; Series' Renewal Imminent|date=10 May 2011|publisher=Deadline|access-date=15 October 2020}}</ref> आणि टीव्ही मालिका ''[[शूटर (दूरचित्रवाणी मालिका)|शूटर]]'' (२०१६-१८) मधील आयझॅक जॉन्सन यांची भूमिका समाविष्ट आहे. त्याला नऊ [[एन.ए.ए.सी.पी. प्रतिमा पुरस्कार|एनएएसीपी इमेज अवॉर्ड]], दोन टीन चॉईस अवॉर्ड, एक एमटीव्ही मूव्ही अवॉर्ड, एक ब्लॅक रील अवॉर्ड आणि एक [[स्क्रीन ॲक्टर्स गिल्ड पुरस्कार|स्क्रीन ॲक्टर्स गिल्ड अवॉर्ड]] मिळाले आहेत.<ref name="nyt-bio">{{Cite news |title=Omar Epps |url=https://movies.nytimes.com/person/530856/Omar-Epps/biography |archive-url=https://web.archive.org/web/20110110083005/http://movies.nytimes.com/person/530856/Omar-Epps/biography |url-status=dead |archive-date=2011-01-10 |department=Movies & TV Dept. |work=[[The [[न्यू यॉर्क टाइम्स]] |date=2011 |access-date=2010-08-28}}</ref><ref name="playboy2009">{{cite journal |date=January 2009 |title=The Big M: Mike in the House |url=https://archive.org/details/sim_playboy_2009-01_56_1/page/19 |journal=[[Playboy]] |volume=56 |issue=1 |page=19 |publisher=Playboy |quote=I grew up all over Brooklyn – Bed Stuy, East New York, Flatbush...}}</ref><ref name="starpulse">{{cite web|url=http://www.starpulse.com/Actors/Epps,_Omar/Discography/album/P332524/R754015/|title=Omar Epps Discography|publisher=starpulse.com|access-date=2010-04-20|archive-date=2012-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008122208/http://www.starpulse.com/Actors/Epps,_Omar/Discography/album/P332524/R754015/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९७३ मधील जन्म]] [[वर्ग:अमेरिकन अभिनेते]] [[वर्ग:इंग्लिश दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] bkgfsnqsijzfupwvzpmy9d7xgjw2qcd 0 355396 2704885 2481325 2026-08-23T20:27:33Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704885 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''प्रजा सोशालिस्ट पक्ष''' हा एक भारतीय [[राजकीय पक्ष]] होता.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Lewis P. Fickett Jr.|date=September 1973|title=The Praja Socialist Party of India—1952–1972: A Final Assessment|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1973-09_13_9/page/826|journal=Asian Survey|volume=13|issue=9|pages=826–832|doi=10.2307/2642762|jstor=2642762}}</ref> १९५२ मध्ये [[समाजवादी पक्ष (भारत)]] आणि [[किसान मजदूर प्रजा पक्ष]] यांचे विलीनीकरण झाले. [[जयप्रकाश नारायण]], रामवृक्ष बेनिपुरी, आचार्य नरेंद्र देवा आणि बसावोन सिंग (सिन्हा) यांच्या नेतृत्वाखालील समाजवादी पक्ष आणि [[आचार्य कृपलानी]] यांच्या नेतृत्वाखालील किसान मजदूर प्रजा पक्ष कार्यरत होते. मार्च १९५४ ते फेब्रुवारी १९५५ पर्यंत त्रावणकोर-कोचीन राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून पट्टम ए. थानु पिल्लई यांच्या नेतृत्वाखाली प्रजा सोशालिस्ट पक्षने मंत्रिमंडळाचे नेतृत्व केले. १९५५ मध्ये [[राममनोहर लोहिया|राम मनोहर लोहिया]] यांच्या नेतृत्वाखालील एक गट पक्षातून फुटला आणि "समाजवादी पक्ष" हे नाव त्यांनी पुन्हा वापरले.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marxists.org/glossary/orgs/s/o.htm|title=Glossary of Organisations: So|website=[[Marxists Internet Archive]]|access-date=2024-05-26}}</ref> फेब्रुवारी १९६० ते सप्टेंबर १९६२ या काळात पट्टम ए. थानु पिल्लई यांच्या नेतृत्वाखाली [[केरळ]] या नवीन राज्यात पक्ष पुन्हा सत्तेवर आला. १९६० मध्ये कृपलानी यांनी पक्ष सोडला. १९६४ मध्ये अशोक मेहता यांची पक्षातून हकालपट्टी झाल्यानंतर त्यांनी काँग्रेसमध्ये प्रवेश केला. कामगार संघटनेचे नेते [[जॉर्ज फर्नांडिस]] यांच्या नेतृत्वाखालील पक्षाचा आणखी एक भाग १९६७ मध्ये संयुक्त समाजवादी पक्षात सामील होण्यासाठी तुटला. १९७२ मध्ये एक गट पुन्हा फर्नांडिस यांच्या पक्षात विलीन होऊन पुन्हा एकदा [[समाजवादी पक्ष (भारत)|समाजवादी पक्ष]] बनला. [[आणीबाणी (भारत)|इंदिरा गांधींनी आणीबाणीच्या घोषणेनंतर]] १९७७ मध्ये शेवटी हा [[जनता पक्ष|जनता युतीचा]] भाग झाला.<ref name=":0"/> == निर्मिती == सप्टेंबर १९५२ मध्ये, [[किसान मजदूर प्रजा पक्ष|किसान मजदूर प्रजा पार्टीचे]] [[समाजवादी पक्ष (भारत)|समाजवादी पक्षात]] विलीनीकरण झाले. [[आचार्य कृपलानी]] अध्यक्ष आणि अशोक मेहता सरचिटणीस होते.<ref name="a">Chandra, Bipan & others (2000). </ref> == निवडणुका == [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७ मध्ये सार्वत्रिक निवडणुकीत]], पक्षाने एकूण मतांपैकी १०.४१% मत मिळवले आणि [[लोकसभा|लोकसभेच्या]] १९ जागा जिंकल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1957/Vol_I_57_LS.pdf|title=Statistical Report on General Elections, 1957 to the Second Lok Sabha, Volume I|publisher=Election Commission of India website|page=37|access-date=10 March 2010}}</ref> तथापि, पुढील काही निवडणुकांमध्ये पक्षाच्या मतांची टक्केवारी कमी होत गेली. [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] मध्ये एकूण मतांच्या ६.८१% आणि [[लोकसभा|लोकसभेच्या]] १२ जागा होत्या. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1962/Vol_I_LS_62.pdf|title=Statistical Report on General Elections, 1962 to the Third Lok Sabha, Volume I|publisher=Election Commission of India website|page=56|access-date=10 March 2010}}</ref> [[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] मध्ये ही टक्केवारी ३.०६% आणि १३ जागा जिंकल्या होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1967/Vol_I_LS_67.pdf|title=Statistical Report on General Elections, 1967 to the Fourth Lok Sabha, Volume I|publisher=Election Commission of India website|page=75|access-date=10 March 2010}}</ref> [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] मध्ये हे अजून कमी झाले (१.०४% आणि फक्त २ जागा).<ref name="a">Chandra, Bipan & others (2000). </ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf|title=Statistical Report on General Elections, 1971 to the Fifth Lok Sabha, Volume I|publisher=Election Commission of India website|pages=76|access-date=10 March 2010}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:इ.स. १९५२ मधील निर्मिती]] [[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील समाप्ती]] r296exvkwzmgm3edlow9zzpax4eet9g 0 358170 2704860 2640212 2026-08-23T19:55:51Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704860 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मेदिची<ref>{{Cite Collins Dictionary|Medici|accessdate=12 February 2020}}</ref> घराणे''' हे इटलीमधील सावकार, बँकर आणि राजकारणी घराणे होते. १५व्या शतकात कोसिमो मेदिची आणि लॉरेंझो इल मॅग्निफिको यानी सुरुवाली फिरेंझेमध्ये सत्ता मिळवली. कालांतराने इटली आणि युरोपमधील प्रमुख सत्ताकेंद्रांमध्ये मेदिचींचा थेट प्रभाव होता. बांको दै मेदिची ही युरोपातील सगळ्यात मोठी बँक यांच्या मालकीची होती. [[चित्र:Cosimo_Pater_Patriae.jpg|डावे|इवलेसे| कोसिमो ''पॅटर पॅट्रिया'', उफिझी गॅलरी, फ्लॉरेन्स]] १५३२मध्ये मेदिचींनी [[दुका देल्ला रिपब्लिका फियोरेंतिना]] (फ्लोरेन्सचे ड्यूक) ही वंशपरंपरागत पदवी मिळवली. १५६९मध्ये अधिक मोठ्या प्रदेशावरील [[ग्रांदुकातो दि तोस्काना]] (तोस्कानाचे ग्रँड ड्यूक) हे पद त्यांनी धारण केले. ही जहागिर १७३७पर्यंत या घराण्यात होती. मेदिची घराण्याचे चार पुरुष कॅथोलिक पोप झाले -- [[पोप लिओ दहावा]] (१५१३-१५२१), [[पोप क्लेमेंट सातवा]] (१५२३-१५३४), [[पोप पायस चौथा]] (१५५९-१५६५) आणि [[पोप लिओ अकरावा]] (१६०५). मेदिची घराण्याच्या दोन स्त्रीया फ्रांसच्या राण्या झाल्या — [[कॅथरीन दे मेदिची]] (१५४७-१५५९) आणि [[मेरी दे मेदिची]] (१६००-१६१०). मेदिची घराण्याने अनेक पिढ्या आर्थिक आणि राजकीय भरभराट पाहिली परंतु [[कोसिमो तिसरा दे मेदिची]] च्या काळात ते दिवाळखोर झाले आणि [[ज्यान गास्तोने]]<nowiki/>च्या मृत्यूनंतर निर्वंश झाले १३९७मध्ये सुरू झालेली बांको दै मेदिची १४९४मध्ये कोसळेपर्यंत युरोपातील सगळ्यात प्रसिद्ध आणि समृद्ध बँकांपैकी एक होती. मेदिचींनी सर्वप्रथम [[द्विनोंदी पद्धत (वाणिज्य)|द्विनोंदी पद्धत]] वापरणे सुरू केले, ज्याद्वारे व्यापारातील देवघेवींचा अचूक ताळमेळ बसतो. ही पद्धत वापरल्याने पैशांचा अपव्यय किंवा गोंधळ झाल्यास तो त्वरित शोधून काढता येतो. याशिवाय व्यापारातील देणी आणि लेणी यांचा हिशोब ठेवण्यासाठी जनरल लेजर प्रणाली वापरणाऱ्यांपैकी मेदिची बँक आणि त्यांचे इतर व्यवसाय अग्रगण्य होते. मेदिची घराण्याने [[व्हॅटिकन सिटी]]<nowiki/>मधील [[बासिलिका ऑफ सेंट पीटर|सेंट पीटर बॅसिलिका]] आणि [[फिरेंझे]]<nowiki/>मधील [[कॅताद्राले दि सांता मारिया देल फियोरे]] बांधण्यासाठी अमाप पैसा ओतला. हे घराणे [[दोनातेल्लो]], [[ब्रुनेलेशी]], [[सांद्रो बोत्तिचेल्ली|बोत्तिचेल्ली]], [[लिओनार्दो दा विंची]], [[मिकेलेंजेलो]], [[रफायेल|राफेल]], [[निकोलॉ माक्याव्हेल्ली|मॅकियाव्हेली]], [[गॅलेलियो गॅलिली|गॅलिलिओ]], फ्रांचेस्को रेदी यांसारख्या ख्यातनाम कलावंत आणि शास्त्रज्ञांचे आश्रयदाते होते. मेदिची घराण्याचे [[पियानो|पियानोचा]] शोध लागण्यात <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Pollens|first=Stewart|date=2013|title=Bartolomeo Cristofori in Florence|url=https://archive.org/details/sim_galpin-society-journal_2013-03_66/page/7|journal=The Galpin Society Journal|volume=66|pages=7–245|issn=0072-0127|jstor=44083109}}</ref> आणि आणि [[ऑपेरा]]<nowiki/>चा विकास होण्यात मोठे योगदान होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.medici.org/music-and-the-medici/|title=Music and the Medici – The Medici Archive Project|language=it-IT|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123143004/https://www.medici.org/music-and-the-medici/|archive-date=2023-01-23|access-date=2022-04-20}}</ref> === मेदिची कुटुंबप्रमुख === ==== फिरेंझेच्या प्रजासत्ताकाचे सिन्योरे ==== {| class="wikitable" width="94%" ! style="width:auto;" |चित्र ! style="width:30%;" |नाव ! style="width:16%;" |पासून ! style="width:16%;" |पर्यंत ! style="width:auto;" |मागील प्रमुखाशी नाते |- |[[चित्र:Cosimo_di_Medici_(Bronzino).jpg|114x114अंश]] |[[कोसिमो दे मेदिची]] <br />(पितृभूमीचा पिता) |१४३४ |१ ऑगस्ट, १९६४ | जियोव्हानी दि बिक्की दे मेदिचीचा मुलगा. |- |[[चित्र:Piero_di_Cosimo_de'_Medici.jpg|109x109अंश]] |[[पिएरो दि कोसिमो दे मेदिची]] |१ ऑगस्ट, १४६४ |२ डिसेंबर, १४६९ | कोसिमो दि मेदिचीचा सर्वात मोठा मुलगा |- |[[चित्र:Lorenzo_de_Medici.jpg|106x106अंश]] |[[लॉरेंझो दे मेदिची]]<br />(लॉरेंझो इल मॅग्निफिको) |२ डिसेंबर, १४६९ |९ एप्रिल, १४९२ | पिएरो दि कोसिमो दे मेदिचीचा सर्वात मोठा मुलगा |- |[[चित्र:501_Piero_de_Medici_02.JPG|106x106अंश]] |[[पिएरो दि लॉरेंझो दे मेदिची]](कमनशिबी पिएरो) |९ एप्रिल, १४९२ |८ नोव्हेंबर, १४९४ | लॉरेंझो इल मॅग्निफिकोचा सर्वात मोठा मुलगा. [[फ्रान्सचा आठवा शार्ल|फ्रांसच्या आठव्या शार्लने]] याला पदच्युत करून [[गिरोलामो साव्होनारोला]] आणि नंतर [[पिएरो सोदेरिनी]]च्या नेतृत्त्वाखाली धार्मिक शासन बसवले. |- |[[चित्र:Cardinal_Giovanni_de'_Medici.jpg|118x118अंश]] |[[पोप लिओ दहावा|जियोव्हानी दे मेदिची]] (पोप लिओ दहावा) |३१ ऑगस्ट, १५१२ |९ मार्च, १५१३ | ''कमनशिबी पिएरो''चा लहान भाऊ. हा पुढे [[पोप लिओ दहावा]] झाला. |- |[[चित्र:Raffaello,_giuliano_de'_medici.jpg|111x111अंश]] |[[जुलियानो दि लॉरेंझो दे मेदिची|जुलियानो दे मेदिची (नेमूर्सचा ड्यूक)]] |९ मार्च, १५१३ |१७ मार्च, १५१६ | कमनशिबी पिएरो आणि जियोव्हानी दि लॉरेंझोचा सगळ्यात लहान भाऊ. लॉरेंझो इल मॅग्निफिकोचा तिसरा मुलगा. |- |[[चित्र:Portrait_of_Lorenzo_di_Medici.jpg|105x105अंश]] | [[दुसरा लॉरेंझो दे मेदिची]] (उर्बिनोचा ड्यूक) |१७ मार्च, १५१६ |४ मे, १५१९ | जुलियानोचा पुतण्या. कमनशिबी पिएरोचा मुलगा. याची मुलगी [[कॅथरीन दे मेदिची]] [[फ्रांस]]ची राणी झाली. |- |[[चित्र:Portrait_of_Giulio_de_Medici_(1478_-_1534)_Pope_Clement_VII.jpg|105x105अंश]] |[[पोप क्लेमेंट सातवा|जुलियो दि जुलियानो दे मेदिची]] (पोप क्लेमेंट सातवा) |४ मे, १५१९ |१९ नोव्हेंबर, १५२३ | दुसऱ्या लॉरेंझोचा चुलतभाऊ. लॉरेंझो इल मॅग्निफिकोचा भाउ [[जुलियानो दे मेदिची|जुलियानो]]चा मुलगा. हा पुढे [[पोप क्लेमेंट सातवा]] झाला. |- |[[चित्र:Ippolito_de'_Medici.jpg|120x120अंश]] |कार्डिनल [[इप्पोलितो दे मेदिची]] |१९ नोव्हेंबर, १५२३ |२४ ऑक्टोबर, १५२९ | जुलियोचा चुलतभाऊ, जुलियानो दि लॉरेंझोचा अनौरस मुलगा. |- |} ==== दुका दि फिरेंझे (फिरेंझेचे ड्यूक) ==== {| class="wikitable" width="94%" ! style="width:auto;" |चित्र ! style="width:30%;" | नाव ! style="width:16%;" | पासून ! style="width:16%;" | पर्यंत ! style="width:auto;" | मागील प्रमुखाशी नाते |- |[[चित्र:Alessandro-the-moor.jpg|109x109अंश]] | [[अलेस्सांद्रो इल मोरो|अलेस्सांद्रो ''इल मोरो'']] | २४ ऑक्टोबर १५२९ | ६ जानेवारी १५३७ | कार्डिनल इप्पोलितो दे मेदिचीचा चुलत भाऊ. दुसऱ्या लोरेन्झो दे मेदिचीचा अनौरस मुलगा. |- |[[चित्र:Portrait of Cosimo I de' Medici in armour, by Agnolo Bronzino (Uffizi Gallery, Florence).jpg|104x104अंश]] | [[पहिला कोसिमो दे मेदिची (ग्रान दुका दि तोस्काना)|पहिला कोसिमो दे मेदिची]] | ६ जानेवारी १५३७ | २१ एप्रिल १५७४ | अलेस्सांद्रोचा दूरचा चुलत भाऊ. जियोव्हानी दाल्ले बांदे नेरेचा मुलगा. लॉरेंझो दि जियोव्हानी दे मेदिचीचा वंशज. लॉरेंझो इल मॅग्निफिकोचाही नातू. |- |} ==== ग्रान दुका दि तोस्काना ==== {| class="wikitable" width="94%" ! style="width:auto;" |पोर्ट्रेट ! style="width:30%;" | नाव ! style="width:16%;" | पासून ! style="width:16%;" | पर्यंत ! style="width:auto;" | मागील प्रमुखाशी नाते |- |[[चित्र:Agnolo_Bronzino_-_Cosimo_I_de'_Medici_in_armour_-_Google_Art_Project.jpg|110x110अंश]] | [[पहिला कोसिमो दे मेदिची (ग्रान दुका दि तोस्काना)|पहिला कोसिमो दे मेदिची]] | ६ जानेवारी १५६९ | २१ एप्रिल १५७४ | |- |[[चित्र:Portrait_of_Francesco_I_de'_Medici_(by_Alessandro_Allori).jpg|111x111अंश]] | [[फ्रांचेस्को दे मेदिची|पहिला फ्रांचेस्को दे मेदिची]] | २१ एप्रिल १५७४ | १७ ऑक्टोबर, १५८७ | पहिल्या कोसिमो दे मेदिचीचा मोठा मुलगा. |- |[[चित्र:Pulzone,_Scipione_-_Ferdinando_I_de'_Medici,_granduca_di_Toscana_-_1590.jpg|101x101अंश]] | [[पहिला फेर्दिनांदो दे मेदिची]] | १७ ऑक्टोबर १५८७ | १७ फेब्रुवारी १६०९ | फ्रांचेस्कोचा भाऊ, टस्कनीचा ग्रँड ड्यूक. पहिल्या कोसिमो दे मेदिचीचा दुसरा मुलगा. |- |[[चित्र:Cristofano_Allori_-_Cosimo_II_(1608-1618).jpg|102x102अंश]] | [[दुसरा कोसिमो दे मेदिची (ग्रान दुका दि तोस्काना)|दुसरा कोसिमो दे मेदिची]] | १७ फेब्रुवारी १६०९ | २८ फेब्रुवारी १६२१ | पहिल्या फेर्दिनांदोचा मोठा मुलगा. |- |[[चित्र:Sustermans,_Justus_-_Official_portrait_of_Ferdinando_II_de'_Medici_as_Grand_Duke_of_Tuscany.jpg|103x103अंश]] | [[दुसरा फेर्दिनांदो दे मेदिची]] | २८ फेब्रुवारी १६२१ | २३ मे १६७० | दुसऱ्या कोसिमो दे मेदिचीचा मोठा मुलगा. |- |[[चित्र:Grand_Duke_CosimoIII_of_Tuscany_by_van_Douven.jpg|106x106अंश]] | [[तिसरा कोसिमो दे मेदिची (ग्रान दुका दि मेदिची)|तिसरा कोसिमो दे मेदिची]] | २३ मे, १६७० | ३१ ऑक्टोबर १७२३ | दुसऱ्या फेर्दिनांदो दे मेदिचीचा मोठा मुलगा. |- |[[चित्र:Richter,_Ferdinando_(copia_da)_-_Gian_Gastone_de'_Medici.jpg|115x115अंश]] | [[ज्यान गास्तोन दे मेदिची]] | ३१ ऑक्टोबर १७२३ | ९ जुलै १७३७ | तिसऱ्या कोसिमो दे मेदिचीचा दुसरा मुलगा. |} == मानचिह्ने == मेदिची घराण्याने अनेक मानचिह्ने वापरली. याशिवाय त्यातील व्यक्तींनी स्वतःची वेगळी ओळख दर्शविण्यासाठी वेगवेगळी मानचिह्ने अंगिकारली.<gallery class="center" style="font-size:88%; line-height:130%"> चित्र:Coat_of_arms_of_Cosimo_il_Vecchio_(type_2).svg|अल्ट=Old coat of arms of the Medici used by Giovanni di Bicci and Cosimo the Elder| [[जिओव्हानी दि बिक्की दे मेदिची|जिओव्हानी दि बिक्की]] आणि [[कोसिमो दे मेदिची|कोसिमो दि जियोव्हानी दे मेदिची]] चित्र:Coat_of_arms_of_the_House_of_Medici_(old)_-_type_2.svg|अल्ट=The intermediate coat of arms of the Medici, Or, six balls in orle gules| काही काळापुरते वापरलेले घराण्याचे चिह्न चित्र:Augmented_Arms_of_Medici.svg|अल्ट=The "augmented coat of arms of the Medici, Or, five balls in orle gules, in chief a larger one of the arms of France (viz. Azure, three fleurs-de-lis or) was granted by Louis XI in 1465.| [[फ्रान्सचा अकरावा लुई|फ्रांसच्या अकराव्या लुईने]] दिलेले सुधारित चिह्न त्यावर ३ फ्लुर दि लिस होते. चित्र:Great_coat_of_arms_of_the_Medici_di_Ottajano.svg|अल्ट=Great coat of arms of Medici of Ottajano| ओत्तायानोच्या मेदिचींचे चिह्न चित्र:Coat_of_Arms_of_the_Grand_duchy_of_Tuscany.svg|अल्ट=Coat of Arms of the Grand-Duke of Tuscany| ग्रान दुका दि तोस्काना चित्र:Coat_of_arms_of_Medici_popes.svg|अल्ट=Coat of arms of Medici popes| मेदिची पोप चित्र:Coat_Cardinal_De_Medici.svg|अल्ट=Coat of arms of the Medici Cardinals| मेदिची कार्डिनल चित्र:Arms_of_Catherina_de'_Medici.svg|अल्ट=Coat of Arms of Catherine of Medici, as Queen of France| फ्रांसची राणी म्हणून [[कॅथरीन दे मेदिची]]ने वापरलेले चिह्न चित्र:COA_french_queen_Marie_de_Médicis.svg|अल्ट=Coat of Arms of Maria of Medici, as Queen of France| फ्रांसची राणी [[मारिया दे मेदिची]] चित्र:Coat_of_arms_of_the_House_of_de'_Medici.png|अल्ट=Achievement of the House of de' Medici| मेदिची घराण्याची महती दर्शविणारे चिह्न </gallery> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी|30em}}{{S-start}} {{रा-घ|House of Medici}} {{न-शी}} {{S-ttl}} {{न-नाही}} {{न-शी}} {{S-ttl}} {{S-aft}} {{S-end}}{{Medici}} [[वर्ग:मेदिची घराणे|*]] [[वर्ग:इटलीचा इतिहास]] [[वर्ग:फिरेंझेचा इतिहास]] [[वर्ग:CS1: long volume value]] rwt3u0bxtkzix48y08m5xh50lknj3oy 0 359110 2704916 2611574 2026-08-23T21:12:14Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704916 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''गोपालचंद्र मुखोपाध्याय''' ({{Lang-bn|গোপালচন্দ্র মুখোপাধ্যায়}}; १९१३ - २००५), किंवा '''गोपाल पाठा''' हे एक भारतीय व्यावसायिक होते,ज्यांनी १९४६ मध्ये कुप्रसिद्ध ''डायरेक्ट ॲक्शन डे'' किंवा ''कलकत्ता दंगा दरम्यान'' [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग|मुस्लिम लीगच्या]] हल्ल्यांपासून [[हिंदू]] लोकांचे संरक्षण करण्यासाठी '''भारत राष्ट्रीय वाहिनी''' स्थापित केली.<ref name="das">{{जर्नल स्रोत|last=Das|first=Suranjan|year=1994 |title=The 'Goondas': Towards a Reconstruction of the Calcutta Underworld through Police Records|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1994-10_29_44/page/2879|journal=Economic and Political Weekly |volume=29|issue=44|pages=2879}}</ref><ref name="whitehead">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://expressindia.indianexpress.com/news/ie/daily/19970701/18250453.html|title=Duty does not permit repentance - The Butchers of Calcutta |last=Whitehead|first=Andrew|date=1 July 1997|publisher=Indian Express |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016133334/http://expressindia.indianexpress.com/news/ie/daily/19970701/18250453.html|archive-date=16 October 2013|access-date=5 March 2011}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक |title=Turbulence |last=Sengupta|first=Debjani|publisher=SARAI|year=2006|editor-last=Narula|editor-first=Monica|series=Serai Reader|volume=6|pages=288–295 |chapter=A City Feeding on Itself: Testimonies and Histories of 'Direct Action' Day|oclc=607413832 |chapter-url=http://archive.sarai.net/files/original/2ed2f960de6596b5ed75501e6de2c774.pdf}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.firstpost.com/opinion-news-expert-views-news-analysis-firstpost-viewpoint/gopal-mukherjee-the-man-who-led-hindu-resistance-and-saved-calcutta-from-falling-into-pakistani-hands-11564121.html |title=Gopal Mukherjee: The man who led Hindu resistance and saved Calcutta from falling into Pakistani hands |date=2022-11-11|website=Firstpost|language=en|access-date=2023-02-17}}</ref> == प्रारंभिक आयुष्य == गोपाल चंद्र यांचा जन्म [[कोलकाता|कोलकात्याच्या]] बोब्बबाजार येथील मलंगा लेनमधील बंगाली हिंदू कुटुंबात झाला. त्यांचे कुटुंब पूर्व बंगालच्या चुआडंगा जिल्ह्यातील जीवननगर उपजिल्हामध्ये आले आणि ते १८९० पासून कलकत्ता येथे स्थायिक झाले.<ref name="das" /> क्रांतिकारक अनुकुलचंद्र मुखोपाध्याय यांचे ते पुतणे होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Itihasher Dike Fire Chhechallisher Danga|last=Bandyopadhyay|first=Sandip|publisher=Radical|year=2010|isbn=978 - 81 85459-07-3|location=Kolkata|page=58|language=bn|script-title=bn:ইতিহাসের দিকে ফিরে ছেচল্লিশের দাঙ্গা}}</ref> लहानपणी, त्याला 'पाठा' (बंगालीमध्ये: बकरी) हे टोपणनाव मिळाले कारण त्याचे कुटुंब मांस विक्री करत होते.<ref name="whitehead"></ref> <ref name="Freeman">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/greatpartitionma00khan|title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan|last=Khan|first=Yasmin|publisher=Yale University Press|year=2007|isbn=978-0-300-12078-3|page=[https://archive.org/details/greatpartitionma00khan/page/66 66]|access-date=6 March 2011|url-access=registration}}</ref> परंपरेने त्यांच्याकडे मांस विक्रीचे दुकान चालवण्याची जबाबदारी आली. व्यवसायाचा भाग म्हणून त्याला मुस्लिम व्यापाऱ्यांशी नियमितपणे संवाद साधावा लागत असे.<ref name="hindu18082014">{{स्रोत बातमी |url=http://www.thehindu.com/news/cities/kolkata/celebrating-the-centenary-of-a-divisive-figure/article6326661.ece |title=Celebrating the centenary of a "divisive" figure|date=18 August 2014|work=द हिंदू|access-date=21 August 2014}}</ref> मुखर्जींना भेट देणारे इतिहासकार संदीप बंदोपाध्याय यांच्या मते, पाठा यांनी "मुस्लिमांविरुद्ध कधीही द्वेष बाळगला नाही" परंतु "जेव्हा मुस्लिम दंगेखोर मध्य कोलकाता येथे पोहोचले तेव्हा त्यांना हिंसक होण्यास भाग पाडले गेले".<ref name="hindu18082014" /> == फाळणीपूर्व हिंसाचार == १९४६ मध्ये, [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग|मुस्लिम लीगने]] १६ ऑगस्ट रोजी थेट कारवाईद्वारे [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या]] स्थापनेची हाक दिली. बंगालच्या मुस्लिम लीग सरकारने त्या दिवशी सार्वजनिक सुट्टी जाहीर केली. कोलकाता जिल्हा मुस्लिम लीगने कोलकाता मैदानावर एका भव्य रॅलीसाठी एक तपशीलवार कार्यक्रम प्रकाशित केला ज्यामध्ये हातात तलवार घेऊन [[मोहम्मद अली जिना]] यांचे चित्र प्रकाशित करण्यात आले.<ref name="स्वराज्य">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://swarajyamag.com/politics/remembering-gopal-mukherjee-the-braveheart-who-saved-calcutta-in-1946 |title=Remembering Gopal Mukherjee, The Braveheart Who Saved Calcutta In 1946 |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20170819202155/https://swarajyamag.com/politics/remembering-gopal-mukherjee-the-braveheart-who-saved-calcutta-in-1946 |विदा दिनांक=१९ ऑगस्ट २०१७}}</ref> १६ ऑगस्ट रोजी सकाळी शहरात मारहाण आणि दंगलीच्या घटना सुरू झाल्या. गोपाल चंद्र खरेदीला जात असताना हा प्रकार त्यांनी पहिला. ते वापस घराकडे परत गेले, जिथे त्यांना मुस्लिम लीगचे स्वयंसेवक हातात लांब काठ्या घेऊन दंगे करताना दिसले. हिंदूंच्या हत्येची बातमी त्यांच्यापर्यंत पोहोचली तेव्हा त्यांनी आपल्या जवळच्या माणसांना एकत्र केले आणि त्यांना सूड घेण्याचा किंवा निर्दयतेने प्रत्युत्तर देण्याची आज्ञा दिली. एका खुनाच्या बदल्यात दहा खून करा, असे स्पष्ट निर्देश त्यांनी दिले.<ref name="स्वराज्य" /> भारत राष्ट्रीय वाहिनीचे स्वयंसेवक चाकू, तलवारी, काठ्या आणि रॉडने सज्ज झाले. गोपाल चंद्र यांच्याकडे दोन अमेरिकन मेड ०.४५ बोअर पिस्तुल आणि काही ग्रेनेड होते. त्याने हे पिस्तूल [[दुसरे महायुद्ध|दुसरे महायुद्धोत्तर]] कोलकाता शहरात तैनात असलेल्या अमेरिकन सैनिकांकडून मिळवले होते. त्यांच्या माणसांनी वापरलेली काही शस्त्रे [[भारत छोडो आंदोलन|भारत छोडो आंदोलनात]] खरेदी केली होती.<ref name="hindu18082014"‌ /> काही दिवसांच्या दंगलीनंतर मुस्लिम लीगने शांतता प्रस्तापित केली. मुस्लिम नॅशनल गार्डचे सदस्य [[शेख मुजिबुर रहमान]] यांच्यासह मुस्लिम लीगच्या विद्यार्थी संघटनेचे नेते जी. जी. अजमिरीने गोपालला रक्तपात थांबवण्याची विनंती केली.<ref name="स्वराज्य" /><ref name="hindu18082014"‌ /> नंतरच्या आयुष्यात, गोपाल एक सामाजिक कार्यकर्ते बनले आणि निराधारांसाठी नॅशनल रिलीफ सेंटर नावाची धर्मादाय संस्था त्यांनी चालवली. त्यांनी त्यांच्या परिसरात कालीपूजा सुरू केली. कलकत्त्यात दरवर्षी पूजा सोहळ्यादरम्यान, अनेक लोक त्यांनी सुरू केलेल्या प्रसिद्ध पूजेला भेट देण्यासाठी येतात. २०१४ मध्ये, हिंदू एकता गोपाळ पंथाची शताब्दी साजरी केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=Howrah keeps alive ‘tantrik’ puja tradition |दुवा=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-25/kolkata/27191974_1_pujas-goddess-tantriks |संकेतस्थळ=Times of India |दिनांक=October 25, 2003 |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20120308235859/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-25/kolkata/27191974_1_pujas-goddess-tantriks |विदा दिनांक=८ मार्च २०१२ }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.thehindu.com/news/cities/kolkata/celebrating-the-centenary-of-a-divisive-figure/article6326661.ece| title=Celebrating the centenary of a “divisive” figure |दिनांक=2014-08-17 |संकेतस्थळ=द हिंदू |अ‍ॅक्सेसदिनांक =2023-03-28 |भाषा=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २००५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९१३ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] lzr2j0dx2msiq9gkc0h60gwnwyj3koc 0 359572 2704927 2702123 2026-08-23T21:34:26Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704927 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[चित्र:Cryo_surgery.jpg|इवलेसे| १९८५ मध्ये क्रायोनिक पद्धतीने शरीरा जतन करणारे तंत्रज्ञ]] '''क्रायोनिक्स''' ([[ग्रीक भाषा|ग्रीक भाषेत]] ''क्रायोस'', म्हणजे "थंड") हे कमी-तापमानावर अवयव किंवा पूर्ण शरीर गोठवण्याच्या प्रक्रियेला म्हणतात. ह्यात सामान्यत: {{convert|-१९६|C|F K}} वर शरीर गोठवतात आणि भविष्यात पुनरुत्थान शक्य होईल या आशेवर मनुष्याचे अवशेष ठेवले जातात.<ref name="guardian cold facts">{{स्रोत बातमी|last=McKie|first=Robin|url=https://www.theguardian.com/education/2002/jul/14/medicalscience.science|title=Cold facts about cryonics|date=13 July 2002|work=[[The Observer]]|quote="Cryonics, which began in the Sixties, is the freezing – usually in liquid nitrogen – of human beings who have been legally declared dead. The aim of this process is to keep such individuals in a state of refrigerated limbo so that it may become possible in the future to resuscitate them, cure them of the condition that killed them, and then restore them to functioning life in an era when medical science has triumphed over the activities of the Grim Reaper."|access-date=1 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708232125/https://www.theguardian.com/education/2002/jul/14/medicalscience.science|archive-date=8 July 2017|url-status=live}}</ref><ref name="guardian keep cool">{{स्रोत बातमी|url=https://www.theguardian.com/science/2015/oct/11/cryonics-booms-in-us|title=Dying is the last thing anyone wants to do – so keep cool and carry on|date=10 October 2015|work=[[द गार्डियन]]|access-date=21 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703042900/https://www.theguardian.com/science/2015/oct/11/cryonics-booms-in-us|archive-date=3 July 2017|url-status=live}}</ref> मुख्य प्रवाहातील वैज्ञानिक समुदायाद्वारे क्रायोनिक्सला संशयास्पद मानले जाते. हे सामान्यतः [[छद्म विज्ञान]] म्हणून पाहिले जाते,<ref name="jk">{{स्रोत बातमी|last=Steinbeck RL|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2002-09-29-0209290429-story.html|title=Mainstream science is frosty over keeping the dead on ice|date=29 September 2002|work=[[Chicago Tribune]]|access-date=2019-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717153237/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2002-09-29-0209290429-story.html|archive-date=2019-07-17|url-status=live}}</ref> आणि त्याची प्रथा फसवेगिरी म्हणून ओळखली जाते.<ref name="butler">{{स्रोत पुस्तक|title=A Consumer's Guide to "Alternative" Medicine|url=https://archive.org/details/consumersguideto00butl|last=Butler K|publisher=Prometheus Books|year=1992|page=[https://archive.org/details/consumersguideto00butl/page/173 173]}}</ref><ref name="q">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.skepdic.com/cryonics.html|title=Cryonics|last=Carroll|first=Robert Todd|authorlink=Robert Todd Carroll|date=5 December 2013|website=The Skeptics Dictionary: A Collection of Strange Beliefs, Amusing Deceptions, and Dangerous Delusions|quote=A business based on little more than hope for developments that can be imagined by science is quackery. There is little reason to believe that the promises of cryonics will ever be fulfilled}}</ref> क्रायोनिक्स प्रक्रिया "रुग्ण" वैद्यकीय आणि कायदेशीररित्या मृत झाल्यानंतरच सुरू होऊ शकते. प्रक्रिया मृत्यूच्या काही मिनिटांत सुरू होऊ शकते, <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=ACS Surgery: Principles and Practice critical care|last=Hendry|first=Robert|last2=Crippen|first2=David|publisher=Decker Intellectual Properties Inc.|year=2014|pages=1–10|chapter=Brain Failure and Brain Death|quote=A physician will pronounce a patient using the usual cardiorespiratory criteria, whereupon the patient is legally dead. Following this pronouncement, the rules pertaining to procedures that can be performed change radically because the individual is no longer a living patient but a corpse. In the initial cryopreservation protocol, the subject is intubated and mechanically ventilated, and a highly efficient mechanical cardiopulmonary resuscitation device reestablishes circulation.|access-date=2016-03-03|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/260930585|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123132947/https://www.researchgate.net/publication/260930585_ACS_Surgery_Principles_and_Practice_critical_care|archive-date=2021-01-23}}</ref> आणि गोठवतांना बर्फ तयार होण्यापासून रोखण्याचा प्रयत्न करण्यासाठी क्रायोप्रोटेक्टंट्स वापरतात.<ref name="pmid18321197">{{जर्नल स्रोत|last=Best BP|date=April 2008|title=Scientific justification of cryonics practice|url=http://www.benbest.com/cryonics/Scientific_Justification.pdf|journal=Rejuvenation Research|volume=11|issue=2|pages=493–503|doi=10.1089/rej.2008.0661|pmc=4733321|pmid=18321197|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721234934/http://www.benbest.com/cryonics/Scientific_Justification.pdf|archive-date=2018-07-21|access-date=2013-12-26}}</ref> विट्रिफिकेशन झालेल्या प्रेताचे पुनरुज्जीवन करणे शक्य नाही, कारण यामुळे मेंदूला नुकसान होते, त्याच्या न्यूरल सर्किट्ससह.<ref name="popsicle">{{जर्नल स्रोत|last=Miller K|year=2004|title=Cryonics redux: is vitrification a viable alternative to immortality as a popsicle?|journal=Skeptic|volume=11|issue=1|page=24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/science/2016/nov/18/the-cryonics-dilemma-will-deep-frozen-bodies-be-fit-for-new-life|title=The cryonics dilemma: will deep-frozen bodies be fit for new life?|last=Devlin|first=Hannah|authorlink=Hannah Devlin|date=18 November 2016|website=The Guardian|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190124164111/https://www.theguardian.com/science/2016/nov/18/the-cryonics-dilemma-will-deep-frozen-bodies-be-fit-for-new-life|archive-date=24 January 2019|access-date=21 January 2019}}</ref> क्रायोनिक्स संरक्षणाचे प्रारंभिक प्रयत्न १९६० आणि १९७० च्या दशकाच्या सुरुवातीला केले गेले. १२ जानेवारी १९६७ मध्ये गोठवलेले पहिले प्रेत जेम्स बेडफोर्डचे होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.galenpress.com/extras/extra32.htm|title=Death To Dust: What Happens To Dead Bodies? 2nd Edition, Chapter 7: Souls On Ice|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327102728/https://galenpress.com/extras/extra32.htm|archive-date=2019-03-27|access-date=2016-03-21}}</ref> २०१४ पर्यंत, [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेची संयुक्त संस्थानांमध्ये]] सुमारे २५० मृतदेह गोठवली गेली होते, आणि १५०० लोकांनी त्यांच्या अवशेषांच्या गोठवण्याची व्यवस्था केली होती.<ref name="moen">{{जर्नल स्रोत|last=Moen, OM|date=August 2015|title=The case for cryonics|journal=[[Journal of Medical Ethics]]|volume=41|issue=18|pages=493–503|doi=10.1136/medethics-2015-102715|pmid=25717141}}</ref> आर्थिक दृष्ट्या क्रायोनिक्स कंपन्यांना हे परवडण्याजोगे नाही कारण<ref name="decline">{{जर्नल स्रोत|last=Stodolsky DS|year=2016|title=The growth and decline of cryonics|journal=Cogent Social Sciences|volume=2|issue=1|page=1167576|doi=10.1080/23311886.2016.1167576|doi-access=free}}</ref> "रुग्ण" स्वतः मृत असल्याने तो स्वतःचे अवशेष राखून ठेवण्यासाठी पैसे देऊ शकत नाही.<ref name="hta-law">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hta.gov.uk/law-cryonics|title=The law on cryonics|date=26 September 2018|publisher=[[Human Tissue Authority]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930062900/https://www.hta.gov.uk/law-cryonics|archive-date=30 September 2019|access-date=3 October 2019}}</ref> [[पुनरुत्थान|पुनरुत्थानासाठी]] [[ऑक्सिजन|ऑक्सिजनच्या]] कमतरतेमुळे होणारे नुकसान, क्रायोप्रोटेक्टंटचा विषारीपणा, थर्मल स्ट्रेस (फ्रॅक्चर) आणि काही अवयव जर नीट गोठले नाही; हे सर्व महत्त्वाचे घटक होतात. आणि त्यानंतर मुळ मृत्यूचे कारण पण दुरूस्त करणे आवश्यक आहे. बऱ्याच प्रकरणांमध्ये, विस्तृत ऊतक पुनरुत्पादन आवश्यक असेल.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Karow|first=Armand|last2=Webb|first2=Watts|date=1965|title=Tissue Freezing: A theory for injury and survival|url=https://archive.org/details/sim_cryobiology_november-december-1965_2_3/page/n6|journal=Cryobiology|volume=2|issue=3|pages=99–108|doi=10.1016/s0011-2240(65)80094-3|pmid=5860601}}</ref> ह्या मुळे हे पुनरुज्जीवन तंत्रज्ञान संशयास्पद मानले जाते.<ref name="guardian cold facts"/> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:जीवन]] [[वर्ग:मृत्यू]] [[वर्ग:विज्ञान]] fnqctabbqr19aicexo8d2g3i4ku9xjm 0 360744 2705201 2592621 2026-08-24T10:45:06Z Kalepravinr 130960 2705201 wikitext text/x-wiki '''अमोल धोंडीबा खताळ''' (जन्म १९८३) <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://myneta.info/Maharashtra2024/candidate.php?candidate_id=680|title=Amol Dhondiba Khatal(Shiv Sena):Constituency- SANGMNER(AHMEDNAGAR) - Affidavit Information of Candidate|website=myneta.info|access-date=2024-12-02}}</ref> हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक युवा राजकारणी आहेत. ते [[अहिल्यानगर जिल्हा]] [[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ|संगमनेर विधानसभा मतदारसंघाचे]] आमदार आहेत. त्यांनी [[शिवसेना|शिवसेना पक्षाच्या]] तिकिटावर [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|2024 ची महाराष्ट्र विधानसभेची निवडणूक]] जिंकली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/elections/sangamner-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-winner-runner-up-candidates-9684971/|title=Sangamner (Maharashtra) Assembly Election Results 2024 Live: Winner, Runner-up, Candidates List|date=2024-11-23|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2024-12-02}}</ref> == प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण == {{Infobox officeholder|name=अमोल धोंडिबा खताळ|birth_date=८ मे १९८३|constituency=संगमनेर विधासभा|website=https://amolkhatal.com/home/|image=https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcQ9BS9bnyzqEU-upq8WwwGTT3tltRmi6iqwqGD-2YagdShh4bRJg25m0PIe&s=10}} अमोल खताळ महाराष्ट्रातील अहिल्यानगर जिल्हातील [[संगमनेर]]चे रहिवासी आहेत. त्यांनी यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठ, [[नाशिक]] येथून वाणिज्य शाखेची पदवी घेतली आहे. त्याआधीत्यांचे शालेय शिक्षण नूतन माध्यमिक व उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[राजापूर]] येथे झाले.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://myneta.info/Maharashtra2024/candidate.php?candidate_id=680|title=Amol Dhondiba Khatal(Shiv Sena):Constituency- SANGMNER(AHMEDNAGAR) - Affidavit Information of Candidate|website=myneta.info|access-date=2024-12-02}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://myneta.info/Maharashtra2024/candidate.php?candidate_id=680 "Amol Dhondiba Khatal(Shiv Sena):Constituency- SANGMNER(AHMEDNAGAR) - Affidavit Information of Candidate"]. ''myneta.info''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 December</span> 2024</span>.</cite></ref> == राजकीय कारकीर्द == अमोल खताळ यांनी २०२४ च्या महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीत शिवसेनेच्या तिकिटावर संगमनेर विधानसभा मतदारसंघातून विजय मिळवला. त्यांनी ११२,३८६ मते घेतली आणि त्यांनी माजी मंत्री आणि आठ वेळा आमदार, [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे]] [[बाळासाहेब थोरात|बाळासाहेब भाऊसाहेब थोरात यांचा]] १०,५६० मतांच्या फरकाने पराभव केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/elections/assembly/maharashtra/amol-dhondiba-khatal-s13aed2008a217e2024c001/|title=Amol Dhondiba Khatal, SS Candidate from Sangamner Assembly Election 2024 Seat: Electoral History & Political Journey, Winning or Losing - News18 Assembly Election 2024 Result News|website=www.news18.com|language=en|access-date=2024-12-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.etvbharat.com/en/!bharat/maharashtra-assembly-election-2024-balasaheb-thorat-sangamner-seat-congress-enn24112205289|title=Maharashtra Election Results 2024 {{!}} Shiv Sena's Amol Dhondiba Defeats Balasaheb Thorat In Sangamner|date=2024-11-23|website=ETV Bharat News|language=en|access-date=2024-12-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/sangamner-election-results-2024-live-amol-khatal-mahayuti-vs-mva-balasaheb-thorat-cong-19513581.htm|title=Sangamner election results 2024: 8-time MLA Thorat loses to Mahayuti's Khatal by over 10,000 vote margin - CNBC TV18|date=2024-11-23|website=CNBCTV18|language=en|access-date=2024-12-02}}</ref> प्रथमच आमदार झालेले खताळ हे युवासेनेचे नेते असून हा मतदारसंघ बाळासाहेब थोरात यांचा बालेकिल्ला मानला जात होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/congress-balasaheb-thorat-sangamner-election-result-maharashtra-elections-101732201236856.html|title=Congress veteran Balasaheb Thorat loses Maharashtra's Sangamner seat|date=23 November 2024|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2 December 2024}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अहिल्यानगर जिल्ह्यातील लोक]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १५ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:शिवसेनेतील राजकारणी]] [[वर्ग:संगमनेरचे आमदार]] [[वर्ग:इ.स. १९८३ मधील जन्म]] 7fj3yxin8jaz3yem45r51tyudwxlqbv 2705202 2705201 2026-08-24T10:46:31Z Kalepravinr 130960 2705202 wikitext text/x-wiki '''अमोल धोंडीबा खताळ''' (जन्म १९८३) <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://myneta.info/Maharashtra2024/candidate.php?candidate_id=680|title=Amol Dhondiba Khatal(Shiv Sena):Constituency- SANGMNER(AHMEDNAGAR) - Affidavit Information of Candidate|website=myneta.info|access-date=2024-12-02}}</ref> हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक युवा राजकारणी आहेत. ते [[अहिल्यानगर जिल्हा]] [[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ|संगमनेर विधानसभा मतदारसंघाचे]] आमदार आहेत. त्यांनी [[शिवसेना|शिवसेना पक्षाच्या]] तिकिटावर [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|2024 ची महाराष्ट्र विधानसभेची निवडणूक]] जिंकली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/elections/sangamner-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-winner-runner-up-candidates-9684971/|title=Sangamner (Maharashtra) Assembly Election Results 2024 Live: Winner, Runner-up, Candidates List|date=2024-11-23|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2024-12-02}}</ref> {{Infobox officeholder|name=अमोल धोंडिबा खताळ|birth_date=८ मे १९८३|constituency=संगमनेर विधासभा|website=https://amolkhatal.com/home/|image=https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcQ9BS9bnyzqEU-upq8WwwGTT3tltRmi6iqwqGD-2YagdShh4bRJg25m0PIe&s=10|party=शिवसेना}} == प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण == अमोल खताळ महाराष्ट्रातील अहिल्यानगर जिल्हातील [[संगमनेर]]चे रहिवासी आहेत. त्यांनी यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठ, [[नाशिक]] येथून वाणिज्य शाखेची पदवी घेतली आहे. त्याआधीत्यांचे शालेय शिक्षण नूतन माध्यमिक व उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[राजापूर]] येथे झाले.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://myneta.info/Maharashtra2024/candidate.php?candidate_id=680|title=Amol Dhondiba Khatal(Shiv Sena):Constituency- SANGMNER(AHMEDNAGAR) - Affidavit Information of Candidate|website=myneta.info|access-date=2024-12-02}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://myneta.info/Maharashtra2024/candidate.php?candidate_id=680 "Amol Dhondiba Khatal(Shiv Sena):Constituency- SANGMNER(AHMEDNAGAR) - Affidavit Information of Candidate"]. ''myneta.info''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 December</span> 2024</span>.</cite></ref> == राजकीय कारकीर्द == अमोल खताळ यांनी २०२४ च्या महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीत शिवसेनेच्या तिकिटावर संगमनेर विधानसभा मतदारसंघातून विजय मिळवला. त्यांनी ११२,३८६ मते घेतली आणि त्यांनी माजी मंत्री आणि आठ वेळा आमदार, [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे]] [[बाळासाहेब थोरात|बाळासाहेब भाऊसाहेब थोरात यांचा]] १०,५६० मतांच्या फरकाने पराभव केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/elections/assembly/maharashtra/amol-dhondiba-khatal-s13aed2008a217e2024c001/|title=Amol Dhondiba Khatal, SS Candidate from Sangamner Assembly Election 2024 Seat: Electoral History & Political Journey, Winning or Losing - News18 Assembly Election 2024 Result News|website=www.news18.com|language=en|access-date=2024-12-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.etvbharat.com/en/!bharat/maharashtra-assembly-election-2024-balasaheb-thorat-sangamner-seat-congress-enn24112205289|title=Maharashtra Election Results 2024 {{!}} Shiv Sena's Amol Dhondiba Defeats Balasaheb Thorat In Sangamner|date=2024-11-23|website=ETV Bharat News|language=en|access-date=2024-12-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/sangamner-election-results-2024-live-amol-khatal-mahayuti-vs-mva-balasaheb-thorat-cong-19513581.htm|title=Sangamner election results 2024: 8-time MLA Thorat loses to Mahayuti's Khatal by over 10,000 vote margin - CNBC TV18|date=2024-11-23|website=CNBCTV18|language=en|access-date=2024-12-02}}</ref> प्रथमच आमदार झालेले खताळ हे युवासेनेचे नेते असून हा मतदारसंघ बाळासाहेब थोरात यांचा बालेकिल्ला मानला जात होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/congress-balasaheb-thorat-sangamner-election-result-maharashtra-elections-101732201236856.html|title=Congress veteran Balasaheb Thorat loses Maharashtra's Sangamner seat|date=23 November 2024|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2 December 2024}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अहिल्यानगर जिल्ह्यातील लोक]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १५ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:शिवसेनेतील राजकारणी]] [[वर्ग:संगमनेरचे आमदार]] [[वर्ग:इ.स. १९८३ मधील जन्म]] 7op0jtzkopbi2dz411gcvio6f4iwmej 2705208 2705202 2026-08-24T11:03:53Z Kalepravinr 130960 Added residence and children fields to infobox 2705208 wikitext text/x-wiki '''अमोल धोंडीबा खताळ''' (जन्म १९८३) <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://myneta.info/Maharashtra2024/candidate.php?candidate_id=680|title=Amol Dhondiba Khatal(Shiv Sena):Constituency- SANGMNER(AHMEDNAGAR) - Affidavit Information of Candidate|website=myneta.info|access-date=2024-12-02}}</ref> हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक युवा राजकारणी आहेत. ते [[अहिल्यानगर जिल्हा]] [[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ|संगमनेर विधानसभा मतदारसंघाचे]] आमदार आहेत. त्यांनी [[शिवसेना|शिवसेना पक्षाच्या]] तिकिटावर [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|2024 ची महाराष्ट्र विधानसभेची निवडणूक]] जिंकली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/elections/sangamner-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-winner-runner-up-candidates-9684971/|title=Sangamner (Maharashtra) Assembly Election Results 2024 Live: Winner, Runner-up, Candidates List|date=2024-11-23|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2024-12-02}}</ref> {{Infobox officeholder|name=अमोल धोंडिबा खताळ|birth_date=८ मे १९८३|constituency=संगमनेर विधासभा|website=https://amolkhatal.com/home/|image=https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcQ9BS9bnyzqEU-upq8WwwGTT3tltRmi6iqwqGD-2YagdShh4bRJg25m0PIe&s=10|party=शिवसेना|residence=संगमनेर|children=2}} == प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण == अमोल खताळ महाराष्ट्रातील अहिल्यानगर जिल्हातील [[संगमनेर]]चे रहिवासी आहेत. त्यांनी यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठ, [[नाशिक]] येथून वाणिज्य शाखेची पदवी घेतली आहे. त्याआधीत्यांचे शालेय शिक्षण नूतन माध्यमिक व उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[राजापूर]] येथे झाले.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://myneta.info/Maharashtra2024/candidate.php?candidate_id=680|title=Amol Dhondiba Khatal(Shiv Sena):Constituency- SANGMNER(AHMEDNAGAR) - Affidavit Information of Candidate|website=myneta.info|access-date=2024-12-02}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://myneta.info/Maharashtra2024/candidate.php?candidate_id=680 "Amol Dhondiba Khatal(Shiv Sena):Constituency- SANGMNER(AHMEDNAGAR) - Affidavit Information of Candidate"]. ''myneta.info''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 December</span> 2024</span>.</cite></ref> == राजकीय कारकीर्द == अमोल खताळ यांनी २०२४ च्या महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीत शिवसेनेच्या तिकिटावर संगमनेर विधानसभा मतदारसंघातून विजय मिळवला. त्यांनी ११२,३८६ मते घेतली आणि त्यांनी माजी मंत्री आणि आठ वेळा आमदार, [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे]] [[बाळासाहेब थोरात|बाळासाहेब भाऊसाहेब थोरात यांचा]] १०,५६० मतांच्या फरकाने पराभव केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/elections/assembly/maharashtra/amol-dhondiba-khatal-s13aed2008a217e2024c001/|title=Amol Dhondiba Khatal, SS Candidate from Sangamner Assembly Election 2024 Seat: Electoral History & Political Journey, Winning or Losing - News18 Assembly Election 2024 Result News|website=www.news18.com|language=en|access-date=2024-12-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.etvbharat.com/en/!bharat/maharashtra-assembly-election-2024-balasaheb-thorat-sangamner-seat-congress-enn24112205289|title=Maharashtra Election Results 2024 {{!}} Shiv Sena's Amol Dhondiba Defeats Balasaheb Thorat In Sangamner|date=2024-11-23|website=ETV Bharat News|language=en|access-date=2024-12-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/sangamner-election-results-2024-live-amol-khatal-mahayuti-vs-mva-balasaheb-thorat-cong-19513581.htm|title=Sangamner election results 2024: 8-time MLA Thorat loses to Mahayuti's Khatal by over 10,000 vote margin - CNBC TV18|date=2024-11-23|website=CNBCTV18|language=en|access-date=2024-12-02}}</ref> प्रथमच आमदार झालेले खताळ हे युवासेनेचे नेते असून हा मतदारसंघ बाळासाहेब थोरात यांचा बालेकिल्ला मानला जात होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/congress-balasaheb-thorat-sangamner-election-result-maharashtra-elections-101732201236856.html|title=Congress veteran Balasaheb Thorat loses Maharashtra's Sangamner seat|date=23 November 2024|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2 December 2024}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अहिल्यानगर जिल्ह्यातील लोक]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १५ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:शिवसेनेतील राजकारणी]] [[वर्ग:संगमनेरचे आमदार]] [[वर्ग:इ.स. १९८३ मधील जन्म]] t6sraixcxrbg2zxf2cf6qd6axqgywz6 0 360900 2704857 2643884 2026-08-23T19:53:33Z InternetArchiveBot 130355 Add 5 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704857 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''साध्वी ऋतंभरा''' (जन्म ३१ डिसेंबर १९६३) <ref name="exp24">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/who-is/ayodhya-ram-temple-consecration-invitee-who-is-sadhvi-ritahbhara-9123058/|title=Among the invitees at Ram Temple consecration ceremony was Sadhvi Ritambhara|date=23 January 2024|website=Indian Express}}</ref> ह्या एक हिंदू साध्वी, सार्वजनिक वक्त्या आणि राष्ट्रवादी विचारवंत आहे,<ref name=":4">{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780203379585|title=Appropriating Gender : Women's Activism and Politicized Religion in South Asia|last=Basu|first=Amrita|publisher=Routledge|year=1998|isbn=9780203379585|editor-last=Jeffery|editor-first=Patricia|location=New York|pages=15–26|chapter=Appropriating Gender|doi=10.4324/9780203379585-5|editor-last2=Basu|editor-first2=Amrita|chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780203379585/chapters/10.4324/9780203379585-5}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/xk81jk680|title=Hindu wife, Hindu nation: community, religion, and cultural nationalism|last=Sarkar|first=Tanika|publisher=Indiana University Press|year=2001|isbn=978-0-253-34046-7|chapter=Aspects of Contemporary Hindutva Theology: The Voice of Sadhvi Rithambhara|chapter-url=https://www.fulcrum.org/epubs/n870zr08h}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Sangari|first=Kumkum|date=1993|title=Consent, Agency and Rhetorics of Incitement|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1993-05-01_28_18/page/877|journal=Economic and Political Weekly|volume=28|issue=18|pages=877|issn=0012-9976|jstor=4399675}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Sugirtharajah|first=Sharada|date=2002|title=Hinduism and Feminism: Some Concerns|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-feminist-studies-in-religion_fall-2002_18_2/page/104|journal=Journal of Feminist Studies in Religion|volume=18|issue=2|pages=104|issn=8755-4178|jstor=25002442}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=JAFFRELOT|first=CHRISTOPHE|date=2010|title=Abhinav Bharat, the Malegaon Blast and Hindu Nationalism: Resisting and Emulating Islamist Terrorism|journal=Economic and Political Weekly|volume=45|issue=36|pages=51–58|issn=0012-9976|jstor=25742046}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781315588292/|title=Indian Feminisms : Law, Patriarchies and Violence in India|last=Gangoli|first=Geetanjali|publisher=Routledge|year=2007|isbn=9781315588292|chapter=Conclusions|doi=10.4324/9781315588292|chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781315588292/chapters/10.4324/9781315588292-11}}</ref> ज्या १९९१ मध्ये स्थापन झालेल्या [[विश्व हिंदू परिषद]] च्या महिला शाखा दुर्गा वाहिनीच्या संस्थापक-अध्यक्षा आहेत.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kapur|first=Ratna|date=1996|title=Who Draws the Line? Feminist Reflections on Speech and Censorship|journal=Economic and Political Weekly|volume=31|issue=16/17|pages=WS19|issn=0012-9976|jstor=4404055}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Cossman|first=Brenda|last2=Kapur|first2=Ratna|date=1996|title=Secularism: Bench-Marked by Hindu Right|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1996-09-21_31_38/page/2627|journal=Economic and Political Weekly|volume=31|issue=38|pages=2627|issn=0012-9976|jstor=4404599}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Navlakha|first=Gautam|date=1995|title=Politics of Silhouetted Anger|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1995-02_30_7-8/page/367|journal=Economic and Political Weekly|volume=30|issue=7/8|pages=367|issn=0012-9976|jstor=4402404}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.रीडिफ.कॉम/news/2001/oct/19ayo2.htm|title=Babri mosque was a 450-year-old stigma: Giriraj Kishore|date=19 October 2001|work=[[रीडिफ.कॉम]]|access-date=14 August 2009}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/2007/01/08/stories/2007010805840300.htm|title=Unite under RSS|date=8 January 2007|work=[[द हिंदू]]|access-date=14 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20070121035406/http://www.hindu.com/2007/01/08/stories/2007010805840300.htm|archive-date=21 January 2007|url-status=dead}}</ref> १९८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात ''जन जागरण अभियानाद्वारे'' आणि १९९० च्या दशकात बाबरी मशीद पाडण्याच्या काळात त्यांना विश्व हिंदू परिषदमध्ये राष्ट्रीय प्रतिष्ठा मिळाली. त्यानंतर, लिबरहान आयोगाच्या अहवालात तिला आरोपी म्हणून घोषित करण्यात आले, परंतु नंतर २०२० मध्ये सीबीआय न्यायालयाने त्यांना निर्दोष सोडले.<ref name="exp24" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/politics/ram-mandir-event-diwali-for-all-hindus-ritambhara-says-movement-leaders-cant-be-forgotten/474219/|title=Ram Mandir event Diwali for all Hindus' — Ritambhara says movement leaders can't be forgotten|date=4 August 2020|website=The Print}}</ref> जानेवारी २०२५ मध्ये, साध्वी ऋतंभराला भारताचा तिसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार, [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] देऊन सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.brutimes.com/news/social/padma-awards-2025-arijit-singh-ajith-kumar-shekhar-kapur-and-late-pankaj-udhas-honored-for-excellence|title=Padma Award Winners 2025 Full List: Padma Vibhushan, Padma Bhushan, Padma Shri|website=Bru Times News|language=en|access-date=2025-02-06|archive-date=2025-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250207055857/https://www.brutimes.com/news/social/padma-awards-2025-arijit-singh-ajith-kumar-shekhar-kapur-and-late-pankaj-udhas-honored-for-excellence|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2096285|title=Padma Awards 2025 announced|website=pib.gov.in}}</ref> == सुरुवातीचे जीवन == साध्वी ऋतंभरा यांचा जन्म [[पंजाब|पंजाबमधील]] [[लुधियाना]] जिल्ह्यातील दोराहा शहरात निशा म्हणून झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Singh|first=N.K.|url=http://indiatoday.intoday.in/story/for-me-hinduism-connotes-nationalism-sadhvi-ritambhara/1/288875.html|title=Portrait of defiance|date=31 May 1995|work=[[India Today]]|access-date=20 March 2014}}</ref><ref name="B&P259">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ag7qRiZqYZoC|title=Right-wing women: from conservatives to extremists around the world|last=Ghosh|first=Bishnupriya|publisher=Routledge|year=2002|isbn=0-415-92778-1|editor-last=Bacchetta|editor-first=Paola|location=New York|chapter=Queering Hindutva : Unruly Bodies and Pleasures in Sadhavi Rithambara's Performances|doi=10.4324/9780203479711|editor-last2=Power|editor-first2=Margaret|chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780203479711/chapters/10.4324/9780203479711-27}}</ref> त्यांनी वयाच्या सोळाव्या वर्षी ''स्वामी परमानंदांकडून'' [[दीक्षा]] घेतली आणि त्यांची शिष्या बनल्यानंतर, ती त्यांच्यासोबत [[हरिद्वार|हरिद्वारमधील]] त्यांच्या आश्रमात गेली. नंतर, भारतभर त्यांच्या दौऱ्यांमध्ये, प्रामुख्याने अध्यात्माचे प्रशिक्षण त्यांनी घेतले आहे.<ref name="B&P259"/> त्यांनी मार्गदर्शक मंडळात [[विश्व हिंदू परिषद|विश्व हिंदू परिषदेच्या]] सदस्या म्हणून प्रवेश केला. तेव्हा ही संस्था प्राथमिकतेने आयोजित श्री राम जन्मभूमी मुक्ती आंदोलन आणि [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी]] संबंधित होती.<ref name="B&P259"/> == सक्रियता == १९८९-१९९२ दरम्यान, ऋतंभरांनी राष्ट्रद्रोहींविरुद्ध युद्ध पुकारण्याचे आवाहन करणारी अनेक जाहीर भाषणे केली. भारतातील असंख्य मंदिरे आणि सार्वजनिक ठिकाणी त्यांच्या भाषणांचे टेप ज्वलंतपणे वाजवण्यात आले. संताप आणि तीव्रतेने भरलेल्या ह्या भाषणांमध्ये मोठ्या प्रमाणात हिंदू राष्ट्राला बिगर-हिंदूंकडून अपवित्र होत असलेल्या स्त्री शरीराच्या रूपात चित्रित केले होते. त्यांनी [[भारताची फाळणी|फाळणीच्या]] काळात हिंदू महिलांवर झालेल्या बलात्कारांशी समांतरता दाखवली. या प्रक्रियेत मोठ्या संख्येने पुरुषांना आकर्षित करून त्यांच्या जमिनी परत मिळवण्याचे आवाहन हिंदू पुरुषत्वाला केले.<ref name="B&P259"/><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Pant|first=Niraj|date=1 May 1997|title=Facilitating Genocide : Women as Fascist Educators in द हिंदूtva Movement|url=http://www.proxsa.org/resources/ghadar/v1n1/niraj.html|journal=Ghadar|volume=1|issue=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025140744/http://www.proxsa.org/resources/ghadar/v1n1/niraj.html|archive-date=25 October 2015}}</ref><ref name=":4"/><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Niranjana|first=Seemanthini|date=1999-03-01|title=Off the Body: Further Considerations on Women, Sexuality and Agency|journal=Bulletin (Centre for Women's Development Studies)|language=en|volume=6|issue=1|pages=1–19|doi=10.1177/097152159900600101|issn=0970-5899}}</ref> मुस्लिमांची तुलना "दुधात लिंबू मिसळण्याशी" करणे, त्यांची तुलना हिंदूंना संपवण्यासाठी सामूहिक प्रजनन करणाऱ्या "माश्यांशी" केली गेली.<ref name="B&P259"/><ref name=":3">{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.questia.com/library/120087534/everyday-nationalism-women-of-the-hindu-right-in|title=Everyday Nationalism: Women of द हिंदू Right in India|last=Menon|first=Kalyani Devaki|date=2010|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=9780812222340|chapter=Violent Dharma|jstor=j.ctt3fj1wh|access-date=16 November 2019|chapter-url=https://www.degruyter.com/view/books/9780812202793/9780812202793.80/9780812202793.80.xml|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116181659/https://www.questia.com/library/120087534/everyday-nationalism-women-of-the-hindu-right-in|archive-date=16 November 2019}}</ref> काही विद्वानांनी या ऋतांबर आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी पूर्ण केलेले सर्वात मौल्यवान उद्दिष्ट असे नमुद केले आहे की, हिंदू राष्ट्रवादाच्या समान झेंड्याखाली विविध वर्ग आणि जातींना त्यांनी एकत्रित केले आहे.<ref name="B&P259" /> [[बाबरी मशीद]] पाडण्याच्या तयारीत, देशभरात मुस्लिमविरोधी भावना भडकवण्यामागील सर्वात शक्तिशाली आवाज म्हणून ऋतंभराची सर्वत्र ख्याती आहे. प्रेक्षकांमध्ये उत्कटता, तत्परता आणि उत्स्फूर्ततेची जबरदस्त भावना त्यांच्यात होती.<ref name=":3"/><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Sarkar|first=Tanika|date=1993-12-01|title=The Women of द हिंदूtva brigade|journal=Bulletin of Concerned Asian Scholars|volume=25|issue=4|pages=16–24|doi=10.1080/14672715.1993.10416135|issn=0007-4810|doi-access=free}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Violence of Development: The Political Economy of Gender|last=Butalia|first=Urvashi|date=2002|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781842772072|editor-last=Kapadia|editor-first=Karin|pages=228|language=en|chapter=Confrontation and Negotiation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hfWQAiM5a7oC}}</ref><ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=uywnx2IHH8cC|title=द हिंदू Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s : Strategies of Identity-building, Implantation and Mobilisation (with Special Reference to Central India)|last=Jaffrelot|first=Christophe|date=1996|publisher=Hurst|isbn=9781850653011|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=A Concise History of Modern India|last=Metcalf|first=Barbara D.|last2=Metcalf|first2=Thomas R.|publisher=Cambridge University Press|year=2012|isbn=9781139207805|chapter=Democratic India at the Turn of the Millennium: Prosperity, Poverty, Power|doi=10.1017/CBO9781139207805|chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/concise-history-of-modern-india/democratic-india-at-the-turn-of-the-millennium-prosperity-poverty-power/199E60170F792CB01F7C6B73FCAA9961}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mazumdar|first=Sucheta|date=1995-03-01|title=Women on the March: Right-Wing Mobilization in Contemporary India|journal=Feminist Review|language=en|volume=49|issue=1|pages=1–28|doi=10.1057/fr.1995.1|issn=1466-4380}}</ref> त्या चळवळीतील तीन प्रमुख महिला नेत्यांपैकी त्या एक होत्या, इतर दोन [[उमा भारती]] आणि [[विजयाराजे शिंदे]] होत्या. त्यांचे नेतृत्व चळवळीतील महिलांच्या सहभागासाठी मोठ्या प्रमाणात जबाबदार होते.<ref name="2009-08-18">{{स्रोत पुस्तक|title=Femmes et politique en Inde et au Népal|last=Lama-Rewal|first=Stéphanie T.|date=September 2004|publisher=Karthala Editions|isbn=2-84586-556-2|location=Paris|language=fr}}</ref> ऋतंभरांच्या वक्तृत्व कौशल्यामुळे ती [[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] आणि [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१ च्या लोकसभा निवडणुका]] आणि अनेक राज्य-विधानसभा निवडणुकांमध्ये [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] प्रचारक बनल्या.<ref name=":2">{{जर्नल स्रोत|last=Dyke|first=Virginia Van|date=1997|title=General Elections, 1996: Political Sadhus and Limits to Religious Mobilisation in North India|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_december-6-12-1997_32_49/page/3150|journal=Economic and Political Weekly|volume=32|issue=49|pages=3150, 3151|issn=0012-9976|jstor=4406155}}</ref> === बाबरी मशीद === ६ डिसेंबर १९९२ रोजी, [[विश्व हिंदू परिषद]] कार्यकर्त्यांच्या आणि सहयोगी संघटनांच्या एका मोठ्या गटाने उत्तर प्रदेशातील [[बाबरी मशीद]] पाडली, ज्यामुळे संपूर्ण [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडात]] दंगली उसळल्या, ज्यामुळे सुमारे २००० लोक मृत्युमुखी पडले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewire.in/south-asia/pakistan-babri-majid-ayodhya-hindus|title=How the Babri Masjid Demolition Upended Tenuous Inter-Religious Ties in Pakistan|last=Khalid|first=Haroon|date=14 November 2019|publisher=The Wire|access-date=30 May 2020}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.themorningchronicle.in/as-a-reaction-to-babri-masjid-demolition-what-had-happened-in-pakistan-and-bangladesh-on-6-december-1992/|title=As a reaction to Babri Masjid demolition, What had happened in Pakistan and Bangladesh on 6 December, 1992|date=6 December 2018|publisher=The Morning Chronicle|access-date=30 May 2020|archive-date=2021-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203234625/http://www.themorningchronicle.in/as-a-reaction-to-babri-masjid-demolition-what-had-happened-in-pakistan-and-bangladesh-on-6-december-1992/|url-status=dead}}</ref> ऋतंभरा हा विध्वंसाच्या वेळी उपस्थित होता आणि मशिदीच्या गच्चीवर उभा राहून गर्दीला प्रोत्साहन देत होत्या.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Tharu|first=Susie|last2=Niranjana|first2=Tejaswini|date=1994|title=Problems for a Contemporary Theory of Gender|journal=Social Scientist|volume=22|issue=3/4|pages=105|doi=10.2307/3517624|issn=0970-0293|jstor=3517624}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Bhattacharya|first=Malini|date=1994|title=Women in Dark Times: Gender, Culture and Politics|journal=Social Scientist|volume=22|issue=3/4|pages=6|doi=10.2307/3517620|issn=0970-0293|jstor=3517620}}</ref> विध्वंसानंतर तीन दिवसांनी, तिला जातीय तणाव भडकवण्याच्या आरोपाखाली अटक करण्यात आली.<ref name=":1"/> बाबरी मशीद पाडण्याच्या प्रकरणाची चौकशी करणाऱ्या लिबरहान आयोगाने साध्वी ऋतंभरा यांच्यासह इतर अडसष्ट जणांना "देशाला सांप्रदायिक तेढ निर्माण करण्याच्या उंबरठ्यावर" नेल्याबद्दल वैयक्तिकरित्या दोषी ठरवले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-11-24/news/27649631_1_bjp-leaders-justice-m-s-liberhan-liberhan-commission|title=Vajpayee, Thackeray, Advani in Liberhan's culpability list|date=24 November 2009|work=The Economic Times|access-date=20 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130628091626/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-11-24/news/27649631_1_bjp-leaders-justice-m-s-liberhan-liberhan-commission|archive-date=28 June 2013|url-status=dead}}</ref> मे २०१७ मध्ये सीबीआय न्यायालयाने ऋतंभरावर फौजदारी आरोप निश्चित केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/Politics/WlOdZyE2ZWbV0sNoPwFybJ/Babri-Masjid-case-Advani-Murli-Manohar-Joshi-Uma-Bharti-a.html|title=Babri Masjid case: Advani, Bharti, Joshi charged with criminal conspiracy|last=Mittal|first=Priyanka|date=2017-05-30|website=Livemint.com|language=en|access-date=2019-11-17}}</ref> ३० सप्टेंबर २०२० रोजी, सीबीआयच्या विशेष न्यायालयाने बाबरी मशीद पाडण्याच्या प्रकरणात तिला इतर ३२ आरोपींसह निर्दोष मुक्त केले. === नंतरचे उपक्रम === मशीद प्रकरणानंतर लगेचच त्यांनी सार्वजनिक भूमिकेपासून माघार घेतली आणि काही वर्षे तुलनेने त्या अलिप्त राहिल्या.<ref name="B&P259"/> १९९३ मध्ये, साध्वी ऋतंभराने [[वृंदावन]] आणि [[मथुरा|मथुराजवळ]] भाजप सरकारने कमीत कमी शुल्कात दिलेल्या जमिनीवर आश्रम स्थापन करण्याचा प्रयत्न केला. तथापि, [[कल्याण सिंह]] यांच्या नेतृत्वाखालील सरकार बरखास्त झाल्यामुळे आणि त्यानंतरच्या [[मुलायम सिंह यादव]] यांच्या नेतृत्वाखालील राज्य सरकारने तिला जमीन ताब्यात घेण्याची परवानगी न दिल्याने हा प्रस्ताव बारगळला. २००२ मध्ये, मुख्यमंत्री [[राम प्रकाश गुप्ता]] यांच्या नेतृत्वाखालील राज्य सरकारने या परिसरातील १७ [[हेक्टर]] जमीन मंजूर केली, ज्याची किंमत २००० करोड [[भारतीय रुपया|रुपये]] होती. पण या परोपकारी कार्यासाठी तिच्या परमशक्तीपीठ ट्रस्टला ९९ वर्षांसाठी एक रुपया वार्षिक शुल्क म्हणून ही जमीन मिळाली.<ref>{{स्रोत बातमी|title=No charges: Sadhvi Rithambara given prime land|date=15 July 2000|publisher=[[The Statesman (India)|The Statesman]]|location=India}}</ref><ref name="Statesmen_2000b">{{स्रोत बातमी|title=Opp spanner in Rithambara's ashram works|date=19 July 2000|publisher=[[The Statesman (India)|The Statesman]]|location=India}}</ref> महिलांमध्ये भक्ती निर्माण करण्यासोबतच, वृंदावन आश्रमाने कराटे, घोडेस्वारी, एअर गन आणि पिस्तूल हाताळण्याचे प्रशिक्षण देखील दिले आहे, ज्याचा उद्देश महिलांना त्यांच्या पारंपारिक सामाजिक भूमिकांपासून मुक्त करणे आणि त्यांना आत्मविश्वासू आणि स्वावलंबी बनवणे आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|title=Sadhvi Rithambara Ashram trains women in martial arts!|date=16 July 2007|work=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]}}</ref> त्या [[इंदूर]], [[दिल्ली]] आणि [[हिमाचल प्रदेश|हिमाचल प्रदेशमध्ये]] अनाथ बाळांसाठी, महिलांसाठी आणि विधवांसाठी आश्रम देखील चालवतात.<ref name="Statesmen_2000b" /> == लिखाण == * ''नरसे नारायण: आध्यात्मिक उन्नति का मार्ग'' (लेखक साध्वी ऋतंभरा (हिंदी). प्रभात प्रकाशन. २०२४ {{ISBN|9355217188}} * ''साध्वी ऋतंभरा और श्रीरामजन्मभूमी आंदोलन'' (हिंदी) पुस्तक. प्रभात प्रकाशन, २०२४.{{ISBN|9355217285}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:सामाजिक कार्यातील पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:हिंदू लेखक]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९६३ मधील जन्म]] [[वर्ग:राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] [[वर्ग:विश्व हिंदू परिषद]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 2pahv1y36417iuic0b4lvbphov1lpur 0 361322 2704863 2598060 2026-08-23T20:01:18Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704863 wikitext text/x-wiki {{विकिकरण}} एखाद्या गोष्टीचे नकारार्थी परिणाम होऊ शकतात हे माहित असूनही, अनावश्यकपणे ती पुढे ढकलणे किंवा ती पुढे ढकलणे म्हणजे '''चालढकल''' . दैनंदिन कामांमध्ये विलंब होणे किंवा अपॉइंटमेंटला उपस्थित राहणे, नोकरीचा वृत्तांत किंवा शैक्षणिक अभिहस्तांकन(असाइनमेंट) सादर करणे किंवा जोडीदारासोबत ताणपूर्ण अडचणी मांडणे यासारखी कामे पुढे ढकलणे हा एक सामान्य मानवी अनुभव आहे. एखाद्याच्या उत्पादकतेवर त्याचा अडथळा निर्माण करणारा परिणाम, [[नैराश्य]], कमी आत्मसन्मान, अपराधीपणा आणि अपूर्णपणाच्या भावनांशी संबंधित असल्याने, हे सहसा नकारार्थी गुणधर्म म्हणून पाहिले जाते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Duru, Erdinç|last2=Balkis, Murat|date=June 2017|orig-year=31 May 2017|title=Procrastination, Self-Esteem, Academic Performance, and Well-Being: A Moderated Mediation Model|url=https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738|journal=International Journal of Educational Psychology|volume=6|issue=2|pages=97–119|doi=10.17583/ijep.2017.2584|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402072054/https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738|archive-date=2 April 2019|access-date=16 May 2018|via=ed.gov|doi-access=free}}</ref> मात्र, धोकादायक किंवा नकारार्थी परिणाम देऊ शकणाऱ्या किंवा नवीन माहिती येईपर्यंत वाट पाहणाऱ्या काही मागण्यांना हा एक शहाणा प्रतिसाद मानला जाऊ शकतो. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe|title=Against the Gods: The remarkable story of risk|last=Bernstein|first=Peter|publisher=John Wiley & Sons|year=1996|isbn=9780471121046|pages=[https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe/page/n37 15]|url-access=limited}}</ref> सांस्कृतिक आणि सामाजिक दृष्टिकोनातून, पाश्चात्य आणि अ-पाश्चात्य संस्कृतीतील विद्यार्थी शैक्षणिक चालढकल दाखवताना आढळतात, पण वेगवेगळ्या कारणांमुळे. पाश्चात्य संस्कृतीतील विद्यार्थी पूर्वीपेक्षा वाईट होऊ नये किंवा त्यांना जितके शिकायला हवे होते तितके शिकू नये म्हणून कामात चालढकल करतात, तर अ-पाश्चात्य संस्कृतीतील विद्यार्थी त्यांच्या समवयस्कांसमोर अक्षम दिसू नये किंवा सामर्थ्याचा अभाव दाखवू नये म्हणून कामात चालढकल करतात. वेळेच्या व्यवस्थापनाचे वेगवेगळे सांस्कृतिक दृष्टिकोन कामाच्या दिरंगाईवर परिणाम करू शकतात. उदाहरणार्थ, ज्या संस्कृतींमध्ये वेळेचा बहु-सक्रिय दृष्टिकोन असतो, तिथे लोक काम पूर्ण करण्यापूर्वी अचूकपणे केले आहे याची खात्री करण्याला जास्त महत्त्व देतात. वेळेचा रेषीय दृष्टिकोन असलेल्या संस्कृतींमध्ये, लोक एखाद्या कामासाठी विशिष्ट वेळ निश्चित करतात आणि दिलेला वेळ संपल्यानंतर ते थांबवतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.businessinsider.com/how-different-cultures-understand-time-2014-5|title=How Different Cultures Understand Time|last=Lewis|first=Richard|website=Business Insider|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603005839/https://www.businessinsider.com/how-different-cultures-understand-time-2014-5|archive-date=2014-06-03|access-date=2018-12-05}}</ref> [[कपोताद्य|कपोते(कबुतर)]] यांच्या विलंबित तृप्तीद्वारे वर्तणुकीच्या पद्धतींचा एका शोधअभ्यासात असे दिसून आले की एखाद्या गोष्टीबद्दल चालढकल केवळ मानवांमध्येच नाही तर काही इतर प्राण्यांमध्ये देखील दिसून येतो. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mazur|first=James|date=1998|title=Procrastination by Pigeons with Fixed-Interval Response Requirements|journal=Journal of the Experimental Analysis of Behavior|volume=69|issue=2|pages=185–197|doi=10.1901/jeab.1998.69-185|pmc=1284653|pmid=9540230}}</ref> कबुतरांमध्ये "खंत" असल्याचे स्पष्ट पुरावे शोधणाऱ्या प्रयोगांमधून दिसून आले आहेत, जे दर्शविते की कबुतर सोपे पण घाईघाईने काम करण्याऐवजी गुंतागुंतीचे पण विलंबित कामे निवडतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mazur|first=J E|date=January 1996|title=Procrastination by pigeons: preference for larger, more delayed work requirements.|journal=Journal of the Experimental Analysis of Behavior|volume=65|issue=1|pages=159–171|doi=10.1901/jeab.1996.65-159|issn=0022-5002|pmc=1350069|pmid=8583195}}</ref> तत्त्वज्ञ, मानसशास्त्रज्ञ आणि अलिकडे, वर्तणूक अर्थशास्त्रज्ञांनी चालढकलीचा शोधअभ्यास केला आहे. <ref>{{Cite magazine|last=Surowiecki|first=James|date=2010-10-04|title=Later|url=https://www.newyorker.com/magazine/2010/10/11/later|magazine=The New Yorker|language=en-US|issn=0028-792X|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722183310/https://www.newyorker.com/magazine/2010/10/11/later|archive-date=2023-07-22|access-date=2023-07-22}}</ref> == प्रचार == १९८४ मध्ये प्रकाशित झालेल्या व्हरमाँट विद्यापीठाच्या शैक्षणिक चालढकलीच्या शोधअभ्यासात, ४६% विषयांनी असे नोंदवले की ते "नेहमी" किंवा "जवळजवळ नेहमीच" निबंध लिहिण्यास उशीर करत असायचे , तर अंदाजे ३०% लोकांनी परीक्षेसाठी अभ्यास करण्यास आणि आठवड्याचे अभिहस्तांकन वाचण्यास उशीर करत असल्याचे नोंदवले (अनुक्रमे २८% आणि ३०%). जवळजवळ एक चतुर्थांश विषयांनी असे नोंदवले की साम्य कामांमध्ये त्यांना दिरंगाई करणे ही एक अडचण होती. मात्र, सुमारे ६५% लोकांनी निबंध लिहिताना त्यांचा दिरंगाई कमी करण्याचा सल्ला दिला आणि सुमारे ६२% लोकांनी परीक्षेच्या अभ्यासासाठी आणि ५५% लोकांनी आठवड्याचे अभिहस्तांकन वाचण्यासाठी असेच दर्शवले. <ref name="Solomon1984">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://rothblum.sdsu.edu/doc_pdf/procrastination/AcademicProcrastinationFrequency.pdf|title=Academic Procrastination: Frequency and Cognitive-Behavioural Correlates|last=Solomon, LJ|last2=Rothblum|date=1984|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729211829/http://rothblum.sdsu.edu/doc_pdf/procrastination/AcademicProcrastinationFrequency.pdf|archive-date=2016-07-29}}</ref> १९९२ च्या एका शोधअभ्यासात असे दिसून आले की "सर्वेक्षण केलेल्या ५२% विद्यार्थ्यांनी कामाच्या चालढकलपणाबद्दल सरासरी ते अधिक समवनाची(मदतीची) आवश्यकता असल्याचे दर्शविले." <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Gallagher|first=Robert P.|last2=Golin|first2=Anne|last3=Kelleher|first3=Kathleen|date=1992|title=The Personal, Career, and Learning Skills Needs of College Students|url=http://psycnet.apa.org/record/1993-03494-001|journal=Journal of College Student Development|volume=33|issue=4|pages=301–10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214184132/https://psycnet.apa.org/record/1993-03494-001|archive-date=2022-02-14|access-date=2018-11-03}}</ref> २००४ मध्ये केलेल्या एका शोधअभ्यासात असे दिसून आले की ७०% विद्यापीठातील विद्यार्थी स्वतःला चालढकल करणारे म्हणून वर्गीकृत करतात तर १९८४ च्या एका शोधअभ्यासात असे दिसून आले की ५०% विद्यार्थी सतत चालढकल करतात आणि त्यांना त्यांच्या जीवनातील एक मोठी अडचण मानतात. <ref name=":04">{{जर्नल स्रोत|last=Klingsieck|first=Katrin B.|date=January 2013|title=Procrastination|url=https://www.researchgate.net/publication/317823704|journal=European Psychologist|volume=18|issue=1|pages=24–34|doi=10.1027/1016-9040/a000138|issn=1016-9040}}</ref> विद्यापीठातील विद्यार्थ्यांवर केलेल्या एका शोधअभ्यासात, ज्या कामांसाठी विद्यार्थ्यांना आवश्यक कौशल्ये नसल्याची समजूत होती त्या कामांपेक्षा अप्रिय किंवा लादलेल्या कामांमध्ये चालढकल जास्त असल्याचे दिसून आले. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Norman A. Milgram|last2=Barry Sroloff|last3=Michael Rosenbaum|date=June 1988|title=The Procrastination of Everyday Life|journal=Journal of Research in Personality|volume=22|pages=197–212|doi=10.1016/0092-6566(88)90015-3}}</ref> आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे उद्योगातील चालढकल. "रशियामधील मानसशास्त्रात प्रकाशित झालेल्या आधुनिक रशियन औद्योगिक उपक्रमातील कर्मचाऱ्यांमध्ये चालढकलीवर संघटनात्मक आणि वैयक्तिक घटकांचा प्रभाव" या ''स्टेट ऑफ द आर्ट'' जर्नलमधील एका शोधअभ्यासातून कर्मचाऱ्यांच्या उशीरपणाच्या सवयींवर परिणाम करणारे अनेक घटक ओळखण्यास सहाय्यता झाली. त्यापैकी काहींमध्ये कामगिरी मूल्यमपनाचे तीव्रत्व, कंपनीमधील त्यांच्या कर्तव्याचे महत्त्व आणि व्यवस्थापन आणि/किंवा उच्च पातळीवरील निर्णयांबद्दल त्यांची समजूत आणि मते यांचा सामावेश आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Barabanshchikova|first=Valentina V.|last2=Ivanova|first2=Svetlana A.|last3=Klimova|first3=Oxana A.|date=2018|title=The Impact of Organizational and Personal Factors on Procrastination in Employees of a Modern Russian Industrial Enterprise|journal=Psychology in Russia: State of the Art|volume=11|issue=3|pages=69–85|doi=10.11621/pir.2018.0305|doi-access=free}}</ref> == मानसशास्त्रीय दृष्टिकोन == आनंदात्मक तत्व चलढकलीसाठी बाध्य(जबाबदार) असू शकते; ताणमय कामे पुढे ढकलून नकारार्थी भावना टाळणे आवडू शकते. २०१९ मध्ये, रिनाल्डी आणि इतरांनी केलेल्या एका संशोधनात असे दिसून आले की मोजता येण्याजोग्या संज्ञानात्मक अपकार चालढकलपणामध्ये भूमिका बजावू शकतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Rinaldi|first=Anthony Robert|last2=Roper|first2=Carrie Lurie|last3=Mehm|first3=John|date=2019|title=Procrastination as evidence of executive functioning impairment in college students|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23279095.2019.1684293|journal=Applied Neuropsychology: Adult|language=en|volume=28|issue=6|pages=697–706|doi=10.1080/23279095.2019.1684293|issn=2327-9095|pmid=31679406|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408172104/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23279095.2019.1684293|archive-date=2022-04-08|access-date=2022-04-08}}</ref> त्यांच्या चालढकलपणाची अंतिम मुदती जवळ येताच, ते अधिक ताणग्रस्त होतात आणि म्हणूनच, हा ताण टाळण्यासाठी ते अधिक चालढकल करण्याचा निर्णय घेऊ शकतात. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Pychyl, T.|url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/04/27/why-you-cant-help-read-this-article-about-procrastination-instead-of-doing-your-job/|title=The real reasons you procrastinate — and how to stop|date=20 February 2012|work=The Washington Post|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824060442/https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/04/27/why-you-cant-help-read-this-article-about-procrastination-instead-of-doing-your-job/|archive-date=24 August 2023|url-status=live}}</ref> काही मानसशास्त्रज्ञ अशा वर्तणूकीचा उल्लेख कोणतेही कार्य किंवा निर्णय सुरू करताना किंवा पूर्ण करताना येणाऱ्या चिंतेचा सामोरे जाण्यसाठी एक यंत्रणा म्हणून करतात. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/nowhabitstrategi00fior_0/page/5|title=The Now Habit: A Strategic Program for Overcoming Procrastination and Enjoying Guilt-Free Play|last=Fiore|first=Neil A|publisher=Penguin Group|year=2006|isbn=978-1-58542-552-5|location=New York|page=[https://archive.org/details/nowhabitstrategi00fior_0/page/5 5]}}</ref> पियर्स स्टीलने २०१० मध्ये दर्शवले होते की चिंता ही लोकांना लवकर काम सुरू करण्यास जितकी उशिरा प्रवृत्त करते तितकीच शक्यता असते आणि चालढकलपणावरील शोधअभ्यासांचा केंद्रबिंदू आवेगशीलता असावा. म्हणजेच, चिंता लोक आवेगशील असतील तरच त्यांना उशीर करण्यास भाग पाडेल <ref name="Steel2010">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/procrastinatione00stee|title=The procrastination equation: how to stop putting things off and start getting stuff done|last=Steel|first=Piers|publisher=HarperCollins|year=2011|isbn=978-0-06-170362-1|publication-place=New York|page=|oclc=754770758}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[विकिपीडिया:संदर्भ द्या|<span title="This citation requires a reference to the specific page or range of pages in which the material appears. (January 2012)">पान&nbsp;आवश्यक आहे</span>]]'' &#x5D;</sup> == आरोग्याचा दृष्टीकोन == काही प्रमाणात चालढकल करणे सामान्य आहे आणि खरोखरच मौल्यवान कामांमध्ये चालढकलीची प्रवृत्ती कमी असल्याने, कामांमध्ये प्राधान्यक्रम निश्चित करण्याचा हा एक उपयुक्त मार्ग मानला जाऊ शकतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.stevepavlina.com/blog/2010/06/how-to-fall-in-love-with-procrastination/|title=How to Fall in Love with Procrastination|last=Pavlina|first=Steve|date=2010-06-10|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130419055057/http://www.stevepavlina.com/blog/2010/06/how-to-fall-in-love-with-procrastination/|archive-date=19 April 2013|access-date=18 April 2013}}</ref> मात्र, जास्त काम टाळणे ही एक अडचण बनू शकते आणि सामान्य कार्यात्मकतेत अडथळा आणू शकते. जेव्हा असे घडते, तेव्हा चालढकल केल्याने आरोग्य समस्या, [[तणाव|ताण]], <ref name="Tice1997">{{जर्नल स्रोत|last=Tice|first=DM|last2=Baumeister|first2=RF|year=1997|title=Longitudinal Study of Procrastination, Performance, Stress, and Health: The Costs and Benefits of Dawdling|url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_1997-11_8_6/page/454|journal=Psychological Science|volume=8|issue=6|pages=454–58|citeseerx=10.1.1.461.1149|doi=10.1111/j.1467-9280.1997.tb00460.x|jstor=40063233}}</ref> चिंता, अपराधीपणाची भावना आणि संकट तसेच वैयक्तिक उत्पादकता कमी होणे आणि बाध्यता(जबाबदाऱ्या) किंवा बांधिलकी पूर्ण न केल्याबद्दल सामाजिक नावड निर्माण होते असे आढळून आले आहे. एकत्रितपणे या भावना आणखीन चालढकल करण्यास कारणीभूत ठरू शकतात आणि काही व्यक्तींसाठी चालढकल जवळजवळ जुनाट बनतो. अशी चालढकल करणाऱ्यांना चालढकलेमुळेच आधार मिळवण्यात अडचणी येऊ शकतात, पण सामाजिक लांछन आणि आळस, इच्छाशक्तीचा अभाव किंवा कमी महत्त्वाकांक्षेमुळे काम न करण्याचा त्रास होतो अशी त्यांची समजूत देखील असू शकते. काही प्रकरणांमध्ये, समस्याग्रस्त चालढकलपणा हे काही आत दडलेल्या [[मनोविकार|मानसिक विकाराचे]] लक्षण असू शकतो. <ref name="Steel2007">{{जर्नल स्रोत|last=Steel|first=Piers|year=2007|title=The Nature of Procrastination: A Meta-Analytic and Theoretical Review of Quintessential Self-Regulatory Failure|url=http://studiemetro.au.dk/fileadmin/www.studiemetro.au.dk/Procrastination_2.pdf|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|pages=65–94|citeseerx=10.1.1.335.2796|doi=10.1037/0033-2909.133.1.65|pmid=17201571|archive-url=https://web.archive.org/web/20130401132716/http://studiemetro.au.dk/fileadmin/www.studiemetro.au.dk/Procrastination_2.pdf|archive-date=2013-04-01}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:सवयी]] c2wn9i37zhbx4uybhxh5mbzipw3opaq 0 361974 2705133 2542171 2026-08-24T07:01:38Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705133 wikitext text/x-wiki '''लता जौहर''' ऊर्फ स्नेहलता जौहर- (जन्म - १० एप्रिल १९३२, मृत्यू - ११ ऑक्टोबर २०२१) शिक्षिका, बहुभाषाविद, सतार-वादक म्हणून परिचित आहेत. त्यांना बंगाली, तमिळ, हिंदी, पंजाबी या भाषांसहित एकूण तेरा भाषा अवगत होत्या. <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://overmanfoundation.org/lata-jauhar-in-memoriam-by-anurag-banerjee/|title=Lata Jauhar: In Memoriam by Anurag Banerjee – Overman Foundation|date=2021-11-16|language=en-US|access-date=2025-03-04}}</ref> == जीवन == [[सुरेंद्रनाथ जौहर]] आणि दयावती जौहर यांची ही ज्येष्ठ कन्या. सुरेंद्रनाथ जौहर यांनी स्वातंत्र्य चळवळीत भाग घेतला होता. ते उद्योजक होते. 'एस.एन.सुंदरसन आणि कंपनी' या नावाच्या कंपनीची स्थापना त्यांनी केली होती. त्यांच्या कुटुंबात अनिल, नरेंद्र, जितेंद्र (मुले), [[तारा जौहर|तारा]], चित्रा (मुली) हे इतर सदस्य होते. प्रथमत: १९४२ साली लता त्यांच्या आई-वडिलांसोबत पाँडिचेरी येथे गेल्या. लता यांचे शिक्षण सर गंगाराम हिंदू गर्ल्स हायस्कूल, [[लाहोर]] येथे झाले. == शिक्षण व अध्यापन == १५ जानेवारी १९४५ मध्ये [[मीरा अल्फासा|श्रीमाताजीं]]<nowiki/>नी मुला-मुलींसाठी वसतिगृहाची स्थापना केली. त्यामध्ये प्रवेश घेणाऱ्या पहिल्या विद्यार्थिनी लता या होत्या.<ref name=":0" /> [[श्री अरविंद इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशन]] येथील शिक्षणाचे माध्यम फ्रेंच होते. तेव्हा बेंजामिन सर आणि शांती दोशी यांच्याकडून लता फ्रेंच शिकल्या. आश्रमवासी असलेल्या [[फ्रिट्ज विंकल्सस्ट्रॉटर|मेधानंद]] यांच्याकडून लता यांनी जर्मन भाषेचे शिक्षण घेतले. आश्रमातील विख्यात संगीतकार सुनील भट्टाचार्य यांच्याकडून लता यांनी सतारीचे प्रशिक्षण घेतले. लता या आश्रमाच्या हार्पेगान या कार्यशाळेत काम करत असत. शारीरिक शिक्षण विभागात देखील त्यांचा सहभाग असे. लता यांनी आश्रमातील इटालियन अभियंता अल्बर्टो ग्रासी यांच्याकडून इटालियन भाषेचे शिक्षण घेतले. लता यांना तेरा भाषा येत होत्या. वयाच्या सत्तरीमध्ये त्यांनी रशियन भाषा शिकण्यास आरंभ केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.purna-yoga.ru/en/news/ashram-mos.php|title=Moscow Sri Aurobindo Center of Integral Yoga - News - Meeting with Tara Jauhar|website=www.purna-yoga.ru|access-date=2025-03-05|archive-date=2025-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250327092647/https://purna-yoga.ru/en/news/ashram-mos.php|url-status=dead}}</ref> १९५८ मध्ये त्यांनी श्री अरविंद इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशन येथे गणिताच्या अध्यापनास सुरुवात केली. पुढे त्या शास्त्र आणि इंग्रजी या विषयांचेही अध्यापन करू लागल्या. लता यांना १९६० मध्ये पॅरिस येथे शिक्षक-प्रशिक्षणाचा कोर्स करण्यासाठी, फ्रेंच शासनाने दिलेली शिष्यवृत्ती मिळाली. नऊ महिन्यांमध्ये हा कोर्स पूर्ण करून लता जर्मनी येथे गेल्या आणि तेथे त्यांनी नाट्यशास्त्राचा एक कोर्स केला. पुढे त्यांनी इटली, ग्रीस, इजिप्त, यु.ए.ई, साउथ आफ्रिका, तर्की, रशिया इत्यादी देशांना भेटी दिल्या. कालांतराने लता यांनी फ्रेंच, जर्मन, स्पनिश व पोर्तुगाली या भाषा शिकविण्यास सुरुवात केली.<ref name=":0" /> अध्यापनाव्यतिरिक्त त्या आश्रमाच्या बाटिक विभागात तीन दशके कार्यरत होत्या. {{श्रीअरविंद व श्रीमाताजी यांचे कार्य}} == संदर्भ == [[वर्ग:इ.स. १९३२ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय शिक्षिका]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:बहुभाषाविद]] bmth3f0mj2bo5e7tbpzfe9qbfi2ka1m 0 362616 2704767 2692419 2026-08-23T15:49:34Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704767 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''नंदिता कृष्णा''' (जन्म:१९५१) ह्या एक भारतीय लेखिका, पर्यावरणवादी आणि शिक्षणतज्ज्ञ आहेत. भारत सरकारने त्यांना २०१५ मध्ये भारतातील महिलांसाठीचा सर्वोच्च पुरस्कार, पहिला [[नारी शक्ती पुरस्कार]] दिला. त्या [[चेन्नई|चेन्नईतील]] सीपी रामास्वामी अय्यर फाउंडेशनच्या अध्यक्षा असून त्यांनी आध्यात्मिक व प्रेरणादायी पुस्तके लिहिली आहेत. [[चित्र:Nadhitha2014.jpg|इवलेसे|नंदिता कृष्णा (२०१४)]] == कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि पूर्वायुष्य == नंदिताचा जन्म १९५१ मध्ये झाला होता व नंदिता जगन्नाथन हे त्यांचे विवाहपूर्वीचे नाव होते. त्या उच्च पार्श्वभूमी असलेल्या कुटुंबातून जन्मलेल्या आहेत. डॉ. सी.पी. रामास्वामी अय्यर, हे नंदिताचे पणजोबा (वडिलांचे आजोबा) होते. डॉ अय्यर हे मद्रास प्रेसिडेन्सीचे वकील आणि महाधिवक्ता, त्रावणकोर राज्याचे दिवाण आणि अन्नामलाई आणि विद्यापीठ आणि त्रावणकोर विद्यापीठाचे कुलगुरू होते. नंदिता ह्या ए.आर. जगन्नाथन आणि शकुंतला जगन्नाथ यांच्या कन्या आहेत. जगन्नाथ हे टाटा प्रोजेक्ट्स लिमिटेडचे उपाध्यक्ष आणि व्यवस्थापकीय संचालक होते. तर शकुंतला जगन्नाथ ह्या मुंबई येथील भारत सरकारच्या पर्यटन विभागाच्या उपमहासंचालक आणि प्रादेशिक संचालक होत्या. तसेच त्या सर्वाधिक विक्री होणाऱ्या ''हिंदू धर्म - अ‍ॅन इंट्रोडक्शन अँड गणेशा'' या पुस्तकाच्या लेखिका देखील होत्या. सीआर पट्टाभिरामन हे नंदिताचे आजोबा (आईचे वडील) होते. पट्टाभिरामान हे भारत सरकारचे माजी कायदा मंत्री होते. तिने कॅथेड्रल अँड जॉन कॉनन हायस्कूल, मुंबई येथून शालेय शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर १९७० मध्ये एल्फिन्स्टन कॉलेज, मुंबई येथून पदवी प्राप्त केली आणि १९७५ मध्ये मुंबई विद्यापीठातून द आयकॉनोग्राफी ऑफ विष्णू नारायण या विषयावर पीएच.डी. मिळवली. याच बरोबर आपल्या संशोधनाच्या काळात त्या हेरास विद्वान (उच्च शिक्षण भूमिका विश्लेषण विद्वान) होत्या.<ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.nandithakrishna.in/|title=Nanditha Krishna|website=www.nandithakrishna.in|access-date=27 August 2020}}</ref> २०१६ मध्ये नंदिता यांनी पश्चिम बंगालच्या विद्यासागर विद्यापीठाकडून साहित्यात मानद पदवी (डॉक्टरेट) प्राप्त केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://iks.iitgn.ac.in/nanditha-krishna-2020/|title=Nanditha Krishna – Indian Knowledge Systems|access-date=2025-03-16|archive-date=2025-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250426034744/https://iks.iitgn.ac.in/nanditha-krishna-2020/|url-status=dead}}</ref> == कारकिर्द == [[चित्र:Magic_Lamp_TV.png|इवलेसे| मॅजिक लॅम्प टीव्ही]] १९७२ ते १९७४ पर्यंत त्या मुंबईवरील लोकप्रिय "मॅजिक लॅम्प" टीव्ही मालिकेच्या सूत्रसंचालक आणि सादरकर्त्या होत्या. १९७४ मध्ये लग्नानंतर त्या चेन्नईला गेल्या आणि १९७८ मध्ये त्यांनी पारंपारिक कला आणि हस्तकलेसाठी चेन्नई येथे सीपी आर्ट सेंटरची स्थापना केली. हे चेन्नई येथील पहिले कला दालन आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cprfoundation.org|title=C.P. Ramaswami Aiyar Foundation|website=www.cprfoundation.org|access-date=27 August 2020}}</ref> १९८१ मध्ये त्यांना सीपी रामास्वामी अय्यर फाउंडेशन (सीपीआरएएफ) च्या संचालक म्हणून नियुक्त करण्यात आले. २०१३ मध्ये या संस्थेवर त्यांची अध्यक्ष म्हणून निवड झाली. या फाउंडेशनचे मुख्यालय भारतातील [[चेन्नई]] येथे, एल्डम्स रोडवरील "द ग्रोव्ह" येथे आहे. हे मुख्यालय म्हणजे सीपी रामास्वामी अय्यर कुटुंबाचे वडिलोपार्जित घर आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Sarumathi|first=K.|url=https://www.thehindu.com/features/downtown/where-culture-conservation-art-and-education-converge/article6868665.ece|title=Where culture, conservation, art and education converge|date=7 February 2015|work=द हिंदू}}</ref> १९८१ मध्ये, सीपी रामास्वामी अय्यर फाउंडेशनने सीपीआर इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडोलॉजिकल रिसर्चची स्थापना केली. ही संस्था मद्रास विद्यापीठाशी इतिहास आणि पर्यावरण अभ्यास या विषयात पीएच.डी. पदवीसाठी संलग्न होती. नंदिता यांना यासंस्थेच्या संचालक आणि नंतर प्राध्यापक म्हणून नियुक्त करण्यात आले. १९८३ मध्ये, नंदिता यांनी द ग्रोव्ह स्कूलची स्थापना केली. ही शाळा २००६ मध्ये कौन्सिल फॉर इंडियन स्कूल सर्टिफिकेट एक्झामिनेशनशी संलग्न झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thegroveschool.in/|title=The Grove School|website=www.thegroveschool.in|access-date=27 August 2020|archive-date=2025-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250315094732/http://thegroveschool.in/|url-status=dead}}</ref> पुढे १९८५ मध्ये, त्यांनी सीपीआरएएफ कॅम्पसमध्ये ऑटिझम (आत्मकेंद्रीपणा), डिस्लेक्सिया(शिकण्यात किंवा वाचण्यात अडचण असणे), लर्निंग डिसअ‍ॅबिलिटीज (शिकण्याची अक्षमता) आणि तत्सम मानसिक समस्या असलेल्या मुलांसाठी सरस्वती केंद्र लर्निंग सेंटरची स्थापना केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.saraswathikendra.org/|title=Saraswathi Kendra Learning Centre for Children|website=www.saraswathikendra.org|access-date=27 August 2020|archive-date=2020-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128220842/http://www.saraswathikendra.org/|url-status=dead}}</ref> १९८९ मध्ये, त्यांनी भारत सरकारच्या पर्यावरण आणि वन मंत्रालय आणि सी.पी. रामास्वामी अय्यर फाउंडेशनच्या संयुक्तविद्यमाने सीपीआर पर्यावरण शिक्षण केंद्राची स्थापना केली. याशिवाय त्यांनी दक्षिण भारतातील ५३ पवित्र वृक्षांचे पुनर्संचयित देखील केले आहे. याच बरोबर त्यांनी कोटा आणि कुरुंबा जमातींना त्यांच्या पारंपारिक कौशल्यांना उत्पन्नाचा स्रोत म्हणून विकसित करण्यासाठी प्रशिक्षित केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cpreec.org|title=C.P.R. Environmental Education Centre|website=www.cpreec.org|access-date=27 August 2020}}</ref> तामिळनाडूच्या आठ टाक्यांमध्ये पारंपारिक पावसाच्या पाण्याचे संकलन करून या टाक्यांना पुनरुज्जीवित केले आहे.<ref>Sacred Tanks of South India, (CPR Publications), 2009. {{ISBN|978-81-86901-05-2}}</ref> शिवाय त्यांनी पर्यावरणीय शिक्षणात शिक्षकांना प्रशिक्षण देण्यासाठी कार्यक्रम तयार केले आहेत. चेन्नईमध्ये ऑटिझम (आत्मकेंद्रीपणा) आणि डिस्लेक्सिया (शिकण्याची अक्षमता) असलेल्या मुलांसाठी पाळीव प्राण्यांच्या सहवासातून निर्माण होणारा उपचार कार्यक्रम, ज्याचे नाव डॉ. डॉग आहे, सुरू केला. चेन्नईमध्ये मुलांना त्यांच्या अन्नाबद्दल आणि पर्यावरणाबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठीचा काइंडनेस किड्स हा कार्यक्रम सुरू केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kindnesskids.org/|title=Kindness Kids|website=kindnesskids.org|access-date=27 August 2020|archive-date=2025-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250212201205/http://kindnesskids.org/|url-status=dead}}</ref> नंदिता ह्या सीपीआर पर्यावरण शिक्षण केंद्राद्वारे चालवल्या जाणाऱ्या "पर्यावरणीय वारसा आणि पवित्र स्थळांचे संवर्धन" या पर्यावरण आणि वन मंत्रालयाच्या ENVIS (पर्यावरणीय माहिती प्रणाली) वेबसाइटवर पोस्ट केलेल्या भारताच्या पर्यावरणीय परंपरांचे दस्तऐवजीकरण करत आहे. २००१ मध्ये, त्यांनी सी.पी. रामास्वामी अय्यर कुटुंबाच्या ४५० वर्षे जुन्या कौटुंबिक घराचे रूपांतरण शकुंतला जगन्नाथन लोककला संग्रहालय आणि अल्प उत्पन्न असलेल्या मुलांसाठीचे रंगम्मल विद्यालयात केले. २००५ मध्ये, त्यांनी कुंभकोणममधील सर सीपी रामास्वामी अय्यर मेमोरियल स्कूल ताब्यात घेतले. आता ही शाळा इंग्रजी माध्यमाची असून येथे अत्यल्प उत्पन्नाचे साधन असलेल्या गरीब घरच्या मुलांसाठी मोफत शिक्षण जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cprfoundation.org/C.P.-Memorial-school.html|title=Sir C.P. Memorial School|website=www.cprfoundation.org|access-date=27 August 2020}}</ref> त्या एसएसकेव्ही शाळा आणि महाविद्यालये चालवणाऱ्या कॉन्जीवरम हिंदू एज्युकेशन सोसायटीच्या अध्यक्षा देखील आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.sskvcollege.com/about_us.html|title=About us|website=www.sskvcollege.com|access-date=27 August 2020|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907132233/http://www.sskvcollege.com/about_us.html|url-status=dead}}</ref> त्या भारतीय ऐतिहासिक संशोधन परिषदेच्या माजी सदस्या आहेत (२०१५-२०१८) आणि बेंगळुरू येथील भारतीय ऐतिहासिक संशोधन परिषदेच्या दक्षिणी प्रादेशिक केंद्राच्या (SRC) देखरेख/सल्लागार समितीच्या सह-सदस्य आहेत. == संशोधन == नंदिता यांनी भारतीय कला इतिहास आणि भारताचा पर्यावरण इतिहास या विषयावर संशोधन करून यावर अनेक शोधनिबंध, लेख आणि पुस्तके लिहिली आहेत.<ref name=":1" /> == साहित्यिक कारकीर्द == १९७२ पासून नंदिता यांनी इव्हज वीकली आणि इलस्ट्रेटेड वीकली ऑफ इंडिया या दोन इंग्लिश साप्ताहिकासाठी लेखन सुरू केले. १९७४ मध्ये चेन्नईला गेल्यानंतर, त्यांनी द हिंदू आणि इलस्ट्रेटेड वीकली ऑफ इंडियासाठी लेखन केले. विशेष म्हणजे नंदिता यांच्या २६ मार्च १९७८ रोजी इलस्ट्रेटेड वीकली ऑफ इंडियामध्ये "स्लटर फॉर सायन्स" या विषयावरील लेखामुळे भारतातून रीसस माकडांच्या निर्यातीवर पूर्णपणे बंदी घालण्यात आली. २००१ ते २००७ पर्यंत द संडे एक्सप्रेस वर्तमान पत्रात त्यांचा "क्रिएशन्स" हा स्तंभ नियमितपणे छापून येत होता.<ref>https://www.nandithakrishna.in/articles.html NANDITHA KRISHNA ARTICLES</ref> त्यांनी २०१७ पासून, ओपन मासिकासाठी नियमितपणे लेख निर्मिती केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://openthemagazine.com/features/are-indian-slaughter-houses-safe/|title=Are Indian Slaughter Houses Safe?|date=3 July 2020}}</ref> शिवाय द न्यू इंडियन एक्सप्रेसच्या संपादकीय पृष्ठावर त्यांचा एक स्तंभ देखील आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newindianexpress.com/opinions/2020/aug/07/nep-and-education-for-the-future-2180185.html|title=NEP and education for the future|date=7 August 2020}}</ref> == पुस्तके == * बिलीव्ह इन युअर्सेल्फ - स्वामी विवेकानंद (अलेफ) कडून जीवन धडे, २०२० -{{ISBN|978-93-89836-10-3}} * ग्रोव्हज अँड गॉड्स ऑफ तमिळनाडू, (आयसीएचआर, बंगळुरू), २०१९ * लिव्ह अँड लेट अदर्स लिव्ह- महावीर (अलेफ) कडून जीवन धडे, २०१९ -{{ISBN|978-93-88292-42-9}} * यु आर द सुप्रीम लाईट - आदिशंकराचार्य (अलेफ) कडून जीवन धडे, २०१८ -{{ISBN|978-93-87561-38-0}} * द बुक ऑफ अवतार्स आंड डिव्हिनिटीज (पेंग्विन, भारत), २०१८ -{{ISBN|978-0-143-44688-0}} * हिंदुईस्म अँड नेचर (पेंग्विन, भारत), २०१७ -{{ISBN|0143427830}} * देव प्रतिमा (CPR प्रकाशन), 2016 -{{ISBN|978-93-85459-01-6}} * सेक्रेड ग्रोव्हज ऑफ इंडिया - एक संग्रह (सीपीआर पब्लिकेशन्स), २०१४ -{{ISBN|978-81-86901-24-3}} * पेंटिंग्ज ऑफ द वरदराज पेरुमल टेंपल, कांचीपुरम, (सीपीआर पब्लिकेशन्स), २०१४ -{{ISBN|978-81-908305-0-8}} * सेक्रेड प्लॅन्ट ऑफ इंडिया (पेंग्विन, भारत), २०१४ -{{ISBN|9780143066262}} * मद्रास देन, चेन्नई नाऊ (रोली बुक्स), २०१३ -{{ISBN|978-81-7436-914-7}} * सेक्रेड ॲनिमल्स ऑफ इंडिया (पेंग्विन इंडिया), २०१० -{{ISBN|9780143066194}} * हग अ ट्री (न्यू होरायझन मीडिया), २०१० -{{ISBN|978-81-8493-437-3}} * मद्रास-चेन्नई, इट्स हिस्टरी अँड एन्व्हायर्नमेंट (न्यू होरायझन मीडिया) २००९ -{{ISBN|978-81-8493-229-4}} * बुक ऑफ डेमन्स (पेंग्विन इंडिया), २००७ -{{ISBN|9780143102021}} * फोक आर्ट्स ऑफ तमिळनाडू (सीपीआर प्रकाशने), २००६ -{{ISBN|81-901484-7-8}} * फोक टॉयस ऑफ साऊथ इंडिया (सीपीआर प्रकाशने), २००६ –{{ISBN|81-901484-9-4}} * बुक ऑफ विष्णू (पेंग्विन इंडिया), २००१ -{{ISBN|9780670049073}} * वराहिश्वर टेम्पल, दमल (CPR प्रकाशन), 2001 –{{ISBN|978-81-908305-5-3}} * बालाजी-व्यंकटेश्वरा (वकिल), 2000 -{{ISBN|81-87111-46-1}} * पेंटेड मॅन्युस्क्रिप्ट्स ऑफ द सरस्वती महाल लायब्रेरी, थंजावूर (द महाराजा सेरफोजी सरस्वती महाल लायब्रेरी) रंगवलेल्या हस्तलिखिते, १९९४ * आर्ट्स अँड क्राफ्ट्स ऑफ तामिळनाडू (मॅपिन), १९९२ -{{ISBN|0-944142-21-4}} * गणेश (वाकिल्स), १९९२ -{{ISBN|978-81-8462-004-7}} == संपादित == * रिलिजन अँड इकॉलॉजी, २०१९ -{{ISBN|978-81-86901-32-8}} * द एन्व्हायर्नमेंट अँड इंडियन हिस्टरी, २०१६ -{{ISBN|978-93-85459-02-3}} * आयकॉनोग्राफी ऑफ द हिंदूस, बुद्धिस्ट्स अँड जैन्स, २०१६ –{{ISBN|978-93-85459-03-0}} * द ट्वेन्टीएथ सेंच्युरी – ए हिस्टरी, २००३ -{{ISBN|81-901484-0-0}} * कांची, १९९२ -{{ISBN|81-901484-1-9}} * शक्ती, १९९१ * इकोलॉजिकल ट्रेडिशन्स ऑफ इंडिया – ए सीरीज कव्हरिंग ईच इंडियन स्टेट20 === मुलांसाठी === * महाबलीपुरम - द गंगा केम टू तामिळनाडू (मॅपिन प्रकाशन), 2018 -{{ISBN|978-93-85360-49-7}} * ॲनिमल्स – इट'स्‌ देअर वर्ल्ड तू (सीपीआर पब्लिकेशन्स), १९९० -{{ISBN|81-86901-07-8}} * द ट्री (सीपीआर पब्लिकेशन्स), १९८९ -{{ISBN|81-86901-08-6}} == पुरस्कार आणि सन्मान == [[चित्र:Nanditha_President_award.png|इवलेसे|राष्ट्रपती प्रणब मुखर्जी यांच्या हस्ते नारी शक्ती पुरस्कार स्वीकारताना ]] २०१५ मध्ये त्यांचे नेतृत्व आणि विशेष कामगिरीसाठी त्यांना पहिला [[नारी शक्ती पुरस्कार]] देऊन सन्मानित करण्यात आले. हा पुरस्कार [[जागतिक महिला दिन|जागतिक महिला दिनी]] तत्कालीन भारतीय राष्ट्रपती [[प्रणब मुखर्जी]] यांच्या हस्ते देण्यात आला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/stree-shakti-puraskar-and-nari-shakti-puraskar-presented-to-6-and-8-indian-women-respectively-243468-2015-03-09|title=Stree Shakti Puraskar and Nari Shakti Puraskar presented to 6 and 8 Indian women respectively|date=9 March 2015}}</ref> त्यांच्या इतर पुरस्कारांमध्ये अँबेसेडर फॉर पीस अवॉर्ड (२०१७); इंटरनॅशनल सोशल अ‍ॅक्टिव्हिस्ट अवॉर्ड (२०१७) सर जे.सी. बोस मेमोरियल अवॉर्ड (२०१४); डॉ. एम.एस. स्वामिनाथन अवॉर्ड फॉर एन्व्हायर्नमेंटल प्रोटेक्शन (२००४); स्त्री रत्न (१९९८); आणि आउटस्टँडिंग वुमन ऑफ एशिया (१९९७) यांचा समावेश आहे. सीपीआर पर्यावरण शिक्षण केंद्राला त्यांच्या संचालकपदाखाली इंदिरा गांधी पर्यावरण पुरस्कार (१९९६) मिळाला. याशिवाय त्यांनी भारतीय संस्कृती आणि पर्यावरणावर अनेक राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय चर्चासत्रे आणि परिषदा आयोजित केल्या आहेत. == वैयक्तिक आयुष्य == नंदिता यांचे लग्न एस. चिन्नी कृष्णा यांच्याशी झाले. चिन्नी कृष्णा हे एक उद्योगपती आहेत आणि ते ब्लू क्रॉस ऑफ इंडिया या प्राणी हक्क संस्थेचे सह-संस्थापक आणि अध्यक्ष देखील आहेत. नंदिता ह्या ब्लू क्रॉस ऑफ इंडियाच्या बोर्ड ऑफ गव्हर्नर्सची सदस्य देखील आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://bluecrossofindia.org/board/|title=Board members of Blue Cross of India - Animal Welfare Organisation|access-date=2025-03-16|archive-date=2023-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608090323/https://bluecrossofindia.org/board/|url-status=dead}}</ref> या जोडप्याला दोन मुले आहेत - डॉ. प्रशांत कृष्णा, जे सीपी रामास्वामी अय्यर फाउंडेशनचे कार्यकारी संचालक आहेत आणि रुद्र कृष्णा, जे ओनस ऑफ कर्मा आणि ब्रह्मा टॉवर्सचे लेखक आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Brahma Towers: From the Case Files of Sachin Vittaldev|last=Krishna|first=Rudra|date=28 January 2019|publisher=Amazon Digital Services LLC - KDP Print US|isbn=978-1795258999}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नारी शक्ती पुरस्कार}} {{DEFAULTSORT: कृष्णा, नंदिता}} [[वर्ग:चेन्नईचे लोक]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय लेखिका]] [[वर्ग:भारतीय लेखक]] [[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 57pd1nqte1fa7han9d9odhv1lyqz7ai 0 363048 2705031 2551944 2026-08-24T02:41:49Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705031 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मीना शर्मा''' (जन्म: [[इ.स. १९८४|१९८४]] -) ह्या एक भारतीय पत्रकार आहेत. त्यांनी अशा मुलांचे पितळ उघडे पाडले जे त्यांच्या वृद्ध पालकांची काळजी घेत नाहीत. तसेच समाजात मोठ्या प्रमाणावर गर्भलिंग निदान चाचणी परीक्षा केल्याने स्त्रीभ्रूण हत्या होत होती. वरील दोन विषयातील पत्रकारितेमुळे शर्मा यांना २०१६ मध्ये [[नारी शक्ती पुरस्कार|नारी शक्ती पुरस्काराने]] सन्मानित करण्यात आले. == कारकिर्द == शर्मा ह्या पत्रिका टीव्हीमध्ये संपादक आणि [[झी न्यूझ|झी न्यूजच्या]] "नायिका" या कार्यक्रमात सूत्रसंचालक म्हणून काम करत आहेत. न्यूज 18 वर त्यांनी ''देश की बात'' आणि ''डॉ मीना शर्मा के साथ'' हे कार्यक्रम होस्ट केले.<ref name="jai">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://jaipurliteraturefestival.org/speaker/meena-sharma|title=Meena Sharma - Jaipur Literature Festival|date=2013-09-17|website=jaipurliteraturefestival.org/|language=en|access-date=2020-07-08}}</ref> महिला आणि बालविकास मंत्री यांच्या प्रेरणेने डॉ. मीना शर्मा यांनी एक टीव्ही कार्यक्रम सुरू केला. ''अबके बरस मोहे बिटियाँ दिजो'' हा कार्यक्रम सुरू केला जो खूप लोकप्रिय झाला आहे.<ref name="press">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.pressnote.in/print.php?pid=305735 |title=महिला पत्राकार डॉ. मीना शर्मा को नारी शक्ति पुरस्कार से सम्मानित |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=हिंदी |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२६ मार्च २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20251005075123/https://www.pressnote.in/print.php?pid=305735 |विदा दिनांक=2025-10-05 |url-status=dead }}</ref> मीना शर्मा यांनी ६ राज्यांमध्ये अशा ५०० क्लिनिकचा पर्दाफाश केला आहे जे बेकायदेशीर लिंग निर्धारण आणि स्त्रीभ्रूणहत्येत गुंतलेले होते. परिणामी, सरकारने ''गर्भधारणापूर्व आणि प्रसूतीपूर्व निदान तंत्र (गर्भलिंग निदान प्रतिबंध) (पीसीपीएनडीटी) कायद्याच्या'' अंमलबजावणीवर लक्ष केंद्रित केले. डॉ. शर्मा यांनी पांचाली व्यवस्थेविरुद्धही आवाज उठवला, ज्यामध्ये राजस्थान आणि मध्य प्रदेशातील दरोडेखोरांनी ग्रस्त असलेल्या भागात महिलांना दयनीय परिस्थितीत जगण्यास भाग पाडण्याच्या व्यवस्थेचे वर्णन केले होते.<ref name="press" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiatoday.in/magazine/gender/story/20061204-sting-operations-in-sex-determination-clinics-across-india-2006-781991-2006-12-03 |title=NGOs opt for sting operations to curb pre - natal sex tests |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=इंडिया टुडे |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२७ मार्च २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> २००७ मध्ये शर्मा यांनी वृद्ध पालकांशी होणारी तुच्छतेची वागणूक आणि प्रतादडना उघड करण्यासाठी स्टिंग ऑपरेशन केल्यानंतर, महिला, बालके आणि विकास मंत्रालयाने [[पालक व ज्येष्ठ नागरिकांची देखभाल आणि कल्याण कायदा, २००७|पालक आणि ज्येष्ठ नागरिकांचे देखभाल आणि कल्याण कायदा]] तयार करण्यात त्यांच्या मदतीची कबुली दिली.<ref name="wcd">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://twitter.com/meenaaindia/status/748897959916412928|title=Citation for Nari Shakti Puraskar|website=Twitter|language=en|access-date=2020-07-08}}</ref>  या कायद्याने वारसांना वृद्धांच्या देखभालीसाठी कायदेशीररित्या जबाबदार ठरवले. == पुरस्कार == [[चित्र:Pranab_Mukherjee_presenting_the_“Nari_Shakti_Award”_to_Dr._Meena_Sharma,_Rajasthan,_at_the_presentation_of_Stree_Shakti_Puraskar_2015,_on_the_occasion_of_the_International_Women’s_Day,_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi.jpg|डावे|इवलेसे| [[प्रणब मुखर्जी|प्रणव मुखर्जी]] डॉ. मीना शर्मा यांना "नारी शक्ती पुरस्कार" प्रदान करताना]] एका वेगळ्या ऑपरेशनमध्ये तिने हे उघड केले की सहा भारतीय राज्यांमधील ५०० संस्था लिंग निर्धारण कसे पुरवत होत्या आणि त्यानंतर बेकायदेशीर लिंग निर्धारण गर्भपात कसे करत होते.<ref name="wcd" /> त्यावेळी ती [[जयपूर|जयपूरमधील]] २४ तास चालणाऱ्या हिंदी वृत्तवाहिनी सहारा समय मध्ये काम करणारी २६ वर्षांची स्वतंत्र पत्रकार होती. या कामासाठी, २०१६ मध्ये आंतरराष्ट्रीय महिला दिनी तिला [[नारी शक्ती पुरस्कार]] / स्त्री शक्ती पुरस्कार प्रदान करण्यासाठी निवडण्यात आले.<ref name="jai" /> राष्ट्रपती [[प्रणब मुखर्जी]] यांच्या हस्ते नवी दिल्लीतील [[राष्ट्रपती भवन|राष्ट्रपती भवनात]] हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. मुखर्जी आणि पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांनी महिलांना सक्षम बनवण्याच्या भारताच्या गरजेबद्दल भाषणे दिली आणि काही पालकांनी मुलगी असल्यास गर्भपात करण्याचा पर्याय निवडल्यामुळे पुत्रांची संख्या जास्त असल्याची समस्या अधोरेखित केली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/give-women-freedom-to-exercise-choices-at-home-workplace-prez-116030800811_1.html|title=Give women freedom to exercise choices at home, workplace:Prez|date=2016-03-08|work=Business Standard India|access-date=2020-07-09|agency=Press Trust of India}}</ref> * महाराणा मेवाड फाउंडेशनमधील त्यांच्या कार्यासाठी पन्ना धाई राष्ट्रीय पुरस्कार.<ref name="jai" /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नारी शक्ती पुरस्कार}} {{DEFAULTSORT:शर्मा, मीना}} [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९८४ मधील जन्म]] [[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतातील महिला पत्रकार]] 0pndrqpbqp2uw575qhdm421xiq1omss 0 363141 2704876 2689377 2026-08-23T20:15:30Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704876 wikitext text/x-wiki {{साचा:अंतराळवीर |नाव = जेसिका मेर |प्रतिमा = [[चित्र:Jessica Meir portrait in a WB-57 flight suit (3).jpg|250px]] |प्रतिमा_माहिती = जेसिका मेर, डब्ल्यूबी-57 उड्डाण पोशाखात, २०२५ |जन्म_नाव = जेसिका मेर |जन्म_तारीख = {{जन्म दिनांक आणि वय|1977|7|1}} |जन्म_स्थान = [[कॅरिबू, मेन]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] |शिक्षण = {{ubl|[[ब्राउन विद्यापीठ]] (बी.एस., जीवशास्त्र)|[[आंतरराष्ट्रीय अंतराळ विद्यापीठ]] (एम.एस., अंतराळ अभ्यास)|[[कॅलिफोर्निया विद्यापीठ, सॅन डिएगो]] (पीएच.डी., सागरी जीवशास्त्र)}} |पुरस्कार = {{ubl |फिलॅन्थ्रॉपिक एज्युकेशनल ऑर्गनायझेशन स्कॉलर अवॉर्ड (२००८) |अचिव्हमेंट रिवॉर्ड्स फॉर कॉलेज सायंटिस्ट्स फेलोशिप (२००६) |लॉकहीड मार्टिन स्पेस ऑपरेशन्स स्पेशल रेकग्निशन अवॉर्ड (२००२) |नासा जेएससी स्पेस अँड लाइफ सायन्सेस स्पेशल प्रोफेशनल अचिव्हमेंट अवॉर्ड (२००२) |लॉकहीड मार्टिन टेक्नॉलॉजी सर्व्हिसेस "लाइटनिंग अवॉर्ड" (२००२) |ऑनररी डॉक्टरेट ऑफ टेक्नॉलॉजी, लुलेया तंत्रज्ञान विद्यापीठ, स्वीडन (२०२०) |सर चार्ल्स शेरिंग्टन प्राइझ लेक्चर अँड मेडल (२०२१), ऑक्सफर्ड विद्यापीठ |प्रेसिडेंट्स लेक्चर अँड मेडल (२०२१), द फिजियोलॉजिकल सोसायटी, युके आणि आयर्लंड }} |प्रकार = [[नासा]] |वेळ = २०४ दिवस १५ तास १९ मिनिटे |निवड = नासा गट २१ (२०१३) |अंतराळ_चाल = ३ |अंतराळ_चाल_वेळ = २१ तास ४४ मिनिटे |मोहिमा = {{ubl |[[सोयुझ एमएस-१५]] ([[एक्सपेडिशन ६१]]/[[एक्सपेडिशन ६२]]) }} |चिन्ह = [[File:ISS Expedition 61 Patch.svg|45px]] [[File:ISS Expedition 62 Patch.png|45px]] }} '''जेसिका मेर''' (जन्म: १ जुलै १९७७) ही [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेची]] [[नासा]] अंतराळवीर, सागरी जीवशास्त्रज्ञ आणि शरीरक्रियाशास्त्रज्ञ आहे. ती [[हार्वर्ड वैद्यकीय शाळा]], [[मॅसॅच्युसेट्स जनरल रुग्णालय]], [[बॉस्टन]] येथे संज्ञाहरणाची सहाय्यक प्राध्यापक होती. तिने [[ब्रिटिश कोलंबिया विद्यापीठ]]ात [[तुलनात्मक शरीरक्रियाशास्त्र]] संशोधन केलं.<ref name="Scott2011">{{cite journal |title=Point: Counterpoint "High Altitude is / is not for the Birds!" |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_2011-11_111_5/page/1514 |last1=Scott |first1=Graham R. |last2=Meir |first2=Jessica Ulrika |last3=Hawkes |first3=Lucy A. |last4=Frappell |first4=Peter B. |last5=Milsom |first5=William K. |date=July 1, 2011 |publisher=American Physiological Society |doi=10.1152/japplphysiol.00821.2011 |pmid=21737822 |journal=Journal of Applied Physiology |volume=111 |issue=5 |pages=1514–1515}}</ref><ref name="NASA2013">{{cite web |url=https://www.nasa.gov/astronauts/2013astroclass.html |title=2013 Astronaut Class |last1=Roberts |first1=Jason |work=NASA |access-date=June 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621011402/http://www.nasa.gov/astronauts/2013astroclass.html |archive-date=June 21, 2013}}</ref> तिने [[अंटार्क्टिका]]त [[सम्राट पेंग्विन]]च्या डुबकी मारण्याचा अभ्यास केला.<ref name="Knight2011">{{cite news |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2011/05/110512083139.htm |title=Penguins continue diving long after muscles run out of oxygen |date=May 12, 2011 |last=Knight |first=Kathryn |work=Science Daily |access-date=November 17, 2011}}</ref> तसंच [[हिमालय]]ावरून उडणाऱ्या [[डोक्यावर काळ्या रेषा असलेला हंस]]च्या शरीरक्रियांचाही अभ्यास केला.<ref name="Arnold2011">{{cite news |url=https://www.usnews.com/science/articles/2011/04/15/skys-no-limit-in-high-flying-goose-chase |title=Sky's No Limit in High-Flying Goose Chase |last=Arnold |first=Carrie |date=April 15, 2011 |magazine=U.S. News & World Report |access-date=December 10, 2012}}</ref> सप्टेंबर २००२ मध्ये ती [[नीमो|नासा अत्यंत पर्यावरण मोहीम कार्य]] ४ च्या जलनौका होती.<ref name="NASA2011a">{{cite web |url=http://lsda.jsc.nasa.gov/scripts/mission/miss.cfm?mis_index=213 |title=Life Sciences Data Archive: Experiment |access-date=November 16, 2011 |website=NASA |date=April 21, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322172426/http://lsda.jsc.nasa.gov/scripts/mission/miss.cfm?mis_index=213 |archive-date=March 22, 2012}}</ref> २०१३ मध्ये तिची [[नासा अंतराळवीर गट २१]]साठी निवड झाली.<ref name="NASA2013"/> २०१६ मध्ये तिने [[ईएसए केव्ह्ज]] प्रशिक्षण घेतलं. ती २५ सप्टेंबर २०१९ रोजी [[सोयुझ एमएस-१५]]वर [[आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक]]ावर गेली आणि [[एक्सपेडिशन ६१]] व [[एक्सपेडिशन ६२|६२]] मध्ये काम केलं.<ref name="Graham2019">{{cite news |title=Astronaut from Maine prepares for takeoff |url=https://www.pressherald.com/2019/09/08/maine-astronaut-jessica-meir-prepares-for-her-launch/ |newspaper=Portland Press Herald |access-date=September 24, 2019 |last1=Graham |first1=Gillian |date=September 8, 2019}}</ref> १८ ऑक्टोबर २०१९ रोजी तिने [[क्रिस्टीना कोक]] यांच्यासोबत पहिली पूर्णपणे महिला अंतराळ चाल केली. तिचं नाव [[टाइम १००|टाइम मासिकाच्या १०० प्रभावशाली व्यक्ती २०२०]] मध्ये आलं.<ref name="Time2020">{{cite magazine |title=Astronauts Christina Koch and Jessica Meir: The 100 Most Influential People of 2020 |url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2020/5888216/all-women-spacewalk-christina-koch-jessica-meir/ |access-date=September 23, 2020 |magazine=Time |archive-date=2025-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328050202/https://time.com/collection/100-most-influential-people-2020/5888216/all-women-spacewalk-christina-koch-jessica-meir/ |url-status=dead }}</ref> == लहानपण आणि शिक्षण == जेसिका उलरिका मेर यांचा जन्म [[कॅरिबू, मेन]] येथे झाला. तिचे वडील जोसेफ एच. मेर हे [[इराकी-यहुदी]] वंशाचे [[इस्रायल]]ी होते.<ref name="MaineJews2014">{{cite web |date=January 1, 2014 |title=Josef H Meir, MD and father of astronaut Jessica Meir - obituary |url=https://mainejews.org/photo.php?photoid=18309 |access-date=2023-06-21 |website=Documenting Maine Jewry}}</ref><ref name="OfficialUSA">{{cite web |title=Josef Meir — OfficialUSA.com Records |url=https://www.officialusa.com/names/Josef-Meir/ |access-date=2023-06-22 |website=www.officialusa.com |archive-date=2023-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622011836/https://www.officialusa.com/names/Josef-Meir/ |url-status=dead }}</ref> तिची आई उल्ला-ब्रिट मेर [[स्वीडन]]ची होती.<ref name="Russell2019">{{cite news |last=Russell |first=Dave |date=2019-09-26 |title=Sweden in space: Jessica Meir on achieving her lifelong dream |work=Sveriges Radio |url=https://sverigesradio.se/artikel/7307320 |access-date=2023-06-22}}</ref> तिचे वडील १९२५ मध्ये [[बगदाद]], [[इराक]] येथे जन्मले. त्यांचं कुटुंब १९३१ मध्ये [[यहुदी विरोध]]ामुळे [[ब्रिटिश पॅलेस्टाइन]]ला गेलं. त्यांनी [[बेरूत अमेरिकन विद्यापीठ]]ात वैद्यक शिकायला सुरुवात केली, पण [[१९४८ अरब-इस्रायल युद्ध]]ामुळे ते [[इस्रायल]]ला परतले आणि रुग्णवाहिकेत काम केलं. नंतर त्यांनी [[जिनिव्हा विद्यापीठ]]ात वैद्यक पूर्ण केलं.<ref name="MaineJews2014"/><ref name="OfficialUSA"/><ref name="TimesofIsrael2018">{{cite news |first=Renee |last=Ghert-Zand |date=June 1, 2018 |url=https://www.timesofisrael.com/no-risk-no-reward-says-fearless-jewish-astronaut-jessica-meir/ |title=No Risk, No Reward Says Fearless Jewish Astronaut Jessica Meir |newspaper=The Times of Israel |access-date=August 24, 2019}}</ref> [[स्वीडन]]मध्ये वैद्य म्हणून काम करताना त्यांची भेट उल्ला-ब्रिट कार्लसन यांच्याशी झाली. त्या [[व्हॅस्टरॉस]]च्या ख्रिश्चन परिचारिका होत्या. हे जोडपं [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिके]]त गेलं, जिथे जोसेफ यांनी [[जॉन्स हॉपकिन्स हॉस्पिटल]]ात काम सुरू केलं. तिथून त्यांना [[कॅरिबू]]त नोकरी मिळाली, जिथे जेसिका यांचा जन्म झाला. तिची आई [[यहुदी धर्म]]ात आली नाही, पण जेसिका स्वतःला सांस्कृतिकदृष्ट्या यहुदी मानते आणि लहानपणी [[सिनागॉग]]ला जात होती.<ref name="TimesofIsrael2018"/><ref name="Dolsten2019">{{cite news |last=Dolsten |first=Josefin |date=May 8, 2019 |title=Swedish-Israeli NASA astronaut Jessica Meir gets ready for space |publisher=Jewish Telegraphic Agency |url=https://www.jta.org/2019/05/08/united-states/swedish-israeli-nasa-astronaut-jessica-meir-gets-ready-for-her-first-trip-into-space |access-date=21 June 2023}}</ref> लहानपणी तिला [[स्पेस शटल]] मोहिमा टीव्हीवर पाहून अंतराळात जायची इच्छा झाली. तिला [[नासा]]त काम करणारं कोणी माहित नव्हतं. तिच्या आईकडून निसर्गाची आवड आणि वडिलांकडून फिरण्याची सवय तिला मिळाली. ती म्हणते, "[[मेन]]मधली चमकणारी तारकी मला अंतराळाकडे खेचलं असावं."<ref name="TimesofIsrael2018"/> वयाच्या १३व्या वर्षी ती [[परड्यू विद्यापीठ]]ातल्या अंतराळ शिबिरात गेली.<ref name="Burns2019">{{cite news |url=https://bangordailynews.com/2019/04/17/news/aroostook/astronaut-from-aroostook-county-will-soon-go-on-her-1st-spaceflight/ |title=Astronaut from Aroostook County will soon go on her 1st spaceflight |newspaper=Bangor Daily News |access-date=May 9, 2019 |last1=Burns |first1=Christopher |date=April 17, 2019}}</ref><ref name="NASAQuest">{{cite web |url=http://quest.arc.nasa.gov/people/bios/space/meir.html |title=Meet Jessica Meir |website=NASA Quest |access-date=October 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030504145149/http://quest.arc.nasa.gov/people/bios/space/meir.html |archive-date=May 4, 2003}}</ref><ref name="Kaplan2015">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/kidspost/journey-to-mars-jessica-meir/2015/04/28/29d206a0-b11b-11e4-886b-c22184f27c35_story.html |title=Journey to Mars: Meet NASA astronaut candidate Jessica Meir |newspaper=Washington Post |date=April 28, 2015 |first=Sarah |last=Kaplan}}</ref> [[ब्राउन युनिव्हर्सिटी]]त जीवशास्त्र शिकताना ती एक सत्र [[स्टॉकहोम विद्यापीठ]], [[स्वीडन]] येथे शिकली.<ref name="NASAQuestBio">{{cite web |url=http://quest.arc.nasa.gov/people/bios/space/meir.html |title=:: NASA Quest > Space :: Meet Jessica Meir |access-date=November 19, 2011 |last=Meir |first=Jessica |publisher=National Aeronautics and Space Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20030504145149/http://quest.arc.nasa.gov/people/bios/space/meir.html |archive-date=May 4, 2003}}</ref> शेवटच्या वर्षात तिने [[नासा]]च्या कमी गुरुत्वाकर्षण विमानात प्रयोग केले.<ref name="TimesofIsrael2018"/><ref name="NASAQuest"/> तिने १९९९ मध्ये [[ब्राउन युनिव्हर्सिटी]]मधून जीवशास्त्रात स्नातक पदवी घेतली.<ref name="Meir2009"/> २००० मध्ये तिने [[आंतरराष्ट्रीय अंतराळ विद्यापीठ]], [[स्ट्रासबर्ग]], [[फ्रान्स]]मधून अंतराळ अभ्यासात पुढची पदवी मिळवली.<ref name="ISU2013">{{cite web |url=https://www.isunet.edu/news/success-stories/jessica-meir-mss00/226 |title=Three I's of ISU Influential to 2013 NASA Astronaut Candidate Jessica Meir |work=International Space University |year=2013 |access-date=October 26, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206221936/http://www.isunet.edu/news/success-stories/jessica-meir-mss00/226 |archive-date=December 6, 2019}}</ref> === तुलनात्मक शरीरक्रियाशास्त्र संशोधन === जेसिका उलरिका मेर यांनी २००९ मध्ये [[स्क्रिप्स इन्स्टिट्यूशन ऑफ ओशनोग्राफी]]मधून [[सागरी जीवशास्त्र]]ात पीएच.डी. मिळवली.<ref name="Meir2009">{{cite thesis |last=Meir |first=Jessica Ulrika |date=2009 |title=Blood oxygen transport and depletion: The key of consummate divers |degree=Ph.D. |isbn=978-1-109-31853-1 |institution=University of California, San Diego |oclc=449187875 |id={{ProQuest|304852089}}}}</ref> तिने [[एम्परर पेंग्विन]] आणि [[उत्तरी हत्ती सील]]च्या डुबकी मारण्याच्या शरीरक्रियांचा अभ्यास केला.<ref name="Meir2009"/><ref name="Williams2011">{{cite journal |title=What triggers the aerobic dive limit? Patterns of muscle oxygen depletion during dives of emperor penguins |journal=The Journal of Experimental Biology |date=June 1, 2011 |volume=214 |issue=11 |pages=1802–1812 |doi=10.1242/jeb.052233 |pmid=21562166 |pmc=3092726 |last1=Williams |first1=CL |last2=Meir |first2=JU |last3=Ponganis |first3=PJ}}</ref><ref name="Kwok2011">{{cite web |url=https://www.sciencenewsforstudents.org/article/secrets-worlds-extreme-divers |title=Secrets of the world's extreme divers |last=Kwok |first=Roberta |date=April 24, 2011 |work=Science News for Students |access-date=August 24, 2019}}</ref> तिने [[अंटार्क्टिका]]त [[मॅकमर्डो साउंड]]वर 'पेंग्विन रँच' येथे काम केलं आणि बर्फाखाली डुबकी मारत पेंग्विनांचा अभ्यास केला.<ref name="Ponganis2008">{{cite web |first=Paul |last=Ponganis |url=https://www.nsf.gov/discoveries/disc_summ.jsp?cntn_id=111170 |title=A Season at the Penguin Ranch in Antarctica |work=National Science Foundation |date=May 19, 2008 |access-date=August 24, 2019}}</ref><ref name="Kwok2011"/> तिने [[उत्तर कॅलिफोर्निया]]च्या [[प्रशांत महासागर]]ात हत्ती सीलचंही संशोधन केलं.<ref name="Kwok2011"/> तिने [[ब्रिटिश कोलंबिया विद्यापीठ]]ात पुढचं संशोधन केलं. तिथे तिने [[बार-हेडेड हंस]] पाळले आणि [[हिमालय]]ावर उडताना त्यांच्या कमी ऑक्सिजन सहनशक्तीचा अभ्यास केला.<ref name="Arnold2011"/><ref name="Kwok2011"/> २०१२ मध्ये ती [[हार्वर्ड वैद्यकीय शाळा]] आणि [[मॅसॅच्युसेट्स जनरल हॉस्पिटल]] येथे संज्ञाहरणाची सहाय्यक प्राध्यापक होती. नंतर ती अंतराळवीर बनण्यासाठी रजा घेऊन गेली.<ref name="Powell2013">{{cite web |url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2013/09/destination-space/ |first1=Alvin |last1=Powell |title=Destination Space |website=The Harvard Gazette |date=September 6, 2013 |access-date=August 24, 2019}}</ref> == नासा कारकीर्द == [[File:NASA Candidate Jessica U Meir.jpg|thumb|right|जेसिका उलरिका मेर, २०१३]] पदवीनंतर तिने २००० ते २००३ या काळात [[लॉकहीड मार्टिन]] स्पेस ऑपरेशन्समध्ये [[नासा]]च्या [[जॉन्सन स्पेस सेंटर]], [[ह्युस्टन, टेक्सास]] येथे प्रयोग सहाय्यक शास्त्रज्ञ म्हणून काम केलं.<ref name="NASABio2019">{{cite web |url=https://www.nasa.gov/astronauts/biographies/jessica-u-meir/biography |title=Jessica U. Meir (PH.D.) NASA Astronaut |last=Whiting |first=Melanie |date=September 25, 2019 |access-date=October 19, 2019}}</ref><ref name="Price2011">{{cite web |url=http://womeninantarctica.com/portraits/jessica.html |title=Jessica Meir, Emperor Penguin Researcher in Antarctica |last=Price |first=Mary Lynn |website=Women Working in Antarctica |access-date=November 19, 2011}}</ref> तिने अंतराळवीरांसाठी मानवी जीवन विज्ञानाचे प्रयोग समन्वित केले. हे प्रयोग [[स्पेस शटल]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक]]ावर झाले.<ref name="NASAQuestBio"/> सप्टेंबर २००२ मध्ये ती [[नीमो ४]] मोहिमेत जलनौका होती. ही मोहीम [[क्वाय लार्गो]]जवळ [[अ‍ॅक्वेरियस (प्रयोगशाळा)|अ‍ॅक्वेरियस]] पाणबुडी संशोधन केंद्रात झाली.<ref name="NASA2011a"/><ref name="NASA2006">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/NEEMO/history.html |title=NEEMO History |access-date=November 16, 2011 |work=NASA |date=March 21, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061008171834/http://www.nasa.gov/mission_pages/NEEMO/history.html |archive-date=October 8, 2006}}</ref> २००९ मध्ये ती [[नासा अंतराळवीर गट २०]]साठी अर्ध्या निवडीत होती.<ref name="Spacefacts2010">{{cite web |url=http://www.spacefacts.de/bios/candidates/nasa20/english/meir_jessica.htm |title=Biographies of Astronaut and Cosmonaut Candidates: Jessica Meir |date=March 27, 2010 |work=Spacefacts |access-date=November 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227090109/http://www.spacefacts.de/bios/candidates/nasa20/english/meir_jessica.htm |archive-date=February 27, 2014}}</ref> जून २०१३ मध्ये तिची [[नासा अंतराळवीर गट २१]]साठी निवड झाली.<ref name="NASA2013"/> तिने जुलै २०१५ मध्ये प्रशिक्षण पूर्ण केलं.<ref name="NASA2015">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/feature/nasa-s-newest-astronauts-complete-training |title=NASA's Newest Astronauts Complete Training |date=July 9, 2015 |work=NASA |access-date=July 10, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404182851/https://www.nasa.gov/feature/nasa-s-newest-astronauts-complete-training/ |archive-date=April 4, 2019}}</ref> २०१६ मध्ये तिने [[ईएसए केव्ह्ज]]मध्ये भाग घेतला. === एक्सपेडिशन ६१/६२ === [[File:Jessica Meir official portrait in an EMU.jpg|thumb|left|जेसिका उलरिका मेर, २०१९]] एप्रिल २०१९ मध्ये [[नासा]]ने तिला [[एक्सपेडिशन ६१]]/[[एक्सपेडिशन ६२|६२]] साठी निवडलं.<ref name="Northon2019">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-announces-first-flight-record-setting-mission |title=NASA Announces First Flight, Record-Setting Mission |first=Karen |last=Northon |date=April 16, 2019 |website=NASA}}</ref> ती २५ सप्टेंबर २०१९ रोजी [[सोयुझ एमएस-१५]]वर [[रोस्कॉसमॉस]] अंतराळवीर [[ओलेग स्क्रिपोचका]] आणि [[मोहम्मद बिन रशीद स्पेस सेंटर]]चे [[हझ्झा अल मन्सूरी]] यांच्यासोबत गेली.<ref name="RussianSpace2019">{{cite web |url=http://www.russianspaceweb.com/soyuz-ms-15.html |title=Final Soyuz-FG rocket delivers ISS crew |website=www.russianspaceweb.com}}</ref> सहा तासांत ते [[आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक]]ावर पोहोचले. अल मन्सूरी ३ ऑक्टोबर २०१९ रोजी परतला.<ref name="NASASpaceflight2019">{{cite web |url=https://www.nasaspaceflight.com/2019/10/soyuz-ms-12-crew-head-home/ |title=Soyuz MS-12 return to Earth |date=October 3, 2019}}</ref> [[File:ISS-60 Soyuz MS-15 crew ship ascending into space (cropped).jpg|right|thumb|[[सोयुझ एमएस-१५]] अंतराळ स्थानकावरून चित्रीत]] १८ ऑक्टोबर २०१९ रोजी तिने [[क्रिस्टीना कोक]] यांच्यासोबत पहिली पूर्णपणे महिला अंतराळ चाल केली. त्यांनी खराब बॅटरी युनिट बदललं. ही चाल सात तास १७ मिनिटं चालली.<ref name="NASAYouTube2019">{{cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=Iji5hTQ3CUo |title=NASA Astronauts Spacewalk Outside the International Space Station on Oct. 18 |date=October 18, 2019 |work=NASA |via=YouTube |access-date=October 18, 2019}}</ref><ref name="Garcia2019">{{cite web |url=https://blogs.nasa.gov/spacestation/2019/10/18/nasa-tv-is-live-now-broadcasting-first-all-woman-spacewalk/ |title=NASA TV is Live Now Broadcasting First All-Woman Spacewalk |last=Garcia |first=Mark |date=October 18, 2019 |website=NASA Blogs |access-date=October 18, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208204636/https://blogs.nasa.gov/spacestation/2019/10/18/nasa-tv-is-live-now-broadcasting-first-all-woman-spacewalk/ |archive-date=December 8, 2019}}</ref> [[File:Jessica Meir–first all female spacewalk in history-2019-10-18.jpg|thumb|जेसिका उलरिका मेर १८ ऑक्टोबरच्या अंतराळ चालीदरम्यान]] ६ फेब्रुवारी २०२० रोजी [[एक्सपेडिशन ६१]] संपलं. ती, स्क्रिपोचका आणि [[अँड्र्यू मॉर्गन]] [[एक्सपेडिशन ६२]] मध्ये गेले. ९ एप्रिल २०२० रोजी [[सोयुझ एमएस-१६]]वर नवीन गट आला.<ref name="NASASpaceflight2020">{{cite web |url=https://www.nasaspaceflight.com/2020/04/soyuz-2-1a-human-launch-ms-16/ |title=Russia conducts first Soyuz 2.1a human launch; MS-16 crew arrives at Station |date=April 8, 2020}}</ref> १७ एप्रिल २०२० रोजी ती, स्क्रिपोचका आणि मॉर्गन [[सोयुझ एमएस-१५]]वरून [[कझाकस्तान]]ात परतले. त्यांचा अंतराळ प्रवास २०५ दिवसांचा होता.<ref name="Independent2020">{{cite web |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/nasa-landing-astronauts-launch-space-international-station-a9470281.html |title=Astronauts return to Earth after watching coronavirus outbreak from space |date=April 17, 2020 |website=The Independent |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220608/https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/nasa-landing-astronauts-launch-space-international-station-a9470281.html |archive-date=June 8, 2022}}</ref> [[File:Expedition 62 Soyuz Landing (NHQ202004170014).jpg|left|thumb|सोयुझ एमएस-१५ परतल्यानंतर जेसिका उलरिका मेर]] == खाजगी आयुष्य == जेसिका उलरिका मेर यांना लहानपणी [[बासरी]], [[पिकोलो]] आणि [[सॅक्सोफोन]] वाजवायला आवडत होतं. तिला सायकलिंग, हायकिंग, धावणं, स्कीइंग, सॉकर आणि डुबकी मारणं आवडतं. तिच्याकडे खाजगी वैमानिक परवाना आहे.<ref name="NASABio2019"/> तिला [[इंग्रजी]], [[रशियन भाषा|रशियन]] आणि [[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]] येतं.<ref name="NASABio2019"/> ती अंतराळात गेलेली पहिली स्वीडिश महिला आहे.<ref name="Naslund2018">{{cite news |last1=Näslund |first1=Anne-Sofie |title=Jessica blir första svenska kvinnan i rymden: 'Trodde det var kört' |url=https://www.expressen.se/nyheter/qs/jessica-40-blir-forsta-svenska-kvinnan-i-rymden-jag-trodde-det-var-kort/ |access-date=September 6, 2019 |newspaper=Expressen |date=May 11, 2018}}</ref> तिने [[इस्रायल]]चा ध्वज आणि [[डेव्हिडचा तारा]] असलेले मोजे अंतराळ स्थानकावर नेले.<ref name="Dolsten2019"/><ref name="Ynet2020">{{cite news |url=https://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-5716127,00.html |title=מת'א ועד הכוכבים: התמונות של ג'סिका מאיר מהחלל |date=April 17, 2020 |website=ynet}}</ref> तिचे वडिलांचे नातेवाईक [[इस्रायल]]ात राहतात.<ref name="TimesofIsrael2018"/> ८ मार्च २०२३ रोजी तिने [[आंतरराष्ट्रीय महिला दिन]]ाला आपल्या मुलीच्या जन्माची घोषणा केली. == पुरस्कार == जेसिका उलरिका मेहर यांना हे पुरस्कार मिळाले:<ref name="NASABio2019"/> *फिलॅन्थ्रॉपिक एज्युकेशनल ऑर्गनायझेशन स्कॉलर अवॉर्ड (२००८) *अचिव्हमेंट रिवॉर्ड्स फॉर कॉलेज सायंटिस्ट्स फेलोशिप (२००६) *लॉकहीड मार्टिन स्पेस ऑपरेशन्स स्पेशल रेकग्निशन अवॉर्ड (२००२) *नासा जेएससी स्पेस अँड लाइफ सायन्सेस स्पेशल प्रोफेशनल अचिव्हमेंट अवॉर्ड (२००२) *लॉकहीड मार्टिन टेक्नॉलॉजी सर्व्हिसेस "लाइटनिंग अवॉर्ड" (२००२) *ऑनररी डॉक्टरेट ऑफ टेक्नॉलॉजी, लुलेया तंत्रज्ञान विद्यापीठ, स्वीडन (२०२०)<ref name="LTU2020">{{cite web |url=https://www.ltu.se/research/akh/Hedersdoktorer/Forteckning-over-hedersdoktorer-vid-Lulea-tekniska-universitet-sedan-1981-1.96410?l=en |title=List of honorary doctors at Luleå University of Technology since 1981: Jessica Meir, Honorary Doctor of Technology 2020 |website=LTU |access-date=November 17, 2020 |date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117143045/http://www.ltu.se/research/akh/Hedersdoktorer/Forteckning-over-hedersdoktorer-vid-Lulea-tekniska-universitet-sedan-1981-1.96410?l=en |archive-date=January 17, 2021}}</ref> *सर चार्ल्स शेरिंग्टन प्राइझ लेक्चर अँड मेडल (२०२१), ऑक्सफर्ड विद्यापीठ<ref name="DPAG2021">{{cite web |url=https://www.dpag.ox.ac.uk/news/dr-jessica-meir-inspires-the-next-generation-of-scientists-and-explorers |title=Jessica Meir, Experimenting in microgravity: full circle for a scientist turned astronaut, 16 November 2021 in Oxford, UK}}</ref> *प्रेसिडेंट्स लेक्चर अँड मेडल (२०२१),फिजियोलॉजिकल सोसायटी, युके आणि आयर्लंड<ref name="Physoc2021">{{cite web |url=https://www.physoc.org/events/2021-presidents-lecture-and-award-ceremony/ |title=2021 President's Lecture and Award ceremony |publisher=The Physiological Society |access-date=January 29, 2023}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} {{DEFAULTSORT:मेर, जेसिका}} [[वर्ग:अमेरिकेचे अंतराळवीर]] [[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 8lhjco1wflh97ox9r3sn5v8y3nck776 0 363728 2704820 2702261 2026-08-23T19:03:17Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704820 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[चित्र:Quadrilingual_Train_Name_written_in_Kannada-Hindi-Tamil-English.jpg|इवलेसे| दक्षिण भारतात आढळणाऱ्या एका ट्रेनचे नाव चार भाषांमध्ये लिहिलेले आहे: कन्नड, हिंदी, तमिळ आणि इंग्रजी. दोन किंवा अधिक राज्यांमधून जाणाऱ्या गाड्यांमध्ये अशा प्रकारचे फळे सामान्य असतात.]] [[चित्र:Hebkeyboard.JPG|इवलेसे| दुहेरी-भाषा [[हिब्रू भाषा|हिब्रू]] आणि इंग्रजी कीबोर्ड]] '''बहुभाषिकता''' म्हणजे एकापेक्षा जास्त [[भाषा|भाषांचा]] वापर. जेव्हा भाषा फक्त दोन असतात तेव्हा त्याला सहसा '''द्विभाषिकता''' म्हणतात. असे मानले जाते की [[जागतिक लोकसंख्या|जगातील लोकसंख्येमध्ये]] बहुभाषिक भाषिकांची संख्या एकभाषिक भाषिकांपेक्षा जास्त आहे.<ref>{{Citation|title=A Global Perspective on Bilingualism and Bilingual Education|accessdate=8 May 2018|archivedate=15 December 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.linguisticsociety.org/resource/multilingualism|title=Multilingualism|last=Valdés|first=Guadalupe|year=2012|website=Linguistic Society of America|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326025619/http://www.linguisticsociety.org/resource/multilingualism|archive-date=26 March 2023|access-date=7 September 2016}}</ref> अर्ध्याहून अधिक युरोपीय लोक त्यांच्या [[मातृभाषा|मातृभाषेव्यतिरिक्त]] किमान एक भाषा बोलण्याचा दावा करतात;<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf|title=Europeans and their languages, a survey co-ordinated by the European Commission|publisher=European Commission|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205094116/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf|archive-date=5 February 2016|access-date=2016-11-15}}</ref> परंतु बरेच लोक एकाच भाषेत वाचतात आणि लिहितात. व्यापार, जागतिकीकरण आणि सांस्कृतिक मोकळेपणामध्ये सहभागी होऊ इच्छिणाऱ्या लोकांसाठी बहुभाषिक असणे फायदेशीर आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://multilingualism.org/multilingualism/the-importance-of-multilingualism|title=The importance of multilingualism|publisher=multilingualism.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100828122216/http://multilingualism.org/multilingualism/the-importance-of-multilingualism|archive-date=28 August 2010|access-date=2010-09-16}}</ref> इंटरनेटमुळे माहिती मिळण्याच्या सोयीमुळे, व्यक्तींना अनेक भाषांमध्ये ज्ञान मिळणे शक्य झाले आहे. अनेक भाषा बोलणाऱ्या लोकांना ''बहुभाषिक'' असे म्हणतात. बहुभाषिक भाषिकांनी बालपणात किमान एक भाषा आत्मसात केली आहे आणि ती टिकवून ठेवली आहे, ती म्हणजे [[मातृभाषा|पहिली भाषा]] किंवा मातृभाषा म्हणूनही ओळखली जाते व सहसा औपचारिक शिक्षणाशिवाय शिकली जाते.<ref name="Kennison 2013">{{स्रोत पुस्तक|title=Introduction to language development|url=https://archive.org/details/introductiontola0000kenn|last=Kennison|first=Shelia M.|date=2013-07-30|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4129-9606-8|location=Los Angeles|oclc=830837502}}</ref> या सुरुवातीच्या काळात दोन भाषा मूळ भाषेत आत्मसात करणाऱ्या मुलांना एकाच वेळी द्विभाषिक म्हणतात. एकाच वेळी बोलणाऱ्या तरुण द्विभाषिकांना एका भाषेत दुसऱ्या भाषेपेक्षा जास्त प्रवीण असणे सामान्य आहे.<ref name="Taeschner 1983, p. 4">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=v5e-BwAAQBAJ&pg=PT15|title=The Sun is Feminine: A Study on Language Acquisition in Bilingual Children|last=Taeschner|first=T.|publisher=Springer Berlin Heidelberg|year=1983|isbn=978-3-642-48329-5|series=Springer Series in Language and Communication|page=4|access-date=2022-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326164811/https://books.google.com/books?id=v5e-BwAAQBAJ&pg=PT15|archive-date=26 March 2023}}</ref> एकापेक्षा जास्त भाषा बोलणारे लोक एकभाषिकांपेक्षा भाषा शिकण्यात चांगले असल्याचे नोंदवले गेले आहे.<ref name="Kaushanskaya-2009">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Kaushanskaya M, Marian V|year=2009|title=The bilingual advantage in novel word learning|url=https://archive.org/details/sim_psychonomic-bulletin-review_2009-08_16_4/page/705|journal=Psychonomic Bulletin & Review|volume=16|issue=4|pages=705–710|doi=10.3758/PBR.16.4.705|pmid=19648456|doi-access=free}}</ref> संगणकीय भाषेतील बहुभाषिकता [[आंतरराष्ट्रीयीकरण आणि स्थानिकीकरण|ही आंतरराष्ट्रीयीकरण आणि स्थानिकीकरण]] यांच्यातील सातत्यपूर्णतेचा भाग मानली जाऊ शकते. संगणकीय क्षेत्रात इंग्रजीच्या दर्जामुळे, सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंट जवळजवळ नेहमीच त्याचा वापर करते (परंतु इंग्रजी-आधारित नसलेल्या प्रोग्रामिंग भाषांच्या बाबतीत नाही). == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भाषा]] 4s408zf3vvy1mf1sjvvq2io90uwc3mt 0 364085 2704893 2701948 2026-08-23T20:42:32Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704893 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Laughing_boy_at_golden_hour.jpg|इवलेसे| हसणारा बालक .]] [[File:Laughter_and_clearing_voice.ogg|उजवे|इवलेसे| एक स्त्री हसतांना]] '''हास्य''' ही एक आनंददायी शारीरिक कृत्य आणि भावना आहे ज्यामध्ये सामान्यतः वक्षोदर मध्यपट आणि इतर श्वसनतंत्र भागांच्ं लयबद्ध, सहसा ऐकू येणारे आकुंचन असते. हे काही बाह्य किंवा अंतर्गत उत्तेजनांना दिलेला प्रतिसाद आहे. गुदगुल्या होण्यासारख्या क्रियाकलापांमधून किंवा विनोदी कथा, प्रतिमा, व्हिडिओ किंवा विचारांमधून हास्य वाढू शकते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Shultz|first=T. R.|last2=Horibe|first2=F.|year=1974|title=Development of the appreciation of verbal jokes|url=https://archive.org/details/sim_developmental-psychology_1974-01_10_1/page/13|journal=Developmental Psychology|volume=10|pages=13–20|doi=10.1037/h0035549}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/parentsguidetoch00some/page/59|title=Laughing: Physiology, Pathology, Psychology, Pathopsychology and Development|last=Stearns|first=Frederic Rudolph|publisher=Springfield, Ill., Thomas|year=1972|isbn=978-0398024208|pages=[https://archive.org/details/parentsguidetoch00some/page/59 59–65]}}</ref> जास्ती तर, हे [[आनंद]] किंवा शमन यासारख्या अनेक सकारात्मक भावनिक अवस्थांच्ं श्रवण अभिव्यक्ती मानल्या जातं. तथापि, काही प्रसंगी, ते उलट भावनिक अवस्थांमुळे होऊ शकते जसे की लाज, आश्चर्य किंवा गोंधळ जसे की चिंताग्रस्त हास्य किंवा सौजन्यपूर्ण हास्य. वय, लिंग, शिक्षण, भाषा, व संस्कृती हे सर्व निर्देशक आहेत <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Olmwake|first=Louise|year=1937|title=A study of sense of humor: Its relation to sex, age and personal characteristics|journal=Journal of Applied Psychology|volume=45|issue=6|pages=688–704|doi=10.1037/h0055199}}</ref> की एखाद्या व्यक्तीला दिलेल्या परिस्थितीत हास्य अनुभवता येईल की नाही. मानवांव्यतिरिक्त, काही इतर नरवानर ( चिंपांझी, गोरिल्ला आणि ऑरंगुटान ) कुस्ती, खेळाचा पाठलाग किंवा गुदगुल्या करणे यासारख्या शारीरिक संपर्काच्या प्रतिसादात हास्यासारखे आवाज करतात. हास्य हा मानवी वर्तनाचा एक भाग आहे जो मनुष्य मेंदूद्वारे नियंत्रित केला जातो, जो [[मानव|मानवांना]] सामाजिक संवादात त्यांच्ं हेतू स्पष्ट करण्यास मदत करतो आणि संभाषणांना भावनिक संदर्भ प्रदान करतो. हास्य हे एखाद्या गटाचा भागी असल्याच्ं संकेत म्हणून वापरल्या जातो - ते स्वीकृती आणि दुसऱ्यांशी सकारात्मक संवाद दर्शवतं. हास्य कधीकधी संसर्गजन्य मानले जाते आणि एका व्यक्तीच्ं हास्य स्वतःच दुसऱ्यांना सकारात्मक प्रतिसाद मीळून हसतात. <ref>Camazine, Deneubourg, Franks, Sneyd, Theraulaz, Bonabeau, ''Self-Organization in Biological Systems'', ''[[Princeton University Press]]'', 2003. {{ISBN|0-691-11624-5}} – {{ISBN|0-691-01211-3}} (pbk.) p. 18.</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Symbolic Interactionism: Perspective and Method|url=https://archive.org/details/symbolicinteract0000blum|last=Blumer|first=Herbert|date=1998|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-05676-3|location=Berkeley and Los Angeles, CA|page=[https://archive.org/details/symbolicinteract0000blum/page/84 84]|chapter=Society as Symbolic Interaction|quote=group action is the collective action of such individuals ['who fit their respective lines of action to one another through the process of interpretation']...the individuals composing...the group become 'carriers,' or media for the expression of such forces; and the interpretative behavior by means of which people form their actions is merely a coerced link in the play of such forces.|orig-year=1969}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=[[Suicide (Durkheim book)|Suicide: A Study in Sociology]]|last=Durkheim|first=Émile|date=1979|publisher=THE FREE PRESS|isbn=978-0-684-83632-4|location=New York, NY|pages=125, 129|translator-last=Spaulding|translator-first=John A.|trans-title=Étude de sociologie|chapter=Imitation|quote=Thus we yawn, laugh, weep, because we see someone yawn, laugh or weep...The name of imitation must then be reserved solely for such facts if it is to have clear meaning, and we shall say: ''Imitation exists when the immediate antecedent of an act is the representation of a like act, previously performed by someone else; with no explicit or implicit mental operation which bears upon the intrinsic nature of the act reproduced intervening between representation and execution.''|orig-year=1951|translator-last2=Simpson|translator-first2=George}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.gutenberg.org/files/4352/4352-h/4352-h.htm|title=Laughter: an Essay on the Meaning of the Comic|last=Bergson|first=Henri|date=26 July 2009|publisher=Project Gutenberg|translator-last=Brereton L. ES L., M.A.|translator-first=Cloudesley|chapter=The Comic in General—The Comic Element in Forms and Movements—Expansive Force of the Comic|quote=Laughter appears to stand in need of an echo, Listen to it carefully: it is not an articulate, clear, well-defined sound; it is something which would fain be prolonged by reverberating from one to another, something beginning with a crash, to continue in successive rumblings, like thunder in a mountain. Still, this reverberation cannot go on for ever. It can travel within as wide a circle as you please: the circle remains, none the less, a closed one.|orig-year=1900|translator-last2=Rothwell B.A.|translator-first2=Fred}}</ref> विनोद आणि हास्य यांचा शास्त्र, आणि मानवी शरीरावर त्याचं मानसिक आणि शारीरिक परिणाम यांना हास्यशास्त्र म्हणतात. [[वर्ग:भावना]] l9asxulj0bc6pqtbmlqr3u4e8a4963u 0 364405 2704834 2567003 2026-08-23T19:16:46Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704834 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''पुनर्वा''' किंवा '''चेना''' (द्विनाम: पॅनिकम मिलियासियम) हे एक [[भरड धान्य]] आहे. याची काही सामान्य नावे पुढील प्रमाणे आहेत: प्रोसो मिलेट, ब्रूमकॉर्न मिलेट, कॉमन मिलेट, हॉग मिलेट, कश्फी मिलेट, रेड मिलेट आणि व्हाईट मिलेट. पुरातत्वीय वनस्पतीशास्त्रीय पुराव्यांवरून असे दिसून येते की हे भरड धान्य प्रथम उत्तर चीनमध्ये सुमारे १०,००० वर्षांपूर्वी पिकवण्यात आले होते.<ref name="domestication">{{जर्नल स्रोत|last=Lu|first=H.|last2=Zhang|first2=J.|last3=Liu|first3=K.-b.|last4=Wu|first4=N.|last5=Li|first5=Y.|last6=Zhou|first6=K.|last7=Ye|first7=M.|last8=Zhang|first8=T.|last9=Zhang|first9=H.|displayauthors=3|date=21 April 2009|title=Earliest domestication of common millet (''Panicum miliaceum'') in East Asia extended to 10,000 years ago|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-05-05_106_18/page/7367|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=18|pages=7367–7372|bibcode=2009PNAS..106.7367L|doi=10.1073/pnas.0900158106|pmc=2678631|pmid=19383791|doi-access=free}}</ref> याची प्रमुख लागवड उत्तर चीन, भारतातील [[हिमाचल प्रदेश]],<ref name="India 2019">{{स्रोत पुस्तक|url=https://millets.res.in/pub/2019/Millets_Indian_Himalaya.pdf|title=Millets in the Himalaya|last=Bhat|first=B Venkatesh|last2=Arunachalam|first2=A|last3=Kumar|first3=Dinesh|last4=Tonapi|first4=Vilas A|last5=Mohapatra|first5=Trilochan|date=2019|publisher=Indian Council of Agriculgultural Research|pages=28, 76|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225060408/https://millets.res.in/pub/2019/Millets_Indian_Himalaya.pdf|archive-date=2022-02-25}}</ref> नेपाळ, रशिया, युक्रेन, बेलारूस, [[मध्यपूर्व|मध्य पूर्व]], तुर्की, रोमानिया आणि अमेरिकेतील ग्रेट प्लेन्स राज्ये इत्यादी देशांमध्ये केली जाते.<ref name="2017 review">{{जर्नल स्रोत|last=Habiyaremye|first=Cedric|last2=Matanguihan|first2=Janet B.|last3=D'Alpoim Guedes|first3=Jade|last4=Ganjyal|first4=Girish M.|last5=Whiteman|first5=Michael R.|last6=Kidwell|first6=Kimberlee K.|last7=Murphy|first7=Kevin M.|year=2017|title=Proso Millet (''Panicum miliaceum'' L.) and Its Potential for Cultivation in the Pacific Northwest, U.S.: A Review|journal=Frontiers in Plant Science|volume=7|page=1961|doi=10.3389/fpls.2016.01961|pmc=5220228|pmid=28119699|doi-access=free}}</ref> या पिकाची दरवर्षी सुमारे {{Convert|500,000|acre|abbr=off}} लागवड केली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nass.usda.gov/|title=USDA - National Agricultural Statistics Service Homepage}}</ref> हे पीक अल्प मुदतीचे असून याच्या काही जाती लागवडीनंतर केवळ ६० दिवसांत काढणीस येतात.<ref name="waxymilletpaper">{{जर्नल स्रोत|last=Graybosch|first=R. A.|last2=Baltensperger|first2=D. D.|date=February 2009|title=Evaluation of the waxy endosperm trait in proso millet|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1367&context=agronomyfacpub|journal=Plant Breeding|volume=128|issue=1|pages=70–73|doi=10.1111/j.1439-0523.2008.01511.x}}</ref> याला पाण्याची फारशी आवश्यकता नसून, कमी आर्द्रते मध्ये देखील अधिक धान्य उत्पादन प्राप्त होते.<ref name="waxymilletpaper" /><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=rkIZAAAAYAAJ&pg=PR29|title=The water requirement of plants|last=Lyman James Briggs|last2=Homer LeRoy Shantz|publisher=Govt. Print. Off.|year=1913|pages=29–}}</ref> [[चित्र:White_Proso_Millet.jpg|इवलेसे]] या पिकावर हल्ला करणारे रोग आणि कीटक हे अल्प प्रमाणात असून ते फारसे हानिकारक देखील नाहीत. या पिकाची केवळ तण हीच एक मोठी समस्या आहे. या पिकाच्या बाल्यावस्थेतील विकासाचा टप्पा फार महत्वाचा आहे. दाण्यांची निर्मिती ३ ते ५ पानांच्या अवस्थेत होते. त्यानंतर, याच्या उत्पादनासाठी सर्व पोषक तत्व उपलब्ध व्हावी म्हणून तणांची वाढ रोखली जाते. पारंपारिक शेतीमध्ये, [[तणनाशक|तणनाशकांचा]] वापर केला जाऊ शकतो. [[सेंद्रिय शेती|सेंद्रिय शेतीमध्ये]], हात खुरपे, सायकल खुरपे किंवा इतर कल्टिव्हेटरचा वापर करता येतो.<ref name="Biohirse">Merkblatt für den Anbau von Rispenhirse im biologischen Landbau, www.biofarm.ch, http://www.biofarm.ch/assets/files/Landwirtschaft/Merkblatt_Biohirse_Version%2012_2010.pdf(23.11.14) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150203161307/http://www.biofarm.ch/assets/files/Landwirtschaft/Merkblatt_Biohirse_Version%2012_2010.pdf}}</ref> चांगल्या पिकाच्या विकासासाठी, ५० ते ७५ किलोग्रॅम प्रति हेक्टर नायट्रोजनची शिफारस केली जाते.<ref name="Pearl">{{स्रोत पुस्तक|title=Warm-Season (C4) Grasses|vauthors=Hanna WW, Baltensperger DD, Seetharam A|year=2004|isbn=9780891182375|veditors=Moser LE, Burson BL, Sollenberger LE|series=Agronomy Monographs|volume=45|pages=537–560|chapter=Pearl Millet and Other Millets|doi=10.2134/agronmonogr45.c15}}</ref> [[मका|मक्यानंतर]] लगेच या पिकाची लागवड करणे टाळावे. कारण या दोन्ही पिकातील तण हे एक सारख्याच प्रजातीचे असतात. ज्यामुळे तण वाढीची गंभीर निर्माण होऊ शकते. हे पीक विनासायास आणि कमी पाण्यात येत असल्याने रब्बीत याची लागवड सहज सोपी ठरते.<ref name="Biohirse" /> == अन्न आणि पेय म्हणून == [[चित्र:Gijang-bap.jpg|इवलेसे| चेना सह शिजवलेला भात]] अमेरिकेत, हे भरड धान्य ग्लूटेन-मुक्त बिअर तयार करण्यासाठी वापरली जाते, ज्यामध्ये इतर धान्यांसह मिसळून एक विशिष्ट पोत तयार केला जातो.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Santra|first=D.K.|url=https://extensionpublications.unl.edu/assets/pdf/g2218.pdf|title=Alternative Uses of Proso Millet|last2=Rose|first2=D.J.|date=2013|work=University of Nebraska-Lincoln Extension|page=2}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://glutenfreehomebrewing.com/STOREProduct/944/Pale-Millet-Malt--5-LB.html|title=Pale Millet Malt - 5 LB|date=c. 2015|publisher=Gluten Free Home Brewing|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812210206/https://glutenfreehomebrewing.com/STOREProduct/944/Pale-Millet-Malt--5-LB.html|archive-date=2022-08-12}}</ref> === पशुधन आणि कुक्कुटपालन === हे पीक प्रामुख्याने पशुधन आणि कुक्कुटपालनासाठी [[जनावरांचा चारा]] म्हणून देखील पिकवले जाते. अन्न म्हणून त्यात लायसिनची कमतरता असते आणि त्याला पूरक आहाराची आवश्यकता असते. काही ठिकाणी याच्या ऐवजी [[राळे]] (फॉक्सटेल मिलेट), प्रमुख चारा म्हणून प्राधान्याने पिकवले जाते.   याच्या पिठामध्ये ९% पाणी, ७५% कार्बोहायड्रेट्स, ११% प्रथिने आणि ४% [[चरबी]] असते (टेबल). प्रति १०० ग्रॅम पीठापासून ३८२ कॅलरीज प्राप्त होतात. याच सोबत हे धान्य [[ब-जीवनसत्त्व|बी जीवनसत्त्वे]] आणि आहारातील खनिजांचा समृद्ध स्रोत आहे. == स्थानिक नावे == लागवडीखालील क्षेत्रात प्रोसो बाजरीची स्थानिक नावे अशी आहेत: == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:१७५३ मध्ये वर्णन केलेल्या वनस्पती]] [[वर्ग:भरड धान्ये]] 0088yxuryutaj8iswnc3a3lhiyup23y 0 364981 2704867 2572202 2026-08-23T20:05:19Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704867 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[चित्र:Krishna kills Shishupala.jpg|इवलेसे|हिंदू पौराणिक कथेनुसार, [[कृष्ण|कृष्णाने]] आपल्या [[सुदर्शन चक्र|सुदर्शन चक्राने]] [[शिशुपाल|शिशुपालाचे]] शिरच्छेद केले.]] '''शिरच्छेद''' म्हणजे डोके शरीरापासून पूर्णपणे वेगळे करणे. अशी दुखापत मानवांसाठी आणि सर्व पृष्ठवंशी प्राण्यांसाठी नेहमीच घातक असते, कारण ती मेंदूला जग्युलर शिर आणि सामान्य कॅरोटिड धमनीतून [[रक्त|ऑक्सिजनयुक्त रक्तापासून]] वंचित ठेवते, आणि इतर सर्व अवयव कार्य करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या अनैच्छिक कार्यांपासून वंचित राहतात. '''शिरच्छेद''' हा शब्द एखाद्या व्यक्तीचा जाणूनबुजून शिरच्छेद करण्याच्या कृतीला सूचित करतो, एकतर खून करण्यासाठी किंवा [[मृत्युदंड|फाशी]] म्हणून; ते [[कुऱ्हाड|कुऱ्हाडी]], [[तलवार]] किंवा [[सुरी|चाकूने]] किंवा गिलोटिनसारख्या यांत्रिक मार्गांनी केले जाऊ शकते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/headsman|title=Definition of HEADSMAN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729052259/https://www.merriam-webster.com/dictionary/headsman|archive-date=29 July 2017|access-date=25 February 2017}}</ref> अपघाती शिरच्छेद हा स्फोट, कार किंवा औद्योगिक अपघात, [[फाशी]] देऊन अयोग्यरित्या दिलेली मृत्युदंड किंवा इतर हिंसक दुखापतीचा परिणाम असू शकतो. [[सौदी अरेबिया]] आणि [[येमेन|येमेनचे]] राष्ट्रीय कायदे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://menarights.org/sites/default/files/2016-11/YMN_CriminalProcedureCode_EN.pdf|title=Republican Decree – By Law No. [13] For 1994 Concerning the Criminal Procedures|date=1994-10-12|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521001446/https://menarights.org/sites/default/files/2016-11/YMN_CriminalProcedureCode_EN.pdf|archive-date=21 May 2024|access-date=2024-05-20}}</ref> शिरच्छेद करण्यास परवानगी देतात. शरिया अंतर्गत, जे केवळ मुस्लिमांना लागू होते, [[नायजेरिया|नायजेरियातील]] झामफारा राज्यात शिरच्छेद करणे देखील कायदेशीर शिक्षा आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://sharia-in-africa.net/media/publications/sharia-implementation-in-northern-nigeria/vol_4_14_chapter_5_part_IV.pdf|title=Sharia Criminal Procedure Code Law 2005, No. 6 of 2005|date=2005-11-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013103029/http://www.sharia-in-africa.net/media/publications/sharia-implementation-in-northern-nigeria/vol_4_14_chapter_5_part_IV.pdf|archive-date=13 October 2023|access-date=2024-05-20}}</ref> प्रत्यक्षात, सौदी अरेबिया हा एकमेव देश आहे जो मृत्युदंडाच्या गुन्ह्यांसाठी नियमितपणे गुन्हेगारांचा शिरच्छेद करत राहतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Tracqui|first=A.|last2=Fonmartin|first2=K.|last3=Géraut|first3=A.|last4=Pennera|first4=D.|last5=Doray|first5=S.|last6=Ludes|first6=B.|date=1 December 1998|title=Suicidal hanging resulting in complete decapitation: a case report|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s004140050199?journalCode=msla|journal=International Journal of Legal Medicine|language=en|volume=112|issue=1|pages=55–57|doi=10.1007/s004140050199|issn=1437-1596|pmid=9932744|archive-url=https://web.archive.org/web/20230820063849/https://link.springer.com/article/10.1007/s004140050199?journalCode=msla|archive-date=20 August 2023|access-date=20 August 2023}}</ref><ref name="dinkel2011">{{जर्नल स्रोत|last=Dinkel|first=Andreas|last2=Baumert|first2=Jens|last3=Erazo|first3=Natalia|last4=Ladwig|first4=Karl-Heinz|date=January 2011|title=Jumping, lying, wandering: Analysis of suicidal behaviour patterns in 1,004 suicidal acts on the German railway net|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-psychiatric-research_2011-01_45_1/page/121|journal=Journal of Psychiatric Research|volume=45|issue=1|pages=121–125|doi=10.1016/j.jpsychires.2010.05.005|pmid=20541771}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=De Giorgio|first=Fabio|last2=Polacco|first2=Matteo|last3=Pascali|first3=Vincenzo L.|last4=Oliva|first4=Antonio|date=October 2006|title=Death Due to Railway-Related Suicidal Decapitation|url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1258/rsmmsl.46.4.347|journal=Medicine, Science and the Law|language=en|volume=46|issue=4|pages=347–348|doi=10.1258/rsmmsl.46.4.347|issn=0025-8024|pmid=17191639|archive-url=https://web.archive.org/web/20240608031135/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1258/rsmmsl.46.4.347|archive-date=8 June 2024|access-date=20 August 2023}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/tyne/2974083.stm|title=Guillotine death was suicide|date=24 April 2003|work=[[BBC News]]|access-date=26 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080927212352/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/tyne/2974083.stm|archive-date=27 September 2008|url-status=live}}</ref> कमी प्रमाणात, शिरच्छेद म्हणजे आधीच मृत झालेल्या शरीरातून डोके काढून टाकणे देखील असू शकते. हे डोके विजयाची निशाणी म्हणून घेण्यासाठी केले जाऊ शकते.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Fabian|first=Ann|url=http://chronicle.com/article/Book-Review-Losing-Our-Heads/150255/?cid=cr|title=Losing our Heads (review of Larson's "Severed" ''Chronicle of Higher Education''|date=1 December 2014|access-date=1 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728203056/http://www.chronicle.com/article/Book-Review-Losing-Our-Heads/150255/?cid=cr|archive-date=28 July 2017|url-status=live}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मृत्यूची कारणे]] [[वर्ग:मृत्युदंड]] 8ayeo8updvls4w5c2t4dl57kzeaz30h 0 365001 2704859 2569852 2026-08-23T19:55:15Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704859 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''नरभक्षण''' म्हणजे [[मानव|मानवांनी]] इतर मानवांचे मांस किंवा अंतर्गत अवयव खाण्याची कृती किंवा प्रथा. नरभक्षण करणाऱ्या व्यक्तीला '''नरभक्षक''' म्हणतात. "[[स्वजातिभक्षण]]" या शब्दाचा अर्थ [[प्राणिशास्त्र|प्राणीशास्त्रात]] विस्तारित केला गेला आहे ज्यामध्ये प्राण्यांना एकाच प्रजातीच्या व्यक्तींचे काही भाग [[अन्न]] म्हणून खाणे असे वर्णन केले आहे. शारीरिकदृष्ट्या आधुनिक मानव, [[निअँडरथाल]] आणि ''होमो अँटेसेसर यांनी'' काही प्रमाणात प्लेइस्टोसीन काळामध्ये नरभक्षण केले होते असे ज्ञात आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Culotta|first=E.|date=October 1, 1999|title=Neanderthals Were Cannibals, Bones Show|journal=Science|publisher=Sciencemag.org|volume=286|issue=5437|pages=18b–19|doi=10.1126/science.286.5437.18b|issn=0036-8075|pmid=10532879}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Gibbons|first=A.|date=August 1, 1997|title=Archaeologists Rediscover Cannibals|url=https://archive.org/details/sim_science_1997-08-01_277_5326/page/n26|journal=Science|publisher=Sciencemag.org|volume=277|issue=5326|pages=635–637|doi=10.1126/science.277.5326.635|pmid=9254427}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Rougier|first=Hélène|last2=Crevecoeur|first2=Isabelle|last3=Beauval|first3=Cédric|last4=Posth|first4=Cosimo|last5=Flas|first5=Damien|last6=Wißing|first6=Christoph|last7=Furtwängler|first7=Anja|last8=Germonpré|first8=Mietje|last9=Gómez-Olivencia|first9=Asier|date=July 6, 2016|title=Neandertal cannibalism and Neandertal bones used as tools in Northern Europe|journal=Scientific Reports|language=en|volume=6|issue=1|pages=29005|bibcode=2016NatSR...629005R|doi=10.1038/srep29005|issn=2045-2322|pmc=4933918|pmid=27381450}}</ref><ref name="nhm-oldest-evidence">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nhm.ac.uk/discover/news/2023/october/oldest-evidence-of-human-cannibalism-as-a-funerary-practice.html|title=Oldest evidence of human cannibalism as a funerary practice|last=Davis|first=Josh|date=October 4, 2023|website=Natural History Museum – Science News|language=en|access-date=February 26, 2024}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Carbonell|first=Eudald|last2=Cáceres|first2=Isabel|last3=Lozano|first3=Marina|last4=Saladié|first4=Palmira|last5=Rosell|first5=Jordi|last6=Lorenzo|first6=Carlos|last7=Vallverdú|first7=Josep|last8=Huguet|first8=Rosa|last9=Canals|first9=Antoni|date=2010|title=Cultural Cannibalism as a Paleoeconomic System in the European Lower Pleistocene|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2010-08_51_4/page/543|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=4|page=543|doi=10.1086/653807|jstor=10.1086/653807}}</ref> [[इजिप्त]] मध्ये [[प्राचीन इजिप्त संस्कृती|प्राचीन काळात]] आणि [[इजिप्त (रोमन प्रांत)|रोमन काळात]] तसेच नंतर तीव्र दुष्काळात कधीकधी नरभक्षण केले जात असे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=HbcCqIC5358C&q=copts+practicing+cannibalism&pg=PA149|title=A History of Egypt: From Earliest Times to the Present|last=Thompson|first=Jason|date=2008|publisher=American University in Cairo Press|isbn=978-977-416-091-2|language=en}}</ref>{{Sfn|Tannahill|1975}} [[अँटिल्स#लेसर अँटिल्स|लेसर अँटिल्सच्या]] बेट कॅरिब्सला मानवी मांस खाणारे म्हणून दीर्घकाळापासून प्रतिष्ठा मिळवली, ज्यांच्या नावावरून नरभक्षकणासाठी इंग्रजीमध्ये "कॅनेबलीजम" ह्या शब्दाचा उगम झाला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Myers|first=Rovert A.|date=1984|title=Island Carib Cannibalism|url=https://www.jstor.org/stable/41849170|journal=Nieuwe West-Indische Gids / New West Indian Guide|volume=58|issue=3/4|pages=147–184|issn=0028-9930|jstor=41849170}}</ref> [[फिजी]] (एकेकाळी "नरभक्षक बेटे" असे टोपणनाव असलेले),<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=SYW6EzB9rYkC|title=Divine Hunger: Cannibalism as a Cultural System|last=Sanday|first=Peggy Reeves|date=1986|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-31114-4|location=Cambridge, UK|page=151|language=en}}</ref> अमेझॉन बेसिन, काँगो आणि न्यू झीलंडमधील [[माओरी|माओरी लोकांसह]], जगातील बहुतेक भागात नरभक्षकपणाचे चांगले दस्तऐवजीकरण केले गेले आहे.{{Sfn|Rubinstein|2014}} [[न्यू गिनी]] आणि सोलोमन बेटांच्या काही भागातही नरभक्षण केले जात असे आणि [[मेलनेशिया|मेलनेशियाच्या]] काही भागांमध्ये आणि काँगो बेसिनमधील बाजारपेठांमध्ये मानवी मांस विकले जात असे.{{Sfn|Edgerton|2002|page=109}}{{Sfn|Knauft|1999|page=104}}{{Sfn|Siefkes|2022}} आधुनिक युरोपच्या सुरुवातीच्या काळात नरभक्षणाचा एक प्रकार म्हणजे वैद्यकीय कारणांसाठी शरीराचे अवयव किंवा रक्त सेवन करणे असा होता. १७ व्या शतकात शिगेला पोहोचलेली ही प्रथा काही प्रकरणांमध्ये १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धातही चालू राहिली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Mummies, Cannibals and Vampires: The History of Corpse Medicine from the Renaissance to the Victorians|last=Sugg|first=Richard|date=2015|publisher=Routledge|pages=122–125 and passim}}</ref> दुष्काळाने त्रस्त असलेल्या लोकांकडून कधीकधी शेवटचा उपाय म्हणून नरभक्षणाचा वापर केला जातो. दुर्दैवी डोनर पार्टी (१८४६-१८४७), होलोडोमोर (१९३२-१९३३) आणि उरुग्वेयन एअर फोर्स फ्लाइट ५७१ (१९७२) चा अपघात, ज्यानंतर वाचलेल्यांनी मृतांचे देह खाल्ले, ही सुप्रसिद्ध उदाहरणे आहेत. याव्यतिरिक्त, लैंगिक सुखासाठी नरभक्षण करणाऱ्या लोकांची प्रकरणे आहेत, जसे की अल्बर्ट फिश, इस्सेई सागावा, जेफ्री डाहमर आणि आर्मिन मेईवेस. अलिकडच्या अनेक युद्धांमध्ये, विशेषतः [[लायबेरिया]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theworld.org/dispatch/news/regions/africa/110728/ritual-killing-liberia-elections-politics|title=Liberia's elections, ritual killings and cannibalism|last=Schmall|first=Emily|date=August 1, 2011|website=GlobalPost|access-date=November 22, 2023}}</ref> आणि [[काँगोचे लोकशाही प्रजासत्ताक]]<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2661365.stm|title=UN Condemns DR Congo Cannibalism|date=January 15, 2003|publisher=BBC|access-date=October 29, 2011}}</ref> मध्ये, नरभक्षण केले गेले आहे आणि त्याचा तीव्र निषेध केला झाला. सांस्कृतिक कारणांमुळे २०१२ पर्यंत [[पापुआ न्यू गिनी|पापुआ न्यू गिनीमध्ये]] ते पाळले जात होते.<ref name="nzherald.co.nz">{{स्रोत बातमी|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10817610|title=Cannibal Cult Members Arrested in PNG|date=July 5, 2012|work=[[The New Zealand Herald]]|language=en-NZ|issn=1170-0777|access-date=November 28, 2015}}</ref><ref name="Sleeping with Cannibals">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/sleeping-with-cannibals-128958913/|title=Sleeping with Cannibals|last=Raffaele|first=Paul|date=September 2006|website=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian Magazine]]}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मानवी क्रिया]] [[वर्ग:मृत्यू]] 3hatu3e61rhvq0she6l8si920evssb2 0 365626 2704957 2680146 2026-08-23T22:29:00Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704957 wikitext text/x-wiki {{short description|बंगाली हिंदू आघाडीचा जाति समूह}} {{Infobox ethnic group | group = माहिष्य | image = | caption = | region1 = [[प्रेसिडेंसी डिवीज़न]] (तेव्हा यात [[खुलना डिवीज़न]] समाविष्ट होते) • [[बर्दवान डिवीज़न]] (यात [[मेदिनीपूर डिवीज़न]] समाविष्ट आहे) • [[राजशाही डिवीज़न]] (यात [[मालदा डिवीज़न]] समाविष्ट आहे) • [[ढाका डिवीज़न]] | pop1 = ~२३.८ लाख (प्रांताच्या हिंदू लोकसंख्येचा सुमारे एक चतुर्थांश {{लगभग|१९३१}}) | langs = [[बंगाली भाषा]] | rels = [[image:Om symbol.svg|15px]] [[हिंदू धर्म]] }} '''माहिष्य''' ([[आईएएसटी]]: '''Māhiṣya''') ही एक बंगाली हिंदू पारंपारिकपणे [[कृषि प्रधान समाज|खेतीकार]] आणि [[योद्धा]] [[जात]] आहे,<ref>{{Cite book|last=Society|first=Indian Anthropological|url=https://books.google.com/books?id=nlqBAAAAMAAJ&q=mahishya|title=Journal of the Indian Anthropological Society|date=2005|publisher=The Society|pages=187–191|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Cd6ZAAAAIAAJ&q=mahishyas|title=Man and Life|date=1992|publisher=Institute of Social Research and Applied Anthropology|language=en}}</ref> आणि [[अविभाजित बंगाल]]मधील सर्वात मोठी जात होती.<ref>{{Cite book|last=Sarma|first=Jyotirmoyee|url=https://books.google.com/books?id=hfE_AAAAMAAJ&q=Mahishyas|title=Caste Dynamics Among the Bengali Hindus|date=1980|publisher=Firma KLM|isbn=978-0-8364-0633-7|pages=119|language=en}}</ref> माहिष्य ही पूर्वी आणि आजही एक अत्यंत वैविध्यपूर्ण जात आहे, जी भौतिक परिस्थिती आणि दर्जाच्या दृष्टीने सर्व संभाव्य वर्गांचा समावेश करते.<ref>{{Cite book|last1=Pfeffer|first1=Georg|url=https://books.google.com/books?id=2j9LAAAAYAAJ&q=mahishya|title=Contemporary Society: Developmental issues, transition, and change|last2=Behera|first2=Deepak Kumar|date=1997|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-642-0|language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite journal |last=Bandyopadhyay |first=Sekhar |date=2023-07-12 |title=Caste and politics in (West) Bengal |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09584935.2023.2229751?journalCode=ccsa20 |journal=Contemporary South Asia |pages=4|doi=10.1080/09584935.2023.2229751 |s2cid=259862847 }}</ref> या समाजाचा बंगालमध्ये महत्त्वपूर्ण कृषी, आर्थिक आणि राजकीय प्रभाव राहिला आहे. ==मूळ, शिलालेख आणि ग्रंथ== ४४० ईस्वीचा कलाईकुरी-सुल्तानपूर ताम्रपत्र शिलालेख [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त]] काळात वरेन्द्र मध्ये स्थानिक सभेमध्ये (अधिकारण) कैवर्तशर्मन, जो एक ब्राह्मण कुटम्बिन (शेतकरी जमीनदार) होता, त्याच्या उपस्थितीवर प्रकाश टाकतो.<ref>{{Cite book |last=Bhattacharya |first=Swapna |url=https://books.google.com/books?id=ut4dAAAAMAAJ&q=Kaivarta%C5%9Barman |title=Landschenkungen und staatliche Entwicklung im frühmittelalterlichen Bengalen (5. bis 13. Jh. n. Chr.) |date=1985 |publisher=F. Steiner Verlag Wiesbaden |isbn=978-3-515-04534-6 |pages=59, 166 |language=de}}</ref><ref>{{Cite book |last=Furui |first=Ryosuke |url=https://books.google.com/books?id=lM6gDwAAQBAJ&q=Land+and+society |title=Land and Society in Early South Asia: Eastern India 400–1250 AD |year=2019 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-08480-1 |pages=49 |language=en}}</ref> ===स्मृति, पुराण आणि मध्ययुगीन ग्रंथ=== [[याज्ञवल्क्य स्मृति]] आणि [[गौतम धर्मसूत्र]] सारख्या काही हिंदू धर्मग्रंथांनुसार, माहिष्यांची उत्पत्ती [[क्षत्रिय]] पिता आणि [[वैश्य]] मातेच्या संयोगातून झाली असे वर्णन केले आहे. पारंपारिक ग्रंथांमध्ये या वंशांना बहुतेक वेळा अनुकूल मानले जाते.<ref>{{cite book|last1=Agarwalla|first1=Shyam. S.|title=Religion and Caste Politics|date=1998|publisher=Rawat Publications|page=133|isbn=9788170334682|url=https://books.google.com/books?id=MOJ4AAAAMAAJ&q=mahishya+varna}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kumar|first1=Sangeet|title=Changing Role of the Caste System: A Critique|date=2005|publisher=Rawat Publications|location=Jaipur, India|isbn=8170338816|page=48|url=https://books.google.com/books?id=guhtAAAAMAAJ&q=mahishya}}</ref> [[ब्रह्म वैवर्त पुराण]], जे विविध मिश्रित जातींचे वर्णन करते, कैवर्तांची उत्पत्ती देखील अशाच प्रकारे (क्षत्रिय पिता आणि वैश्य माता) सांगते,<ref>{{Cite book |last=Sur |first=Atul |title=Bangalir Nritatwik Porichoy |publisher=Jiggassa Agencies Ltd |location=Kolkata |pages=38–39 |language=Bengali}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hazra |first=Rajendra Chandra |url=https://books.google.com/books?id=Jar4V3piCeQC |title=Studies in the Purāṇic Records on Hindu Rites and Customs |date=1975 |publisher=Motilal Banarsidass Publishe |isbn=978-81-208-0422-7 |pages=166–67 |language=en}}</ref> हा शब्द ऐतिहासिकदृष्ट्या शेती करणाऱ्या माहिष्यांशी जोडलेला आहे. उच्च वर्णांतील पालकांचा समावेश असलेला हा वंश ग्रंथांमध्ये वर्णन केलेल्या इतर मिश्रित उत्पत्तीपेक्षा वेगळा आहे. 'माहिष्य' हा शब्द या विशिष्ट शास्त्रीय उत्पत्तीशी जोडलेला आहे, ज्यामुळे हा समाज [[जलिय कैवर्त]] सारख्या गटांपेक्षा वेगळा ठरतो, जे भिन्न उत्पत्ती आणि व्यवसायांशी संबंधित आहेत आणि पारंपरिकदृष्ट्या मासेमारी करतात.<ref>{{cite book|last1=Agarwalla|first1=Shyam. S.|title=Religion and Caste Politics|date=1998|publisher=Rawat Publications|page=133|isbn=9788170334682|url=https://books.google.com/books?id=MOJ4AAAAMAAJ&q=mahishya+varna}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kumar|first1=Sangeet|title=Changing Role of the Caste System: A Critique|date=2005|publisher=Rawat Publications|location=Jaipur, India|isbn=8170338816|page=48|url=https://books.google.com/books?id=guhtAAAAMAAJ&q=mahishya}}</ref><ref>{{Cite book|last=MAJUMDAR|first=R. C.|url=http://archive.org/details/dli.bengal.10689.13287|title=HISTORY OF ANCIENT BENGAL|date=1971|publisher=G. BHARADWAJ, CALCUTTA|pages=422}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sur |first=Atul |title=Bangalir Nritatwik Porichoy |publisher=Jiggassa Agencies Ltd |location=Kolkata |pages=38–39 |language=Bengali}}</ref> सोळाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील ग्रंथ [[चंडीमंगल]] मध्ये एका प्रकारच्या दासांचा उल्लेख आहे, जे शेतकरी होते.<ref>{{Cite book |last=Naskar |first=Sanat Kumar |title=Kavikankan-Chandi (Kalketu-pala) |publisher=Ratnabali |year=2009 |location=Kolkata |pages=299}}</ref> 'चासी-कैवर्त' हा शब्द सर्वप्रथम [[भारतचंद्र राय]] यांच्या [[अन्नदा मंगल]] (१७५३) मध्ये आढळला.<ref>{{Cite book |last=Sanyal |first=Hiteshranjan |title=Social Mobility in Bengal |publisher=Papyrus |year=1981 |location=Kolkata |pages=41}}</ref> ==इतिहास== सध्या माहिष्य म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या गटाला पूर्वी कैवर्त किंवा कैवर्तास म्हणून ओळखले जात असे. आठव्या ते तेराव्या शतकापर्यंत, कैवर्तांनी प्रशासक आणि कायदेशीर अधिकारी म्हणून पदे भूषवल्याची अनेक उदाहरणे आहेत.<ref>{{Cite book|last=Ray|first=Niharranjan|url=https://books.google.com/books?id=sEBuAAAAMAAJ&q=kaivarta|title=History of the Bengali People: Ancient Period|date=1994|publisher=Orient Longman|isbn=978-0-86311-378-9|pages=207|language=en}}</ref> [[पाल साम्राज्य|पाल]] राजवटीत, अनेक कैवर्त, अनेक ब्राह्मणांसोबत, राजदरबारात मंत्री म्हणून काम करत असत.<ref>{{Cite book |last=Sarma |first=Jyotirmoyee |url=https://books.google.com/books?id=hfE_AAAAMAAJ |title=Caste Dynamics Among the Bengali Hindus |date=1980 |publisher=Firma KLM |isbn=978-0-8364-0633-7 |pages=7 |language=en}}</ref> अकराव्या शतकात, एका विद्रोही शत्रुत्वात, दिव्य, जो मूळतः एक सरंजामदार ([[सामंत]]) होता, त्याने [[महिपाल द्वितीय]]ची हत्या केली, [[वarendra विद्रोह|वarendra]]वर कब्जा केला आणि तिथे आपले राज्य स्थापन केले. थोड्या काळासाठी वarendraने तीन कैवर्त राजांची - दिव्य, रुदोक आणि भीमची - सर्वोच्चता स्वीकारली.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ray|first=Niharranjan|url=https://books.google.com/books?id=sEBuAAAAMAAJ&q=kaivarta|title=History of the Bengali People: Ancient Period|date=1994|publisher=Orient Longman|isbn=978-0-86311-378-9|pages=179|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Sur|first1=Atul Krishna|url=https://books.google.com/books?id=kb09AAAAIAAJ&q=Kaivarta|title=History and Culture of Bengal|last2=Sur|first2=Atul Kumar|date=1963|publisher=Chuckervertti, Chatterjee|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=MAJUMDAR|first=R. C.|url=http://archive.org/details/dli.bengal.10689.13287|title=HISTORY OF ANCIENT BENGAL|date=1971|publisher=G. BHARADWAJ, CALCUTTA}}</ref> इतिहासकार [[रोमिला थापर]] यांच्या मते, हा कदाचित भारतीय इतिहासातील पहिला शेतकरी उठाव होता.<ref>{{Cite book|last=Thapar|first=Romila|url=https://books.google.com/books?id=aei9AAAAQBAJ&pg=PA501|title=The Past Before Us|date=2013-10-14|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-72651-2|language=en}}</ref><ref name=":9">{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |url=https://books.google.com/books?id=-5irrXX0apQC&dq=kaivarta+revolt&pg=PA410 |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |date=February 2004 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-24225-8 |pages=410 |language=en}}</ref><ref name=":10">{{Cite book |last=Majumdar |first=Ramesh Chandra |url=https://books.google.com/books?id=XNxiN5tzKOgC&q=kaivarta |title=Ancient India |date=1977 |publisher=Motilal Banarsidass Publ. |isbn=978-81-208-0436-4 |pages=318 to 319 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Sharma|first1=R. S.|url=https://books.google.com/books?id=i_sIE1sO5kwC&q=kaivarta|title=Early Medieval Indian Society (pb)|last2=Sharma|first2=Ram Sharan|date=2003|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-2523-8|pages=221–226|language=en}}</ref> आपल्या राजवटीत भीमाने ब्राह्मणवादी आणि इतर लाभार्थ्यांना बेदखल केले आणि त्यांच्याकडून कर गोळा केले आणि शेतकऱ्यांच्या हितांना प्राधान्य दिले.<ref>{{Cite book|last1=Sharma|first1=R. S.|url=https://books.google.com/books?id=i_sIE1sO5kwC&q=Bhima|title=Early Medieval Indian Society (pb)|last2=Sharma|first2=Ram Sharan|date=2003|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-2523-8|pages=224|language=en}}</ref> अकराव्या आणि बाराव्या शतकात काही कैवर्त [[संस्कृत]]मध्ये निपुण होते आणि कविता रचत असत.<ref name=":0" /> १९ व्या शतकाच्या शेवटी, बंगाल समाजात माहिष्यांच्या पदावर विद्वानांमध्ये मतभेद दिसून आले. संस्कृतज्ञ आणि पुरातत्त्वज्ञ राजेंद्रलाल मित्रा यांनी सुचवले की माहिष्य आधुनिक शिक्षणाचा अभाव असलेली लहान शेतकऱ्यांची जात असू शकते. तथापि, नदिया पंडित महाविद्यालयाचे अध्यक्ष आणि १८९६ च्या "हिंदू कास्ट्स अँड सेक्ट्स" या प्रमुख ग्रंथाचे लेखक जोगेन्द्रनाथ भट्टाचार्य यांनी नमूद केले की मिदनापूरच्या [[तामलुक उपविभाग|तामलुक]] आणि [[कोंताई उपविभाग|कोंताई]] उपविभागांमध्ये, जिथे त्यांची संख्या मोठी होती आणि उच्च जातींची लोकसंख्या कमी होती, तिथे कैवर्तांना स्थानिक अभिजात वर्गात गणले जाऊ शकते आणि इतर जिल्ह्यांमध्ये त्यांचे स्थान कायस्थांच्या नंतरचे होते.<ref>{{Cite book |last=Sengupta |first=Saswati |url=https://books.google.com/books?id=VKkPEAAAQBAJ |title=Mutating Goddesses: Bengal's Laukika Hinduism and Gender Rights |date=2020-11-30 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-099325-2 |pages=109 |language=en}}</ref> १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात माहिष्य चळवळ यशस्वी व्यक्तींनी चालवली होती, ज्यांनी व्यापार, शिक्षण आणि व्यवसायात नवीन संधींचा फायदा घेतला होता, अनेकदा पारंपरिक समाजपतींच्या (भूमिधारक सामाजिक नेते) विरोधात, ज्यांनी कधीकधी चळवळीला विरोध केला.<ref name=":7">{{Cite book |last1=Ray |first1=Rajat Kanta |url=https://books.google.com/books?id=K15uAAAAMAAJ&q=kaivartas |title=Social Conflict and Political Unrest in Bengal, 1875-1927 |last2=Ray |first2=Professor and Head of the Department of History Rajat Kanta |date=1984 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-561654-5 |pages=75, 76 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ahir |first=Rajiv |url=https://books.google.com/books?id=HBziwQEACAAJ&q=a+brief+history+of+modern+india |title=A Brief History of Modern India |date=2018 |publisher=Spectrum Books (P) Limited |isbn=978-81-7930-688-8 |pages=839 |language=en}}</ref> तोपर्यंत या विविध व्यक्तींना सामान्यतः चासी-कैवर्त म्हणून ओळखले जात होते. चासी-कैवर्त लोकसंख्या, विशेषतः [[मिदनापूर जिल्हा|मिदनापूर]]च्या पूर्व आणि दक्षिण भागांमध्ये प्रभावशाली होती. त्यांनी जमीन सुधारणे करून, [[बंगालमधील जमीनदार|जमीनदार]] आणि [[जोतदार|जोतदार]] ते लहान शेतकऱ्यांपर्यंत विविध स्तरांवर कब्जा करून कृषी अर्थव्यवस्थेत एक मजबूत स्थान स्थापित केले. [[मेदिनीपूर डिव्हिजन|मेदिनीपूर]]मधील अनेक प्रमुख अर्ध-राजघराणी, ज्यात [[तामलुक राजघराणे|तामलुक राजघराणे]], [[काजलागढ़]] राजघराणे आणि [[मोयना राजघराणे|मोयना राजघराणे]] यांचा समावेश आहे, ते स्वतःला माहिष्य म्हणून ओळखतात.<ref name=":8">{{Cite book |last=Das |first=Bishnupada |url=https://books.google.com/books?id=wuLZAAAAMAAJ |title=Some Aspects of Socio-economic Changes in South Western Frontier Bengal Since Introduction of Neo-Vaiṣṇavism |date=1996 |publisher=Firma KLM Private Limited |isbn=978-81-7102-049-2 |pages=23, 157, 225 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bhowmik |first=Arindam |title=MEDINIPUR {{!}} মেদিনীপুর {{!}} मेदिनीपुर {{!}} MIDNAPUR {{!}} MIDNAPORE {{!}} JHARGRAM |url=https://www.midnapore.in/ |access-date=2024-10-01 |website=www.midnapore.in |language=en}}</ref> [[ढाका जिल्हा|ढाका]] सारख्या जिल्ह्यांमध्ये, मुस्लिम राजवटीच्या काळापासून माहिष्यांमधील उच्च आणि मध्यम वर्ग (ज्यांना पराशर दास किंवा हालीक दास म्हणूनही ओळखले जाते) उल्लेखनीय जमीनदार आणि मोठे भूधारक होते. बर्दवान, [[हुगली जिल्हा|हुगली]], नदिया, [[२४ परगणा]] आणि फरीदपूरसारख्या पूर्वेकडील जिल्ह्यांमध्ये, त्यांनी शेतीमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली, ज्यात काही मोठे भूधारक, धान्य व्यापारी आणि शेतकरी-मालक होते.<ref>{{Cite book |last=Bandyopādhyāẏa |first=Śekhara |url=https://books.google.com/books?id=8UNuAAAAMAAJ |title=Caste, Politics, and the Raj: Bengal, 1872-1937 |date=1990 |publisher=K.P. Bagchi & Company |isbn=978-81-7074-066-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bhaumik |first=Sudarshana |url=https://books.google.com/books?id=bKh4EAAAQBAJ |title=The Changing World of Caste and Hierarchy in Bengal: Depiction from the Mangalkavyas c. 1700–1931 |date=2022-08-26 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-64143-1 |pages=37–38 |language=en}}</ref> [[कलकत्ता]] येथील मोठे जमीनदार कुटुंबे जसे की [[जानबाजार]]मधील मारह कुटुंब आणि [[बावली राज|बावली येथील मंडल कुटुंब]] देखील माहिष्य होते.<ref name=":2" /><ref>{{Cite book |last=Basu |first=Debashis |url=https://books.google.com/books?id=33MbAAAAIAAJ |title=Kalakātāra purākathā |date=1990 |publisher=Pustaka Bipaṇi |isbn=978-81-85471-01-3 |location=Kolkata |pages=71, 78 |language=bn}}</ref> शहरी भागांमध्ये, माहिष्यांचा एक मोठा गट व्यापार, उत्पादन आणि कायदा यांसारख्या व्यवसायांमध्ये गुंतलेला होता.<ref>{{Cite book|last=Chakrabarty|first=Bidyut|url=https://books.google.com/books?id=B2tuAAAAMAAJ&q=Mahishya|title=Local Politics and Indian Nationalism, Midnapur, 1919-1944|date=1997|publisher=Manohar Publishers & Distributors|isbn=978-81-7304-158-7|language=en}}</ref><ref name=":7" /> ग्रामीण भागात अनेक माहिष्य आजही पारंपरिक शेतीमध्ये गुंतलेले असले तरी, एका पिढीतच मोठ्या संख्येने माहिष्यांनी हावडा आणि कोलकाताच्या शहरी भागात शेती सोडून अभियांत्रिकी आणि कुशल कामगार म्हणून काम सुरू केले. हावडामध्ये माहिष्य हे सर्वाधिक संख्येने असलेले आणि यशस्वी व्यावसायिक आहेत. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला बहुतेक जमीन आणि कारखाने [[कायस्थ]] लोकांच्या मालकीचे होते, परंतु १९६७ पर्यंत जिल्ह्यातील ६७ टक्के अभियांत्रिकी व्यवसायांचे स्वामित्व माहिष्य समाजाकडे आले.<ref name="Vaishyas">{{cite journal | author = Lessinger, Johanna M. | title = ''The New Vaishyas''. | journal = Economic Development and Cultural Change | year = 1982 | volume = 30 | issue = 4 | pages = 920–924 | url=https://archive.org/details/sim_economic-development-and-cultural-change_1982-07_30_4/page/920 | doi = 10.1086/452603 }} </ref><ref>{{Cite book|last=Timberg|first=Thomas A.|url=https://books.google.com/books?id=a_UVAQAAMAAJ&q=Mahishya|title=The Marwaris, from Traders to Industrialists|date=1978|publisher=Vikas|isbn=978-0-7069-0528-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Others|url=https://books.google.com/books?id=fEwOQh41NZMC&dq=mahisya&pg=PA243|title=Reader In Urban Sociology|date=1991|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-0-86311-152-5|language=en}}</ref> ==स्वतंत्रता चळवळीतील भूमिका== [[नदिया जिल्हा|नदिया]] येथील छोटे जमीनदार आणि सावकार दिगंबर विश्वास आणि बिष्णु चरण विश्वास यांनी नदिया आणि [[जैसोर जिल्हा|जैसोर]]च्या शेतकऱ्यांना संघटित केले आणि लाठियाल आणि भालाधारींची सेना उभी केली. त्यांनी या प्रदेशात [[नीळ उठाव]]चे नेतृत्व केले आणि बंडानंतर शेतकऱ्यांचे कर्ज फेडले. नीळ कारखान्यांचे असंतुष्ट माजी कर्मचारी, गावचे प्रमुख (मंडल) आणि काही इतर शेतकरी समुदायांचे सदस्यही या युरोपियन मळेवाल्यांविरुद्धच्या उठावात मोठ्या प्रमाणात सहभागी झाले.<ref>{{Cite book |last=Kling |first=Blair B. |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv513101 |title=The Blue Mutiny: The Indigo Disturbances in Bengal, 1859-1862 |date=1966 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-1-5128-0349-5 |pages=84–86, 95|jstor=j.ctv513101 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bhattacharya |first=Subhas |date=1977 |title=The Indigo Revolt of Bengal |url=https://www.jstor.org/stable/3516809 |journal=Social Scientist |volume=5 |issue=12 |pages=16–18 |doi=10.2307/3516809 |jstor=3516809 |issn=0970-0293}}</ref> माहिष्यांनी राष्ट्रवादी चळवळीत महत्त्वाची भूमिका बजावली.<ref>{{Cite book|last=Chakrabarty|first=Bidyut|url=https://books.google.com/books?id=B2tuAAAAMAAJ&q=Mahishyas|title=Local Politics and Indian Nationalism, Midnapur, 1919-1944|date=1997|publisher=Manohar Publishers & Distributors|isbn=978-81-7304-158-7|language=en}}</ref> ''देशप्राण'' [[बिरेन्द्रनाथ शासमल]]<ref>{{Cite web|title=.:: Legacy of Midnapore(Medinipur, Midnapur, Purba Medinipur, Paschim Medinipur, East Midnapore, West Midnapore)::.|url=https://www.midnapore.in/bi.html|access-date=2021-09-29|website=www.midnapore.in}}</ref> यांनी १९१९ मध्ये युनियन बोर्ड करांविरुद्ध माहिष्यांचे नेतृत्व केले, जे नंतर मिदनापूरमध्ये [[असहकार आंदोलन (१९१९-२२)|असहकार आंदोलना]]मध्ये विलीन झाले.<ref>{{Cite book |last=Bandyopādhyāẏa |first=Śekhara |url=https://books.google.com/books?id=0oVra0ulQ3QC&q=from+plassey+to+partition |title=From Plassey to Partition: A History of Modern India |date=2004 |publisher=Orient Blackswan |isbn=978-81-250-2596-2 |pages=307–308 |language=en}}</ref> [सविनय कायदेभंग चळवळ]च्या काळात माहिष्यांनी तामलुक आणि [[कोंताई उपविभाग|कोंताई]] क्षेत्रांमध्ये ब्रिटिश प्रशासनाच्या वस्तुतः पतनाकडे नेणाऱ्या भविष्यातील कृतींसाठी मार्ग मोकळा केला.<ref>{{Cite book|last1=Dasgupta|first1=Tapati|url=https://books.google.com/books?id=VShFAAAAYAAJ&q=Mahishyas|title=Rural Development in India: A Socio-historic Approach|last2=Chattopadhyay|first2=R. N.|date=1999|publisher=National Book Organisation|isbn=978-81-85135-98-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mahotsav |first=Amrit |title=Mahishya peasant movement |url=https://amritmahotsav.nic.in/district-reopsitory-detail.htm?19511 |access-date=2023-08-12 |website=Azadi Ka Amrit Mahotsav, Ministry of Culture, Government of India |language=English}}</ref> १९४० च्या दशकापर्यंत, मिदनापूर आणि संपूर्ण [[दक्षिण बंगाल]]मध्ये [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]च्या नेतृत्वाखालील उग्रवादी राष्ट्रवादी चळवळीचा माहिष्य कणा बनले होते. खरं तर, मिदनापूरमधील [[भारत छोडो आंदोलन]]चे बहुसंख्य नेते आणि सैनिक माहिष्य होते. त्यांनी [[तामलुक]]मध्ये एक समांतर सरकार, [[ताम्रलिप्त जातीय सरकार]]<ref>{{Cite book|last=Sarkar|first=Sumit|url=https://books.google.com/books?id=kOawCwAAQBAJ&pg=PA401|title=Modern India 1885–1947|date=1989-01-24|publisher=Springer|isbn=978-1-349-19712-5|language=en}}</ref> स्थापन केली, जी जवळजवळ दोन वर्षे (१९४२-४४) चालली. तिची स्वतःची सेना, न्यायपालिका आणि वित्त विभाग होता. बिप्लबी, मिदनापूरमधील समांतर राष्ट्रीय सरकारचे मुखपत्र, नंतर इंग्रजीत प्रकाशित झाले.<ref name=":2" /><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.13237|quote=tamralipta jatiya sarkar.|title=Sarbadhinayak: life story of Sri Satis Chandra Samanta, first Sarbadhinayak of Tamralipta Jatiya Sarkar|date=1982|publisher=Tamralipta Swadhinata Sangram Itihas Committee|language=en}}</ref> ==वर्ण दर्जा== बंगालमधील पारंपारिक [[वर्ण]] व्यवस्था कधीकधी ब्राह्मण आणि [[शूद्र]] यांच्यातील प्राथमिक विभाजनाद्वारे वैशिष्ट्यीकृत केली गेली आहे, ज्यामध्ये अनेक गैर-ब्राह्मण गट, ज्यात ऐतिहासिकदृष्ट्या [[क्षत्रिय]] आणि [[वैश्य]] स्थितीचा दावा करणारे समाविष्ट आहेत, त्यांना काही वर्गीकरणांमध्ये मोटे तौर पर [[शूद्र]] वर्गाखाली वर्गीकृत केले गेले आहे.<ref>{{Cite book |last=SIRCAR |first=D. C. |url=http://archive.org/details/dli.bengal.10689.12965 |title=STUDIES IN THE SOCIETY AND ADMINISTRATION OF ANCIENT AND MEDIEVAL INDIA VOL. 1 |date=1959 |publisher=FIRMA K. L. MUKHOPADHYAY, CALCUTTA |pages=115}}</ref> तथापि, माहिष्यांनी सातत्याने एक वेगळा आणि उच्च दर्जा राखला आहे. शास्त्रानुसार, जसे की वर उल्लेख केले आहे, [[याज्ञवल्क्य स्मृति]], [[गौतम धर्मसूत्र]], आणि [[ब्रह्म वैवर्त पुराण]] सारखे ग्रंथ माहिष्य (किंवा कैवर्त, जे ऐतिहासिकदृष्ट्या या गटाशी संबंधित आहेत) यांना क्षत्रिय पिता आणि वैश्य मातेच्या संयोगातून उत्पन्न झालेले असल्याचे वर्णन करतात.<ref>{{cite book|last1=Agarwalla|first1=Shyam. S.|title=Religion and Caste Politics|date=1998|publisher=Rawat Publications|page=133|isbn=9788170334682|url=https://books.google.com/books?id=MOJ4AAAAMAAJ&q=mahishya+varna}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kumar|first1=Sangeet|title=Changing Role of the Caste System: A Critique|date=2005|publisher=Rawat Publications|location=Jaipur, India|isbn=8170338816|page=48|url=https://books.google.com/books?id=guhtAAAAMAAJ&q=mahishya}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sur |first=Atul |title=Bangalir Nritatwik Porichoy |publisher=Jiggassa Agencies Ltd |location=Kolkata |pages=38–39 |language=Bengali}}</ref> ऐतिहासिकदृष्ट्या, समुदायाने या उत्पत्तीनुसार मान्यता मिळविण्यासाठी सक्रियपणे प्रयत्न केला, १९०१ च्या जनगणनेत [[वैश्य|वैश्य]] दर्जाचा दावा केला आणि १९३१ च्या जनगणनेत [[क्षत्रिय|क्षत्रिय]] किंवा माहिष्य क्षत्रिय दर्जाचा दावा केला.<ref>{{Cite book |last=Dasgupta |first=Swapan |url=https://books.google.co.in/books/about/Local_Politics_in_Bengal.html?id=tRNJMwEACAAJ&redir_esc=y |title=Local Politics in Bengal: Midnapur District 1907-1934 |publisher=University of London, School of Oriental and African Studies |location=[[London]] |pages=58 |language=en|quotation=The Mahishyas claimed their origin from the union of a Kshatriya male and a Vaishya female. Although in neighbouring Orissa they were regarded as Kshatriyas and had once formed the bulk of the peasant militia, the rigid Kulinism of Bengal forced them into the category of Sudras.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bandyopādhyāẏa |first=Śekhara |url=https://books.google.co.in/books/about/Caste_Politics_and_the_Raj.html?id=qj4gAAAAIAAJ&redir_esc=y |title=Caste, Politics, and the Raj: Bengal, 1872-1937 |date=1990 |publisher=K.P. Bagchi & Company |isbn=978-81-7074-066-7 |pages=103 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bhaumik |first=Sudarshana |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Changing_World_of_Caste_and_Hierarch/bKh4EAAAQBAJ?hl=en |title=The Changing World of Caste and Hierarchy in Bengal: Depiction from the Mangalkavyas c. 1700–1931 |date=2022-08-26 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-64143-1 |language=en|quotation=The Khandaits were quasi military castes of Orissa. They formed the Paik militia forces of the local rajas and zamindars of Mayurbhanj and enjoyed rent-free lands as jagir. Abul Fazl describes Khandaits as “zamindars of the district of Midnapur.(P46); The Chasi Kaivartas were also a dominant ruling class in Midnapore.The kingdom of Tamralipta (Tamluk) ruled from time immemorial by Maurya dynasty and was seized by the Kaivarta house of Bhuiya Rays who became the zamindars of Tamluk. Ain-i-Akbari mentions that during the time of Akbar it was a zamindari held by khandait family.(P170)}}</ref> [[स्वपन दासगुप्ता]] सारखे विद्वान त्यांच्या क्षत्रिय पार्श्वभूमीच्या दाव्याला समर्थन देतात, त्यांच्या शेतकरी-सैन्याच्या इतिहासाकडे लक्ष वेधून, ओरिसाच्या खंडाट्यांसारख्या गटांशी समानता दर्शवतात.<ref>{{Cite book |last=Dasgupta |first=Swapan |url=https://books.google.co.in/books/about/Local_Politics_in_Bengal.html?id=tRNJMwEACAAJ&redir_esc=y |title=Local Politics in Bengal: Midnapur District 1907-1934 |publisher=University of London, School of Oriental and African Studies |location=[[London]] |pages=58 |language=en|quotation=The Mahishyas claimed their origin from the union of a Kshatriya male and a Vaishya female. Although in neighbouring Orissa they were regarded as Kshatriyas and had once formed the bulk of the peasant militia, the rigid Kulinism of Bengal forced them into the category of Sudras.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bhaumik |first=Sudarshana |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Changing_World_of_Caste_and_Hierarch/bKh4EAAAQBAJ?hl=en |title=The Changing World of Caste and Hierarchy in Bengal: Depiction from the Mangalkavyas c. 1700–1931 |date=2022-08-26 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-64143-1 |language=en|quotation=The Khandaits were quasi military castes of Orissa. They formed the Paik militia forces of the local rajas and zamindars of Mayurbhanj and enjoyed rent-free lands as jagir. Abul Fazl describes Khandaits as “zamindars of the district of Midnapur.(P46); The Chasi Kaivartas were also a dominant ruling class in Midnapore.The kingdom of Tamralipta (Tamluk) ruled from time immemorial by Maurya dynasty and was seized by the Kaivarta house of Bhuiya Rays who became the zamindars of Tamluk. Ain-i-Akbari mentions that during the time of Akbar it was a zamindari held by khandait family.(P170)}}</ref> माहिष्यांचा विशिष्ट [[वर्ण]] दर्जा हा विद्वत्तापूर्ण चर्चेचा विषय राहिला आहे.<ref>{{Cite book |last=Sarma |first=Jyotirmoyee |url=https://books.google.com/books?id=hfE_AAAAMAAJ |title=Caste Dynamics Among the Bengali Hindus |date=1980 |publisher=Firma KLM |isbn=978-0-8364-0633-7 |pages=118–120 |language=en}}</ref> हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की माहिष्य समाज [[जलिय कैवर्त]] गटापेक्षा वेगळा आहे, जो पारंपरिकदृष्ट्या मासेमारीशी संबंधित आहे आणि स्वतंत्रपणे वर्गीकृत आहे.<ref>{{Cite book|last=MAJUMDAR|first=R. C.|url=http://archive.org/details/dli.bengal.10689.13287|title=HISTORY OF ANCIENT BENGAL|date=1971|publisher=G. BHARADWAJ, CALCUTTA|pages=422}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sur |first=Atul |title=Bangalir Nritatwik Porichoy |publisher=Jiggassa Agencies Ltd |location=Kolkata |pages=38–39 |language=Bengali}}</ref> त्यांच्या ऐतिहासिक प्रमुखतेमुळे आणि उच्च वर्णांशी आत्म-ओळख असूनही, औपनिवेशिक प्रशासनाद्वारे केलेली काही वर्गीकरणे, जसे की १९२१ च्या "दबावलेल्या वर्गां"च्या यादीत 'चासी-कैवर्त'चा समावेश, समाजातील संपन्न आणि प्रगतीशील भागांनी जोरदारपणे नाकारली, ज्यांनी अशा वर्गीकरणांना त्यांच्या "उच्च जाति हिंदू" स्थितीच्या दाव्यासाठी हानिकारक मानले.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Cite web |date=2021-04-05 |title=In Bengal, the battle for Mahishya vote and the politics of turning OBC |url=https://www.hindustantimes.com/elections/west-bengal-assembly-election/in-bengal-the-battle-for-mahishya-vote-and-the-politics-of-turning-obc-101617600433681.html |access-date=2021-11-13 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Chandra |first1=Uday |url=https://books.google.com/books?id=7qXbCgAAQBAJ |title=The Politics of Caste in West Bengal |last2=Heierstad |first2=Geir |last3=Nielsen |first3=Kenneth Bo |date=2015-09-25 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-41477-3 |pages=35 |language=en}}</ref> नंतर, १९४६ मध्ये, कथित नुकसानीचा सामना करत, एका जाति संघटनेने "मध्यवर्ती आणि दबावाखालील" जाती म्हणून ओळख करून विशेष सुविधा मागितल्या, ज्याने संधींपासून त्यांच्या बहिष्कारावर जोर दिला. हे पाऊल निम्न दर्जाच्या सामान्य स्वीकृतीपेक्षा सामरिक राजकीय डावपेच दर्शवते.<ref>{{Cite book |last=Bhaumik |first=Sudarshana |url=https://books.google.com/books?id=bKh4EAAAQBAJ&q=sudarshana+bhaumik |title=The Changing World of Caste and Hierarchy in Bengal: Depiction from the Mangalkavyas c. 1700–1931 |date=2022-08-26 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-64143-1 |pages=253 |language=en}}</ref> आधुनिक संदर्भात, [[मंडल आयोग]]ने पश्चिम बंगाल राज्यासाठी १७७ "मागास वर्गां"च्या यादीत चासी-कैवर्त आणि माहिष्य दोन्हीचा समावेश केला असला तरी, स्थिती जटिल राहिली आहे. सेन आयोगाने 'चासी-कैवर्त' (मागास म्हणून ओळखले गेलेले) आणि 'माहिष्य' (मागास म्हणून ओळखले न गेलेले) यांच्यात फरक केला. सध्या, 'चासी-कैवर्त' म्हणून दस्तऐवजीकृत असलेल्यांना ओबीसी दर्जा उपलब्ध आहे. माहिष्य गट एकूणच [[सामान्य वर्ग|सामान्य]] श्रेणीतच राहतो,<ref>{{Cite web |title=National Commission for Backward Classes |url=http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLsuCuiz9sxodXx6rFC7RUTUuP8uuQ4DdwcJR73toyBDjMzv/hn6ilCP |access-date=2022-10-15 |website=www.ncbc.nic.in}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":1" /></ref><ref>{{Cite journal |title=Seventh Report |url=http://wbcbc.gov.in/advice/7th-rpt.pdf |journal= |accessdate=2025-05-29 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202182021/http://wbcbc.gov.in/advice/7th-rpt.pdf |url-status=dead }}</ref> आणि [[पश्चिम बंगाल]]मधील सर्वात मोठी जात बनवणे सुरू ठेवतो.<ref name=":1" /> त्यांच्या शास्त्रीय उत्पत्तीवर, शासक आणि जमीनदार म्हणून ऐतिहासिक प्रमुखतेवर, कृषी आणि औद्योगिक दोन्ही क्षेत्रांतील आर्थिक यशावर, महत्त्वपूर्ण राजकीय प्रभावावर, सामाजिक दर्ल्यावर आणि मुख्यत्वे सामान्य श्रेणीतील आधुनिक वर्गीकरणावर आधारित, माहिष्यांना बंगाली हिंदू सामाजिक पदानुक्रमात व्यापकपणे उच्च-मध्यम जात (आघाडीचा जाति समूह) म्हणून मानले जाते.<ref>{{Cite book |last=Chatterjee |first=Partha |url=https://books.google.com/books?id=OjhuAAAAMAAJ&q=Mahishya |title=The Present History of West Bengal: Essays in Political Criticism |date=1997 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-563945-2 |pages=73, 75 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=W5oiAAAAMAAJ&q=dominant+caste |title=Tropical Man |date=1972 |publisher=E.J. Brill |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Beech |first1=Robert Paul |url=https://books.google.com/books?id=OT1tAAAAMAAJ&q=mahisya+dominant |title=South Asia Series Occasional Paper |last2=Beech |first2=Mary Jane |date=1969 |publisher=Asian Studies Center, Michigan State University |pages=107 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Chatterjee |first=Gouripada |url=https://books.google.com/books?id=75-a8FSPmvQC&dq=mahisyas&pg=PA157 |title=Midnapore, the Forerunner of India's Freedom Struggle |date=1986 |publisher=Mittal Publications |pages=158 |language=en}}</ref><ref name=":1"/> ==सामाजिक-आर्थिक स्थिती== ग्रामीण भागात अनेक माहिष्य अजूनही पारंपरिक कामात गुंतलेले असले तरी, एका पिढीतच मोठ्या संख्येने माहिष्यांनी [[हावडा]] आणि [[कोलकाता]]च्या शहरी भागात शेती सोडून अभियांत्रिकी आणि कुशल कामगार म्हणून काम सुरू केले. हावडामध्ये माहिष्य हे सर्वाधिक संख्येने असलेले आणि यशस्वी व्यावसायिक आहेत. २० व्या शतकाच्या सुरुवातीला बहुतेक जमीन आणि कारखाने [[कायस्थ]] लोकांच्या मालकीचे होते, परंतु १९६७ पर्यंत माहिष्य समाजाने जिल्ह्यातील ६७ टक्के अभियांत्रिकी व्यवसायांचे स्वामित्व मिळवले.<ref name="Vaishyas"/> उदाहरणार्थ, जेव्हा [[सुभाष चंद्र बोस]] आणि [[बिरेन्द्रनाथ शासमल]] यांच्यात [[कोलकाता महानगरपालिका]]च्या मुख्य कार्यकारी अधिकारी पदासाठी लढाई झाली, जी तेव्हा बंगालच्या राजकीय जीवनावर वर्चस्व गाजवत होती, तेव्हा बोस कुशलतेने विजयी झाले.<ref name="Freedom">{{cite book | last = Maity | first = Sachindra | year = 1975 | title = Freedom Movement in Midnapore | publisher = Firma, K.L. | location = Calcutta | pages = }}</ref> जरी [[चित्तरंजन दास]]ने शासमलच्या सेवांना या नोकरीची ऑफर देऊन पुरस्कृत करण्याचा प्रस्ताव दिला होता, तरी जेव्हा त्यांना समजले की या निवडीमुळे शहरातील कायस्थ टोळी नाराज होईल, तेव्हा ते लगेच मागे हटले. त्यापैकी एकाने तर असेही म्हटले की: 'मिदनापूरचा [[कैवर्त|केओट]] येऊन कलकत्त्यात राज्य करेल का?'{{Efn|Refer {{Cite book|last=Mohanty|first=Nivedita |title=Oriya Nationalism Quest for a United Orissa 1866-1956|publisher=Prafulla|year=2005}} Page 263: "In 1924, when Birendranath Sasmal claimed the post of Chief Executive Officer of Calcutta corporation an untoward situation occurred. A newspaper reported that he was greeted with derogatory slogans because of his Oriya origin and his claim for the post was overruled."}} शासमलने बंगाल प्रांतीय काँग्रेस कमिटी (BPCC) च्या बैठकीत आपल्या मार्गदर्शकाला दास यांना दोन प्रश्न विचारले: '(१) सुभाष बोस स्वराज पक्षाने कलकत्ता कॉर्पोरेशनचे सदस्य आणि त्यांचे बंधू शरत बोस एल्डरमन म्हणून निवडले गेले होते. BPCC एकाच कुटुंबाचे कॉर्पोरेशनवर प्रभुत्व स्थापित करण्यावर का ठाम होते? (२) कॉर्पोरेशनच्या सर्वोच्च कार्यकारी पदावर, त्यांना बाजूला ठेवून दुसऱ्या माणसाची नेमणूक करण्याचा प्रस्ताव होता. हे त्याच्या निम्न जातीमुळे त्याला तुच्छ मानले जात होते म्हणून होते का?' दासांनी पहिल्या प्रश्नावर नाराजी व्यक्त केली आणि दुसऱ्याचे अपुरे उत्तर दिले ज्यामुळे शासमल संतुष्ट झाले नाहीत. शासमल पूर्ण अपमानाने आणि रागाने BPCC सोडून गेले आणि [[कोंताई उपविभाग|कोंताई]] आणि [[मिदनापूर]]मधील त्यांच्या कायदेशीर व्यवसायात आणि स्थानिक राजकारणावर नियंत्रण ठेवले.<ref>{{Cite book |last=Ray |first=Rajat Kanta |url=https://books.google.com/books?id=K15uAAAAMAAJ |title=Social Conflict and Political Unrest in Bengal, 1875-1927 |date=1984 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-561654-5 |pages=330–331 |language=en}}</ref> माहिष्यांच्या आर्थिक, सामाजिक आणि राजकीय यशाव्यतिरिक्त, त्यांना कधीकधी सामाजिक आव्हानांचा सामना करावा लागला आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या कृषी मुळांशी संबंधित असल्याने, समाजाला शारीरिक श्रमाची सवय होती, हे वैशिष्ट्य पारंपरिकदृष्ट्या "उच्च जातीं"च्या काही भागांकडून कधीकधी वेगळ्या दृष्टीने पाहिले जात होते. ही गतिशीलता प्रमुख माहिष्यांनी शहरी आणि राजकीय क्षेत्रांमध्ये नेव्हिगेट करताना सामना केलेल्या प्रतिकाराच्या उदाहरणांद्वारे स्पष्ट होते, ज्यांवर पूर्वी इतर गटांचे वर्चस्व होते.<ref name="Vaishyas"/><ref>{{Cite book |last=Ray |first=Rajat Kanta |url=https://books.google.com/books?id=K15uAAAAMAAJ |title=Social Conflict and Political Unrest in Bengal, 1875-1927 |date=1984 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-561654-5 |pages=330–331 |language=en}}</ref> १९८० च्या दशकात, पश्चिम बंगाल सरकारकडून राज्यातील मागास जातींना मान्यता देण्याबाबत राजकीय इच्छाशक्तीचा अभाव होता.<ref name=":6" /> [[मंडल आयोग]]ने पश्चिम बंगाल राज्यासाठी १७७ "मागास वर्गां"च्या यादीत चासी-कैवर्त आणि माहिष्य दोन्हीचा समावेश केला. १९८९ नंतर, आयोगाचे प्रस्ताव लागू झाल्यानंतर, निम्न मध्यम आणि निम्न वर्ग माहिष्यांमधील एका विभागाने [[इतर मागास वर्ग|ओबीसी]] दर्जासाठी कमी तीव्रतेची मोहीम चालवली. तथापि, संपन्न विभागातील काही व्यक्तींनी याचा विरोध केला, ज्यांनी या पुढाऱ्यांविरुद्ध न्यायालयातही धाव घेतली. १९९० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात सेन आयोग या निष्कर्षावर पोहोचला की चासी-कैवर्त एक मागास वर्ग आहे आणि माहिष्य म्हणून तो राज्यात मागास वर्ग नाही. २००० च्या दशकाच्या सुरुवातीपर्यंत, चासी-कैवर्तांना ओबीसी दर्जा देण्यात आला. जो कोणी हे सिद्ध करू शकेल की ते चासी-कैवर्त जातीचे होते, ते तेव्हा ओबीसी दर्जासाठी पात्र होते. २०१० च्या दशकाच्या सुरुवातीपासून, माहिष्यांमधील अधिक चांगले लोक देखील संपूर्ण जातीसाठी ओबीसी दर्जासाठी मोहीम चालवत आहेत, परंतु माहिष्य नावाचा गट अजूनही [[सामान्य वर्ग|सामान्य]] श्रेणीत येतो आणि [[पश्चिम बंगाल]]मधील सर्वात मोठी जात बनवणे सुरू ठेवतो.<ref>{{Cite journal |title=Seventh Report |url=http://wbcbc.gov.in/advice/7th-rpt.pdf |journal= |accessdate=2025-05-29 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202182021/http://wbcbc.gov.in/advice/7th-rpt.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=National Commission for Backward Classes |url=http://www.ncbc.nic.in/user_panel/GazetteResolution.aspx?Value=mPICjsL1aLsuCuiz9sxodXx6rFC7RUTUuP8uuQ4DdwcJR73toyBDjMzv/hn6ilCP |access-date=2022-10-15 |website=www.ncbc.nic.in}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref>{{Cite web |date=2010-01-10 |title=Bengal govt wary of implementing Mandal report, says OBC group |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengal-govt-wary-of-implementing-mandal-report-says-obc-group/ |access-date=2023-05-21 |website=द इंडियन एक्सप्रेस |language=en}}</ref> बाराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत पार्थ चटर्जी यांनी माहिष्यांना दक्षिण-पश्चिम बंगालमधील एकमेव सर्वात महत्त्वाचा 'मध्यम-जाति' समूह मानले, जिथे त्यांची संख्या खूप मोठी आहे, ज्यात मिदनापूर, २४ परगणा, हुगली, हावडा जिल्हे समाविष्ट आहेत; तर बीच आणि बीच यांनी त्यांना पूर्वीच्या दोन जिल्ह्यांच्या दक्षिण भागात [[प्रमुख जाति]] म्हणून ओळखले. नदिया आणि [[मुर्शिदाबाद]] हे इतर दोन जिल्हे आहेत जिथे माहिष्य संख्यात्मकदृष्ट्या सर्वात प्रमुख जाति आहेत.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=W5oiAAAAMAAJ&q=dominant+caste |title=Tropical Man |date=1972 |publisher=E.J. Brill |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Beech |first1=Robert Paul |url=https://books.google.com/books?id=OT1tAAAAMAAJ&q=mahisya+dominant |title=South Asia Series Occasional Paper |last2=Beech |first2=Mary Jane |date=1969 |publisher=Asian Studies Center, Michigan State University |pages=107 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Chatterjee |first=Gouripada |url=https://books.google.com/books?id=75-a8FSPmvQC&dq=mahisyas&pg=PA157 |title=Midnapore, the Forerunner of India's Freedom Struggle |date=1986 |publisher=Mittal Publications |pages=158 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Chatterjee |first=Partha |url=https://books.google.com/books?id=OjhuAAAAMAAJ&q=Mahishya |title=The Present History of West Bengal: Essays in Political Criticism |date=1997 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-563945-2 |pages=73, 75 |language=en}}</ref> ==उल्लेखनीय व्यक्ती== [[राणी राशमोनी]], भारतीय [[जमीनदार]], व्यावसायिक, परोपकारी, [[दक्षिणेश्वर काली मंदिर]]च्या संस्थापक<ref>{{Cite book |last=Sarkar |first=Sumit |url=https://books.google.com/books?id=jyxuAAAAMAAJ |title=Writing Social History |date=1997 |publisher=New York |isbn=978-0-19-564024-3 |pages=226 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Pathak |first1=Dr Indu Prabha |url=https://books.google.com/books?id=nwmYEAAAQBAJ |title=Glass Ceiling: Impact on Women |last2=Khurana |first2=Dr Payal |publisher=Shanlax Publications |isbn=978-93-94899-94-0 |pages=38 |language=en}}</ref> [[दीवान मोहनलाल]], हिंदू राजा आणि नवाब [[सिराज उद्दौला]]च्या प्रमुख सेनापतींपैकी एक<ref>{{Cite book |last=Halder |first=Narottam |title=Gangaridi: Alochona o Parjalochona |publisher=Dey book store |year=1988 |location=Kolkata |pages=51, 52 |language=Bengali}}</ref> [[बिरेन्द्रनाथ शासमल]], स्वातंत्र्यसैनिक, [[बॅरिस्टर]] आणि राजकारणी, लोकप्रिय 'देशप्राण' म्हणून ओळखले जातात<ref>{{Cite book |last=Ray |first=Rajat Kanta |url=https://books.google.com/books?id=K15uAAAAMAAJ |title=Social Conflict and Political Unrest in Bengal, 1875-1927 |date=1984 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-561654-5 |pages=290 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hardiman |first=David |url=https://books.google.com/books?id=uX4fEAAAQBAJ |title=Noncooperation in India: Nonviolent Strategy and Protest, 1920-22 |date=2021-03-01 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-758056-1 |pages=165 |language=en}}</ref> [[हेमचंद्र कानूनगो]], बॉम्ब बनवणे शिकण्यासाठी परदेशात जाणारे पहिले क्रांतिकारक, भारताच्या [[कलकत्ता ध्वज|पहिल्या अनधिकृत ध्वजा]]चे सह-निर्माता<ref name=":5">{{Cite book |last=Maiti |first=Sisirkumar |title=Kichu mat, kichu path |publisher=Asavari Publication |year=1988 |pages=83 |language=Bengali}}</ref> [[बसन्त कुमार बिस्वास]], स्वातंत्र्यसैनिक, सर्वात तरुण शहीदांपैकी एक, [[चार्ल्स हार्डिंग, पहिले बॅरन हार्डिंग ऑफ पेन्सहर्स्ट|लॉर्ड हार्डिंग]]च्या हत्येचा प्रयत्न केला<ref>{{Cite book |last=Sengupta |first=Subodh Chandra |title=Sansad Bangali Charitabhidhan |publisher=Sahitya Sansad |year=1960 |location=Kolkata |pages=329 |language=Bengali}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sen |first=Bankim Chandra |title=Lokmata Rani Rashmoni |publisher=Bhavna prakasana |year=1973 |location=Kolkata |pages=55 |language=Bengali}}</ref> [[मातंगिनी हाज़रा]], स्वातंत्र्यसैनिक, [[भारत छोडो आंदोलन]] दरम्यान शहीद, लोकप्रिय 'लेडी गांधी' म्हणून ओळखल्या जातात<ref name=":3">{{Cite book |last=Ghosh |first=G. K. |url=https://books.google.com/books?id=z6eBAAAAMAAJ|title=Legends of Origin of the Castes and Tribes of Eastern India|date=2000|publisher=Firma KLM|isbn=978-81-7102-046-1|pages=49|language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ghosh |first=Chitra |url=https://books.google.com/books?id=4BMqAAAAYAAJ |title=Women Movement Politics in Bengal |date=1991 |publisher=Chatterjee Publisher |isbn=978-81-85089-04-1 |pages=72 |language=en}}</ref> [[सतीश चंद्र सामन्त]], स्वातंत्र्यसैनिक, समर्पित [[गांधीवादी]], [[ब्रिटिश राज]] दरम्यान [[तामलुक]]मध्ये [[ताम्रलिप्त जातीय सरकार|समानांतर सरकार]] स्थापन केली<ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite book |last=Basu |first=Sajal |url=https://books.google.com/books?id=LTZuAAAAMAAJ|title=Factions, Ideology, and Politics: Coalition Politics in Bengal|date=1990|publisher=Minerva Associates (Publications)|isbn=978-81-85195-26-1|pages=20|language=en}}</ref> [[सुशील कुमार धारा]], स्वातंत्र्यसैनिक, [[ब्रिटिश राज]] दरम्यान [[तामलुक]]मध्ये [[ताम्रलिप्त जातीय सरकार|समानांतर सरकार]] स्थापन केली<ref name=":3" /><ref name=":4" /> [[बसन्त कुमार दास (Indian politician)|बसन्त कुमार दास]], स्वातंत्र्यसैनिक, स्वातंत्र्य कार्यकर्ते, राजकारणी, [[भारताची संविधान सभा]] सदस्य<ref>{{Cite web |last=Bhowmik |first=Arindam |title=বসন্তকুমার ও সতীশচন্দ্র: অপূর্ব মেলবন্ধন {{!}} Satish Chandra Samanta & Basanta Kumar Das: Tale of two friends |url=https://www.midnapore.in/article/Freedomfighter_Satishchandrasamanta_Basantakumardas.html |access-date=2025-03-25 |website=www.midnapore.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Bengal contingent at the Constituent Assembly |url=https://www.getbengal.com/details/the-bengal-contingent-at-the-constituent-assembly |access-date=2025-03-25 |website=Get Bengal |language=en}}</ref> [[अनाथ बंधु पंजा]], स्वातंत्र्यसैनिक, [[बंगाल वॉलंटियर्स]] सदस्य, [[जिल्हा दंडाधिकारी]] बर्नार्ड ई. जे. बर्जच्या हत्येनंतर शहीद झाले<ref>{{Cite web |title=.:: Legacy of Midnapore - Freedom Fighter - Anath Bandhu Panja ::. |url=https://www.midnapore.in/freedomfighters/anathbandhu_panja.html |access-date=2024-11-05 |website=www.midnapore.in}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bharat |first=E. T. V. |date=2020-08-21 |title=গুলি করে পালিয়ে যাননি, অনাথবন্ধু চড়ে বসেছিলেন ইংরেজ অফিসারের বুকে |url=https://www.etvbharat.com/bengali/west-bengal/state/paschim-medinipur/freedom-fighter-anath-bandhu-panja/wb20200821193217633 |access-date=2024-11-05 |website=ETV Bharat News |language=bn}}</ref> [[चारु चंद्र भंडारी]], स्वातंत्र्य कार्यकर्ते, [[गांधीवादी]] राजकारणी, [[वकील]] आणि [[बंगाल]]मधील [[सर्वोदय चळवळ]]चे प्रमुख नेते होते<ref>{{Cite book |last=Senapati and Das |first=Uma and Dulal Krishna |title=মাহিষ্য রত্নাবলী জীবনী শতক |publisher=Tuhina Publications |year=2018 |isbn=9788194434641 |edition=2nd |location=[[कोलकाता]] |publication-date=2020 |pages=74 to 75 |language=Bengali |trans-title=Mahishya Ratnavali Biographical Century}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-06-24 |title=Freedom fighter Charuchandra Bhandari : স্বাধীনতা সংগ্রামী চারুচন্দ্র ভান্ডারির প্রয়াণ দিবসে উঠল খadi মন্দির সংস্কারের দাবি |url=https://bengali.news18.com/news/south-24-parganas/on-the-death-anniversary-of-freedom-fighter-charuchandra-bhandari-the-demand-for-renovation-of-khadi-temple-was-raised-l18-1159758.html |access-date=2025-04-16 |website=bengali.news18.com |language=bn }}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[आलममोहन दास]], अग्रणी [[उद्योगपती]] आणि इंडिया मशीनरी कंपनीचे संस्थापक, [[दासनागर रेल्वे स्थानक|दासनागर]]चे नामकरण त्यांच्या नावावर<ref>{{Cite book |last=Bandyopadhyay |first=Ritajyoti |url=https://books.google.com/books?id=GeZ3EAAAQBAJ |title=Streets in Motion: The Making of Infrastructure, Property, and Political Culture in Twentieth-century Calcutta |date=2022-11-10 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-009-27674-0 |pages=22 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Mitra |first1=Iman Kumar |url=https://books.google.com/books?id=WKrCDAAAQBAJ |title=Accumulation in Post-Colonial Capitalism |last2=Samaddar |first2=Ranabir |last3=Sen |first3=Samita |date=2016-07-29 |publisher=Springer |isbn=978-981-10-1037-8 |pages=193 |language=en}}</ref> [[शरत कुमार रॉय]], [[भारतीय अमेरिकन]] [[भूवैज्ञानिक]] आणि साहसी. [[उत्तर ध्रुव]] मोहिमेवर जाणारे भारतीय वंशाचे पहिले व्यक्ती<ref>{{Cite journal |last=Biswas |first=Lokesh Chandra |title=Forgotten Bengali Scientist |journal=Krishti |pages=41, 44}}</ref> [[प्रबोध कुमार भौमिक]], प्राध्यापक, लेखक, [[कोलकाता विद्यापीठ]]ात [[डीन (शिक्षण)|मानवशास्त्र]]चे माजी डीन, [[लोढा लोक|लोढा जमातीं]]वर काम केले<ref>{{Cite web |last=Manna |first=Professor Samita |date=2024-02-06 |title=Legacy Of a Legendary Field Anthropologist |url=https://www.anthropologyindiaforum.org/post/legacy-of-a-legendary-field-anthropologist#_ftn1 |access-date=2025-04-30 |website=UIAF |language=en |archive-date=2025-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513233602/https://www.anthropologyindiaforum.org/post/legacy-of-a-legendary-field-anthropologist#_ftn1 |url-status=dead }}</ref> [[सौरिन्द्र मोहन सरकार]], महानतम भारतीय वनस्पतिशास्त्रज्ञांपैकी एक. [[इंडियन सायन्स काँग्रेस असोसिएशन|आयएसएसी]]चे सरचिटणीस देखील होते<ref>{{Cite journal |date=2001 |title=Sourindra Mohan Sircar |journal=Dishari |pages=100, 101}}</ref> [[तारक चंद्र दास]], मानववंशशास्त्रज्ञ, लेखक, [[कोलकाता विद्यापीठ]]ात [[मानववंशशास्त्र]]चे पहिले [[प्राध्यापक]]<ref>{{Cite book |last=Senapati and Das |first=Uma and Dulal Krishna |title=মাহিষ্য রত্নাবলী-জীবনী শতক |publisher=Tuhina Publications |year=2018 |isbn=9788194434641 |edition=2nd |location=Kolkata |publication-date=2020 |pages=81 to 82 |language=Bengali |trans-title=Mahishya Ratnavali-Biographical Century}}</ref> *[[सुनील जानाह]], डाव्या विचारसरणीचे फोटो पत्रकार आणि माहितीपट छायाचित्रकार, [[कोलकाता फिल्म सोसायटी]]चे सह-संस्थापक<ref name=":2" /> *[[कानन देवी]], ज्यांना "[[बंगाली सिनेमा (भारत)|बंगाली सिनेमा]]ची पहिली महिला" म्हणून ओळखले जाते, त्यांना १९७६ मध्ये [[दादासाहेब फाळके पुरस्कार]] प्रदान करण्यात आला.<ref>{{Cite book |last=Senapati and Das |first=Uma and Dulal Krishna |title=মাহিষ্য রত্নাবলী-জীবনী শতক |date= |publisher=Tuhina Publications |year=2018 |isbn=9788194434641 |edition=2nd |location=Kolkata |publication-date=2020 |pages=44 to 46 |language=Bengali |trans-title=Mahishya Ratnavali-Biographical Century}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-05-24 |title=Obituary: Kanan Devi - People - News - The Independent |url=http://www.independent.co.uk/news/people/obituary-kanan-devi-1534655.html |access-date=2024-12-24 |website=web.archive.org |archive-date=2014-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140524004341/http://www.independent.co.uk/news/people/obituary-kanan-devi-1534655.html |url-status=bot: unknown }}</ref> *[[निर्मलेन्दु चौधरी]], अत्यंत प्रशंसित [[संगीतकार]], [[संगीतकार]] आणि [[गायक]], [[पूर्व भारत]]ातील [[लोकसंगीत]]ात मोठे योगदान दिले<ref>{{Cite book |last=Das |first=Pyarimohan |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.316785/page/n49/mode/1up?view=theater |title=Itibritta-tattwa |date=1915 |pages=39 to 40}}</ref><ref>{{Cite web |title=নির্মলেন্দু চৌধুরী : লোকগানে বিশ্বলোকে – কালি ও কলম |url=https://www.kaliokalam.com/%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%81-%E0%A6%9A%E0%A7%8C%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%80-%E0%A6%B2%E0%A7%8B%E0%A6%95%E0%A6%97/ |access-date=2025-03-31 |language=en-US}}</ref> [[मणी लाल भौमिक]], [[भारतीय अमेरिकन]] भौतिकशास्त्रज्ञ, [[उद्योजकता|उद्योजक]], आंतरराष्ट्रीय स्तरावर बेस्टसेलिंग लेखक आणि परोपकारी<ref>{{Cite book |last=Bandyopadhyay |first=Ranjan |title=Manikanchan |publisher=Ananda Publishers Pvt Ltd |location=Kolkata |pages=3, 5 |language=Bengali}}</ref> [[अनिल कुमार गैन]], भारतीय गणितज्ञ आणि [[सांख्यिकी|सांख्यिकीविद्]], [[विद्यासागर विद्यापीठ]]ाचे संस्थापक<ref>{{Cite journal |last=Guha |first=Abhijit |date=2013-04-01 |title=Vidyasagar viswavidyalayer bismrita prothistata |url=https://www.academia.edu/7375855 |journal=Vidyasagar Viswavidyalayer Bismrita Prothistata |volume=4 |issue=12 |pages=13}}</ref> [[सुरेश बिस्वास|कॅप्टन सुरेश बिस्वास]], भारतीय साहसी, [[रिंगमास्टर (circus)|रिंगमास्टर]] म्हणून ख्याती मिळवली, [[ब्राझिलियन नौदल उठाव]] दडपण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली<ref>{{Cite web |last=Sen |first=Paromita |date=17 November 2018 |title=The Royal Bengal Lion-tamer |url=http://www.telegraphindia.com |access-date=January 10, 2024 |website=telegraphindia.com}}</ref> [[पवित्र सरकार]], भारतीय [[भाषाविज्ञान|भाषावैज्ञानिक]], [[लेखक]] आणि [[शिक्षणतज्ञ]], [[जपान सरकार]]कडून [[ऑर्डर ऑफ द रायझिंग सन]] जिंकला<ref>{{Cite book |last=Roy |first=Nibedita |title=Kaibarta Jatibarner Itihas |date=2022 |publisher=Tangan Prakashan |location=Rajshahi |pages=204 to 208 |language=Bengali}}</ref> [[दिनेश दास]], बंगाली [[कवि]], स्वातंत्र्य कार्यकर्ते, [[मार्क्सवाद|मार्क्सवादी]] लेखक<ref name=":5" /><ref>{{Cite book |last=Ray |first=Sudhir |url=https://books.google.com/books?id=loYOAQAAMAAJ |title=Marxist Parties of West Bengal in Opposition and in Government, 1947-2001 |date=2007 |publisher=Progressive Publishers |isbn=978-81-8064-135-0 |pages=255 |language=en}}</ref> [[अनिल घोरई]], भारतीय [[कवि]], [[कादंबरीकार]] आणि लघुकथा लेखक, २०१० मध्ये [[बंकिम पुरस्कार]] जिंकला<ref>{{Cite book |last=Senapati and Das |first=Uma and Dulal Krishna |title=মাহিষ্য রত্নাবলী-জীবনী শতক |publisher=Tuhina Publications |year=2018 |isbn=9788194434641 |edition=2nd |location=Kolkata |publication-date=2020 |pages=31 to 32 |language=Bengali |trans-title=Mahishya Ratnavali-Biographical Century}}</ref><ref>{{Cite web |last=sray1707 |date=2014-12-14 |title=কথা ও কাহিনির মধ্যে ভূমিতেই বিলগ্ন ছিলেন তিনি, আজীবন |url=https://eisamay.com/editorial/post-editorial/editorial-on-late-author-anil-ghorai/45511627.cms |access-date=2024-12-30 |website=Eisamay Online |language=bn}}</ref> [[अनिल बिस्वास (राजकारणी)|अनिल बिस्वास]], भारतीय [[राजकारणी]], प्रमुख [[मार्क्सवाद|मार्क्सवादी]] नेत्यांपैकी एक, [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी) चे पॉलिट ब्युरो|सीपीएमच्या पॉलिट ब्युरो]]चे माजी सदस्य<ref>{{Cite book |last=Senapati and Das |first=Uma and Dulal Krishna |title=মাহিষ্য রত্নাবলী জীবনী শতক |publisher=Tuhina Publications |year=2018 |isbn=9788194434641 |edition=2nd |location=[[कोलकाता]] |publication-date=2020 |pages=33 to 35 |language=Bengali |trans-title=Mahishya Ratnavali Biographical Century}}</ref> [[आभा मैती]], स्वातंत्र्यसैनिक, राजकारणी, [[पश्चिम बंगाल]]च्या निर्वासित मदत आणि पुनर्वसन मंत्री (१९६२-१९६७), १९७७ ते १९७९ पर्यंत [[भारत सरकार]]मध्ये उद्योग राज्यमंत्री<ref>{{Cite book |last=Senapati and Das |first=Uma and Dulal Krishna |title=মাহিষ্য রত্নাবলী জীবনী শতক |publisher=Tuhina Publications |year=2018 |isbn=9788194434641 |edition=2nd |location=Kolkata |publication-date=2020 |pages=36 to 37 |language=Bengali |trans-title=Mahishya Ratnavali Biographical Century}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Pf8nAAAAMAAJ |title=Enlite |date=1968 |publisher=Light Publications. |pages=8 |language=en}}</ref> *[[शैलेन मन्ना]], भारतीय फुटबॉल खेळाडू, १९५३ मध्ये [[इंग्लिश एफए]]ने जगातील दहा सर्वोत्तम कर्णधारांमध्ये निवडलेला एकमेव आशियाई फुटबॉल खेळाडू<ref>{{Cite journal |last=Jana |first=Madhusudan |date=2019 |title=Bharatiya Footballer Samrat Sailen Manna |journal=Tuhina |pages=215}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{बंगाली हिंदू लोक}} [[वर्ग:बंगाली हिंदू जाती]] [[वर्ग:भारतातील जाती]] [[वर्ग:भारताचा लोकसांख्यिकीय इतिहास]] [[वर्ग:पश्चिम बंगालमधील सामाजिक गट]] h5idrx1ec7s894fjjhsfds9cs0pvzu9 0 366539 2704791 2588436 2026-08-23T18:21:09Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704791 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''बॅसिलस सबटिलिस'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dictionary.cambridge.org/pronunciation/english/bacillus|title=How to pronounce bacillus|website=Cambridge Dictionary}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://en.wiktionary.org/wiki/subtilis|title=subtilis|date=10 March 2023|website=Wiktionary|access-date=}}</ref> किंवा '''ग्रास''' '''बॅसिलस''' हा एक ग्रॅम-पॉझिटिव्ह, कॅटालेस -पॉझिटिव्ह [[जीवाणू]] आहे जो माती आणि रवंथ करणारे सजीव, मानव आणि सागरी स्पंजच्या जठरांत्र मार्गात आढळतो.<ref name="Errington_2020" /><ref name="Paul_2021">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Paul SI, Rahman MM, Salam MA, Khan MA, Islam MT|date=2021-12-15|title=Identification of marine sponge-associated bacteria of the Saint Martin's island of the Bay of Bengal emphasizing on the prevention of motile Aeromonas septicemia in Labeo rohita|journal=Aquaculture|language=en|volume=545|pages=737156|doi=10.1016/j.aquaculture.2021.737156|issn=0044-8486}}</ref><ref name="Rahman_2020">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Rahman MM, Paul SI, Akter T, Tay AC, Foysal MJ, Islam MT|date=September 2020|title=Whole-Genome Sequence of Bacillus subtilis WS1A, a Promising Fish Probiotic Strain Isolated from Marine Sponge of the Bay of Bengal|journal=Microbiology Resource Announcements|volume=9|issue=39|doi=10.1128/mra.00641-20|pmc=7516141|pmid=32972930}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Paul SI, Rahman MM|date=October 2022|title=Draft Genome Sequence of Bacillus subtilis YBS29, a Potential Fish Probiotic That Prevents Motile ''Aeromonas'' Septicemia in Labeo rohita|journal=Microbiology Resource Announcements|volume=11|issue=10|pages=e0091522|doi=10.1128/mra.00915-22|pmc=9583808|pmid=36154193}}</ref> ''बॅसिलस'' वंशाच्या इतर जीवाणू प्रमाणेच, हे जीवाणू दंडगोलाकार असतात. तसेच ते एक कठीण, संरक्षणात्मक बीजाणू (एंडोस्पोर) तयार करू शकतात. ज्यामुळे ते अत्यंत प्रतिकूल पर्यावरणीय परिस्थिती मध्ये देखील टिकून राहतात. हे जीवाणू सानिल (ज्यांना जगण्यासाठी हवेची आवश्यकता असते) गटात मोडले जातात. तथापि ते अननिल पद्धतीने देखील वाढू शकतात. हा सर्वोत्तम अभ्यासलेला ग्राम-पॉझिटिव्ह जीवाणू मानला जातो. याशिवाय हा जीवाणू गुणसूत्र प्रतिकृती आणि पेशी भिन्नतेचा अभ्यास करण्यासाठी एक आदर्श जीव मानला जातो. स्रावित [[उत्प्रेरक]] उत्पादनातील प्रमुख घटकांपैकी हा एक घटक असून या जीवाणूंचा जैवतंत्रज्ञान कंपन्यांद्वारे औद्योगिक स्तरावर वापर केला जातो.<ref name="Errington_2020">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Errington J, Aart LT|date=May 2020|title=Microbe Profile: ''Bacillus subtilis'': model organism for cellular development, and industrial workhorse|journal=Microbiology|volume=166|issue=5|pages=425–427|doi=10.1099/mic.0.000922|pmc=7376258|pmid=32391747|doi-access=free}}</ref><ref name="Paul_2021" /><ref name="Rahman_2020" /> == वापर == {{जाणकार}} [[Image:Bacillus subtilis Gram.jpg|thumb|right|बी. सबटिलिस]] बी. सबटिलिसचे कल्चर [[प्रतिजैविक]] औषधाच्या आगमनापूर्वी, जठरांत्र क्षेत्र आणि मूत्रमार्गाच्या आजारांवर उपचार करण्यासाठी इम्युनोस्टिम्युलेटरी एजंट म्हणून जगभरात वापरले जात होते. १९५० च्या दशकात ते पर्यायी औषध म्हणून वापरले जात होते, जे पचनानंतर ब्रॉड-स्पेक्ट्रम रोगप्रतिकारक क्रियाकलापांना लक्षणीयरीत्या उत्तेजन देते असे आढळून आले आहे, ज्यामध्ये विशिष्ट अँटीबॉडीज IgM, IgG आणि IgA<ref name=Ciprandi>{{cite journal | vauthors = Ciprandi G, Scordamaglia A, Venuti D, Caria M, Canonica GW | title = In vitro effects of Bacillus subtilis on the immune response | journal = Chemioterapia | volume = 5 | issue = 6 | pages = 404–07 | date = December 1986 | pmid = 3100070 }}</ref> च्या स्रावाचे सक्रियकरण आणि CpG डायन्यूक्लियोटाइड्सचे प्रकाशन समाविष्ट आहे ज्यामुळे इंटरफेरॉन IFN-α/IFNγ ला उत्तेजन मिळते, जे ट्यूमर पेशींकडे सायटोटॉक्सिसिटीच्या विकासात महत्त्वपूर्ण असलेल्या ल्युकोसाइट्स आणि सायटोकिन्सची क्रिया निर्माण करते.<ref name=Shylakhovenko>{{cite journal | vauthors= Shylakhovenko VA | title=Anticancer and Immunostimulatory effects of Nucleoprotein Fraction of 'Bacillus subtilis' | journal=Experimental Oncology |volume=25 |date=June 2003 | pages=119–23}}</ref> रोटाव्हायरस आणि शिगेलोसिस सारख्या आतड्यांसंबंधी आणि मूत्रमार्गाच्या आजारांवर उपचार करण्यासाठी इम्युनोस्टिम्युलेटरी मदत म्हणून १९४६ पासून संपूर्ण अमेरिका आणि युरोपमध्ये त्याची विक्री करण्यात आली. १९६६ मध्ये, अमेरिकन सैन्याने न्यू यॉर्क सिटी सबवे स्टेशनच्या जाळीवर पाच दिवसांसाठी बॅसिलस सबटिलिस टाकले जेणेकरून सबवे ट्रेनभोवती पसरलेला एक जैविक घटक कसा पसरतो आणि संशयास्पद प्रवाशांवर कसा परिणाम करतो हे पाहता येईल.<ref>{{cite book|url=https://searchworks.stanford.edu/view/13147679 |title=A study of the vulnerability of subway passengers in New York City to covert action with biological agents |series=Miscellaneous publication |publisher=Department of the Army, Fort Detrick |year=1968}}</ref> त्याच्या टिकून राहण्याच्या क्षमतेमुळे, तो अजूनही तेथे उपस्थित असल्याचे मानले जाते.<ref>{{cite book | vauthors = Rosoff S, Pontell H, Tillman R |date= 2020 |title= Profit Without Honor: White Collar Crime and the Looting of America |publisher= Pearson |pages= 352–3 |isbn= 9780134871486}}</ref> === २१ वे शतक === एक आदर्श जीव म्हणून, बी. सबटिलिसचा वापर सामान्यतः प्रयोगशाळेतील अभ्यासांमध्ये केला जातो. अशा अभ्यासाद्वारे ग्राम-पॉझिटिव्ह बीजाणू-निर्मिती करणाऱ्या जीवाणूंचे मूलभूत गुणधर्म आणि वैशिष्ट्ये यांची माहिती प्राप्त होते.<ref name=Earl>{{cite journal | vauthors = Earl AM, Losick R, Kolter R | title = Ecology and genomics of Bacillus subtilis | journal = Trends in Microbiology | volume = 16 | issue = 6 | pages = 269–75 | date = June 2008 | pmid = 18467096 | pmc = 2819312 | doi = 10.1016/j.tim.2008.03.004 }}</ref> विशेषतः, टिकाऊ एंडोस्पोरच्या निर्मितीतील मूलभूत तत्त्वे आणि यंत्रणा बी. सबटिलिसमधील बीजाणू निर्मितीच्या अभ्यासातून काढल्या गेल्या आहेत. त्याचे गुणधर्म रेडिओन्यूक्लाइड कचऱ्याची [उदा. थोरियम (IV) आणि प्लुटोनियम (IV)] सुरक्षित विल्हेवाट लावण्यात भूमिका बजावतात. त्याच्या उत्कृष्ट किण्वन गुणधर्मांमुळे, उच्च उत्पादन उत्पादनासह (प्रति लिटर २० ते २५ ग्रॅम) ते विविध एंजाइम तयार करण्यासाठी वापरले जाते, जसे की अमायलेस आणि प्रोटीएसेस.<ref name=mcf2013>{{cite journal | vauthors = van Dijl JM, Hecker M | title = Bacillus subtilis: from soil bacterium to super-secreting cell factory | journal = Microbial Cell Factories | volume = 12 | issue = 3 | pages = 3 | date = January 2013 | pmid = 23311580 | doi = 10.1186/1475-2859-12-3 | pmc=3564730 | doi-access = free }}</ref> * बी. सबटिलिसचा वापर बागायती आणि शेतीमध्ये मातीतील रोगप्रतिबंधक घटक म्हणून केला जातो.<ref>{{Cite web |url=http://www.eppo.int/QUARANTINE/fungi/Monilinia_fructicola/MONIFC_ds.pdf |title=Monilinia fructicola | work = Data Sheets on Quarantine Pests | publisher = European Public Prosecutor's Office (EPPO) |access-date=2015-07-21 |archive-date=2015-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150604195059/http://www.eppo.int/QUARANTINE/fungi/Monilinia_fructicola/MONIFC_ds.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Swain MR, Ray RC | title = Biocontrol and other beneficial activities of Bacillus subtilis isolated from cowdung microflora | url = https://archive.org/details/microbiological-research_2009_164_2/page/121 | journal = Microbiological Research | volume = 164 | issue = 2 | pages = 121–30 | pmid = 17320363 | doi = 10.1016/j.micres.2006.10.009 | year=2009| doi-access = }}</ref><ref>{{cite journal|title=Biological control of peach brown rot (Monilinia spp.) by Bacillus subtilis CPA-8 is based on production of fengycin-like lipopeptides| doi=10.1007/s10658-011-9905-0|volume=132|issue = 4|journal=European Journal of Plant Pathology|pages=609–19|year=2011|vauthors=Yánez-Mendizábal V| s2cid=15761522}}</ref> * केसर शेतीत हे जीवाणू वापरले असता केशराच्या काड्यांची वाढ चांगली होते तसेच स्टिग्मा बायोमास उत्पादन वाढवण्यास देखील मदत करते.<ref>{{cite journal | vauthors = Sharaf-Eldin M, Elkholy S, Fernández JA, Junge H, Cheetham R, Guardiola J, Weathers P | title = Bacillus subtilis FZB24 affects flower quantity and quality of saffron (Crocus sativus) | journal = Planta Medica | volume = 74 | issue = 10 | pages = 1316–20 | date = August 2008 | pmid = 18622904 | pmc = 3947403 | doi = 10.1055/s-2008-1081293 }}</ref> * वायू निर्जंतुकीकरण प्रक्रियेदरम्यान "सूचक जीव" म्हणून याचा वापर केला जातो, जेणेकरून निर्जंतुकीकरण चक्र यशस्वीरित्या पूर्ण झाले आहे याची खात्री होईल. विशेषतः बी. सबटिलिस एंडोस्पोर्सचा वापर चक्र बीजाणू नष्ट करणाऱ्या स्थितीत पोहोचले आहे याची पडताळणी करण्यासाठी केला जातो.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/phint/en/d/Jb.7.5.9/|archive-url=https://web.archive.org/web/20081208010853/http://www.who.int/phint/en/d/Jb.7.5.9/|url-status=dead|archive-date=December 8, 2008|title=The International Pharmacopoeia – Fourth Supplement: Methods of Analysis: 5. Pharmaceutical technical procedures: 5.8 Methods of sterilization}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.andersenproducts.com/accessories/AN2203/index.html|work=Andersen Products|title=AN-2203 Biological Indicator for EO (25/box)|access-date=2013-05-24|archive-date=2013-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20131006020504/http://www.andersenproducts.com/accessories/AN2203/index.html|url-status=}}</ref> * बी. सबटिलिस हे एक उपयुक्त जैवउत्पादन बुरशीनाशक म्हणून काम करते असे आढळून आले आहे जे परागण किंवा फळांच्या गुणांमध्ये व्यत्यय न आणता मोनिलिनिया व्हॅक्सिनी-कोरिम्बोसी, म्हणजेच ममी बेरी बुरशीची वाढ रोखते.<ref>{{Cite journal|date=2005-04-01|title=Effect of flower-applied Serenade biofungicide (Bacillus subtilis) on pollination-related variables in rabbiteye blueberry|journal=Biological Control|volume=33|issue=1|pages=32–38|doi=10.1016/j.biocontrol.2005.01.002|issn=1049-9644|vauthors=Ngugi HK, Dedej S, Delaplane KS, Savelle AT, Scherm H}}</ref> * चयापचयदृष्ट्या सक्रिय आणि निष्क्रीय बी. सबटिलिस पेशी ऑक्सिजन असताना सोने (III) ला सोने (I) आणि सोने (0) मध्ये कमी करतात असे दिसून आले आहे. भूगर्भीय प्रणालींमध्ये सोने चक्रात ही जैविक घट भूमिका बजावते आणि त्या प्रणालींमधून घन सोने पुनर्प्राप्त करण्यासाठी संभाव्यतः वापरली जाऊ शकते. * बॅसिलस सबटिलिस आणि चिटोसन यांच्या जोडीने लिंबूवर्गीय फळांमध्ये हिरव्या बुरशीचा क्षय कमी होतो हे दिसून आले आहे.<ref>{{Cite journal |last1=Waewthongrak |first1=Waree |last2=Pisuchpen |first2=Supachai |last3=Leelasuphakul |first3=Wanchai |year=2015 |title=Effect of Bacillus subtilis and chitosan applications on green mold (Penicillium digitatum Sacc.) decay in citrus fruit |url=https://doi.org/10.1016/j.postharvbio.2014.07.010 |journal=Postharvest Biology and Technology |volume=99 |pages=44–49 |doi=10.1016/j.postharvbio.2014.07.010 |issn=0925-5214|url-access=subscription }}</ref> === नवीन आणि कृत्रिम उपप्रकार === प्रसारासाठी कॅनोनिकल ट्रिप्टोफॅन (Trp) न वापरता 4-फ्लोरोट्रिप्टोफॅन (4FTrp) वापरू शकणाऱ्या परंतु कॅनोनिकल ट्रिप्टोफॅन (Trp) वापरू न शकणाऱ्या B. सबटिलिसच्या नवीन प्रजाती वेगळ्या करण्यात आल्या. Trp फक्त एकाच कोडॉनद्वारे कोडित असल्याने, अनुवांशिक कोडमध्ये Trp 4FTrp द्वारे विस्थापित होऊ शकते याचा पुरावा आहे. प्रयोगांमधून असे दिसून आले की कॅनोनिकल अनुवांशिक कोड बदलण्यायोग्य असू शकतो..<ref>{{cite journal | vauthors = Yu AC, Yim AK, Mat WK, Tong AH, Lok S, Xue H, Tsui SK, Wong JT, Chan TF | title = Mutations enabling displacement of tryptophan by 4-fluorotryptophan as a canonical amino acid of the genetic code | journal = Genome Biology and Evolution | volume = 6 | issue = 3 | pages = 629–41 | date = March 2014 | pmid = 24572018 | doi = 10.1093/gbe/evu044 | url= | pmc=3971595}}</ref> * पॉलीहायड्रॉक्सीअल्कॅनोएट्स (PHA) च्या उत्पादनात रीकॉम्बीनंट स्ट्रेन pBE2C1 आणि pBE2C1AB वापरले गेले आणि कमी किमतीच्या PHA उत्पादनासाठी माल्ट कचरा त्यांचा कार्बन स्रोत म्हणून वापरला जाऊ शकतो. * हे हायल्यूरॉनिक ऍसिड तयार करण्यासाठी वापरले जाते, जे आरोग्यसेवा आणि सौंदर्यप्रसाधनांमध्ये संयुक्त-काळजी क्षेत्रात वापरले जाते.<ref>{{cite web |url=http://www.biopharma.novozymes.com/en/hyaluronic-acid/Frequently-asked-questions/Pages/default.aspx |title=Sodium hyaluronate frequently asked questions, hyaluronic acid FAQs, HA – Hyasis® &#124; Novozymes Biopharma |access-date=2013-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828202453/http://www.biopharma.novozymes.com/en/hyaluronic-acid/Frequently-asked-questions/Pages/default.aspx |archive-date=2013-08-28 }}</ref> * मोन्सँटोने बी. सबटिलिसमधून एक जनुक वेगळे केले आहे जे कोल्ड शॉक प्रोटीन बी व्यक्त करते आणि ते त्यांच्या दुष्काळ सहनशील कॉर्न हायब्रिड MON 87460 मध्ये मिसळले आहे, जे नोव्हेंबर 2011 मध्ये अमेरिकेत विक्रीसाठी मंजूर झाले होते.2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Harrigan GG, Ridley WP, Miller KD, Sorbet R, Riordan SG, Nemeth MA, Reeves W, Pester TA | display-authors = 6 | title = The forage and grain of MON 87460, a drought-tolerant corn hybrid, are compositionally equivalent to that of conventional corn | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-agricultural-and-food-chemistry_2009-10-28_57_20/page/9754 | journal = Journal of Agricultural and Food Chemistry | volume = 57 | issue = 20 | pages = 9754–63 | date = October 2009 | pmid = 19778059 | doi = 10.1021/jf9021515 }}</ref><ref>[http://www.aphis.usda.gov/brs/aphisdocs/09_05501p_det.pdf USDA: Determination of Nonregulated Status for MON 87460 Corn (''Zea mays'' L)]</ref> * एंजाइम स्राव करून अमृताचे मधात रूपांतर करण्यासाठी एक नवीन प्रकार सुधारित करण्यात आला आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:जीवाणू]] f03nzm71c512d2ivyp81u6ddrokdyve 0 371664 2704763 2620037 2026-08-23T15:02:21Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[यान-क्रिस्टोफ दुडा]] to [[यान-क्रिस्टोफ डुडा]] 2704763 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[यान-क्रिस्टोफ डुडा]] etkwqi4xczwujkxzbd12xrmaw9wtus1 0 374104 2704747 2704726 2026-08-23T12:17:33Z Abhishek.5678 142811 /* मास्टर्स */ 2704747 wikitext text/x-wiki '''टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा''' ही जानेवारीमध्ये [[नेदरलँड्स]]मधील [[वाईक आन झी]] येथे आयोजित होणारी वार्षिक बुद्धिबळ स्पर्धा आहे. १९३८ मध्ये त्याची स्थापना झाल्यापासून त्याचे नाव '''हुगोव्हन्स स्पर्धा''' होते, जोपर्यंत प्रायोजक को. हुगोव्हन्स यांनी १९९९ मध्ये ब्रिटिश स्टीलमध्ये विलीन होऊन कोरस ग्रुपची स्थापना केली, त्यानंतर या स्पर्धेचे नाव '''कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा''' असे ठेवण्यात आले. कोरस ग्रुप टाटा ग्रुपने ताब्यात घेतला आणि २००७ मध्ये टाटा स्टील युरोप झाला, २०११ मध्ये या स्पर्धेचे सध्याचे नाव बदलले. १९६८ मध्ये बेव्हरवाईक शहरापासून [[वाईक आन झी]] शहरात स्थळ बदलल्यापासून याला "वाईक आन झी" असेही संबोधले जाते. नावात बदल असूनही, मालिकेला त्याच्या हुगोव्हन्स सुरुवातीपासून क्रमानवारीनुसार क्रमांक दिले जातात. उदाहरणार्थ, २०२५ च्या कार्यक्रमाला ८७ वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा म्हणून संबोधले गेले. या स्पर्धेत अव्वल ग्रँडमास्टर सामना करतात, परंतु नियमित क्लब खेळाडूंना खालच्या गटात खेळण्याचे स्वागत आहे. मास्टर्स गट जगातील चौदा सर्वोत्तम खेळाडूंना राउंड-रॉबिन स्पर्धेत एकमेकांविरुद्ध उभे करतो आणि कधीकधी त्याला "बुद्धिबळाचा विम्बल्डन" असे म्हटले जाते. १९३८ पासून, खूप मजबूत विजेत्यांची एक लांब यादी आहे. १९३८ मध्ये झालेल्या पहिल्या स्पर्धेपासून पंधरा निर्विवाद बुद्धिबळ जगज्जेत्यांपैकी फक्त पाच - [[अलेक्झांडर अलेखिन]], [[वसिल्य स्मय्स्लोव]], [[बॉबी फिशर]], [[डिंग लिरेन]] आणि [[गुकेश डोम्माराजू]] - यांनीच ही स्पर्धा जिंकलेली नाही. २००१ मध्ये, जगातील सर्वोत्तम दहा खेळाडूंपैकी नऊ खेळाडूंनी भाग घेतला होता. या स्पर्धेत सर्वाधिक आठ विजय मिळवण्याचा विक्रम [[मॅग्नस कार्लसन]]च्या नावावर आहे. यानंतर पाच वेळा किंवा त्याहून अधिक वेळा ही स्पर्धा जिंकणारा [[विश्वनाथन आनंद]] हा एकमेव खेळाडू आहे, ज्याच्या नावावर पाच जेतेपदे आहेत. पूर्वी, समान गुण मिळवणाऱ्या खेळाडूंना विजेतेपद मिळायचे. पहिला टायब्रेक २०१८ मध्ये झाला होता, ज्यामध्ये [[मॅग्नस कार्लसन]]ने [[अनिश गिरी]]ला हरवून विजेतेपद मिळवले होते. २०२५ च्या आवृत्तीनुसार, जर राउंड-रॉबिन फेरीनंतर शेवटी दोन किंवा अधिक खेळाडू समान गुण मिळवून आघाडीवर असतील, तर ते सर्व एकमेव विजेता निश्चित करण्यासाठी टायब्रेकमध्ये भाग घेतात. टायब्रेकचे वेळेचे नियंत्रण ब्लिट्झ आणि नंतर "सडन डेथ" पद्धत असते. ==मास्टर्स== ===२०००=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६२वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, 'अ' गट, १५–३० जानेवारी २०००, [[वाईक आन झी]], [[Chess_Tournament#Tournament_categories|श्रेणी XVIII (२६९७)]]<ref>{{cite web|url =https://www.tatasteelchess.com/archive/Tournament?id=६३&type=crosstable|title =Corustoernooi २०००|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =जानेवारी २०००}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] !! Place |- |-style="background:#ccffcc;" | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[गॅरी कास्पारोव्ह]]|Russia}}''' || २८५१ || || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || १ || १ || ½ || १ || १ || ½ || १ || '''९½''' || २८६० || १ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[व्लादिमिर क्रॅमनिक]]|Russia}} || २७५८ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || १ || ½ || '''८''' || २७७९ || २–४ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[पीटर लेको]]|Hungary}} || २७२५ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || १ || १ || ½ || '''८''' || २७८२ || २–४ |- | ४ || align="left" |{{flagathlete|[[विश्वनाथन आनंद]]|India}} || २७६९ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || १ || १ || ½ || '''८''' || २७७८ || २–४ |- | ५ || align="left" |{{flagathlete|[[अलेक्झांडर मोरोझेविच]]|Russia}} || २७४८ || ० || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ० || १ || ½ || १ || ½ || १ || १ || '''७½''' || २७५० || ५ |- | ६ || align="left" |{{flagathlete|[[मायकेल ॲडम्स (chess खेळाडू)|मायकेल ॲडम्स]]|England}} || २७१५ || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || १ || ० || १ || ½ || ½ || ½ || १ || '''७''' || २७२५ || ६ |- | ७ || align="left" |{{flagathlete|[[येरोएन पिकेट ]]|नेदरलँड्स}} || २६३३ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || १ || ० || १ || ० || ० || १ || ½ || '''६½''' || २७०२ || ७–८ |- | ८ || align="left" |{{flagathlete|[[यान टिमान]]|नेदरलँड्स}} || २६५५ || ० || ½ || ½ || ½ || १ || ० || ० || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || '''६½''' || २७०० || ७–८ |- | ९ || align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[प्रीड्रॅग निकोलिच]]|Bosnia and Herzegovina}}}} || २६५९ || ० || ½ || ० || ० || ० || १ || १ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || '''६''' || २६७१ || ९ |- | १० || align="left" |{{flagathlete|[[नायजेल शॉर्ट]]|England}} || २६८३ || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || ० || ० || ½ || ½ || {{n/a}} || १ || ½ || ½ || ½ || '''५½''' || २६४१ || १० |- | ११ || align="left" |{{flagathlete|[[ज्युडिट पोल्गार]]|Hungary}} || २६५८ || ० || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || १ || ½ || ½ || ० || {{n/a}} || ½ || ० || ½ || '''५''' || २६१३ || ११–१२ |- | १२ || align="left" |{{flagathlete|[[विक्टर कोर्च्नोई]]|Switzerland}} || २६५९ || ० || ½ || ० || ० || ½ || ½ || १ || ½ || ० || ½ || ½ || {{n/a}} || ० || १ || '''५''' || २६१३ || ११–१२ |- | १३ || align="left" |{{flagathlete|[[स्म्बॅट लपुटियन]]|Armenia}} || २६०५ || ½ || ० || ० || ० || ० || ½ || ० || ० || ½ || ½ || १ || १ || {{n/a}} || ½ || '''४½''' || २५९४ || १३ |- | १४ || align="left" |{{flagathlete|[[लोक व्हॅन वेली]]|नेदरलँड्स}} || २६४६ || ० || ½ || ½ || ½ || ० || ० || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || {{n/a}} || '''४''' || २५६० || १४ |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६२ वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, गट ब, १८–३० जानेवारी २०००, [[विक आन झी]], [[बुद्धिबळ स्पर्धा#स्पर्धेचे प्रकार|श्रेणी XI (२५०७)]]<ref>{{cite web|url =http://theweekinchess.com/html/twic273.html#2|title =The Week in Chess 273|author =Mark Crowther|publisher =The Week in Chess|date = 31 January 2000}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE जागतिक क्रमवारी|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! एकूण !! [[बुद्धिबळातील संज्ञा#कामगिरी रेटिंग|TPR]] !! स्थान |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[सर्गेई तिव्हियाकोव्ह]]|नेदरलँड्स}}''' || २५६७ || {{CNone}} || ½ || १ || ½ || १ || १ || ½ || ½ || १ || ० || १ || १ || '''८''' || २६७६ || १–३ |- | २ || align="left" |'''{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अलेक्झांडर ओनिशुक]]|युक्रेन}}''' || २६३७ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || १ || ½ || १ || ½ || ½ || १ || १ || १ || '''८''' || २६६९ || १–३ |- | ३ || align="left" |'''{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[बोरिस अवरुख]]|इस्रायल}}''' || २६२० || ० || ½ || {{CNone}} || १ || ½ || १ || ½ || १ || ½ || १ || १ || १ || '''८''' || २६७१ || १–३ |- | ४ || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[लिव्हिउ-डिटर निसिपियानू]]|रोमानिया}} || २६११ || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ || 0 || ½ || 1 || 1 || ½ || 1 || 1 || '''6½''' || 2562 || 4–5 |- | 5 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जॉन व्हॅन डर वील]]|नेदरलँड्स}} || 2558 || 0 || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || 1 || ½ || 1 || 1 || 1 || 1 || '''6½''' || 2566 || 4–5 |- | 6 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[दिमित्री रेनडरमन]]|नेदरलँड्स}} || 2561 || 0 || ½ || 0 || 1 || 1 || {{CNone}} || 0 || 1 || ½ || 1 || ½ || ½ || '''6''' || 2537 || 6 |- | 7 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[फ्रिसो निजबोर]]|नेदरलँड्स}} || 2540 || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || '''5½''' || 2503 || 7–8 |- | 8 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[सिल्व्हिओ डनाइलोव्ह]]|बल्गेरिया}} || 2462 || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || 1 || 1 || ½ || ½ || '''5½''' || 2510 || 7–8 |- | 9 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मॉरिस ॲशली]]|अमेरिका}} || 2499 || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || '''3½''' || 2374 || 9–10 |- | 10 || align="left" |{{flagathlete|[[जूस्ट बर्कवेन्स]]|नेदरलँड्स}} || 2297 || 1 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || '''3½''' || 2392 || 9–10 |- | 11 || align="left" |{{flagathlete|[[Willy Hendriks]]|Netherlands}} || 2373 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 1 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || '''3''' || 2343 || 11 |- | 12 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Jop Delemarre]]|Netherlands}} || 2354 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || '''2''' || 2258 || 12 |} {{flagicon|Netherlands}} [[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Manuel Bosboom]] ([[FIDE world rankings|2461]]) यांनी ७/९ गुण आणि २५९५ [[Glossary of chess#performance rating|परफॉर्मन्स रेटिंग]]सह 'रिझर्व्ह ग्रुप'मधील [[Swiss-system tournament|स्विस-सिस्टम स्पर्धा]] जिंकली. ===२००१=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६३वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, 'अ' गट, १३–२८ जानेवारी २००१, [[वाईक आन झी]], [[Chess_Tournament#Tournament_categories|श्रेणी XIX (२७१०)]]<ref>{{cite web|url =https://www.tatasteelchess.com/archive/Tournament?id=६४&type=crosstable|title =Corustoernooi २००१|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =जानेवारी २००१}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] !! Place |- |-style="background:#ccffcc;" | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[गॅरी कास्पारोव्ह]]|Russia}}''' || २८४९ || || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || १ || १ || ½ || ½ || १ || १ || '''९''' || २८३९ || १ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[विश्वनाथन आनंद]]|India}} || २७९० || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ || '''८½''' || २८१३ || २ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[व्लादिमिर क्रॅमनिक]]|Russia}} || २७७२ || ½ || ½ || {{n/a}} || १ || ½ || ० || १ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || १ || ½ || '''८''' || २७९१ || ३–४ |- | ४ || align="left" |{{flagathlete|[[व्हासिल इव्हानचुक]]|Ukraine}} || २७१७ || ½ || ½ || ० || {{n/a}} || ½ || १ || १ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || १ || '''८''' || २७९५ || ३–४ |- | ५ || align="left" |{{flagathlete|[[मायकेल ॲडम्स (chess खेळाडू)|मायकेल ॲडम्स]]|England}} || २७४६ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || १ || ½ || ½ || ½ || ० || १ || ½ || १ || ½ || '''७½''' || २७६३ || ५–७ |- | ६ || align="left" |{{flagathlete|[[अलेक्झांडर मोरोझेविच]]|Russia}} || २७४५ || ½ || ½ || १ || ० || ० || {{n/a}} || ½ || ० || ½ || १ || १ || १ || १ || ½ || '''७½''' || २७६३ || ५–७ |- | ७ || align="left" |{{flagathlete|[[अलेक्झी शिरोव]]|Spain}} || २७१८ || ० || ½ || ० || ० || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || १ || ½ || १ || १ || १ || १ || '''७½''' || २७६५ || ५–७ |- | ८ || align="left" |{{flagathlete|[[पीटर लेको]]|Hungary}} || २७४५ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || '''६½''' || २७०६ || ८ |- | ९ || align="left" |{{flagathlete|[[वेसेलिन टोपालोव]]|Bulgaria}} || २७१८ || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || १ || ½ || ० || '''५½''' || २६५१ || ९ |- | १० || align="left" |{{flagathlete|[[अलेक्झी फेडरोव]]|Belarus|१९९५}} || २५७५ || ० || ½ || ½ || ० || १ || ० || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ० || ० || १ || '''५''' || २६३२ || १०–११ |- | ११ || align="left" |{{flagathlete|[[लोक व्हॅन वेली]]|नेदरलँड्स}} || २७०० || ½ || ० || ० || ½ || ० || ० || ० || १ || ½ || ½ || {{n/a}} || १ || ½ || ½ || '''५''' || २६२३ || १०–११ |- | १२ || align="left" |{{flagathlete|[[येरोएन पिकेट ]]|नेदरलँड्स}} || २६३२ || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || ० || ० || ½ || ० || १ || ० || {{n/a}} || ½ || ½ || '''४½''' || २६०५ || १२–१३ |- | १३ || align="left" |{{flagathlete|[[सर्गेई टिवियाकोव्ह]]|नेदरलँड्स}} || २५९७ || ० || ० || ० || ½ || ० || ० || ० || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || {{n/a}} || १ || '''४½''' || २६०८ || १२–१३ |- | १४ || align="left" |{{flagathlete|[[यान टिमान]]|नेदरलँड्स}} || २६२९ || ० || ० || ½ || ० || ½ || ½ || ० || ½ || १ || ० || ½ || ½ || ० || {{n/a}} || '''४''' || २५७४ || १४ |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६३ वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, गट ब, १३–२८ जानेवारी २००१, [[विक आन झी]], [[बुद्धिबळ स्पर्धा#स्पर्धेचे प्रकार|श्रेणी X (२४९६)]]<ref name="twic">{{cite web|url =http://theweekinchess.com/html/twic325.html#2|title =The Week in Chess 325|author =Mark Crowther|publisher =The Week in Chess|date = 29 January 2001}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE जागतिक क्रमवारी|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! एकूण !! [[बुद्धिबळातील संज्ञा#कामगिरी रेटिंग|TPR]] !! स्थान |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मिखाईल गुरेविच]]|बेल्जियम}}''' || २६९४ || {{CNone}} || १ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || १ || १ || '''८''' || २६५२ || १ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[तेमूर रद्जाबोव्ह]]|अझरबैजान|१९१८}} || २४८३ || ० || {{CNone}} || ½ || १ || ½ || ½ || ० || १ || १ || १ || १ || १ || '''७½''' || २६२९ || २ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[थॉमस लुथर]]|जर्मनी}} || २५४४ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ० || १ || १ || १ || '''७''' || २५९३ || ३–४ |- | ४ || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[फ्रिसो निजबोर]]|नेदरलँड्स}} || 2578 || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} || 1 || 1 || ½ || ½ || 1 || ½ || 1 || 1 || '''7''' || 2590 || 3–4 |- | 5 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[पेंटाला हरिकृष्ण]]|भारत}} || 2514 || ½ || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || 1 || '''6½''' || 2559 || 5–6 |- | 6 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[कॅरेल व्हॅन डर वेडे]]|नेदरलँड्स}} || 2463 || ½ || ½ || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || '''6''' || 2534 || 5–6 |- | 7 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[बोरिस गुल्को]]|अमेरिका}} || 2622 || ½ || 1 || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || 0 || ½ || 0 || 1 || '''5½''' || 2484 || 7–8 |- | 8 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[डेनिस डी व्ह्र्युग्ट]]|नेदरलँड्स}} || 2452 || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || 1 || 1 || 0 || 1 || '''5½''' || 2499 || 7–8 |- | 9 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[मॅन्युएल बॉसबूम]]|नेदरलँड्स}} || 2439 || 0 || 0 || 1 || 0 || ½ || ½ || 1 || 0 || {{CNone}} || 0 || 1 || 1 || '''5''' || 2464 || 9 |- | 10 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#FIDE Master (FM)|FM]] [[Yge Visser]]|Netherlands}} || 2442 || ½ || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || ½ || ½ || '''4''' || 2398 || 10 |- | 11 || align="left" |{{flagathlete|[[Nico Vink]]|Netherlands}} || 2335 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || 1 || 0 || ½ || {{CNone}} || 0 || '''2½''' || 2299 || 11 |- | 12 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Erik Hoeksema]]|Netherlands}} || 2382 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 1 || {{CNone}} || '''1½''' || 2197 || 12 |} {{flagicon|Lithuania}} [[FIDE titles#Woman Grandmaster (WGM)|WGM]] [[Viktorija Čmilytė]] ([[FIDE world rankings|2433]]) यांनी ७/९ गुण आणि २६१६ [[Glossary of chess#performance rating|कामगिरी मानांकन]] (performance rating) मिळवून 'रिझर्व्ह ग्रुप'मधील [[Swiss-system tournament|स्विस-सिस्टम स्पर्धा]] जिंकली. ===२००२=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६४वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, 'अ' गट, ११–२७ जानेवारी २००२, [[वाईक आन झी]], [[Chess_Tournament#Tournament_categories|श्रेणी XVIII (२६८८)]]<ref name="ts६५">{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/Tournament?id=६५&type=standings |access-date=२०२१-०५-१५ |website=history.tatasteelchess.com }}{{मृत दुवा|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] !! Place |- |-style="background:#ccffcc;" | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[एवगेनी बरीव]]|Russia}}''' || २७०७ || || ½ || ½ || ½ || ० || १ || १ || ½ || ½ || १ || १ || ½ || १ || १ || '''९''' || २८२७ || १ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[अलेक्झांडर ग्रिश्चुक]]|Russia}} || २६७१ || ½ || {{n/a}} || ० || १ || १ || ० || ½ || ½ || १ || ½ || १ || ½ || १ || १ || '''८½''' || २७९९ || २ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[मायकेल ॲडम्स (chess खेळाडू)|मायकेल ॲडम्स]]|England}} || २७४२ || ½ || १ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || '''८''' || २७७० || ३–४ |- | ४ || align="left" |{{flagathlete|[[अलेक्झांडर मोरोझेविच]]|Russia}} || २७४२ || ½ || ० || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || ½ || ½ || १ || १ || '''८''' || २७७० || ३–४ |- | ५ || align="left" |{{flagathlete|[[अलेक्झांडर खलिफ्मन]]|Russia}} || २६८८ || १ || ० || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || '''७½''' || २७४५ || ५ |- | ६ || align="left" |{{flagathlete|[[पीटर लेको]]|Hungary}} || २७१३ || ० || १ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || '''७''' || २७१५ || ६ |- | ७ || align="left" |{{flagathlete|[[अलेक्झी ड्रीव्ह]]|Russia}} || २६८३ || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || '''६''' || २६५९ || ७–११ |- | ८ || align="left" |{{flagathlete|[[बोरिस गेलफांड]]|Israel}} || २७०३ || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ० || १ || ० || १ || ½ || ½ || '''६''' || २६५७ || ७–११ |- | ९ || align="left" |{{flagathlete|[[येरोएन पिकेट ]]|नेदरलँड्स}} || २६५९ || ½ || ० || ½ || ० || ½ || ½ || ० || १ || {{n/a}} || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || '''६''' || २६६१ || ७–११ |- | १० || align="left" |{{flagathlete|[[जोएल लॉटियर]]|France}} || २६८७ || ० || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || {{n/a}} || १ || ½ || १ || ½ || '''६''' || २६५९ || ७–११ |- | ११ || align="left" |{{flagathlete|[[यान टिमान]]|नेदरलँड्स}} || २६०५ || ० || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ० || {{n/a}} || ½ || ½ || १ || '''६''' || २६६५ || ७–११ |- | १२ || align="left" |{{flagathlete|[[मिखाईल गुरेविच (chess खेळाडू)|मिखाईल गुरेविच]]|Belgium}} || २६४१ || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || ० || ० || ½ || ½ || {{n/a}} || १ || ½ || '''५½''' || २६३४ || १२ |- | १३ || align="left" |{{flagathlete|[[रुस्तम काशिम्दझानोव्ह]]|Uzbekistan}} || २६९५ || ० || ० || ½ || ० || ० || ½ || १ || ½ || ½ || ० || ½ || ० || {{n/a}} || १ || '''४½''' || २५७७ || १३ |- | १४ || align="left" |{{flagathlete|[[लोक व्हॅन वेली]]|नेदरलँड्स}} || २६९७ || ० || ० || ½ || ० || ० || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || ० || {{n/a}} || '''३''' || २४७६ || १४ |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६४ वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, गट ब, जानेवारी २००२, [[Wijk aan Zee]], [[Chess_tournament#Tournament_categories|श्रेणी XII (२५३०)]]<ref>{{cite web|url =http://theweekinchess.com/html/twic377.html#3|title =The Week in Chess 377|author =Mark Crowther|publisher =The Week in Chess|date =28 January 2002}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9 !! 10 !! 11 !! 12 !! एकूण !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] !! स्थान |- | 1 || align=left|'''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Michał Krasenkow]]|Poland}}''' || 2632 || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || 1 || 1 || 1 || 1 || '''8''' || 2695 || 1 |- | 2 || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Friso Nijboer]]|Netherlands}} || 2574 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || 1 || ½ || 0 || 1 || 1 || '''7''' || 2628 || 2–3 |- | 3 || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Ivan Sokolov (chess player)|Ivan Sokolov]]|Bosnia and Herzegovina}} || 2659 || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || 1 || 1 || '''7''' || 2620 || 2–3 |- | 4 || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Pavel Tregubov]]|Russia}} || 2626 || ½ || ½ || 1 || {{CNone}} || 1 || 0 || 0 || 0 || 1 || 1 || ½ || 1 || '''6½''' || 2586 || 4 |- | 5 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जॉन व्हॅन डर वील]]|नेदरलँड्स}} || 2501 || ½ || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || 1 || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || '''6''' || 2568 || 5–6 |- | 6 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[हारमेन जोंकमन]]|नेदरलँड्स}} || 2498 || ½ || 0 || ½ || 1 || 0 || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || 1 || '''6''' || 2568 || 5–6 |- | 7 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[अँटोआनेटा स्टेफानोव्हा]]|बल्गेरिया}} || 2451 || 0 || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || 0 || ½ || ½ || ½ || '''5½''' || 2537 || 7–8 |- | 8 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[यू शाओटेंग]]|चीन}} || 2522 || ½ || 0 || ½ || 1 || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || 1 || ½ || ½ || ½ || '''5½''' || 2530 || 7–8 |- | 9 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[फ्रान्स कुइजपर्स]]|नेदरलँड्स}} || 2458 || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || 1 || 0 || {{CNone}} || ½ || 1 || 0 || '''4''' || 2434 || 9–10 |- | 10 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Peng Zhaoqin]]|Netherlands}} || 2460 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || '''4''' || 2434 || 9–10 |- | 11 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#Woman Grandmaster (WGM)|WGM]] [[Almira Skripchenko|Almira Skripchenko-Lautier]]|France}} || 2498 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 0 || 0 || {{CNone}} || 1 || '''3½''' || 2399 || 11 |- | 12 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[जॅन वेर्ले]]|नेदरलँड}} || 2481 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || 1 || ½ || 0 || {{CNone}} || '''3''' || 2359 || 12 |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६४ वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, गट C, १८–२७ जानेवारी २००२, [[Wijk aan Zee]], [[Chess_tournament#Tournament_categories|वर्ग VIII (२४४७)]]<ref>{{cite web|url =http://theweekinchess.com/html/twic378.html#7|title =The Week in Chess 378|author =Mark Crowther|publisher =The Week in Chess|date =4 February 2002}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! एकूण !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] !! स्थान |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Ian Rogers (chess player)|इयान रॉजर्स]]|Australia}}''' || २५५५ || {{CNone}} || ½ || ½ || १ || १ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || '''६½''' || २६०१ || १–२ |- | २ || align="left" |'''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Andrei Istrățescu]]|Romania}}''' || २६०५ || ½ || {{CNone}} || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || '''६½''' || २५९५ || १–२ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Viorel Iordăchescu]]|Moldova}} || २५५८ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || १ || १ || ½ || ½ || १ || ½ || '''६''' || २५५९ || ३ |- | ४ || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Ketevan Arakhamia-Grant]]|Georgia|1990}} || २४१० || ० || ० || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || 1 || 1 || 1 || '''5½''' || 2531 || 4 |- | 5 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Joost Berkvens]]|Netherlands}} || 2461 || 0 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || 0 || 1 || 1 || 1 || 1 || '''5''' || 2488 || 5 |- | 6 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#FIDE Master (FM)|FM]] [[Stefan van Blitterswijk]]|Netherlands}} || 2384 || ½ || ½ || 0 || ½ || 1 || {{CNone}} || ½ || 0 || 1 || ½ || '''4½''' || 2454 || 6–7 |- | 7 || align="left" |{{flagathlete|[[Jan Smeets]]|Netherlands}} || 2327 || ½ || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} || 1 || 1 || ½ || '''4½''' || 2460 || 6–7 |- | 8 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#FIDE Master (FM)|FM]] [[Daniël Stellwagen]]|Netherlands}} || 2377 || ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || 1 || 0 || {{CNone}} || 0 || 1 || '''3''' || 2329 || ८ |- | ९ || align="left" |{{flagathlete|[[रॉन नेप]]|नेदरलँड्स}} || २३६२ || ० || ० || ० || ० || ० || ० || ० || १ || {{CNone}} || १ || '''२''' || २२३६ || ९ |- | १० || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#Woman Grandmaster (WGM)|WGM]] [[माशा क्लिनोवा]]|इस्रायल}} || २४३२ || ० || ० || ½ || ० || ० || ½ || ½ || ० || ० || {{CNone}} || '''१½''' || २१७५ || १० |} ===२००३=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६५वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, 'अ' गट, ११–२६ जानेवारी २००३, [[वाईक आन झी]], [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XIX (२७०१)]]<ref>{{cite web|url =https://www.tatasteelchess.com/archive/Tournament?id=६६&type=standings&group=१|title =Standings grandmaster group A २००३|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =२७ जानेवारी २००३}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- |-style="background:#ccffcc;" | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[विश्वनाथन आनंद]]|India}}''' || २७५३ || || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || ½ || ½ || '''८½''' || || २८०६ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[ज्युडिट पोल्गार]]|Hungary}} || २७०० || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || १ || '''८''' || || २७८८ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[एवगेनी बरीव]]|Russia}} || २७२९ || ½ || ½ || {{n/a}} || ० || ० || १ || १ || ० || १ || ½ || ½ || १ || ½ || १ || '''७½''' || || २७५५ |- | ४ || align="left" |{{flagathlete|[[अलेक्झी शिरोव]]|Spain}} || २७२३ || ० || ½ || १ || {{n/a}} || १ || ० || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || १ || ० || ½ || '''७''' || ४५.७५ || २७२८ |- | ५ || align="left" |{{flagathlete|[[लोक व्हॅन वेली]]|नेदरलँड्स}} || २६६८ || ½ || ½ || १ || ० || {{n/a}} || ½ || ½ || १ || ½ || १ || ० || ० || ½ || १ || '''७''' || ४४.२५ || २७३२ |- | ६ || align="left" |{{flagathlete|[[अलेक्झांडर ग्रिश्चुक]]|Russia}} || २७१२ || ½ || ० || ० || १ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || '''७''' || ४३.२५ || २७२९ |- | ७ || align="left" |{{flagathlete|[[व्हासिल इव्हानचुक]]|Ukraine}} || २६९९ || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || १ || '''७''' || ४२.५० || २७३० |- | ८ || align="left" |{{flagathlete|[[व्लादिमिर क्रॅमनिक]]|Russia}} || २८०७ || ½ || ½ || १ || ० || ० || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || १ || ½ || ० || १ || १ || '''७''' || ४२.५० || २७२१ |- | ९ || align="left" |{{flagathlete|[[तैमूर राजाबोव्ह]]|Azerbaijan}} || २६२४ || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || {{n/a}} || ० || ½ || १ || १ || १ || '''६½''' || ३८.२५ || २७०६ |- | १० || align="left" |{{flagathlete|[[वेसेलिन टोपालोव]]|Bulgaria}} || २७४३ || ० || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || ० || १ || {{n/a}} || ½ || ½ || १ || १ || '''६½''' || ३७.७५ || २६९७ |- | ११ || align="left" |{{flagathlete|[[अनातोली कार्पोव्ह]]|Russia}} || २६८८ || ० || ० || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ० || १ || ½ || '''६''' || ३७.०० || २६७२ |- | १२ || align="left" |{{flagathlete|[[रुस्लान पोनोमारिओव्ह]]|Ukraine}} || २७३४ || ० || ½ || ० || ० || १ || ½ || ० || १ || ० || ½ || १ || {{n/a}} || ½ || १ || '''६''' || ३५.५० || २६६९ |- | १३ || align="left" |{{flagathlete|[[मिशेल क्रॅसेनकोव]]|Poland}} || २६३३ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ० || ½ || ० || ० || ० || ० || ½ || {{n/a}} || ½ || '''४½''' || || २५९६ |- | १४ || align="left" |{{flagathlete|[[यान टिमान]]|नेदरलँड्स}} || २५९४ || ½ || ० || ० || ½ || ० || ½ || ० || ० || ० || ० || ½ || ० || ½ || {{n/a}} || '''२½''' || || २४५८ |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६५ वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट ब, ११–२६ जानेवारी २००३, [[Wijk aan Zee|विक आन झी]], [[Chess tournament#Tournament categories|कॅट. ११ (२५२५)]]<ref>{{cite web|url =https://www.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=66&type=standings&group=2|title =Standings grandmaster group B 2003|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =27 January 2003}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Zhang Zhong]]|China}}''' || २६२४ || {{CNone}} || १ || १ || १ || ½ || १ || ½ || १ || १ || ० || १ || १ || १ || १ || '''११''' || || २८१३ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#FIDE Master (FM)|FM]] [[Daniël Stellwagen]]|Netherlands}} || २४२७ || ० || {{CNone}} || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || ० || १ || १ || १ || १ || १ || ० || '''८''' || ४८.५० || २६२० |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Arkadij Naiditsch]]|Germany}} || २५८५ || ० || ० || {{CNone}} || १ || १ || १ || ० || ½ || १ || ½ || १ || १ || ० || १ || '''८''' || ४७.२५ || २६०७ |- | 4 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[फ्रिसो निजबोर]]|नेदरलँड्स}} || 2553 || 0 || ½ || 0 || {{CNone}} || 0 || 0 || 1 || 1 || ½ || ½ || 1 || 1 || 1 || 1 || '''7½''' || || 2580 |- | 5 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[सर्गेई कारजाकिन]]|युक्रेन}} || 2547 || ½ || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || 1 || 0 || '''7''' || || 2552 |- | 6 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[डेनिस डी व्ह्र्युग्ट]]|नेदरलँड्स}} || 2504 || 0 || ½ || 0 || 1 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || ½ || 0 || 0 || 1 || 1 || '''6½''' || || 2527 |- | 7 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[पीटर आक्स]]|हंगेरी}} || 2623 || ½ || ½ || 1 || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || ½ || ½ || '''6''' || 40.25 || 2489 |- | 8 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जॉन व्हॅन डर वील]]|नेदरलँड्स}} || 2509 || 0 || 1 || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || '''6''' || 36.75 || 2497 |- | 9 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#Woman Grandmaster (WGM)|WGM]] [[हंपी कोनेरू]]|भारत}} || 2496 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || 1 || ½ || {{CNone}} || 1 || 0 || ½ || 1 || 1 || '''6''' || 33.25 || 2498 |- | 10 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[इयान रॉजर्स (बुद्धिबळपटू)|इयान रॉजर्स]]|ऑस्ट्रेलिया}} || 2569 || 1 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || 1 || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ || 0 || ½ || ½ || '''5½''' || 38.25 || 2465 |- | 11 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जॉनी हेक्टर]]|स्वीडन}} || 2570 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 1 || 0 || ½ || 1 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || '''5½''' || 30.75 || 2465 |- | 12 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#वुमन ग्रँडमास्टर (WGM)|WGM]] [[अलेक्झांड्रा कोस्तेन्युक]]|रशिया}} || 2456 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 1 || 1 || 0 || ½ || 1 || ½ || {{CNone}} || 0 || ½ || '''5''' || 29.25 || 2443 |- | 13 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[हारमेन जोंकमन]]|नेदरलँड्स}} || 2436 || 0 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || 1 || {{CNone}} || 1 || '''5''' || 28.50 || 2445 |- | 14 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#वुमन ग्रँडमास्टर (WGM)|WGM]] [[व्हिक्टोरिजा च्मिलिते]]|लिथुआनिया}} || 2452 || 0 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || {{CNone}} || '''4''' || || 2390 |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६५ वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, निमंत्रित गट (१० खेळाडू), १७–२६ जानेवारी २००३, [[Wijk aan Zee]], [[Chess tournament#Tournament categories|वर्ग VIII (२४३४)]]<ref>{{cite web|url =https://www.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=66&type=standings&group=3|title =Standings invitation tens 2003|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =27 January 2003}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Eric Lobron]]|Germany}}''' || २५०६ || {{CNone}} || ० || १ || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ || १ || '''७''' || || २६४६ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Ruud Janssen (chess player)|Ruud Janssen]]|Netherlands}} || २४७० || १ || {{CNone}} || ½ || ० || ½ || १ || ½ || १ || १ || १ || '''६½''' || २५.०० || २५९६ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Bu Xiangzhi]]|China}} || २५६९ || ० || ½ || {{CNone}} || १ || १ || ½ || १ || ½ || १ || १ || '''६½''' || २४.२५ || २५८५ |- | ४ || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Alexander Cherniaev]]|Russia}} || 2504 || ½ || 1 || 0 || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || 1 || ½ || 1 || '''6''' || || 2551 |- | 5 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मिशो सेबालो]]|क्रोएशिया}} || 2527 || ½ || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || 1 || 1 || '''5½''' || || 2503 |- | 6 || align="left" |{{flagathlete|[[एर्विन ल'आमी]]|नेदरलँड्स}} || 2438 || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || 1 || 1 || 1 || 1 || '''5''' || || 2476 |- | 7 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#FIDE मास्टर (FM)|FM]] [[मार्सेल पीक]]|नेदरलँड्स}} || 2417 || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || '''3''' || 9.50 || 2310 |- | 8 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#FIDE मास्टर (FM)|FM]] [[मार्क एरविच]]|नेदरलँड्स}} || 2342 || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || '''3''' || 9.25 || 2319 |- | 9 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#FIDE मास्टर (FM)|FM]] [[सायबोल्ट स्ट्रेटिंग]]|नेदरलँड्स}} || 2325 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || '''1½''' || || 2173 |- | 10 || align="left" |{{flagathlete|[[विम बूम]]|नेदरलँड्स}} || 2238 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || {{CNone}} || '''1''' || || 2104 |} ===२००४=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६६वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, 'अ' गट, १०–२५ जानेवारी २००४, [[वाईक आन झी]], [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XIX (२७०२)]]<ref>{{cite web|url =https://history.tatasteelchess.com/archive/Tournament?id=६७&type=standings&group=१&type=standings&group=१|title =Standings grandmaster group A २००४|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =२६ जानेवारी २००४}}{{मृत दुवा|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- |-style="background:#ccffcc;" | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[विश्वनाथन आनंद]]|India}}''' || २७६६ || || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || १ || १ || ½ || १ || १ || '''८½''' || || २८०८ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[पीटर लेको]]|Hungary}} || २७२२ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || '''८''' || ४९.७५ || २७८८ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[मायकेल ॲडम्स (chess खेळाडू)|मायकेल ॲडम्स]]|England}} || २७२० || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || १ || १ || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || '''८''' || ४९.२५ || २७८८ |- | ४ || align="left" |{{flagathlete|[[वेसेलिन टोपालोव]]|Bulgaria}} || २७३५ || १ || ½ || ½ || {{n/a}} || १ || ½ || ० || ½ || ० || १ || ½ || ½ || ½ || १ || '''७½''' || ४८.५० || २७५७ |- | ५ || align="left" |{{flagathlete|[[विक्टर बोलोगन]]|Moldova}} || २६७९ || ½ || ० || ½ || ० || {{n/a}} || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ || १ || ½ || ० || '''७½''' || ४६.७५ || २७६१ |- | ६ || align="left" |{{flagathlete|[[व्लादिमिर क्रॅमनिक]]|Russia}} || २७७७ || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || १ || १ || ० || ½ || ० || १ || ½ || '''६½''' || ४१.५० || २६९७ |- | ७ || align="left" |{{flagathlete|[[एवगेनी बरीव]]|Russia}} || २७१४ || ० || ½ || ० || १ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ० || १ || १ || १ || ½ || ० || '''६½''' || ४१.२५|| २७०२ |- | ८ || align="left" |{{flagathlete|[[लोक व्हॅन वेली]]|नेदरलँड्स}} || २६१७ || ½ || ½ || १ || ½ || ० || ० || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || '''६½''' || ४१.२५ || २७०९ |- | ९ || align="left" |{{flagathlete|[[पीटर स्विडलर]]|Russia}} || २७४७ || ½ || ½ || ½ || १ || ० || ० || १ || ½ || {{n/a}} || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || '''६''' || ३९.५० || २६७० |- | १० || align="left" |{{flagathlete|[[व्लादिमिर अकोपियन]]|Armenia}} || २६९३ || ० || ½ || ½ || ० || ० || १ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || १ || १ || १ || '''६''' || ३६.२५ || २६७४ |- | ११ || align="left" |{{flagathlete|[[अलेक्झी शिरोव]]|Spain}} || २७३६ || ० || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || १ || ½ || १ || '''६''' || ३५.७५ || २६७१ |- | १२ || align="left" |{{flagathlete|[[इवान सोकोलोव्ह (chess खेळाडू)|इवान सोकोलोव्ह]]|नेदरलँड्स}} || २७०६ || ½ || ½ || ½ || ½ || ० || १ || ० || ½ || ½ || ० || ० || {{n/a}} || ½ || ½ || '''५''' || ३३.२५ || २६१५ |- | १३ || align="left" |{{flagathlete|[[झांग झोंग]]|China}} || २६४४ || ० || ० || ० || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || १ || '''५''' || २९.५० || २६२० |- | १४ || align="left" |{{flagathlete|[[यान टिमान]]|नेदरलँड्स}} || २५७८ || ० || ० || ० || ० || १ || ½ || १ || ० || ½ || ½ || ० || ½ || ० || {{n/a}} || '''४''' || || २५७१ |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६६ वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट ब, १०–२५ जानेवारी २००४, [[विक आन झी]], [[बुद्धिबळ स्पर्धा#स्पर्धेचे प्रकार|श्रेणी १३ (२५६०)]]<ref>{{cite web|url =https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=67&type=standings&group=2|title =Standings grandmaster group B 2004|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =26 January 2004}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE जागतिक क्रमवारी|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनबॉर्न-बर्गर गुण|SB]] !! [[बुद्धिबळातील संज्ञा#कामगिरी रेटिंग|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[लाझारो ब्रुझोन]]|क्युबा}}''' || २६०३ || {{CNone}} || ½ || ½ || ० || ½ || १ || १ || ½ || ० || १ || १ || १ || १ || १ || '''९''' || || २६९८ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[लेनियर डोमिंग्वेझ]]|क्युबा}} || २६०५ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || ½ || १ || '''८½''' || || २६६७ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[लॉरेंट फ्रेसीनेट]]|फ्रान्स}} || २६३६ || ½ || ½ || {{CNone}} || ० || १ || ० || ० || १ || ½ || १ || १ || १ || १ || ½ || '''८''' || || २६४१ |- | ४ || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[हिकारू नाकामुरा]]|अमेरिका}} || 2571 || 1 || ½ || 1 || {{CNone}} || 0 || ½ || 0 || 1 || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || 0 || '''7½''' || 49.25 || 2616 |- | 5 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जुलिओ ग्रांडा|जुलिओ ग्रांडा झुनिगा]]|पेरू}} || 2581 || ½ || 0 || 0 || 1 || {{CNone}} || ½ || 1 || 1 || 1 || 0 || ½ || 0 || 1 || 1 || '''7½''' || 46.25 || 2616 |- | 6 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[डॅनियल स्टेलवॅगन]]|नेदरलँड्स}} || 2489 || 0 || ½ || 1 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || 0 || 1 || ½ || 0 || ½ || ½ || '''6½''' || 42.25 || 2566 |- | 7 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[आर्कादिज नैदित्श]]|जर्मनी}} || 2576 || 0 || ½ || 1 || 1 || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || 1 || '''6½''' || 41.75 || 2559 |- | 8 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[सर्गेई तिव्हियाकोव्ह]]|नेदरलँड्स}} || 2600 || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || 1 || 1 || ½ || 1 || '''6½''' || 37.75 || 2557 |- | 9 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अँटोआनेटा स्टेफानोव्हा]]|बल्गेरिया}} || 2478 || 1 || ½ || ½ || ½ || 0 || 1 || 0 || 0 || {{CNone}} || ½ || ½ || 0 || ½ || 1 || '''6''' || || 2537 |- | 10 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[झू चेन]]|चीन}} || 2490 || 0 || ½ || 0 || ½ || 1 || 0 || 1 || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || 0 || 1 || ½ || '''5½''' || || 2509 |- | 11 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[हिचेम हमदौची]]|मोरोक्को}} || 2588 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || 1 || 0 || ½ || 1 || {{CNone}} || ½ || 0 || ½ || '''5''' || 30.50 || 2471 |- | 12 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[फ्रिसो निजबोर]]|नेदरलँड्स}} || 2586 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || 1 || 0 || 0 || 1 || 1 || ½ || {{CNone}} || ½ || 0 || '''5''' || 30.50 || 2471 |- | 13 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[एरिक लोब्रॉन]]|जर्मनी}} || 2497 || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || ½ || 1 || ½ || ½ || 0 || 1 || ½ || {{CNone}} || ½ || '''5''' || 30.00 || 2478 |- | 14 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जॉन व्हॅन डर वील]]|नेदरलँड्स}} || 2542 || 0 || 0 || ½ || 1 || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || 1 || ½ || {{CNone}} || '''4½''' || || 2452 |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६६ वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट C, १०–२५ जानेवारी २००४, [[Wijk aan Zee]], [[Chess tournament#Tournament categories|श्रेणी IX (२४५४)]]<ref>{{cite web|url =https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=67&type=standings&group=3|title =Standings grandmaster group C 2004|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =26 January 2004}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Magnus Carlsen]]|Norway}}''' || २४८४ || {{CNone}} || १ || ½ || १ || १ || १ || १ || ० || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ || '''१०½''' || || २७०२ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Sipke Ernst]]|Netherlands}} || २४७४ || ० || {{CNone}} || १ || १ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ || १ || '''१०''' || || २६६३ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Jan Smeets]]|Netherlands}} || २५०५ || ½ || ० || {{CNone}} || ½ || १ || ½ || ० || १ || १ || १ || ½ || १ || १ || १ || '''९''' || || २५९१ |- | ४ || |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मिलोश पावलोविच (बुद्धिबळपटू)|मिलोश पावलोविच]]|सर्बिया आणि मॉन्टेनिग्रो}} || 2548 || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || 0 || ½ || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || '''8''' || 40.00 || 2533 |- | 5 || |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[जान वेर्ले]]|नेदरलँड्स}} || 2407 || 0 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || 0 || ½ || ½ || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || '''8''' || 39.75 || 2544 |- | 6 || |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मेराब् गागुनाश्विली]]|जॉर्जिया|1990}} || 2583 || 0 || ½ || ½ || ½ || 1 || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || 0 || 1 || 0 || 1 || 1 || '''7½''' || 43.00 || 2501 |- | 7 || |{{flagathlete|[[FIDE किताब#महिला ग्रँडमास्टर (WGM)|WGM]] [[टीया बॉसबूम-लांचावा|टीया लांचावा]]|नेदरलँड्स}} || 2323 || 0 || 0 || 1 || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 || '''7½''' || 38.00 || 2521 |- | 8 || |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[दुश्को पावासोविच]]|स्लोव्हेनिया}} || 2615 || 1 || ½ || 0 || 1 || ½ || 0 || 0 || {{CNone}} || 0 || ½ || ½ || 1 || 1 || 1 || '''7''' || || 2470 |- | 9 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#Woman Grandmaster (WGM)|WGM]] [[कॅटेरिना लॅग्नो]]|युक्रेन}} || 2493 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || 1 || {{CNone}} || ½ || ½ || 0 || 1 || 1 || '''6½''' || || 2451 |- | 10 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[रुड जान्सेन]]|नेदरलँड्स}} || 2489 || ½ || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || 1 || 1 || '''6''' || 27.25 || 2422 |- | 11 || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[व्हॅलेरी पोपोव्ह]]|रशिया}} || 2580 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || 1 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || 1 || 1 || '''6''' || 26.75 || 2415 |- | 12 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#Woman Grandmaster (WGM)|WGM]] [[पेंग झाओक्विन]]|नेदरलँड्स}} || 2419 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || 0 || {{CNone}} || ½ || 1 || '''3½''' || || 2281 |- | 13 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#FIDE Master (FM)|FM]] [[मार्टेन एटमन्स]]|नेदरलँड्स}} || 2225 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || '''1''' || || 2070 |- | 14 || align="left" |{{flagathlete|[[टेड बॅरेन्डसे]]|नेदरलँड्स}} || 2206 || 0 || 0 || 0 || 0 || ० || ० || ० || ० || ० || ० || ० || ½ || {{CNone}} || '''½''' || || १९७२ |} ===२००५=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६७वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, 'अ' गट, १५–३० जानेवारी २००५, [[वाईक आन झी]], [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XIX (२७२१)]]<ref>{{cite web|url =https://www.tatasteelchess.com/archive/Tournament?id=६८&type=standings&group=१|title =Standings grandmaster group A २००५|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =३१ जानेवारी २००५}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- |-style="background:#ccffcc;" | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[पीटर लेको]]|Hungary}}''' || २७४९ || || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || ½ || ½ || '''८½''' || || २८२९ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[विश्वनाथन आनंद]]|India}} || २७८६ || ० || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || १ || १ || ½ || ½ || १ || ½ || '''८''' || || २८०३ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[वेसेलिन टोपालोव]]|Bulgaria}} || २७५७ || ½ || ½ || {{n/a}} || ० || ½ || ० || १ || ½ || १ || १ || ½ || १ || ½ || ½ || '''७½''' || || २७७५ |- | ४ || align="left" |{{flagathlete|[[ज्युडिट पोल्गार]]|Hungary}} || २७२८ || ½ || ½ || १ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || १ || ½ || ० || १ || '''७''' || ४५.०० || २७४९ |- | ५ || align="left" |{{flagathlete|[[अलेक्झांडर ग्रिश्चुक]]|Russia}} || २७१० || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ० || ½ || १ || ½ || '''७''' || ४४.५० || २७५१ |- | ६ || align="left" |{{flagathlete|[[मायकेल ॲडम्स (chess खेळाडू)|मायकेल ॲडम्स]]|England}} || २७४१ || ½ || ० || १ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || '''७''' || ४४.०० || २७४८ |- | ७ || align="left" |{{flagathlete|[[व्लादिमिर क्रॅमनिक]]|Russia}} || २७५४ || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || १ || '''७''' || ४३.०० || २७४७ |- | ८ || align="left" |{{flagathlete|[[लोक व्हॅन वेली]]|नेदरलँड्स}} || २६७९ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ० || १ || ½ || ½ || '''६½''' || ४२.०० || २७२४ |- | ९ || align="left" |{{flagathlete|[[रुस्लान पोनोमारिओव्ह]]|Ukraine}} || २७०० || ½ || ० || ० || १ || ० || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || १ || १ || '''६½''' || ३८.५० || २७२२ |- | १० || align="left" |{{flagathlete|[[लाझारो ब्रुझोन]]|Cuba}} || २६५२ || ० || ० || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || १ || १ || १ || '''६½''' || ३७.०० || २७२६ |- | ११ || align="left" |{{flagathlete|[[पीटर स्विडलर]]|Russia}} || २७३५ || ० || ½ || ½ || ० || १ || ½ || ० || १ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || '''६''' || || २६९१ |- | १२ || align="left" |{{flagathlete|[[नायजेल शॉर्ट]]|England}} || २६७४ || ० || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || ० || ½ || {{n/a}} || १ || १ || '''५½''' || || २६६७ |- | १३ || align="left" |{{flagathlete|[[अलेक्झांडर मोरोझेविच]]|Russia}} || २७४१ || ½ || ० || ½ || १ || ० || ० || ½ || ½ || ० || ० || ½ || ० || {{n/a}} || १ || '''४½''' || || २६०९ |- | १४ || align="left" |{{flagathlete|[[इवान सोकोलोव्ह (chess खेळाडू)|इवान सोकोलोव्ह]]|नेदरलँड्स}} || २६८५ || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || ० || ½ || ० || ० || ½ || ० || ० || {{n/a}} || '''३½''' || || २५४९ |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६७ वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट ब, १५–३० जानेवारी २००५, [[विक आन झी]], [[बुद्धिबळ स्पर्धा#स्पर्धेचे प्रकार|श्रेणी XIII (२५६४)]]<ref>{{cite web|url =https://www.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=68&type=standings&group=2|title =Standings grandmaster group B 2005|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =31 January 2005}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE जागतिक क्रमवारी|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनबॉर्न-बर्गर गुण|SB]] !! [[बुद्धिबळातील संज्ञा#कामगिरी रेटिंग|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[सर्गेई कारजाकिन]]|युक्रेन}}''' || २५९९ || {{CNone}} || ½ || ½ || ० || १ || ½ || ½ || १ || ½ || १ || १ || १ || १ || १ || '''९½''' || || २७३७ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जान स्मीट्स]]|नेदरलँड्स}} || २४७५ || ½ || {{CNone}} || १ || ० || ½ || ½ || १ || ½ || १ || ½ || १ || ½ || ½ || १ || '''८½''' || ५२.०० || २६८१ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[शखरियार मामेदयारोव्ह]]|अझरबैजान}} || २६५७ || ½ || ० || {{CNone}} || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ || १ || १ || '''८½''' || ४७.२५ || 2667 |- | 4 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[पीटर हेन निल्सन]]|डेन्मार्क}} || 2648 || 1 || 1 || ½ || {{CNone}} || 0 || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || ½ || '''8''' || || 2645 |- | 5 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[इव्हान चेपारिनोव्ह]]|बल्गेरिया}} || 2572 || 0 || ½ || 1 || 1 || {{CNone}} || ½ || 0 || ½ || 1 || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || '''7½''' || 47.00 || 2621 |- | 6 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अलेक्झांडर ओनिशुक]]|अमेरिका}} || 2652 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || 0 || ½ || 1 || ½ || 1 || '''7½''' || 46.00 || 2615 |- | 7 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मॅग्नस कार्लसन]]|नॉर्वे}} || 2553 || ½ || 0 || ½ || ½ || 1 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || ½ || 0 || 1 || ½ || '''7''' || || 2594 |- | 8 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[डॅनियल स्टेलवेगन]]|नेदरलँड्स}} || 2524 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || 1 || ½ || 1 || ½ || '''6½''' || || 2568 |- | 9 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अँटोआनेटा स्टेफानोव्हा]]|बल्गेरिया}} || 2491 || ½ || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || 0 || 1 || 1 || '''6''' || || 2541 |- | 10 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अलेक्झांड्रा कोस्टेनियुक]]|रशिया}} || 2490 || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || 1 || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 1 || '''5½''' || || 2513 |- | 11 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[सिपके अर्न्स्ट]]|नेदरलँड्स}} || 2509 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} || 1 || 1 || 1 || '''5''' || || 2482 |- | 12 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[फ्रिसो निजबोर]]|नेदरलँड्स}} || 2549 || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || 1 || ½ || 1 || ½ || 0 || {{CNone}} || 0 || ½ || '''4½''' || || 2456 |- | 13 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[प्रेद्राग निकोलिक]]|बोस्निया आणि हर्झगोव्हिना}} || 2676 || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || ½|| '''4''' || || 2415 |- | 14 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अलेजांद्रो रामिरेझ]]|कोस्टा रिका}} || 2507 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || 0|| 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || '''3''' || || 2358 |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६७ वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट C, १५–३० जानेवारी २००५, [[Wijk aan Zee|विक आन झी]], [[Chess tournament#Tournament categories|श्रेणी VII (२४२२)]]<ref>{{cite web|url =https://www.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=68&type=standings&group=3|title =Standings grandmaster group C 2005|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =31 January 2005}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Vladimir Georgiev (chess player)|व्लादिमीर जॉर्जीव्ह]]|मॅसेडोनिया}}''' || २५१७ || {{CNone}} || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ || १ || १ || ½ || १ || '''१०½''' || || २६६५ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Alexey Korotylev|अलेक्सी कोरोटिलेव्ह]]|रशिया}} || २६०३ || ½ || {{CNone}} || १ || ० || ½ || ½ || १ || १ || ½ || १ || १ || १ || १ || १ || '''१०''' || ५६.५० || २६१९ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#Woman Grandmaster (WGM)|WGM]] [[Natalia Zhukova|नतालिया झुकोवा]]|युक्रेन}} || २४६५ || ½ || ० || {{CNone}} || ½ || ½ || १ || ½ || १ || १ || १ || १ || १ || १ || १ || '''10''' || 53.50 || 2629 |- | 4 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Erwin l'Ami]]|नेदरलँड्स}} || 2531 || 0 || 1 || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || 1 || 1 || ½ || ½ || 1 || 1 || 0 || 1 || '''9''' || 53.50 || 2554 |- | 5 || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Evgeny Alekseev (chess player)|Evgeny Alekseev]]|रशिया}} || 2605 || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || 1 || 1 || 0 || ½ || 1 || 1 || 1 || ½ || '''9''' || 53.50 || 2548 |- | 6 || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Harmen Jonkman]]|नेदरलँड्स}} || 2399 || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || {{CNone}} || 0 || 0 || 1 || 1 || 1 || ½ || 1 || 1 || '''6½''' || 32.25 || 2423 |- | 7 || align="left" |{{flagathlete|[[Wouter Spoelman]]|नेदरलँड्स}} || 2381 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || 1 || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 || '''6½''' || 31.75 || 2425 |- | 8 || align="left" |{{flagathlete|[[Parimarjan Negi]]|भारत}} || 2316 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || 1 || 0 || 1 || '''5½''' || || 2373 |- | 9 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Leon Pliester]]|नेदरलँड्स}} || 2383 || 0 || ½ || 0 || ½ || 1 || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || 0 || 0 || '''5''' || 33.00 || 2337 |- | 10 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Manuel Bosboom]]|Netherlands}} || 2426 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || 1 || 1 || 1 || '''5''' || 24.25 || 2334 |- | 11 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#Woman Grandmaster (WGM)|WGM]] [[Tea Bosboom-Lanchava|Tea Lanchava]]|Netherlands}} || 2366 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || 0 || 0 || 1 || {{CNone}} || 0 || 1 || 1 || '''4''' || 17.50 || 2285 |- | 12 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#Woman Grandmaster (WGM)|WGM]] [[Zeinab Mamedyarova]]|Azerbaijan}} || 2349 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || 1 || 1 || '''4''' || 15.75 || 2286 |- | 13 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#Woman International Master (WIM)|WIM]] [[Bianca Muhren]]|Netherlands}} || 2295 || ½ || 0 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0 || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || {{CNone}} || 0 || '''3½''' || || 2256 |- | 14 || align="left" |{{flagathlete|[[Joost Wempe]]|Netherlands}} || 2265 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0 || 1 || {{CNone}} || '''2½''' || || 2183 |} ===२००६=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६८वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, 'अ' गट, १४–२९ जानेवारी २००६, [[वाईक आन झी]], [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XIX (२७१६)]]<ref>{{cite web|url =https://www.tatasteelchess.com/archive/Tournament?id=६९&type=standings&group=१|title =Standings grandmaster group A २००६|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =३० जानेवारी २००६}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- |-style="background:#ccffcc;" | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[विश्वनाथन आनंद]]|India}}''' || २७९२ || || ½ || ½ || १ || १ || १ || ½ || १ || ½ || १ || १ || ½ || ० || ½ || '''९''' || ५८.५० || २८५१ |- |-style="background:#ccffcc;" | २ || align="left" |'''{{flagathlete|[[वेसेलिन टोपालोव]]|Bulgaria}}''' || २८०१ || ½ || || ० || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || १ || १ || १ || ½ || १ || १ || '''९''' || ५४.०० || २८५० |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[मायकेल ॲडम्स (chess खेळाडू)|मायकेल ॲडम्स]]|England}} || २७०७ || ½ || १ || {{n/a}} || १ || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || '''७½''' || ४८.७५ || २७७३ |- | ४ || align="left" |{{flagathlete|[[व्हासिल इव्हानचुक]]|Ukraine}} || २७२९ || ० || ½ || ० || {{n/a}} || ½ || १ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || '''७½''' || ४४.५० || २७७२ |- | ५ || align="left" |{{flagathlete|[[बोरिस गेलफांड]]|Israel}} || २७२३ || ० || ½ || १ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ० || १ || '''७''' || ४३.७५ || २७४४ |- | ६ || align="left" |{{flagathlete|[[सर्गेई कर्जाकिन]]|Ukraine}} || २६६० || ० || ० || ½ || ० || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ || '''७''' || ३८.५० || २७४९ |- | ७ || align="left" |{{flagathlete|[[सर्गेई टिवियाकोव्ह]]|नेदरलँड्स}} || २६६९ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || १ || ½ || '''६½''' || ४१.७५ || २७१९ |- | ८ || align="left" |{{flagathlete|[[पीटर लेको]]|Hungary}} || २७४० || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ० || ½ || १ || १ || ½ || '''६½''' || ३९.२५ || २७१४ |- | ९ || align="left" |{{flagathlete|[[लेव्हॉन अरोनियन]]|Armenia}} || २७५२ || ½ || ० || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ० || ½ || १ || १ || १ || '''६½''' || ३७.५० || २७१३ |- | १० || align="left" |{{flagathlete|[[लोक व्हॅन वेली]]|नेदरलँड्स}} || २६४७ || ० || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || {{n/a}} || ½ || ½ || ० || ½ || '''६''' || || २६९२ |- | ११ || align="left" |{{flagathlete|[[एटिएन बॅक्रॉट]]|France}} || २७१७ || ० || ० || ½ || ½ || ० || ० || १ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || १ || ½ || '''५½''' || || २६५९ |- | १२ || align="left" |{{flagathlete|[[शाखरियार मामेद्यारोव]]|Azerbaijan}} || २७०९ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || ० || ० || ½ || ½ || {{n/a}} || ० || ½ || '''४½''' || ३१.०० || २६०६ |- | १३ || align="left" |{{flagathlete|[[गाटा काम्स्की]]|United States}} || २६८६ || १ || ० || ० || ० || १ || ० || ० || ० || ० || १ || ० || १ || {{n/a}} || ½ || '''४½''' || २८.५० || २६०८ |- | १४ || align="left" |{{flagathlete|[[इवान सोकोलोव्ह (chess खेळाडू)|इवान सोकोलोव्ह]]|नेदरलँड्स}} || २६८९ || ½ || ० || ½ || ० || ० || ० || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || '''४''' || || २५७७ |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६८ वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट ब, १४–२९ जानेवारी २००६, [[Wijk aan Zee|विक आन झी]], [[Chess tournament#Tournament categories|श्रेणी XV (२६०२)]]<ref>{{cite web|url =https://www.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=69&type=standings&group=2|title =Standings grandmaster group B 2006|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =30 January 2006}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Alexander Motylev]]|Russia}}''' || २६३८ || {{CNone}} || १ || ० || १ || ½ || १ || ½ || १ || ½ || १ || १ || ½ || ½ || ½ ||'''९''' || ५८.२५ || २७४१ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Magnus Carlsen]]|Norway}} || २६२५ || ० || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ || ½ || १ || ½ || १ ||'''९''' || ५३.०० || २७४२ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Zoltán Almási]]|Hungary}} || २६४६ || १ || ½ || {{CNone}} || ० || ½ || ० || ½ || १ || ० || १ || १ || १ || १ || १ ||'''८½''' || || २७०९ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[बादूर जोबावा]]|जॉर्जिया}} || 2614 || 0 || ½|| 1 || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || 1|| 0 || 0 || ½ || 1 || 1 || 1 ||'''8''' || || 2689 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[डेव्हिड न्वारा]]|चेक प्रजासत्ताक}} || 2660 || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || 1 || ½ ||'''7½''' || || 2655 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[इव्हान चेपारिनोव्ह]]|बल्गेरिया}} || 2625 || 0 || ½ || 1 || 0 || 1 || {{CNone}} || ½ || 1 || 0 || ½ || 0 || ½ || 1 || 1 ||'''7''' || 41.50 || 2630 |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[एरविन ल'आमी]]|नेदरलँड्स}} || 2550 || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || ½ || 1 || 1 || ½ || ½ || 1 ||'''7''' || 41.25 || 2635 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[आर्कादिज नैदित्श]]|जर्मनी}} || 2657 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || 1 || ½ || 1 || 1 || 1 || 1 ||'''7''' || 35.75 || 2627 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अलेक्झांडर बेलियाव्स्की]]|स्लोव्हेनिया}} || 2626 || ½ || 0 || 1 || 1 || ½ || 1 || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || 0 ||'''6½''' || || 2601 |- | 10 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जिओव्हानी वेस्कोव्ही]]|ब्राझील}} || 2633 || 0 || 0 || 0 || 1 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || 1 || ½ ||'''6''' || 33.25 || 2571 |- | 11 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[हंपी कोनेरू]]|भारत}} || 2537 || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || 1 || 0 || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || 1 || 1 ||'''6''' || 31.25 || 2578 |- | 12 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जान स्मीट्स]]|नेदरलँड्स}} || 2550 || ½ || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || {{CNone}} || 1 || 1 ||'''4''' || || 2465 |- | 13 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[डॅनियल स्टेलवॅगन]]|नेदरलँड्स}} || 2573 || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || {{CNone}} || 1 ||'''3''' || || 2394 |- | 14 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[कॅटेरिना लॅग्नो]]|युक्रेन}} || 2500 || ½ || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || 1 || ½ || 0 || 0 || 0 || {{CNone}} ||'''2½''' || || 2359 |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६८ वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट C, १४–२९ जानेवारी २००६, [[Wijk aan Zee]], [[Chess tournament#Tournament categories|श्रेणी IX (२४५८)]]<ref>{{cite web|url =https://www.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=69&type=standings&group=3|title =Standings grandmaster group C 2006|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =30 January 2006}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Suat Atalık]]|Turkey}}''' || २६१८ || {{CNone}} || ½ || १ || ½ || १ || १ || ½ || ½ || १ || १ || १ || ½ || १ || १ || '''१०½''' || || २६९६ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Jan Werle]]|Netherlands}} || २५१४ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || १ || १ || ० || १ || १ || ½ || १ || '''९''' || ५४.७५ || २५९४ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Cyril Marcelin]]|France}} || २४४१ || ० || ½ || {{CNone}} || ½ || १ || ० || १ || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ || १ || '''९''' || ५०.५० || २६०० |- | 4 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जॉन व्हॅन डर वील]]|नेदरलँड्स}} || 2505 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || '''8''' || || 2541 |- | 5 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[ली शिलॉन्ग]]|चीन}} || 2543 || 0 || 0 || 0 || 0 || {{CNone}} || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || ½ || 1 || 0 || 1 || '''7½''' || || 2508 |- | 6 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[यगे विसर]]|नेदरलँड्स}} || 2485 || 0 || ½ || 1 || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ || ½ || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || ½ || '''6½''' || 39.75 || 2455 |- | 7 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[क्लॉस बिशॉफ]]|जर्मनी}} || 2560 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || ½ || 1 || 1 || 0 || '''6½''' || 39.25 || 2450 |- | 8 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[कॅरेल व्हॅन डर वेडे]]|नेदरलँड्स}} || 2466 || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || 1 || ½ || 0 || ½ || 1 || '''6½''' || 38.75 || 2457 |- | 9 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[हारमेन जोंकमन]]|नेदरलँड्स}} || 2470 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || 1 || 0 || 0 || {{CNone}} || 1 || ½ || ½ || 1 || ½ || '''5½''' || || 2400 |- | 10 || align="left" |[[पीटर हॉपमन]] (नेदरलँड्स) || 2332 || 0 || 1 || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || - || ½ || 1 || ½ || 1 || '''5''' || 28.75 || 2380 |- | 11 || align="left" |[[एकातेरिना अतालिक]] (WGM) (तुर्की) || 2399 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || - || ½ || ½ || 1 || '''5''' || 27.25 || 2375 |- | 12 || align="left" |[[अहमद अदली]] (GM) (इजिप्त) || 2473 || ½ || 0 || 0 || ½ || 0 || 1 || 0 || 1 || ½ || 0 || ½ || - || 0 || ½ || '''4½''' || || 2346 |- | 13 || align="left" |[[मार्लिस बेन्सडॉर्प]] (WIM) (नेदरलँड्स) || 2230 || 0 || ½ || 0 || 0 || 1 || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || 1 || - || 0 || '''4''' || || 2334 |- | 14 || align="left" |[[योचानन अफेक]] (IM) (इस्रायल) || 2370 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 1 || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || 1 || - || '''3½''' || || 2289 |} ===२००७=== :{|class="wikitable" style="text-align:center;" |+ ६९वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, 'अ' गट, १३–२८ जानेवारी २००७, [[वाईक आन झी]], [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XIX (२७१९)]]<ref>{{cite web|url =https://www.tatasteelchess.com/archive/Tournament?id=७०&type=standings&group=१|title =Standings grandmaster group A २००७|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =२९ जानेवारी २००७}}</ref> |- ! !!खेळाडू !![[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !१ !!२ !!३ !!४ !!५ !!६ !!७ !!८ !!९ !!१० !!११ !!१२ !!१३ !!१४ !! एकूण !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- |-style="background:#ccffcc;" |१||align="left"|{{flagathlete|'''[[लेव्हॉन अरोनियन]]'''|Armenia}} || २७४४ | ||½||१||½||½||½||½||१||१||½||१||½||½||½||'''८½''' || ५४.२५ || २८२७ |- |-style="background:#ccffcc;" | २ ||align="left"|{{flagathlete|'''[[वेसेलिन टोपालोव]]'''|Bulgaria}} || २७८३ |½|| ||½||½||१||०||½||½||१||½||½||१||१||१||'''८½''' || ५१.५० ||२८२४ |- |-style="background:#ccffcc;" | ३ ||align="left"|{{flagathlete|'''[[तैमूर राजाबोव्ह]]'''|Azerbaijan}} || २७२९ |०||½|| ||½||½||½||१||½||½||१||१||१||½||१||'''८½''' || ५०.०० ||२८२८ |- | ४ ||align="left"|{{flagathlete|[[व्लादिमिर क्रॅमनिक]]|Russia}} || २७६६ |½||½||½||{{n/a}} ||१||½||½||½||½||½||½||१||½||१||'''८''' || ||२८०२ |- | ५ ||align="left"|{{flagathlete|[[विश्वनाथन आनंद]]|India}} || २७७९ |½||०||½||०||{{n/a}} ||१||½||१||½||१||½||१||½||½||'''७½''' || ||२७७१ |- | ६ ||align="left"|{{flagathlete|[[पीटर स्विडलर]]|Russia}} || २७२८ |½||१||½||½||०||{{n/a}} ||½||०||½||१||१||०||१||½||'''७''' || ||२७४७ |- | ७ ||align="left"|{{flagathlete|[[डेव्हिड नवारा]]|Czech Republic}} || २७१९ |½||½||०||½||½||½||{{n/a}} ||०||१||½||½||१||१||०||'''६½''' || ४०.२५ ||२७१९ |- | ८ ||align="left"|{{flagathlete|[[सर्गेई कर्जाकिन]]|Ukraine}} || २६७८ |०||½||½||½||०||१||१||{{n/a}} ||०||½||½||½||½||१||'''६½''' || ४०.२५ ||२७२२ |- | ९ ||align="left"|{{flagathlete|[[रुस्लान पोनोमारिओव्ह]]|Ukraine}} || २७२३ |०||०||½||½||½||½||०||१||{{n/a}} ||½||½||½||१||½||'''६''' || ||२६९० |- | १० ||align="left"|{{flagathlete|[[अलेक्झांडर मोटिलेव्ह]]|Russia}} || २६४७ |½||½||०||½||०||०||½||½||½||{{n/a}} ||½||½||½||½||'''५''' || ३१.५० ||२६३८ |- | ११ ||align="left"|{{flagathlete|[[सर्गेई टिवियाकोव्ह]]|नेदरलँड्स}} || २६६७ |०||½||०||½||½||०||½||½||½||½||{{n/a}} ||½||½||½||'''५''' || ३१.०० ||२६३५ |- | १२ ||align="left"|{{flagathlete|[[लोक व्हॅन वेली]]|नेदरलँड्स}} || २६८३ |½||०||०||०||०||१||०||½||½||½||½||{{n/a}} ||½||१||'''५''' || २९.२५ ||२६३५ |- | १३ ||align="left"|{{flagathlete|[[मॅग्नस कार्लसन]]|Norway}} || २६९० |½||०||½||½||½||०||०||½||०||½||½||½||{{n/a}} ||½||'''४½''' || २९.२५ ||२६११ |- | १४ ||align="left"|{{flagathlete|[[अलेक्झी शिरोव]]|Spain}} || २७१५ |½||०||०||०||½||½||१||०||½||½||½||०||½||{{n/a}} ||'''४½''' || २८.२५ ||२६०९ |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६९ वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट ब, १३–२८ जानेवारी २००७, [[विक आन झी]], [[बुद्धिबळ स्पर्धा#स्पर्धेचे प्रकार|श्रेणी XIV (२६००)]]<ref>{{cite web|url =https://www.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=70&type=standings&group=2|title =Standings grandmaster group B 2007|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =29 January 2007}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE जागतिक क्रमवारी|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनबॉर्न-बर्गर गुण|SB]] !! [[बुद्धिबळातील संज्ञा#कामगिरी रेटिंग|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[पावेल एल्जानोव्ह]]|युक्रेन}}''' || २६७५ || {{CNone}} || ० || १ || ½ || १ || ० || ½ || ½ || १ || ½ || १ || १ || १ || १ ||'''९''' || || २७३६ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[गॅब्रिएल सार्गिसियन]]|आर्मेनिया}} || २६५८ || १ || {{CNone}} || ½ || १ || ½ || ½ || १ || १ || ० || ½ || ½ || १ || ० || ½ ||'''८''' || ५४.२५ || २६८३ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[बू शियांगझी]]|चीन}} || २६४४ || ० || ½ || {{CNone}} || ½ || १ || १ || ½ || १ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ ||'''८''' || ५१.०० || २६८४ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[दिमित्री जाकोव्हेन्को]]|रशिया}} || 2691 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || 1 || 0 || ½ || ½ || 1 || 1 || ½ || 1 || ½ || 1 ||'''8''' || 47.75 || 2680 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मॅक्सिम वाशिए-लाग्राव्ह]]|फ्रान्स}} || 2573 || 0 || ½ || 0 || 0 || {{CNone}} || 1 || 1 || 1 || ½ || ½ || 1 || 1 || 1 || ½ ||'''8''' || 46.25 || 2689 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[एरविन ल'आमी]]|नेदरलँड्स}} || 2594 || 1 || ½ || 0 || 1 || 0 || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || 0 || 1 || 1 ||'''7½''' || || 2658 |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[डॅनियल स्टेलवॅगन]]|नेदरलँड्स}} || 2585 || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || 1 || 1 ||'''7''' || 40.75 || 2631 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[व्हिक्टर बोलोगां]]|मोल्डोव्हा}} || 2658 || ½ || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || 1 || ½ || 1 || ½ || 1 ||'''7''' || 40.00 || 2625 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जान स्मीट्स]]|नेदरलँड्स}} || 2538 || 0 || 1 || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ || 1 || 1 || 1 || 0 ||'''6''' || || 2576 |- | 10 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[फ्रिसो निजबोर]]|नेदरलँड्स}} || 2638 || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || 1 || ½ ||'''5½''' || || 2540 |- | 11 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[सुआत अतालिक]]|तुर्की}} || 2586 || 0 || ½ || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || 0 || 0 || {{CNone}} || ½ || 0 || 1 ||'''4½''' || 29.00 || 2491 |- | 12 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जान वेर्ले]]|नेदरलँड्स}} || 2566 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || 1 || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ ||'''4½''' || 26.00 || 2493 |- | 13 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[तात्याना कोसिंतसेवा]]|रशिया}} || 2474 || 0 || 1 || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || 1 || 0 || {{CNone}} || ½ ||'''4''' || 26.00 || 2469 |- | 14 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[व्लादिमीर जॉर्जीव]]|मॅसेडोनिया}} || 2525 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || 1 || ½ || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} ||'''4''' || 25.00 || 2465 |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ६९ वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट C, १३–२८ जानेवारी २००७, [[Wijk aan Zee]], [[Chess tournament#Tournament categories|श्रेणी X (२४८६)]]<ref>{{cite web|url =https://www.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=70&type=standings&group=3|title =Standings grandmaster group C 2007|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =29 January 2007}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Michał Krasenkow]]|Poland}}''' || २६५१ || {{CNone}} || ० || १ || ½ || १ || १ || ½ || १ || १ || १ || १ || १ || ½ || १ ||'''१०½''' || || २७२५ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Ian Nepomniachtchi]]|Russia}} || २५८७ || १ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || ० || १ || १ || १ || १ ||'''१०''' || || २६९० |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Emanuel Berg]]|Sweden}} || २५८६ || ० || ½ || {{CNone}} || १ || ½ || १ || ½ || १ || १ || १ || ½ || ० || ½ || ½ ||'''८''' || || २५६६ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|जीएम]] [[परिमार्जन नेगी]]|भारत}} || 2538 || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || 1 || 1 || 1 || 0 || ½ || 0 || ½ || 1 || ½ || 1 ||'''7½''' || || 2539 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[फिडे पदव्या#महिला फिडे मास्टर (डब्ल्यूएफएम)|डब्ल्यूएफएम]] [[होउ यिफान]]|चीन}} || 2509 || 0 || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || 1 || 1 || ½ || ½ || 1 || ½ || 1 || ½ || 0 ||'''7''' || 42.75 || 2514 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Wouter Spoelman]]|Netherlands}} || 2414 || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || 1 || 1 || 1 || ½ || 1 ||'''7''' || 38.00 || २५२१ |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जॉन व्हॅन डेर विएल]]|नेदरलँड}} || 2511 || ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ ||''6''' || 35.50 || २४५५ |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Manuel Bosboom]]|Netherlands}} || 2375 || 0 || 0 || 0 || 1 || ½ || 0 || 0 || {{CNone}} || 1 || 0 || 1 || ½ || 1 || 1 ||'''6''' || 32.25 || २४६६ |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[:nl:Edwin van Haastert|Edwin van Haastert]]|Netherlands}} || 2391 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || 1 || 1 ||'''6''' || 31.25 || 2465 |- | 10 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Nadezhda Kosintseva]]|Russia}} || 2496 || 0 || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || ½ || 1 || ½ || {{CNone}} || ½ || 0 || 1 || 0 ||'''5½''' || 36.25 || 2429 |- | 11 || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Peng Zhaoqin]]|Netherlands}} || 2431 || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || 1 ||'''5½''' || 30.00 || २४३४ |- | 12 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[:nl:Harmen Jonkman|Harmen Jonkman]]|Netherlands}} || 2425 || 0 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 1 || 0 || {{CNone}} || 1 || 1 ||''4½'''' || || 2381 |- | 13 || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Stellan Brynell]]|Sweden}} || 2501 || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ ||'''4''' || || 2344 |- | 14 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[:nl:Thomas Willemze|Thomas Willemze]]|Netherlands}} || 2393 || 0 || 0 || ½ || 0 || 1 || 0 || ½ || 0 || 0 || 1 || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} ||'''3½''' || || २३१८ |} ===२००८=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७०वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, 'अ' गट, १२–२७ जानेवारी २००८, [[वाईक आन झी]], [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XX (२७४२)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/Tournament?id=७२&type=standings&group=१ |access-date=२०२४-०१-२८ |website=history.tatasteelchess.com }}{{मृत दुवा|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- |-style="background:#ccffcc;" | १ || align=left|{{flagathlete|'''[[लेव्हॉन अरोनियन]]'''|Armenia}} || २७३९ || ||½ ||½ ||१ ||½ ||½ ||½ ||० ||१ ||½ ||½ ||½ ||१ ||१ ||'''८''' || ५०.०० || २८३० |- |-style="background:#ccffcc;" | २ || align=left|{{flagathlete|'''[[मॅग्नस कार्लसन]]'''|Norway}} ||२७३३ ||½ || ||० ||½ ||० ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||१ ||१ ||१ ||½ ||'''८''' || ४८.५० || २८३० |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[विश्वनाथन आनंद]]|India}} ||२७९९ ||½ ||१ ||{{n/a}} ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||१ ||½ ||½ ||½ ||½ ||'''७½''' || ४८.०० || २७९५ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[तैमूर राजाबोव्ह]]|Azerbaijan}} ||२७३५ ||० ||½ ||१ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||'''७½''' || ४६.५० || २८०० |- | ५ || align=left|{{flagathlete|[[पीटर लेको]]|Hungary}} ||२७५३ ||½ ||१ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||० ||½ ||१ ||½ ||½ ||½ ||'''७''' || ४६.०० || २७७० |- | ६ || align=left|{{flagathlete|[[व्हासिल इव्हानचुक]]|Ukraine}} ||२७५१ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||½ ||'''७''' || ४४.५० || २७७१ |- | ७ || align=left|{{flagathlete|[[मायकेल ॲडम्स (chess खेळाडू)|मायकेल ॲडम्स]]|England}} ||२७२६ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||० ||½ ||½ ||१ ||½ ||'''६½''' || ४१.७५ || २७४४ |- | ८ || align=left|{{flagathlete|[[व्लादिमिर क्रॅमनिक]]|Russia}} ||२७९९ ||१ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||० ||½ ||½ ||१ ||½ ||½ ||'''६½''' || ४१.७५ || २७३८ |- | ९ || align=left|{{flagathlete|[[वेसेलिन टोपालोव]]|Bulgaria}} ||२७८० ||० ||½ ||० ||½ ||१ ||½ ||½ ||१ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||० ||० ||१ ||'''६''' || ३९.०० || २७१० |- | १० || align=left|{{flagathlete|[[ज्युडिट पोल्गार]]|Hungary}} ||२७०७ ||½ ||० ||० ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||० ||½ ||१ ||'''६''' || ३८.०० || २७१६ |- | ११ || align=left|{{flagathlete|[[शाखरियार मामेद्यारोव]]|Azerbaijan}} ||२७६० ||½ ||० ||½ ||½ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||१ ||½ ||'''६''' || ३७.५० || २७१२ |- | १२ || align=left|{{flagathlete|[[पावेल एल्जानोव्ह]]|Ukraine}} ||२६९२ ||½ ||० ||½ ||० ||½ ||० ||½ ||० ||१ ||१ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||० ||'''५''' || ३२.०० || २६५९ |- | १३ || align=left|{{flagathlete|[[लोक व्हॅन वेली]]|नेदरलँड्स}} ||२६८१ ||० ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||½ ||१ ||½ ||० ||½ ||{{n/a}} ||½ ||'''५''' || ३१.७५ || २६६० |- | १४ || align=left|{{flagathlete|[[बोरिस गेलफांड]]|Israel}} ||२७३७ ||० ||½ ||½ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||० ||½ ||१ ||½ ||{{n/a}} ||'''५''' || ३१.७५ || २६५६ |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७० वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट C, १२–२७ जानेवारी २००८, [[Wijk aan Zee]], [[Chess tournament#Tournament categories|श्रेणी X (२४९४)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=72&type=standings&group=3 |access-date=2024-01-28 |website=history.tatasteelchess.com}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Fabiano Caruana]]|Italy}}''' || २५९८ || {{CNone}} || ½ || १ || १ || ० || १ || १ || १ || १ || ० || ½ || १ || १ || १ ||'''१०''' || || २६९६ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Dimitri Reinderman]]|Netherlands}} || २५३३ || ½ || {{CNone}} || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || १ || ½ || ½ || १ || १ ||'''८''' || ४८.०० || २५७७ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Parimarjan Negi]]|India}} || २५२६ || ० || ½ || {{CNone}} || ० || १ || ० || १ || ० || ½ || १ || १ || १ || १ || १ ||'''८''' || ४४.२५ || २५७८ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|जीएम]] [[पॉन्टस कार्लसन]]|स्वीडन}} || 2501 || 0 || 0 || 1 || {{CNone}} || 0 || 1 || ½ || 1 || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 ||'''7½''' || || 2550 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[फिडे पदव्या#महिला ग्रँडमास्टर (डब्ल्यूजीएम)|डब्ल्यूजीएम]] [[इरिना क्रुश]]|युनायटेड स्टेट्स}} || 2473 || 1 || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || 1 || 1 || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || 1 ||'''7''' || 45.25 || 2524 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Arik Braun]]|Germany}} || 2536 || 0 || ½ || 1 || 0 || 0 || {{CNone}} || ½ || 1 || 1 || ½ || 0 || 1 || 1 || ½ ||'''7''' || 42.00 || 2519 |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[John van der Wiel]]|Netherlands}} || 2490 || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || 1 || 1 || ½ || 1 || ½ ||'''7''' || 41.25 || २५२३ |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[Friso Nijboer]]|नेदरलँड}} || 2578 || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || {{CNone}} || 0 || 1 || ½ || ½ || 1 || 1 ||'''7''' || 40.75 || २५१६ |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[:nl:Mark van der Werf (schaker)|Mark van der Werf]]|Netherlands}} || 2389 || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || 0 || ½ || 1 || {{CNone}} || 1 || 1 || ½ || 0 || ½ ||'''6½''' || || 2502 |- | 10 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[ली शिलॉन्ग]]|चीन}} || 2502 || 1 || 0 || 0 || ½ || 1 || ½ || 0 || 0 || 0 || {{CNone}} || 1 || ½ || 1 || ½ ||'''6''' || 38.00 || 2464 |- | 11 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[एफस्ट्रॅटिओस ग्रिव्हास]]|ग्रीस}} || 2509 || ½ || ½ || 0 || ½ || 1 || 1 || 0 || ½ || 0 || 0 || {{CNone}} || 1 || 0 || 1 ||'''6''' || 36.75 || 2463 |- | 12 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[पेंग झाओक्विन]]|नेदरलँड्स}} || 2461 || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || 0 || 1 ||'''4½''' || 26.50 || 2386 |- | 13 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE किताब#वुमन ग्रँडमास्टर (WGM)|WGM]] [[अण्णा उशेनिना]]|युक्रेन}} || 2484 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || 1 || 0 || 1 || 1 || {{CNone}} || 1 ||'''4½''' || 22.50 || 2384 |- | 14 || align=left|{{flagathlete|[[:nl:Dennis Ruijgrok|डेनिस रुइजग्रोक]]|नेदरलँड्स}} || 2329 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || {{CNone}} ||'''2''' || || 2210 |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७० वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट ब, १२–२७ जानेवारी २००८, [[Wijk aan Zee]], [[Chess tournament#Tournament categories|कॅट. XV (२६१८)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=72&type=standings&group=2 |access-date=2024-01-28 |website=history.tatasteelchess.com}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Sergei Movsesian]]|Slovakia}}''' || २६७७ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ || ½ || ½ || १ || १ ||'''९½''' || || २७८९ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Nigel Short]]|England}} || २६४५ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || ० || ½ || ½ || १ || १ || ½ ||'''८½''' || ५२.५० || २७२६ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Étienne Bacrot]]|France}} || २७०० || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || ½ || ½ || ½ || १ || १ ||'''८½''' || ५१.७५ || २७२२ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[पेंटाला हरिकृष्ण]]|भारत}} || 2664 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || 0 || 1 || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 ||'''7½''' || || 2672 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[इयान नेपोम्नियाची]]|रशिया}} || 2600 || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || ½ || 0 || ½ || 1 || ½ || 1 || ½ || 1 ||'''7''' || || 2648 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[इव्हान चेपारिनोव्ह]]|बल्गेरिया}} || 2713 || ½ || 0 || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || 0 || 0 || ½ || 1 || ½ || ½ || 1 || 1 ||'''6½''' || || 2611 |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[एरविन ल'आमी]]|नेदरलँड्स}} || 2581 || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || 1 || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || 1 || ½ || 0 || 0 ||'''6''' || 38.00 || 2592 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जान स्मीट्स]]|नेदरलँड्स}} || 2573 || 0 || 0 || 0 || 1 || 1 || 1 || ½ || {{CNone}} || 0 || ½ || 1 || ½ || ½ || 0 ||'''6''' || 37.50 || 2593 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#Woman Grandmaster (WGM)|WGM]] [[हो यिफान]]|चीन}} || 2527 || 0 || 1 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ ||'''6''' || 36.50 || 2596 |- | 10 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[डॅनियल स्टेलवॅगन]]|नेदरलँड्स}} || 2625 || 0 || ½ || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || 1 ||'''6''' || 35.50 || 2589 |- | 11 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[हंपी कोनेरू]]|भारत}} || 2612 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || 0 ||'''5½''' || || 2562 |- | 12 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[गॅब्रिएल सार्गिसियन]]|आर्मेनिया}} || 2676 || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || 1 ||'''5''' || 31.75 || 2527 |- | 13 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मायकल क्रासेनकोव्ह]]|पोलंड}} || 2636 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || 1 || ½ || ½ || 0 || 0 || 1 || {{CNone}} || 1 ||'''5''' || 28.25 || 2530 |- | 14 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[वॉटर स्पोलमन]]|नेदरलँड्स}} || 2424 || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || 1 || ½ || 0 || 1 || 0 || 0 || {{CNone}} ||'''4''' || || 2492 |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७० वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, मानद गट (Honorary group), १२–२७ जानेवारी २००८, [[Wijk aan Zee]], [[Chess tournament#Tournament categories|श्रेणी XIII (२५६०)]]<ref>{{cite web|url =https://www.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=72&type=amateurstandings|title =Standings Corus Chess Tournament 2008 honorary group|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =28 January 2008}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|{{flagathlete|'''[[Ljubomir Ljubojević]]'''|Serbia|2004}} || २५६५ || {{CNone}} || ० १ || ½ १ || ½ १ || '''४''' || || २६८३ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[Jan Timman]]|Netherlands}} || २५५९ || १ ० || {{CNone}} || ½ १ || ½ ० || '''३''' || ९.५० || २५६० |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[Viktor Korchnoi]]|Switzerland}} || २५४५ || ½ ० || ½ ० || {{CNone}} || १ १ || '''३''' || ७.५० || २५६५ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[Lajos Portisch]]|Hungary}} || २५७० || ½ ० || ½ १ || ० ० || {{CNone}} || '''२''' || || २४३१ |} ===२००९=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७१वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, 'अ' गट, १७ जानेवारी – १ फेब्रुवारी २००९, [[वाईक आन झी]], [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XIX (२७१६)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/Tournament?id=७५&type=standings&group=१ |access-date=२०२४-०१-२७ |website=history.tatasteelchess.com }}{{मृत दुवा|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- |-style="background:#ccffcc;" | १ || align=left|{{flagathlete|'''[[सर्गेई कर्जाकिन]]'''|Ukraine}} || २७०६ || ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||० ||½ ||½ ||½ ||० ||१ ||१ ||१ ||'''८''' || || २८०४ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[लेव्हॉन अरोनियन]]|Armenia}} ||२७५० ||½ ||{{n/a}} ||½ ||१ ||½ ||० ||१ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||'''७½''' || ४८.०० || २७७० |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[तैमूर राजाबोव्ह]]|Azerbaijan}} ||२७६१ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||१ ||० ||१ ||½ ||१ ||½ ||½ ||½ ||'''७½''' || ४७.७५ || २७७० |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[सर्गेई मॉव्सेसियन]]|Slovakia}} ||२७५१ ||० ||० ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||१ ||'''७½''' || ४५.२५ || २७७० |- | ५ || align=left|{{flagathlete|[[मॅग्नस कार्लसन]]|Norway}} ||२७७६ ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||१ ||½ ||½ ||० ||१||½ ||½ ||½ ||½ ||'''७''' || ४५.५० || २७४० |- | ६ || align=left|{{flagathlete|[[लीनियर डोमिंग्वेझ]]|Cuba}} ||२७१७ ||० ||१ ||½ ||½ ||० ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||'''७''' || ४३.७५ || २७४५ |- | ७ || align=left|{{flagathlete|[[गाटा काम्स्की]]|United States}} ||२७२५ ||१ ||० ||० ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||'''६½''' || || २७१५ |- | ८ || align=left|{{flagathlete|[[लोक व्हॅन वेली]]|नेदरलँड्स}} ||२६२५ ||½ ||½ ||१ ||० ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||'''६''' || ३९.७५ || २६९४ |- | ९ || align=left|{{flagathlete|[[वांग यू (chess खेळाडू)|वांग यू]]|China}} ||२७३९ ||½ ||½ ||० ||½ ||१ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||० ||½ ||० ||१ ||'''६''' || ३९.५० || २६८५ |- | १० || align=left|{{flagathlete|[[यान स्मीट्स]]|नेदरलँड्स}} ||२६०१ ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||१ ||½ ||½ ||० ||'''६''' || ३९.०० || २६९६ |- | ११ || align=left|{{flagathlete|[[व्हासिल इव्हानचुक]]|Ukraine}} ||२७७९ ||१ ||½ ||० ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||० ||{{n/a}} ||½ ||½ ||० ||'''५½''' || ३६.५० || २६५४ |- | १२ || align=left|{{flagathlete|[[डॅनियल स्टेलवॅगन]]|नेदरलँड्स}} ||२६१२ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||'''५½''' || ३५.२५ || २६६७ |- | १३ || align=left|{{flagathlete|[[मायकेल ॲडम्स (chess खेळाडू)|मायकेल ॲडम्स]]|England}} ||२७१२ ||० ||० ||½ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||'''५½''' || ३४.२५ || २६५९ |- | १४ || align=left|{{flagathlete|[[अलेक्झांडर मोरोझेविच]]|Russia}} ||२७७१ ||० ||½ ||½ ||० ||½ ||० ||० ||१ ||० ||१ ||१ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||'''५½''' || ३४.०० || २६५५ |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७१ वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट 'ब', १७ जानेवारी – १ फेब्रुवारी २००९, [[विक आन झी]], [[बुद्धिबळ स्पर्धा#स्पर्धेचे प्रकार|श्रेणी XVI (२६४१)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=75&type=standings&group=2 |access-date=2024-01-27 |website=history.tatasteelchess.com}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE जागतिक क्रमवारी|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनबॉर्न-बर्गर गुण|SB]] !! [[बुद्धिबळातील संज्ञा#कामगिरी रेटिंग|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[फॅबियानो कारुआना]]|इटली}}''' || २६४६ || {{CNone}} || १ || ½ || ½ || ½ || ० || ० || १ || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ ||'''८½''' || || २७५१ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[नायजेल शॉर्ट]]|इंग्लंड}} || २६६३ || ० || {{CNone}} || ½ || १ || ½ || १ || ½ || १ || १ || ½ || १ || ½ || ½ || ० ||'''८''' || ५२.०० || २७२७ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अलेक्झांडर मोटिलेव्ह]]|रशिया}} || २६७६ || ½ || ½ || {{CNone}} || १ || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || १ || १ || ½ || १ || ½ ||'''८''' || ५०.०० || २७२६ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[रुस्तम कासिमद्झानोव्ह]]|उझबेकिस्तान}} || 2687 || ½ || 0 || 0 || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || 1 || ½ || 1 ||'''8''' || 47.25 || 2725 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[आंद्रे वोलोकितिन]]|युक्रेन}} || 2671 || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 0 || 1 || 1 || 1 || ½ || ½ || ½ || ½ ||'''7½''' || 47.50 || 2696 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[फ्रान्सिस्को व्हालेहो पॉन्स]]|स्पेन}} || 2702 || 1 || 0 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || 0 || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 || 1 ||'''7½''' || 43.75 || 2694 |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[झहार एफिमेन्को]]|युक्रेन}} || 2688 || 1 || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || {{CNone}} || 0 || 0 || ½ || 0 || 1 || ½ || 1 ||'''7''' || || 2667 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[डेव्हिड न्वारा]]|चेक प्रजासत्ताक}} || 2638 || 0 || 0 || 1 || ½ || 0 || 1 || 1 || {{CNone}} || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || 1 ||'''6½''' || || 2642 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[दिमित्री रेन्डरमन]]|नेदरलँड्स}} || 2549 || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || 1 || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || ½ || ½ || ½ ||'''6''' || 37.50 || 2619 |- | 10 || align=left|WGM [[Hou Yifan]] (चीन) || 2571 || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || 1 || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || 1 ||'''6''' || 35.75 || 2618 |- | 11 || align=left|GM [[Erwin l'Ami]] (नेदरलँड्स) || 2603 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 1 || 1 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ ||'''5½''' || || 2587 |- | 12 || align=left|GM [[Henrique Mecking]] (ब्राझील) || 2567 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 ||'''4½''' || || 2537 |- | 13 || align=left|GM [[Jan Werle]] (नेदरलँड्स) || 2607 || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || 0 ||'''4''' || 26.75 || 2503 |- | 14 || align=left|GM [[Krishnan Sasikiran]] (भारत) || 2711 || 0 || 1 || ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} ||'''4''' || 25.50 || 2495 |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७१ वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट C, १७ जानेवारी – १ फेब्रुवारी २००९, [[Wijk aan Zee]], [[Chess tournament#Tournament categories|श्रेणी XI (२५२१)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=75&type=standings&group=3 |access-date=2024-01-27 |website=history.tatasteelchess.com}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Wesley So]]|Philippines}}''' || २६२७ || {{CNone}} || १ || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || १ || १ || १ || १ || १ || १ || ½ ||'''९½''' || || २६८८ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Tiger Hillarp Persson]]|Sweden}} || २५८६ || ० || {{CNone}} || १ || ० || १ || १ || ½ || ० || ½ || १ || ½ || १ || १ || १ ||'''८½''' || ५१.५० || २६२६ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#FIDE Master (FM)|FM]] [[Anish Giri]]|Russia}} || २४६९ || ½ || ० || {{CNone}} || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ ||'''८½''' || ५१.०० || २६३५ |- | 4 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अभिजीत गुप्ता]]|भारत}} || 2569 || ½ || 1 || 0 || {{CNone}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 ||'''7½''' || 47.75 || 2574 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[डेव्हिड हॉवेल (बुद्धिबळपटू)|डेव्हिड हॉवेल]]|इंग्लंड}} || 2622 || ½ || 0 || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 || 1 ||'''7½''' || 43.75 || 2570 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[फ्रँक होल्झके]]|जर्मनी}} || 2524 || 1 || 0 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || ½ ||'''6½''' || || 2521 |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE किताब#वुमन ग्रँडमास्टर (WGM)|WGM]] [[हरिका द्रोणावल्ली]]|भारत}} || 2473 || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || ½ || {{CNone}} || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || 0 || 0 ||'''6''' || || 2496 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE किताब#इंटरनॅशनल मास्टर (IM)|IM]] [[:nl:Ali Bitalzadeh|अली बिटलझादेह]]|नेदरलँड्स}} || 2400 || 0 || 1 || ½ || 1 || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || 0 ||'''5½''' || 37.50 || 2473 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[फ्रिसो निजबोर]]|नेदरलँड्स}} || 2560 || 0 || ½ || ½ || 1 || 0 || 1 || 1 || 0 || {{CNone}} || 0 || 1 || 0 || 0 || ½ ||'''5½''' || 36.25 || 2461 |- | 10 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[मॅन्युएल बॉसबूम]]|नेदरलँड्स}} || 2418 || 0 || 0 || ½ || 0 || 1 || 0 || ½ || 1 || 1 || {{CNone}} || 0 || 1 || 0 || ½ ||'''5½''' || 33.50 || 2472 |- | 11 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[रोलँड प्रुइजर्स]]|नेदरलँड्स}} || 2444 || 0 || ½ || 0 || 1 || 0 || 0 || ½ || 1 || 0 || 1 || {{CNone}} || 0 || 1 || ½ ||'''5½''' || 33.00 || 2470 |- | 12 || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[एडुआर्डो इटुरिझागा]]|व्हेनेझुएला}} || 2528 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || ½ || 0 || 1 || 0 || 1 || {{CNone}} || 1 || 1 ||'''5½''' || 30.00 || 2464 |- | 13 || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[मॅन्युएल लिओन होयोस]]|मेक्सिको}} || 2542 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || 1 || 1 || 1 || 0 || 0 || {{CNone}} || 1 ||'''5''' || || 2432 |- | 14 || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[ओलेग रोमानिशिन]]|युक्रेन}} || 2533 || ½ || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 1 || 1 || ½ || ½ || ½ || 0 || 0 || {{CNone}} ||'''4½''' || || 2410 |} ===२०१०=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७२वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, 'अ' गट, १६–३१ जानेवारी २०१०, [[वाईक आन झी]], [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XIX (२७१९)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/Tournament?id=७७&type=standings&group=१ |access-date=२०२४-०१-२६ |website=history.tatasteelchess.com }}{{मृत दुवा|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- |-style="background:#ccffcc;" | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[मॅग्नस कार्लसन]]|Norway}}''' || २८१० || ||० ||½ ||½ ||½ ||१ ||१ ||½ ||१ ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||'''८½''' || || २८२२ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[व्लादिमिर क्रॅमनिक]]|Russia}} ||२७८८ ||१ ||{{n/a}} ||½ ||० ||१ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||'''८''' || ५०.५० || २८०१ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[अलेक्झी शिरोव]]|Spain}} ||२७२३ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||० ||० ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||½ ||१ ||१ ||१ ||'''८''' || ४७.०० || २८०६ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[विश्वनाथन आनंद]]|India}} ||२७९० ||½ ||१ ||१ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||'''७½''' || ४९.७५ || २७७१ |- | ५ || align=left|{{flagathlete|[[हिकारू नाकामुरा]]|United States}} ||२७०८ ||½ ||० ||१ ||½ ||{{n/a}} ||० ||½ ||½ ||½ ||½||१ ||१ ||१ ||½ ||'''७½''' || ४५.५० || २७७७ |- | ६ || align=left|{{flagathlete|[[सर्गेई कर्जाकिन]]|Russia}} ||२७२० ||० ||½ ||½ ||½ ||१ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||½ ||½ ||'''७''' || ४४.०० || २७४८ |- | ७ || align=left|{{flagathlete|[[व्हासिल इव्हानचुक]]|Ukraine}} ||२७४९ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||'''७''' || ४२.५० || २७४६ |- | ८ || align=left|{{flagathlete|[[पीटर लेको]]|Hungary}} ||२७३९ ||½ ||½ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||१ ||½ ||० ||½ ||१ ||'''६½''' || ४०.७५ || २७१८ |- | ९ || align=left|{{flagathlete|[[लीनियर डोमिंग्वेझ]]|Cuba}} ||२७१२ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||'''६½''' || ४०.२५ || २७२० |- | १० || align=left|{{flagathlete|[[फॅबियानो कारुआना]]|Italy}} ||२६७५ ||½ ||½ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||१ ||० ||'''५½''' || || २६६६ |- | ११ || align=left|{{flagathlete|[[नायजेल शॉर्ट]]|England}} ||२६९६ ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||० ||½ ||½ ||'''५''' || ३३.२५ || २६३४ |- | १२ || align=left|{{flagathlete|[[लोक व्हॅन वेली]]|नेदरलँड्स}} ||२६४१ ||० ||० ||० ||½ ||० ||½ ||० ||१ ||½ ||½ ||१ ||{{n/a}} ||१ ||० ||'''५''' || २९.२५ || २६३८ |- | १३ || align=left|{{flagathlete|[[सर्गेई टिवियाकोव्ह]]|नेदरलँड्स}} ||२६६२ ||½ ||½ ||० ||½ ||० ||½ ||½ ||½ ||० ||० ||½ ||० ||{{n/a}} ||१ ||'''४½''' || २९.२५ || २६१४ |- | १४ || align=left|{{flagathlete|[[यान स्मीट्स]]|नेदरलँड्स}} ||२६५७ ||० ||० ||० ||½ ||½ ||½ ||० ||० ||½ ||१ ||½ ||१ ||० ||{{n/a}} ||'''४½''' || २७.२५ || २६१४ |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७२ वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट ब, १६–३१ जानेवारी २०१०, [[Wijk aan Zee|विक आन झी]], [[Chess tournament#Tournament categories|श्रेणी XVI (२६२९)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=77&type=standings&group=2 |access-date=2024-01-26 |website=history.tatasteelchess.com}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Anish Giri]]|Netherlands}}''' || २५८८ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || १ || १ || ½ || १ || १ || ० || १ || ½ || १ || ½ ||'''९''' || || २७७३ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Arkadij Naiditsch]]|Germany}} || २६८७ || ½ || {{CNone}} || ½ || १ || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || १ || १ || ½ || १ || १ ||'''८½''' || || २७३५ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Ni Hua]]|China}} || २६५७ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ० || १ || १ || ½ || ½ || १ || १ ||'''८''' || || २७१४ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अर्विन ल'आमी]]|नेदरलँड्स}} || 2615 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || 1 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 ||'''7½''' || 46.00 || 2687 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[वेस्ली सो]]|फिलिपिन्स}} || 2656 || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || 1 || ½ ||'''7½''' || 45.00 || 2684 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[पेंटाला हरिकृष्ण]]|भारत}} || 2672 || 0 || 1 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || 0 || ½ || ½ ||'''6½''' || 42.25 || 2626 |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[परिमारजन नेगी]]|भारत}} || 2621 || ½ || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || 0 || 1 ||'''6½''' || 40.75 || 2630 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[डेव्हिड हॉवेल]]|इंग्लंड}} || 2606 || 0 || ½ || 1 || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || ½ || ½ || 1 || 1 || 0 ||'''6''' || 38.00 || 2602 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[एमिल सुटोव्हस्की]]|इस्रायल}} || 2657 || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || 0 || ½ ||'''6''' || 37.00 || 2598 |- | 10 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[अण्णा मुझीचुक]]|स्लोव्हेनिया}} || 2523 || 1 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ ||'''5½''' || 35.75 || 2580 |- | 11 || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[लिव्हिउ-डिटर निसिपियानू]]|रोमानिया}} || 2681 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ ||'''5½''' || 32.75 || 2568 |- | 12 || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[दिमित्री रेनडरमन]]|नेदरलँड्स}} || 2573 || ½ || ½ || ½ || ½ || 0 || 1 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || 1 ||'''5''' || 33.00 || 2546 |- | 13 || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[टोमी निबॅक]]|फिनलंड}} || 2643 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || 1 || 0 || 1 || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || ½ ||'''5''' || 29.50 || 2541 |- | 14 || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[वरुझान अकोबियन]]|अमेरिका}} || 2628 || ½ || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || 1 || ½ || ½ || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} ||'''4½''' || || 2519 |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७२ वी कोरस बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट C, १६–३१ जानेवारी २०१०, [[Wijk aan Zee]], [[Chess tournament#Tournament categories|श्रेणी IX (२४५५)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=77&type=standings&group=3 |access-date=2024-01-26 |website=history.tatasteelchess.com}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Li Chao (chess player)|ली चाओ]]|China}}''' || २६०४ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || ० || ½ || १ || १ || १ || १ || १ ||'''१०''' || || २६५५ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Abhijeet Gupta|अभिजीत गुप्ता]]|India}} || २५७७ || ½ || {{CNone}} || ० || १ || ½ || १ || ½ || १ || १ || ½ || ० || ½ || १ || १ ||'''८½''' || || २५५६ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Robin van Kampen|रॉबिन व्हॅन कॅम्पेन]]|Netherlands}} || २४५६ || ½ || १ || {{CNone}} || ० || १ || १ || ½ || ० || १ || ० || ½ || ½ || १ || १ ||'''८''' || ४९.२५ || २५४२ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[डॅनिएल वोकाटुरो]]|इटली}} || 2495 || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || ½ || 1 || 0 || 1 || 0 || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 ||'''8''' || 47.25 || 2539 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[रॉबिन स्विंकेल्स]]|नेदरलँड्स}} || 2495 || 0 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || 0 || 1 || 1 || ½ || 1 || ½ || ½ || 1 || 1 ||'''7½''' || 41.50 || 2509 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[रे रॉब्सन]]|अमेरिका}} || 2570 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || {{CNone}} || 1 || ½ || 1 || ½ || 1 || 1 || ½ || 1 ||'''7½''' || 41.50 || 2503 |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE किताब#FIDE मास्टर (FM)|FM]] [[बेंजामिन बोक]]|नेदरलँड्स}} || 2322 || 0 || ½ || ½ || 1 || 0 || 0 || {{CNone}} || 1 || 1 || ½ || 0 || 1 || ½ || 1 ||'''7''' || || 2494 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[निल्स ग्रँडेलियस]]|स्वीडन}} || 2515 || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || ½ || 0 || {{CNone}} || 0 || 1 || 1 || ½ || 1 || 0 ||'''6''' || 38.75 || 2422 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE किताब#FIDE मास्टर (FM)|FM]] [[स्टीफन कुइपर्स]]|नेदरलँड्स}} || 2340 || ½ || 0 || 0 || 1 || ½ || 0 || 0 || 1 || {{CNone}} || 1 || ½ || 0 || 1 || ½ ||'''6''' || 36.00 || 2435 |- | 10 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[मारिया मुझिचुक]]|युक्रेन}} || 2447 || 0 || ½ || 1 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || {{CNone}} || 1 || ½ || 1 || 1 ||'''6''' || 33.50 || 2427 |- | 11 || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[शेटिल अलेक्झांडर ली]]|नॉर्वे}} || 2547 || 0 || 1 || ½ || 1 || ½ || 0 || 1 || 0 || ½ || 0 || {{CNone}} || 0 || ½ || ½ ||'''5½''' || || 2391 |- | 12 || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[पेंग झाओक्विन]]|नेदरलँड्स}} || 2402 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || 1 || ½ || 1 || {{CNone}} || 0 || ½ ||'''5''' || || 2372 |- | 13 || align=left|{{flagathlete|[[सजॉर्ड प्लुकेल]]|नेदरलँड्स}} || 2279 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || ½ || 1 || {{CNone}} || ½ ||'''3''' || 16.50 || 2258 |- | 14 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#Woman Grandmaster (WGM)|WGM]] [[सौम्या स्वामीनाथन]]|भारत}} || 2323 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} ||'''3''' || 15.75 || 2254 |} ===२०११=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७३वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, 'अ' गट, १५–३० जानेवारी २०११, [[वाईक आन झी]], [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XX (२७४०)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/Tournament?id=७९&type=standings&group=१ |access-date=२०२४-०१-२५ |website=history.tatasteelchess.com }}{{मृत दुवा|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- |-style="background:#ccffcc;" | १ || align=left|{{flagathlete|'''[[हिकारू नाकामुरा]]'''|United States}} || २७५१ || ||½ ||० ||½ ||½ ||१ ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||१ ||१ ||१ ||'''९''' || || २८८० |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[विश्वनाथन आनंद]]|India}} ||२८१४ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||½ ||½ ||१ ||१ ||'''८½''' || || २८४४ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[मॅग्नस कार्लसन]]|Norway}} ||२८१४ ||१ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||१ ||½ ||० ||½ ||० ||१ ||½ ||१ ||१ ||½ ||'''८''' || ५१.०० || २८२१ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[लेव्हॉन अरोनियन]]|Armenia}} ||२८०५ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||½ ||½ ||१ ||'''८''' || ४८.७५ || २८२२ |- | ५ || align=left|{{flagathlete|[[व्लादिमिर क्रॅमनिक]]|Russia}} ||२७८४ ||½ ||½ ||० ||½ ||{{n/a}} ||½ ||१ ||½ ||½ ||½||½ ||१ ||½ ||१ ||'''७½''' || ४५.२५ || २७९३ |- | ६ || align=left|{{flagathlete|[[मॅक्सिम वाचियर-लाग्रेव्ह]]|France}} ||२७१५ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||१ ||½ ||½ ||½ ||१ ||१ ||'''७½''' || ४४.५० || २७९९ |- | ७ || align=left|{{flagathlete|[[अनिश गिरी]]|नेदरलँड्स}} ||२६८६ ||½ ||½ ||१ ||½ ||० ||½ ||{{n/a}} ||½ ||० ||१ ||½ ||½ ||½ ||½ ||'''६½''' || ४२.५० || २७४४ |- | ८ || align=left|{{flagathlete|[[रुस्लान पोनोमारिओव्ह]]|Ukraine}} ||२७४४ ||½ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||० ||१ ||½ ||१ ||½ ||'''६½''' || ३९.५० || २७४० |- | ९ || align=left|{{flagathlete|[[इयान नेपोम्नियाच्ची]]|Russia}} ||२७३३ ||० ||½ ||१ ||० ||½ ||० ||१ ||½ ||{{n/a}} ||१ ||½ ||० ||½ ||½ ||'''६''' || ३८.२५ || २७११ |- | १० || align=left|{{flagathlete|[[वांग हाओ (chess खेळाडू)|वांग हाओ]]|China}} ||२७३१ ||½ ||० ||० ||½ ||½ ||½ ||० ||१ ||० ||{{n/a}} ||१ ||१ ||½ ||½ ||'''६''' || ३५.७५ || २७१२ |- | ११ || align=left|{{flagathlete|[[अलेक्झांडर ग्रिश्चुक]]|Russia}} ||२७७३ ||० ||½ ||½ ||० ||½ ||½ ||½ ||० ||½ ||० ||{{n/a}} ||½ ||१ ||० ||'''४½''' || २८.७५ || २६२७ |- | १२ || align=left|{{flagathlete|[[एर्विन लामी]]|नेदरलँड्स}} ||२६२८ ||० ||½ ||० ||½ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||'''४½''' || २८.०० || २६३८ |- | १३ || align=left|{{flagathlete|[[यान स्मीट्स]]|नेदरलँड्स}} ||२६६२ ||० ||० ||० ||½ ||½ ||० ||½ ||० ||१ ||½ ||० ||½ ||{{n/a}} ||१ ||'''४½''' || २६.२५ || २६३६ |- | १४ || align=left|{{flagathlete|[[अलेक्झी शिरोव]]|Spain}} ||२७२२ ||० ||० ||½ ||० ||० ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||० ||{{n/a}} ||'''४''' || || २६०० |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७३ वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट 'ब', १५–३० जानेवारी २०११, [[Wijk aan Zee|विक आन झी]], [[Chess tournament#Tournament categories|श्रेणी XVII (२६५९)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=79&type=standings&group=2 |access-date=2024-01-25 |website=history.tatasteelchess.com}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Luke McShane]]|England}}''' || २६६४ || {{CNone}} || ½ || ० || ० || १ || ½ || १ || १ || १ || ½ || १ || १ || ½ || ½ ||'''८½''' || ५२.२५ || २७६८ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[David Navara]]|Czech Republic}} || २७०८ || ½ || {{CNone}} || ० || ½ || ० || ½ || १ || १ || १ || ½ || १ || १ || ½ || १ ||'''८½''' || ५०.२५ || २७६५ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Zahar Efimenko]]|Ukraine}} || २७०१ || १ || १ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || ½ ||'''८''' || || २७४३ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[ले क्वांग लिएम]]|व्हिएतनाम}} || 2664 || 1 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || 0 || 0 || 1 || ½ || 0 || 1 || 1 ||'''7½''' || 47.75 || 2715 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[वेस्ली सो]]|फिलिपिन्स}} || 2673 || 0 || 1 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 0 || 1 || 1 || 1 || ½ || ½ ||'''7½''' || 47.00 || 2715 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[गॅब्रिएल सार्गिसियन]]|आर्मेनिया}} || 2667 || ½ || ½ || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || 1 ||'''7½''' || 45.75 || 2715 |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[व्लादिस्लाव्ह त्काचिएव्ह]]|फ्रान्स}} || 2636 || 0 || 0 || 1 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 0 || ½ || 1 || 1 || 1 || ½ ||'''7''' || || 2690 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[रादोस्लाव्ह वोयताशेक]]|पोलंड}} || 2726 || 0 || 0 || ½ || 1 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || 1 || 1 || 0 || ½ || ½ || 1 ||'''6½''' || || 2654 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[ली चाओ]]|चीन}} || 2649 || 0 || 0 || ½ || 1 || 1 || ½ || 1 || 0 || {{CNone}} || 0 || ½ || 0 || 1 || ½ ||'''6''' || 38.25 || 2631 |- | 10 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[लॉरेंट फ्रेसीनेट]]|फ्रान्स}} || 2707 || ½ || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || 1 || 0 || 1 || ½ ||'''6''' || 37.00 || 2626 |- | 11 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[सूर्य शेखर गांगुली]]|भारत}} || 2651 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || 1 || ½ || 0 || {{CNone}} || 1 || 1 || 1 ||'''5½''' || || 2602 |- | 12 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[वॉटर स्पोलमन]]|नेदरलँड्स}} || 2547 || 0 || 0 || 0 || 1 || 0 || ½ || 0 || ½ || 1 || 1 || 0 || {{CNone}} || 0 || 1 ||'''5''' || || 2580 |- | 13 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जॉन लुडविग हॅमर]]|नॉर्वे}} || 2647 || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || 1 || {{CNone}} || ½ ||'''4''' || || 2519 |- | 14 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[फ्रिसो निजबोर]]|नेदरलँड्स}} || 2584 || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} ||'''3½''' || || 2490 |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७३ वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट C, १५–३० जानेवारी २०११, [[Wijk aan Zee]], [[Chess tournament#Tournament categories|कॅट. XI (२५०७)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=79&type=standings&group=3 |access-date=2024-01-25 |website=history.tatasteelchess.com}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Daniele Vocaturo]]|Italy}}''' || २५७० || {{CNone}} || ½ || १ || ० || ० || १ || १ || ½ || ० || १ || १ || १ || १ || १ ||'''९''' || || २६४३ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Illia Nyzhnyk]]|Ukraine}} || २५३० || ½ || {{CNone}} || ½ || ० || ० || ½ || १ || १ || १ || १ || ½ || १ || १ || ½ ||'''८½''' || || २६१५ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Kateryna Lagno]]|Ukraine}} || २५१८ || ० || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || ० || ½ || १ || १ ||'''८''' || || २५९३ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[इव्हान इव्हानिसेविच]]|सर्बिया}} || 2630 || 1 || 1 || ½ || {{CNone}} || ½ || 0 || ½ || 1 || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 ||'''7½''' || 48.75 || 2555 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[दारिउझ श्विएर्च]]|पोलंड}} || 2540 || 1 || 1 || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || ½ || 0 || 0 || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 ||'''7½''' || 46.75 || 2562 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मार्क ब्लुव्हस्टीन]]|कॅनडा}} || 2590 || 0 || ½ || ½ || 1 || 1 || {{CNone}} || 0 || 0 || 1 || 1 || ½ || 1 || 0 || 1 ||'''7½''' || 46.25 || 2558 |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मुर्तास काझगालेयेव]]|कझाकस्तान}} || 2637 || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || 1 || {{CNone}} || 0 || 1 || 0 || 1 || 1 || ½ || 1 ||'''7''' || || 2526 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[बेंजामिन बोक]]|नेदरलँड्स}} || 2453 || ½ || 0 || 0 || 0 || 1 || 1 || 1 || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || 0 ||'''6½''' || 41.25 || 2511 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[तान्या सचदेव]]|भारत}} || 2391 || 1 || 0 || 0 || 1 || 1 || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} || 0 || 1 || ½ || ½ || 1 ||'''6½''' || 30.50 || २५१६ |- | 10 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[Sebastian Siebrecht]]|जर्मनी}} || 2439 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || 1 || ½ || 1 || {{CNone}} || 1 || 1 || ½ || 0 ||''5½'''' || || २४५५ |- | 11 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[मार्क व्हॅन डर वेर्फ]]|नेदरलँड}} || 2439 || 0 || ½ || 1 || ½ || 1 || ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || {{CNone}} || 0 || 1 || 0 ||'''5''' || || २४२५ |- | 12 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[रॉबिन व्हॅन कॅम्पेन]]|नेदरलँड}} || 2443 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || ½ || 1 ||''4½'''' || || 2402 |- | 13 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Roeland Pruijssers]]|Netherlands}} || 2484 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 1 || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ ||''4'''' || 25.00 || 2368 |- | 14 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[:nl:Jan Willem de Jong (schaker)|Jan Willem de Jong]]|Netherlands}} || 2437 || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || 0 || 1 || 1 || 0 || ½ || {{CNone}} ||'''4''' || 23.25 || 2372 |} ===२०१२=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७४वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, 'अ' गट, १४–२९ जानेवारी २०१२, [[वाईक आन झी]], [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XXI (२७५५)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/Tournament?id=८०&type=standings&group=१ |access-date=२०२४-०१-२४ |website=history.tatasteelchess.com }}{{मृत दुवा|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- |-style="background:#ccffcc;" | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[लेव्हॉन अरोनियन]]|Armenia}}''' || २८०५ || ||० ||½ ||१ ||½ ||१ ||१ ||१ || ½||१ ||½ ||१ ||० ||१ ||'''९''' || || २८९२ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[मॅग्नस कार्लसन]]|Norway}} ||२८३५ ||१ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||½ ||१ ||१ ||१ ||½ || ½ ||'''८''' || ५०.२५ || २८३५ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[तैमूर राजाबोव्ह]]|Azerbaijan}} ||२७७३ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||½ ||½ ||१ ||१ ||½ ||'''८''' || ४९.५० || २८४० |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[फॅबियानो कारुआना]]|Italy}} ||२७३२ ||० ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||१ ||½ ||½ ||१ ||'''८''' || ४७.५० || २८४३ |- | ५ || align=left|{{flagathlete|[[व्हासिल इव्हानचुक]]|Ukraine}} ||२७६३ ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||½ ||१ ||१ ||१ ||'''७½''' || ४६.२५ || २८११ |- | ६ || align=left|{{flagathlete|[[हिकारू नाकामुरा]]|United States}} ||२७५९ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||१ ||१ ||½ ||½ ||१ ||½ ||'''७½''' || ४४.७५ || २८११ |- | ७ || align=left|{{flagathlete|[[गाटा काम्स्की]]|United States}} ||२७३२ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||१ ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||० ||'''७''' || || २७८५ |- | ८ || align=left|{{flagathlete|[[सर्गेई कर्जाकिन]]|Russia}} ||२७६६||० ||१ ||० ||० ||½ ||½ ||० ||{{n/a}} ||१ ||० ||१ ||½ ||१ ||१ ||'''६½''' || || २७५३ |- | ९ || align=left|{{flagathlete|[[लोक व्हॅन वेली]]|नेदरलँड्स}} ||२६९२ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||½ ||० ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||'''५½''' || || २७०२ |- | १० || align=left|{{flagathlete|[[बोरिस गेलफांड]]|Israel}} ||२७३९ ||० ||० ||½ ||० ||१ ||० ||½ ||१ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||० ||'''५''' || ३१.५० || २६६९ |- | ११ || align=left|{{flagathlete|[[वेसेलिन टोपालोव]]|Bulgaria}} ||२७७० ||½ ||० ||½ ||० ||½ ||½ ||० ||० ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||१ ||'''५''' || ३०.५० || २६६६ |- | १२ || align=left|{{flagathlete|[[वुगर गाशिमोव्ह]]|Azerbaijan}} ||२७६१ ||० ||० ||० ||½ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||१ ||'''५''' || २९.०० || २६६७ |- | १३ || align=left|{{flagathlete|[[डेव्हिड नवारा]]|Czech Republic}} ||२७१२ ||१ ||½ ||० ||½ ||० ||० ||० ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||'''४½''' || २९.५० || २६४८ |- | १४ || align=left|{{flagathlete|[[अनिश गिरी]]|नेदरलँड्स}} ||२७१४ ||० ||½ ||½ ||० ||० ||½ ||१ ||० ||½ ||१ ||० ||० ||½ ||{{n/a}} ||'''४½''' || २८.७५ || २६४८ |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७४ वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट ब, १४–२९ जानेवारी २०१२, [[Wijk aan Zee]], [[Chess tournament#Tournament categories|श्रेणी XV (२६०३)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=80&type=standings&group=2 |access-date=2024-01-24 |website=history.tatasteelchess.com}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Pentala Harikrishna]]|India}}''' || २६६५ || {{CNone}} || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || १ || ० || १ || १ || ½ || १ ||'''९''' || || २७३९ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Alexander Motylev]]|Russia}} || २६७७ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || ½ || ½ ||'''८½''' || ५२.२५ || २७०७ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Lázaro Bruzón]]|Cuba}} || २६९१ || ० || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ० || १ || १ || १ || ½ || १ || १ || १ ||'''८½''' || ४७.७५ || २७०६ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[एर्विन ल'आमी]]|नेदरलँड्स}} || 2596 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || 1 || 1 || 1 || 1 ||'''8''' || 48.00 || 2690 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[सर्गेई तिव्हियाकोव्ह]]|नेदरलँड्स}} || 2677 || ½ || 0 || ½ || 0 || {{CNone}} || 1 || ½ || 1 || 1 || 0 || 1 || ½ || 1 || 1 ||'''8''' || 46.75 || 2684 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[दिमित्री रेन्डरमन]]|नेदरलँड्स}} || 2581 || ½ || ½ || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || 1 || 0 || 1 || 1 || ½ || 1 || ½ || ½ ||'''7½''' || 46.00 || 2661 |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[इलिया निझनिक]]|युक्रेन}} || 2568 || 0 || ½ || 1 || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ || 0 || ½ || 1 || 1 || 1 || 1 ||'''7½''' || 43.00 || 2662 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[व्लादिमीर पोटकिन]]|रशिया}} || 2684 || ½ || ½ || 0 || 1 || 0 || 1 || ½ || {{CNone}} || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || 1 ||'''6½''' || || 2596 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जान टिमॅन]]|नेदरलँड्स}} || 2571 || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || 1 || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || ½ || 1 || ½ ||'''6''' || || 2576 |- | 10 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[सिपके अर्न्स्ट]]|नेदरलँड्स}} || 2606 || 1 || 0 || 0 || 1 || 1 || 0 || ½ || 1 || 0 || {{CNone}} || 0 || 0 || 0 || ½ ||'''5''' || || 2515 |- | 11 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[कॅटेरिना लॅग्नो]]|युक्रेन}} || 2557 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || 1 || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ ||'''4½''' || 25.25 || 2496 |- | 12 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[डॅनिएले वोकाटुरो]]|इटली}} || 2545 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || 1 || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ ||'''4½''' || 23.25 || 2497 |- | 13 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[व्हिक्टोरिजा च्मिलीते]]|लिथुआनिया}} || 2503 || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || 1 || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ ||'''4''' || || 2469 |- | 14 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[हरिका द्रोणावल्ली]]|भारत}} || 2516 || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} ||'''3½''' || || 2434 |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७४ वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट C, १४–२९ जानेवारी २०१२, [[Wijk aan Zee]], [[Chess tournament#Tournament categories|श्रेणी IX (२४५४)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=80&type=standings&group=3 |access-date=2024-01-24 |website=history.tatasteelchess.com}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Maxim Turov]]|Russia}}''' || २६४५ || {{CNone}} || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ || १ || १ || १ ||'''१०½''' || || २६९० |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Hans Tikkanen]]|Sweden}} || २५४९ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || १ || १ || १ || ½ || १ || १ || १ || ० || १ || १ ||'''१०''' || || २६५८ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Daan Brandenburg]]|Netherlands}} || २५२७ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || १ || १ || १ ||'''८½''' || ४९.७५ || २५५८ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अधिबन भास्करन]]|भारत}} || 2561 || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || 1 || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || 1 ||'''8½''' || 48.75 || 2556 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[सहज ग्रोव्हर]]|भारत}} || 2532 || ½ || 0 || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || ½ || 1 || 1 || ½ || 1 || 0 ||'''7''' || 41.25 || 2477 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मॅथ्यू सॅडलर]]|इंग्लंड}} || 2660 || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || 1 ||'''7''' || 40.75 || 2467 |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[एलिझाबेथ पॅह्ट्झ]]|जर्मनी}} || 2454 || ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || 1 || 1 || ½ || 1 || ½ ||'''7''' || 39.00 || 2483 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[तानिया सचदेव]]|भारत}} || 2411 || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ || ½ || 0 || ½ || 1 || 1 ||'''6''' || || 2428 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[एलिना डॅनिएलियन]]|आर्मेनिया}} || 2490 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || 0 || 1 || ½ || ½ ||'''5½''' || || 2394 |- | 10 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#FIDE Master (FM)|FM]] [[Etienne Goudriaan]]|Netherlands}} || 2279 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || {{CNone}} || 1 || ½ || 1 || ½ ||'''5''' || || 2380 |- | 11 || align=left|{{flagathlete|Lars Ootes|Netherlands}} || 2326 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || 1 || 1 || 0 || {{CNone}} || 1 || 0 || 0 ||'''4½''' || || 2354 |- | 12 || align=left|{{flagathlete|[[पीटर हॉपमन]]|नेदरलँड्स}} || 2342 || 0 || 1 || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || {{CNone}} || 0 || 1 ||'''4''' || 26.00 || 2322 |- | 13 || align=left|{{flagathlete|[[फिडे पदव्या#महिला आंतरराष्ट्रीय मास्टर (WIM)|WIM]] [[लिसा शट]]|नेदरलँड्स}} || 2290 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || 0 || 1 || 1 || {{CNone}} || 1 ||'''4''' || १८.२५ || २३२६ |- | १४ || डावीकडे संरेखित करा|{{ध्वज खेळाडू|[[फिडे पदव्या#महिला आंतरराष्ट्रीय मास्टर (डब्ल्यूआयएम)|डब्ल्यूआयएम]] [[ॲन हास्ट]]|नेदरलँड्स}} || २२९० || ० || ० || ० || ० || १ || ० || ½ || ० || ½ || ½ || १ || ० || ० || {{CNone}} ||'''३½''' || || २२९२ |} ===२०१३=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७५वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, 'अ' गट, १२–२७ जानेवारी २०१३, [[वाईक आन झी]], [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XX (२७३२)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/Tournament?id=८१&type=standings&group=१ |access-date=२०२४-०१-१९ |website=history.tatasteelchess.com }}{{मृत दुवा|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- |-style="background:#ccffcc;" | १ || align=left|{{flagathlete|'''[[मॅग्नस कार्लसन]]'''|Norway}} || २८६१ || ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||१ ||½ ||½ ||१ ||१ ||½ ||१ ||१ ||'''१०''' |||| २९३३ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[लेव्हॉन अरोनियन]]|Armenia}} ||२८०२ ||½ ||{{n/a}} ||० ||½ ||१ ||१ ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||½ ||½ ||१ ||'''८½''' |||| २८३७ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[विश्वनाथन आनंद]]|India}} ||२७७२ ||½ ||१ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||१ ||½ ||१ ||१ ||½ ||'''८''' || ५०.२५ || २८१६ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[सर्गेई कर्जाकिन]]|Russia}} ||२७८० ||० ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||१ ||१ ||½ ||½ ||१ ||'''८''' || ४६.७५ || २८१६ |- | ५ || align=left|{{flagathlete|[[पीटर लेको]]|Hungary}} ||२७३५ ||½ ||० ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||½ ||१ ||'''७½''' |||| २७८९ |- | ६ || align=left|{{flagathlete|[[हिकारू नाकामुरा]]|United States}} ||२७६९ ||० ||० ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||१ ||½ ||½ ||'''७''' |||| २७५८ |- | ७ || align=left|{{flagathlete|[[पेंटाला हरिकृष्ण]]|India}} ||२६९८ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||१ ||½ ||१ ||० ||½ ||½ ||½ ||'''६½''' |||| २७३५ |- | ८ || align=left|{{flagathlete|[[अनिश गिरी]]|नेदरलँड्स}} ||२७२६ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||{{n/a}} ||½ ||½ ||० ||१ ||½ ||½ ||'''६''' || ३९.०० || २७०४ |- | ९ || align=left|{{flagathlete|[[वांग हाओ (chess खेळाडू)|वांग हाओ]]|China}} ||२७५२ ||½ ||० ||१ ||० ||½ ||० ||½ ||½ ||{{n/a}} ||० ||१ ||½ ||१ ||½ ||'''६''' || ३६.५० || २७०२ |- | १० || align=left|{{flagathlete|[[लोक व्हॅन वेली]]|नेदरलँड्स}} ||२६७९ ||० ||½ ||० ||० ||० ||½ ||० ||½ ||१ ||{{n/a}} ||½ ||१ ||१ ||१ ||'''६''' || ३१.५० || २७०७ |- | ११ || align=left|{{flagathlete|[[हौ यिफान]]|China}} ||२६०३ ||० ||० ||½ ||० ||½ ||० ||१ ||१ ||० ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||१ ||'''५½''' |||| २६८५ |- | १२ || align=left|{{flagathlete|[[फॅबियानो कारुआना]]|Italy}} ||२७८१ ||½ ||½ ||० ||½ ||० ||० ||½ ||० ||½ ||० ||½ ||{{n/a}} ||१ ||१ ||'''५''' |||| २६४२ |- | १३ || align=left|{{flagathlete|[[एर्विन लामी]]|नेदरलँड्स}} ||२६२७ ||० ||½ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||० ||½ ||० ||{{n/a}} ||½ ||'''४''' |||| २५९९ |- | १४ || align=left|{{flagathlete|[[इवान सोकोलोव्ह (chess खेळाडू)|इवान सोकोलोव्ह]]|नेदरलँड्स}} ||२६६७ ||० ||० ||½ ||० ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||० ||० ||½ ||{{n/a}} ||'''३''' ||||२५२६ |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७५ वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट ब, १२–२७ जानेवारी २०१३, [[Wijk aan Zee|विक आन झी]], [[Chess tournament#Tournament categories|श्रेणी XV (२६२०)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=81&type=standings&group=2 |access-date=2024-01-19 |website=history.tatasteelchess.com}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|{{flagathlete|'''[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Arkadij Naiditsch|अर्कादिज नैदित्श]]'''|Germany}} || २७०८ || {{CNone}} || १ || १ || ½ || ½ || ½ || १ || ० || १ || ० || १ || ½ || १ || १ ||'''९''' || ५६.२५ || २७५५ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Richárd Rapport|रिचर्ड रॅपॉर्ट]]|Hungary}} || २६२१ || ० || {{CNone}} || ० || १ || ½ || १ || १ || १ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ ||'''९''' || ५२.७५ || २७६१ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Jan Smeets|जान स्मीट्स]]|Netherlands}} || २६१५ || ० || १ || {{CNone}} || ½ || ½ || १ || ० || ½ || १ || ½ || १ || १ || ½ || १ ||'''८½''' || ५०.५० || २७३१ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[सर्गेई मोव्हसेसियन]]|आर्मेनिया}} || 2688 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || ½ || 1 || 1 || ½ || 1 || ½ || 1 ||'''8½''' || 46.75 || 2725 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[डॅनिल डुबोव्ह]]|रशिया}} || 2600 || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || 1 || 1 || 0 || ½ || ½ || 1 || ½ || 1 ||'''7½''' || || 2679 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[रोमेन एडवर्ड]]|फ्रान्स}} || 2686 || ½ || 0 || 0 || 0 || 1 || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || 1 || 1 || ½ || 1 || 0 ||'''7''' || 41.25 || 2644 |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जान टिमॅन]]|नेदरलँड्स}} || 2566 || 0 || 0 || 1 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || 0 || 1 || 1 || 1 || 1 ||'''7''' || 39.00 || 2653 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[सर्गेई टिव्हियाकोव्ह]]|नेदरलँड्स}} || 2655 || 1 || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || 1 || 1 || 0 ||'''6½''' || || 2618 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मॅक्सिम तुरोव्ह]]|रशिया}} || 2630 || 0 || ½ || 0 || 0 || 1 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 ||'''6''' || || 2591 |- | 10 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[रॉबिन व्हॅन कॅम्पेन]]|नेदरलँड्स}} || 2581 || 1 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || 1 || 0 || ½ || {{CNone}} || 0 || 0 || ½ || 1 ||'''5½''' || || 2566 |- | 11 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[निल्स ग्रँडेलियस]]|स्वीडन}} || 2572 || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || 1 || {{CNone}} || 0 || 1 || 0 ||'''4½''' || 28.25 || 2514 |- | 12 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[प्रेद्राग निकोलिक]]|बोस्निया आणि हर्झगोव्हिना}} || 2619 || ½ || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || 1 || 1 || {{CNone}} || 0 || 1 ||'''4½''' || 24.50 || 2510 |- | 13 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अलेक्झांडर इपातोव्ह]]|तुर्की}} || 2587 || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || ½ ||'''4''' || || 2482 |- | 14 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[सिपके अर्न्स्ट]]|नेदरलँड्स}} || 2556 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || ½ || {{CNone}} ||'''3½''' || || 2450 |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७५ वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, ग्रँडमास्टर गट C, १२–२७ जानेवारी २०१३, [[Wijk aan Zee]], [[Chess tournament#Tournament categories|श्रेणी X (२४७६)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=81&type=standings&group=3 |access-date=2024-01-19 |website=history.tatasteelchess.com}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|{{flagathlete|'''[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Sabino Brunello]]'''|Italy}} || २५७२ || {{CNone}} || ½ || ½ || १ || १ || ½ || १ || १ || ½ || १ || १ || १ || १ || १ ||'''११''' || || २७६४ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Fernando Peralta (chess player)|Fernando Peralta]]|Argentina}} || २६१७ || ½ || {{CNone}} || १ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ || १ || १ || ½ || १ ||'''१०½''' || || २७१६ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Robin Swinkels]]|Netherlands}} || २५०८ || ½ || ० || {{CNone}} || ½ || ½ || १ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ ||'''८½''' || || २५८३ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[क्रिकोर मेखितारियन]]|ब्राझील}} || 2543 || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || 0 || 1 || 0 || ½ || 1 || 1 || 1 || 1 ||'''8''' || || 2558 |- | 5 || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अलेक्झांडर कोव्हचन]]|युक्रेन}} || 2579 || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || 1 || ½ || 1 ||'''7½''' || || 2525 |- | 6 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[ट्वान बर्ग]]|नेदरलँड्स}} || 2492 || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || 0 || 1 || 1 || ½ || ½ || 1 || 1 ||'''7''' || 39.00 || 2504 |- | 7 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[डेव्हिड क्लेन (बुद्धिबळपटू)|डेव्हिड क्लेन]]|नेदरलँड्स}} || 2445 || 0 || 0 || 0 || 1 || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 ||'''7''' || 36.75 || 2507 |- | 8 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[ह्योर्व्हार स्टेन ग्रेटार्सन]]|आइसलँड}} || 2516 || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || 1 || 0 || {{CNone}} || 1 || 1 || ½ || ½ || ½ || 1 ||'''6½''' || || 2473 |- | 9 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[इगोर बिटेन्स्की]]|इस्रायल}} || 2400 || ½ || 0 || ½ || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || ½ || 0 ||'''5½''' || 34.75 || 2425 |- | 10 || align=left|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Oleg Romanishin]]|Ukraine}} || 2521 || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || 1 || 1 ||'''5½''' || 27.00 || 2415 |- | 11 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#FIDE Master (FM)|FM]] [[Migouoel Admiraal]]|Netherlands}} || 2321 || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || 0 || ½ || ½ ||'''4½''' || || 2378 |- | 12 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#Woman Grandmaster (WGM)|WGM]] [[Aleksandra Goryachkina]]|Russia}} || 2402 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || 1 || {{CNone}} || ½ || ½ ||'''3½''' || || 2306 |- | 13 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Mark van der Werf]]|Netherlands}} || 2450 || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 ||'''3''' || 19.00 || 2267 |- | 14 || align=left|{{flagathlete|[[FIDE titles#Woman International Master (WIM)|WIM]] [[Lisa Schut]]|Netherlands}} || 2295 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || 0 || ½ || ½ || 1 || {{CNone}} ||'''3''' || 12.50 || २२७९ |} ===२०१४=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७६वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, मास्टर्स , ११–२६ जानेवारी २०१४, [[वाईक आन झी]] — [[Eindhoven]] — [[Amsterdam]], [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XX (२७४३)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/Tournament?id=८२&type=standings&group=१ |access-date=२०२४-०१-१८ |website=history.tatasteelchess.com }}{{मृत दुवा|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! एकूण !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- |-style="background:#ccffcc;" | १ || align=left|{{flagathlete|'''[[लेव्हॉन अरोनियन]]'''|Armenia}} ||२८१२ || ||½ ||१ ||१ ||१ ||१ ||½ ||० ||१ ||½ ||½ ||१ ||'''८''' || || २९११ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[अनिश गिरी]]|नेदरलँड्स}} ||२७३४ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||'''६½'''|| ३४.२५ || २८०९ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[सर्गेई कर्जाकिन]]|Russia}} ||२७५९ || ० ||½ ||{{n/a}} ||० ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||१ ||१ ||'''६½'''|| ३१.०० || २८०६ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[फॅबियानो कारुआना]]|Italy}} ||२७८२ ||० ||½ ||१ ||{{n/a}} ||० ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||१ ||० ||'''६''' || ३१.०० || २७७५ |- | ५ || align=left|{{flagathlete|[[लीनियर डोमिंग्वेझ]]|Cuba}} ||२७५४ ||० ||½ ||½ ||१ ||{{n/a}} ||१ ||० ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||'''६''' || ३१.०० || २७७८ |- | ६ || align=left|{{flagathlete|[[वेस्ली सो]]|Philippines}} ||२७१९ ||० ||½ ||½ ||½ ||० ||{{n/a}} ||½ ||१ ||½ ||१ ||१ ||½ ||'''६''' || २९.५० || २७८१ |- | ७ || align=left|{{flagathlete|[[पेंटाला हरिकृष्ण]]|India}} ||२७०६ ||½ ||० ||½ ||½ ||१ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||१ ||० ||० ||१ ||'''५½'''|| || २७४६ |- | ८ || align=left|{{flagathlete|[[लोक व्हॅन वेली]]|नेदरलँड्स}} ||२६७२ ||१ ||½ ||० ||० ||½ ||० ||½ ||{{n/a}} ||१ ||० ||½ ||१ ||'''५''' || २७.२५ || २७१३ |- | ९ || align=left|{{flagathlete|[[हिकारू नाकामुरा]]|United States}} ||२७८९ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||० ||{{n/a}} ||½ ||१ ||१ ||'''५''' || २४.७५ || २७०३ |- | १० || align=left|{{flagathlete|[[बोरिस गेलफांड]]|Israel}} ||२७७७ ||½ ||½ ||० ||० ||½ ||० ||१ ||१ ||½ ||{{n/a}} ||० ||½ ||'''४½'''|| || २६७५ |- | ११ || align=left|{{flagathlete|[[रिचर्ड रॅपोर्ट]]|Hungary}} ||२६९१ ||½ ||½ ||० ||० ||० ||० ||१ ||½ ||० ||१ ||{{n/a}} ||० ||'''३½'''|| १९.७५ || २६१४ |- | १२ || align=left|{{flagathlete|[[अर्कादी नैदित्श]]|Germany}} ||२७१८ ||० ||० ||० ||१ ||½ ||½ ||० ||० ||० ||½ ||१ ||{{n/a}} ||'''३½'''|| १७.७५ || २६१२ |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+२०१४ टाटा स्टील चॅलेंजर्स, ११–२६ जानेवारी २०१४, [[Wijk aan Zee|विक आन झी]], नेदरलँड्स, [[Chess tournament#Tournament categories|वर्ग XIV (२५७९)]]<ref>{{Cite web |last=Staff writer(s) |date=27 January 2014 |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=82&type=standings&group=2 |access-date=2024-01-18 |website=history.tatasteelchess.com |publisher=Tata Steel Chess}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete| [[Grandmaster (chess)|GM]] [[Ivan Šarić (chess player)|इव्हान सारिच]]|क्रोएशिया}}''' || २६३७ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || १ || १ || १ || ½ || १ || १ || ½ || १ || '''१०''' || || २७८५ |- | २ || align="left" |{{flagathlete| [[Grandmaster (chess)|GM]] [[Jan Timman|जान टिमॅन]]|नेदरलँड्स}} || २६०७ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || १ || ½ || ० || १ || ½ || १ || ½ || १ || ½ || १ || '''८½''' || ५१.५० || २६८६ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete| [[Grandmaster (chess)|GM]] [[Baadur Jobava|बादूर जोबावा]]|जॉर्जिया}} || २७१० || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ० || १ || १ || ½ || १ || ० || ½ || 1 || 1 || 1 || '''8½''' || 49.50 || 2679 |- | 4 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अण्णा मुझीचुक]]|स्लोव्हेनिया}} || 2566 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || 0 || 1 || ½ || 1 || 1 || ½ || ½ || 1 || '''8''' || 47.75 || 2667 |- | 5 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[दिमित्री रेन्डरमन]]|नेदरलँड्स}} || 2593 || 0 || 0 || 1 || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || 0 || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 || 1 || '''8''' || 44.00 || 2665 |- | 6 || align="left" |{{flagathlete| [[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[बेंजामिन बोक]]|नेदरलँड्स}} || 2560 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || ½ || 1 || ½ || 0 || 1 || ½ || '''7''' || 43.50 || 2609 |- | 7 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[यू यांगयी]]|चीन}} || 2677 || 0 || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || {{CNone}} || 1 || ½ || 0 || ½ || 1 || 1 || 1 || '''7''' || 38.75 || 2600 |- | 8 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जान-क्रिझिस्टॉफ डुडा]]|पोलंड}} || 2553 || 0 || 0 || ½ || 0 || 1 || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ || 1 || 1 || ½ || 1 || 1 || '''7''' || 37.00 || 2610 |- | 9 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[रादोस्लाव्ह वोयताशेक]]|पोलंड}} || 2711 || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || 1 || 1 || 1 || '''7''' || 36.50 || 2597 |- | 10 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[सबिनो ब्रुनेलो]]|इटली}} || 2602 || ½ || 0 || 1 || 0 || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || ½ || '''6''' || || 2548 |- | 11 || align="left" |{{flagathlete| [[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[केडन ट्रॉफ]]|अमेरिका}} || 2457 || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || 0 || '''4½''' || 27.25 || 2478 |- | 12 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[झाओ शुए]]|चीन}} || 2567 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 1 || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || '''4½''' || 23.25 || 2470 |- | 13 || align="left" |{{flagathlete| [[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[मेरिन व्हॅन डेल्फ्ट]]|नेदरलँड्स}} || 2430 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} || 1 || '''3''' || || 2379 |- | 14 || align="left" |{{flagathlete| [[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[एटिएन गौड्रियान]]|नेदरलँड्स}} || 2431 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || ½ || 1 || 0 || 0 || {{CNone}} || '''2''' || || 2294 |} ===२०१५=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ ७७वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, मास्टर्स , १०–२५ जानेवारी २०१५, [[वाईक आन झी]] — [[Rotterdam]] — [[The Hague]], नेदरलँड्स, [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XX (२७४६)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/Tournament?id=८४&type=standings&group=१ |access-date=२०२४-०१-१६ |website=history.tatasteelchess.com }}{{मृत दुवा|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- |-style="background:#ccffcc;" | १ || align=left|{{flagathlete|'''[[मॅग्नस कार्लसन]]'''|Norway}} || २८६२ || || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || ० || १ || १ || ½ || १ || १ ||'''९''' || || २८७८ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[मॅक्सिम वाचियर-लाग्रेव्ह]]|France}} || २७५७ || ½ || {{n/a}} || १ || ½ || १ || ० || १ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || ½ || ½ ||'''८½''' || ५४.२५ || २८५५ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[अनिश गिरी]]|नेदरलँड्स}} || २७८४ || ½ || ० || {{n/a}} || १ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ ||'''८½''' || ५१.२५ || २८५३ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[वेस्ली सो]]|United States}} || २७६२ || ½ || ½ || ० || {{n/a}} || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || १ || १ || १ ||'''८½''' || ४९.२५ || २८५४ |- | ५ || align=left|{{flagathlete|[[डिंग लिरेन]]|China}} || २७३२ || ½ || ० || ० || ½ || {{n/a}} || ½ || ० || १ || १ || १ || १ || १ || १ || १ ||'''८½''' || ४६.०० || २८५७ |- | ६ || align=left|{{flagathlete|[[व्हासिल इव्हानचुक]]|Ukraine}} || २७१५ || ½ || १ || ½ || ० || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ ||'''७½''' || || २८०५ |- | ७ || align=left|{{flagathlete|[[फॅबियानो कारुआना]]|Italy}} || २८२० || ० || ० || ½ || ½ || १ || ½ || {{n/a}} || ½ || ० || ½ || ½ || १ || १ || १ ||'''७''' || || २७६९ |- | ८ || align=left|{{flagathlete|[[तैमूर राजाबोव्ह]]|Azerbaijan}} || २७३४ || ० || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || {{n/a}} || १ || ½ || ½ || १ || ½ || ० ||'''६''' || || २७१८ |- | ९ || align=left|{{flagathlete|[[राडोस्लाव वोय्टाषेक]]|Poland}} || २७४४ || १ || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || १ || ० || {{n/a}} || ½ || ½ || ० || ½ || ० ||'''५½''' || ३९.७५ || २६८९ |- | १० || align=left|{{flagathlete|[[लेव्हॉन अरोनियन]]|Armenia}} || २७९७ || ० || ½ || ½ || ० || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || १ ||'''५½''' || ३१.२५ || २६८५ |- | ११ || align=left|{{flagathlete|[[हौ यिफान]]|China}} || २६७३ || ० || ० || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ० || १ ||'''५''' || || २६६४ |- | १२ || align=left|{{Flagathlete|[[इवान सारिच (chess खेळाडू)|इवान सारिच]]|Croatia}} || २६६६ || ½ || ० || ० || ० || ० || ½ || ० || ० || १ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || १ ||'''४½''' || || २६४२ |- | १३ || align=left|{{flagathlete|[[लोक व्हॅन वेली]]|नेदरलँड्स}} || २६६७ || ० || ½ || ० || ० || ० || ० || ० || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || {{n/a}} || ½ ||'''४''' || || २६११ |- | १४ || align=left|{{flagathlete|[[बादूर जोबावा]]|Georgia}} || २७२७ || ० || ½ || ० || ० || ० || ० || ० || १ || १ || ० || ० || ० || ½ || {{n/a}} ||'''३''' || || २५३६ |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+२०१५ टाटा स्टील चॅलेंजर्स, १०–२५ जानेवारी २०१५, [[Wijk aan Zee|विक आन झी]], नेदरलँड्स, [[Chess tournament#Tournament categories|वर्ग XIII (२५६१)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=84&type=standings&group=2 |access-date=2024-01-16 |website=history.tatasteelchess.com}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete| [[Grandmaster (chess)|GM]] [[Wei Yi|वेई यी]]|China}}''' || २६७५ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ || १ || १ || १ || ½ || १ || '''१०½''' || || २८०४ |- | २ || align="left" |{{flagathlete| [[Grandmaster (chess)|GM]] [[David Navara|डेव्हिड न्वारा]]|Czech Republic}} || २७२९ || ½ || {{CNone}} || ½ || १ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ || १ || '''१०''' || || २७६० |- | ३ || align="left" |{{flagathlete| [[Grandmaster (chess)|GM]] [[Sam Shankland|सॅम शँकलँड]]|United States}} || २६५२ || ½ || ½ || {{CNone}} || १ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || १ || १ || १ || ½ || ½ || '''९''' || || २६९५ |- | ४ || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[रॉबिन व्हॅन कॅम्पेन]]|नेदरलँड्स}} || 2615 || ½ || 0 || 0 || {{CNone}} || 0 || 1 || 1 || ½ || 1 || 1 || ½ || 1 || 1 || 1 || '''8½''' || || 2667 |- | 5 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[सलेम सालेह]]|संयुक्त अरब अमिराती}} || 2603 || ½ || 0 || ½ || 1 || {{CNone}} || ½ || ½ || 0 || 0 || 1 || 1 || ½ || 1 || 1 || '''7½''' || 43.00 || 2615 |- | 6 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[सॅम्युअल सेव्हियन]]|अमेरिका}} || 2511 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || 1 || 0 || 1 || 1 || ½ || 1 || '''7½''' || 41.75 || 2622 |- | 7 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[व्लादिमीर पोटकिन]]|रशिया}} || 2608 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || 1 || 1 || ½ || 1 || '''7''' || || 2587 |- | 8 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[एरविन ल'आमी]]|नेदरलँड्स}} || 2613 || 0 || ½ || 0 || ½ || 1 || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || 1 || ½ || ½ || 1 || ½ || '''6½''' || || 2557 |- | 9 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[व्हॅलेंटिना गुनिना]]|रशिया}} || 2538 || 0 || ½ || ½ || 0 || 1 || 0 || 0 || 1 || {{CNone}} || ½ || 0 || 0 || ½ || 1 || '''5''' || || 2476 |- | 10 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[बार्ट मिशियल्स]]|बेल्जियम}} || 2563 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || 0 || 1 || 1 || ½ || '''4½''' || 22.50 || 2451 |- | 11 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[डेव्हिड क्लेन]]|नेदरलँड्स}} || 2517 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || ½ || 1 || 1 || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || '''4½''' || 22.25 || 2455 |- | 12 || align="left" |{{flagathlete| [[FIDE किताब#Woman International Master (WIM)|WIM]] [[ॲन हास्ट]]|नेदरलँड्स}} || 2485 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || 1 || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || '''4''' || || 2437 |- | 13 || align="left" |{{flagathlete| [[FIDE किताब#International Master (IM)|IM]] [[अरी डेल]]|ऑस्ट्रेलिया}} || 2291 || ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || '''3½''' || || 2407 |- | 14 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जान टिमॅन]]|नेदरलँड्स}} || 2593 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || '''3''' || || 2348 |} ===२०१६=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+७८वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, मास्टर्स , १६–३१ जानेवारी २०१६, [[वाईक आन झी]] — [[Amsterdam]] — [[Utrecht]], नेदरलँड्स, [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XX (२७४८)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/Tournament?id=८५&type=standings&group=१ |access-date=२०२४-०१-१३ |website=history.tatasteelchess.com }}{{मृत दुवा|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! !! खेळाडू !! Rating !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- |-style="background:#ccffcc;" | १ || align=left|{{flagathlete|'''[[मॅग्नस कार्लसन]]'''|Norway}} ||२८४४ || ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||१ ||१ ||१ ||'''९''' || || २८८१ |- | २ || align=left|{{flagathlete|[[फॅबियानो कारुआना]]|United States}} ||२७८७ ||½ ||{{n/a}} ||१ ||½ ||½ ||१ ||१ ||½ ||½ ||० ||० ||½ ||१ ||१ ||'''८''' || ५१.७५ ||२८३१ |- | ३ || align=left|{{flagathlete|[[डिंग लिरेन]]|China}} ||२७६६ ||½ ||० ||{{n/a}} ||½ ||½ ||१ ||½ ||½ ||१ ||½ ||१ ||½ ||१ ||½ ||'''८''' || ४९.२५|| २८३३ |- | ४ || align=left|{{flagathlete|[[वेस्ली सो]]|United States}} ||२७७३ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||१ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||'''७''' || ४५.५० || २७७५ |- | ५ || align=left|{{flagathlete|[[अनिश गिरी]]|नेदरलँड्स}} ||२७९८ ||½ ||½ ||½ ||० ||{{n/a}} ||½ ||½ ||१ ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||'''७''' || ४४.२५ || २७७३ |- | ६ || align=left|{{flagathlete|[[पावेल एल्जानोव्ह]]|Ukraine}} ||२७६० ||० ||० ||० ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||१ ||½ ||१ ||½ ||१ ||½ ||१ ||'''७''' || ४०.५० || २७७६ |- | ७ || align=left|{{flagathlete|[[वेई यी]]|China}} ||२७०६ ||½ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||१ ||½ ||½ ||½ ||½ ||'''६½''' || ४१.०० || २७५१ |- | ८ || align=left|{{flagathlete|[[शाखरियार मामेद्यारोव]]|Azerbaijan}} ||२७४७ ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||० ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||१ ||१ ||½ ||'''६½''' || ४०.२५ || २७४८ |- | ९ || align=left|{{flagathlete|[[सर्गेई कर्जाकिन]]|Russia}} ||२७६९ ||½ ||½ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||१ ||½ ||० ||½ ||'''६''' || || २७१६ |- | १० || align=left|{{flagathlete|[[डेव्हिड नवारा]]|Czech Republic}} ||२७३० ||½ ||१ ||½ ||½ ||½ ||० ||० ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||० ||½ ||½ ||'''५½''' || ३७.५० || २६९२ |- | ११ || align=left|{{nowrap|{{flagathlete|[[एव्हगेनी टोमाशेव्हस्की]]|Russia}}}} ||२७२८ ||० ||१ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||½ ||{{n/a}} ||½ ||½ ||½ ||'''५½''' || ३५.२५ || २६९२ |- | १२ || align=left|{{flagathlete|[[हौ यिफान]]|China}} ||२६७३ ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||½ ||० ||½ ||१ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||० ||'''५''' || ३२.०० ||२६६६ |- | १३ || align=left|{{flagathlete|[[मायकेल ॲडम्स (chess खेळाडू)|मायकेल ॲडम्स]]|England}} ||२७४४ ||० ||० ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||० ||१ ||½ ||½ ||½ ||{{n/a}} ||½ ||'''५''' || ३०.२५ || २६६१ |- | १४ || align=left|{{flagathlete|[[लोक व्हॅन वेली]]|नेदरलँड्स}} ||२६४० ||० ||० ||½ ||½ ||० ||० ||½ ||½ ||½ ||½ ||½ ||१ ||½ ||{{n/a}} ||'''५''' || ३०.०० || २६६९ |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+२०१६ टाटा स्टील चॅलेंजर्स, १६–३१ जानेवारी २०१६, [[विक आन झी]], नेदरलँड्स, [[बुद्धिबळ स्पर्धा#स्पर्धेचे प्रकार|श्रेणी १३ (२५६९)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=85&type=standings&group=2 |access-date=2024-01-13 |website=history.tatasteelchess.com}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE जागतिक क्रमवारी|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनबॉर्न-बर्गर गुण|SB]] !! [[बुद्धिबळातील संज्ञा#कामगिरी रेटिंग|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अधिबन भास्करन]]|भारत}}''' || २६५३ || {{CNone}} || १ || १ || ½ || ½ || ½ || ० || १ || ½ || ½ || १ || ½ || १ || १ || '''९''' || ५६.२५ || २७०४ |- | २ || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[एल्ताज सफार्ली]]|अझरबैजान}} || २६५३ || ० || {{CNone}} || ½ || १ || १ || ½ || १ || ½ || ½ || १ || ½ || १ || ½ || १ || '''९''' || ५३.५० || २७०४ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अलेक्सी ड्रीव्ह]]|रशिया}} || २६४४ || ० || ½ || {{CNone}} || १ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || ½ || १ || '''९''' || ५३.२५ || २७०५ |- | 4 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[बेंजामिन बोक]]|नेदरलँड्स}} || 2607 || ½ || 0 || 0 || {{CNone}} || ½ || ½ || 0 || ½ || 1 || ½ || 1 || ½ || 1 || 1 || '''7''' || 39.25 || 2595 |- | 5 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मिखाईल अँटिपोव्ह]]|रशिया}} || 2567 || ½ || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || 1 || 0 || 0 || 1 || 1 || 1 || '''7''' || 39.00 || 2598 |- | 6 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[लिव्हिऊ-डिटर निसिपियानू]]|जर्मनी}} || 2679 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || 0 || '''6½''' || 43.75 || 2561 |- | 7 || align="left" |{{flagathlete| [[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[जॉर्डन व्हॅन फॉरेस्ट]]|नेदरलँड्स}} || 2541 || 1 || 0 || ½ || 1 || 0 || ½ || {{CNone}} || 0 || 1 || 1 || 0 || 0 || ½ || 1 || '''6½''' || 41.00 || 2571 |- | 8 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[निजात अबासोव्ह]]|अझरबैजान}} || 2556 || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || {{CNone}} || ½ || 0 || 1 || 0 || ½ || 1 || '''6½''' || 39.25 || 2570 |- | 9 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[एरविन ल'आमी]]|नेदरलँड्स}} || 2627 || ½ || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || ½ || 1 || 1 || '''6½''' || 38.50 || 2565 |- | 10 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[सॅम्युअल सेवियन]]|अमेरिका}} || 2578 || ½ || 0 || 0 || ½ || 1 || ½ || 0 || 1 || 0 || {{CNone}} || 1 || 1 || 0 || 1 || '''6½''' || 37.75 || 2569 |- | 11 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जू वेनजुन]]|चीन}} || 2548 || 0 || ½ || 0 || 0 || 1 || ½ || 1 || 0 || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ || 1 || 1 || '''6''' || || 2542 |- | 12 || align="left" |{{flagathlete| [[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[निनो बात्सियाश्विली]]|जॉर्जिया}} || 2485 || ½ || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || 1 || 1 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || 1 || 0 || '''5''' || || 2489 |- | 13 || align="left" |{{flagathlete| [[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[मिगुएल ॲडमिरल]]|नेदरलँड्स}} || 2441 || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || 0 || 1 || 0 || 0 || {{CNone}} || 1 || '''4½''' || || 2469 |- | 14 || align="left" |{{flagathlete| [[FIDE किताब#महिला ग्रँडमास्टर (WGM)|WGM]] [[ॲन हास्ट]]|नेदरलँड्स}} || 2391 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || 0 || {{CNone}} || '''2''' || || 2287 |} ===२०१७=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+७९वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, मास्टर्स , १४–२९ जानेवारी २०१७, [[वाईक आन झी]] — [[Haarlem]] — [[Rotterdam]], नेदरलँड्स, [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XXI (२७५१)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/Tournament?id=८६&type=standings&group=१ |access-date=२०२४-०१-१३ |website=history.tatasteelchess.com }}{{मृत दुवा|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! !खेळाडू !Rating !१ !२ !३ !४ !५ !६ !७ !८ !९ !१० !११ !१२ !१३ !१४ !एकूण ![[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] ![[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- |-style="background:#ccffcc;" |१ |align=left|{{flagathlete|'''[[वेस्ली सो]]'''|United States}} |२८०८ | |½ |½ |½ |½ |½ |½ |½ |१ |½ |१ |१ |१ |१ |'''९''' | |२८८८ |- |२ |align=left|{{flagathlete|[[मॅग्नस कार्लसन]]|Norway}} |२८४० |½ |{{n/a}} |½ |½ |१ |½ |१ |½ |½ |½ |१ |½ |० |१ |'''८''' | |२८३१ |- |३ |align=left|{{Flagathlete|[[आदिबान बास्करन]]|India}} |२६५३ |½ |½ |{{n/a}} |½ |½ |१ |० |½ |० |१ |१ |½ |१ |½ |'''७½''' |४७.०० |२८१६ |- |४ |align=left|{{flagathlete|[[लेव्हॉन अरोनियन]]|Armenia}} |२७८० |½ |½ |½ |{{n/a}} |½ |० |१ |१ |½ |० |½ |½ |१ |१ |'''७½''' |४६.०० |२८०६ |- |५ |align=left|{{flagathlete|[[वेई यी]]|China}} |२७०६ |½ |० |½ |½ |{{n/a}} |१ |½ |½ |½ |½ |० |१ |१ |१ |'''७½''' |४४.७५ |२८१२ |- |६ |align=left|{{flagathlete|[[सर्गेई कर्जाकिन]]|Russia}} |२७८५ |½ |½ |० |१ |० |{{n/a}} |½ |½ |½ |१ |½ |½ |½ |१ |'''७''' |४३.०० |२७७७ |- |७ |align=left|{{flagathlete|[[पावेल एल्जानोव्ह]]|Ukraine}} |२७५५ |½ |० |१ |० |½ |½ |{{n/a}} |½ |½ |½ |½ |½ |१ |१ |'''७''' |४२.०० |२७८० |- |८ |align=left|{{flagathlete|[[अनिश गिरी]]|नेदरलँड्स}} |२७७३ |½ |½ |½ |० |½ |½ |½ |{{n/a}} |½ |½ |½ |१ |½ |½ |'''६½''' | |२७४९ |- |९ |align=left|{{flagathlete|[[पेंटाला हरिकृष्ण]]|India}} |२७६६ |० |½ |१ |½ |½ |½ |½ |½ |{{n/a}} |½ |½ |½ |½ |० |'''६''' |४०.०० |२७२१ |- |१० |align=left|{{Flagathlete|[[दिमित्री अँड्रेकिन]]|Russia}} |२७३६ |½ |½ |० |१ |½ |० |½ |½ |½ |{{n/a}} |½ |½ |½ |½ |'''६''' |३९.०० |२७२३ |- |११ |align=left|{{flagathlete|[[राडोस्लाव वोय्टाषेक]]|Poland}} |२७५० |० |० |० |½ |१ |½ |½ |½ |½ |½ |{{n/a}} |½ |½ |१ |'''६''' |३५.७५ |२७२२ |- |१२ |align=left|{{flagathlete|[[इयान नेपोम्नियाच्ची]]|Russia}} |२७६७ |० |½ |½ |½ |० |½ |½ |० |½ |½ |½ |{{n/a}} |½ |½ |'''५''' | |२६६३ |- |१३ |align=left|{{flagathlete|[[रिचर्ड रॅपोर्ट]]|Hungary}} |२७०२ |० |१ |० |० |० |½ |० |½ |½ |½ |½ |½ |{{n/a}} |½ |'''४½''' | |२६४५ |- |१४ |align=left|{{nowrap|{{flagathlete|[[लोक व्हॅन वेली]]|नेदरलँड्स}}}} |२६९५ |० |० |½ |० |० |० |० |½ |१ |½ |० |½ |½ |{{n/a}} |'''३½''' | |२५८० |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+२०१७ टाटा स्टील चॅलेंजर्स, १४–२९ जानेवारी २०१७, [[विक आन झी]], नेदरलँड्स, [[बुद्धिबळ स्पर्धा#स्पर्धेचे प्रकार|वर्ग XIV (२५९३)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=86&type=standings&group=2 |access-date=2024-01-13 |website=history.tatasteelchess.com}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE जागतिक क्रमवारी|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनबॉर्न-बर्गर गुण|SB]] !! [[बुद्धिबळातील संज्ञा#कामगिरी रेटिंग|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[गवेन जोन्स]]|इंग्लंड}}''' || २६६५ || {{CNone}} || १ || ० || १ || ½ || ० || १ || ½ || ½ || १ || १ || १ || ½ || १ || '''९''' || ५२.७५ || २७२८ |- | २ || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मार्क्स रॅगर]]|ऑस्ट्रिया}} || २६९७ || ० || {{CNone}} || १ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ || '''९''' || ५१.५० || २७२६ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जेफ्री झिओंग]]|अमेरिका}} || २६६७ || १ || ० || {{CNone}} || ० || ½ || १ || ० || ½ || १ || ½ || १ || १ || १ || १ || '''८½''' || || २६९७ |- | ४ || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[एरिक हॅन्सन (बुद्धिबळपटू)|एरिक हॅन्सन]]|कॅनडा}} || 2603 || 0 || 0 || 1 || {{CNone}} || 1 || 1 || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || ½ || ½ || '''8''' || 49.00 || 2679 |- | 5 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[लू शांगलेई]]|चीन}} || 2612 || ½ || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || 0 || 1 || ½ || 1 || 1 || 1 || 1 || ½ || ½ || '''8''' || 47.75 || 2678 |- | 6 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[इल्या स्मिरिन]]|इस्रायल}} || 2667 || 1 || ½ || 0 || 0 || 1 || {{CNone}} || 0 || ½ || ½ || 1 || ½ || 1 || 1 || 1 || '''8''' || 45.25 || 2674 |- | 7 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[आर्यन तारी]]|नॉर्वे}} || 2584 || 0 || ½ || 1 || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || '''7½''' || || 2650 |- | 8 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[एरविन ल'आमी]]|नेदरलँड्स}} || 2605 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 0 || 1 || 1 || '''7''' || 42.50 || 2621 |- | 9 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[निल्स ग्रँडेलियस]]|स्वीडन}} || 2642 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || 1 || 1 || '''7''' || 38.50 || 2618 |- | 10 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[बेंजामिन बोक]]|नेदरलँड्स}} || 2608 || 0 || ½ || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || ½ || 1 || 1 || '''5½''' || || 2535 |- | 11 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[व्लादिमीर डोब्रोव्ह]]|रशिया}} || 2499 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || 0 || 1 || 1 || '''4½''' || || 2490 |- | 12 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जॉर्डन व्हॅन फॉरेस्ट]]|नेदरलँड्स}} || 2612 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 1 || ½ || ½ || 1 || {{CNone}} || 0 || ½ || '''4''' || || 2450 |- | 13 || align="left" |{{flagathlete| [[FIDE किताब#वुमन ग्रँडमास्टर (WGM)|WGM]] [[लेई टिंगजी]]|चीन}} || 2467 || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || {{CNone}} || 1 || '''3½''' || || 2427 |- | 14 || align="left" |{{flagathlete| [[FIDE किताब#इंटरनॅशनल मास्टर (IM)|IM]] [[सोपिको गुरामिशविली]]|जॉर्जिया}} || 2370 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || {{CNone}} || '''1½''' || || 2274 |} ===२०१८=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+८०वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, मास्टर्स , १३–२८ जानेवारी २०१८, [[वाईक आन झी]] — [[Groningen]] — [[Hilversum]], नेदरलँड्स, [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XX (२७५०)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/Tournament?id=८७&type=standings&group=१ |access-date=२०२४-०१-१३ |website=history.tatasteelchess.com }}{{मृत दुवा|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! टाई-ब्रेकर !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- |-style="background:#ccffcc;" | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[मॅग्नस कार्लसन]]|Norway}}''' || २८३४ || || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || १ || १ || १ || '''९''' || १½ || || २८८५ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[अनिश गिरी]]|नेदरलँड्स}} || २७५२ || ½ || {{n/a}} || १ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || '''९''' || ½ || || २८९१ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[व्लादिमिर क्रॅमनिक]]|Russia}} || २७८७ || ½ || ० || {{n/a}} || ½ || १ || ½ || ० || १ || १ || ½ || १ || १ || १ || ½ || '''८½''' || || ४९.५० || २८५७ |- | ४ || align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[शाखरियार मामेद्यारोव]]|Azerbaijan}}}} || २८०४ || ½ || ० || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || १ || १ || ½ || १ || ½ || १ || १ || '''८½''' || || ४८.०० || २८५६ |- | ५ || align="left" |{{flagathlete|[[विश्वनाथन आनंद]]|India}} || २७६७ || ½ || ½ || ० || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || ½ || १ || '''८''' || || ४६.०० || २८३६ |- | ६ || align="left" |{{flagathlete|[[वेस्ली सो]]|United States}} || २७९२ || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || १ || १ || ½ || ½ || १ || १ || '''८''' || || ४५.२५ || २८३४ |- | ७ || align="left" |{{flagathlete|[[सर्गेई कर्जाकिन]]|Russia}} || २७५३ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || '''७½''' || || || २८०७ |- | ८ || align="left" |{{flagathlete|[[पीटर स्विडलर]]|Russia}} || २७६८ || ½ || ½ || ० || ० || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || '''६''' || || || २७२० |- | ९ || align="left" |{{flagathlete|[[वेई यी]]|China}} || २७४३ || ½ || ½ || ० || ० || ½ || ० || ½ || ½ || {{n/a}} || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || '''५½''' || || || २६९४ |- | १० || align="left" |{{flagathlete|[[गाव्हेन जोन्स]]|England}} || २६४० || ० || ½ || ½ || ½ || ० || ० || ½ || ½ || ० || {{n/a}} || ½ || ½ || १ || ½ || '''५''' || || २९.५० || २६७२ |- | ११ || align="left" |{{flagathlete|[[फॅबियानो कारुआना]]|United States}} || २८११ || ½ || ½ || ० || ० || ० || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || १ || '''५''' || || २८.०० || २६५९ |- | १२ || align="left" |{{flagathlete|[[मॅक्सिम मॅटलाकोव्ह]]|Russia}} || २७१८ || ० || ० || ० || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || १ || '''५''' || || २७.०० || २६६६ |- | १३ || align="left" |{{flagathlete|[[आदिबान बास्करन ]]|India}} || २६५५ || ० || ० || ० || ० || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || '''३½''' || || || २५८३ |- | १४ || align="left" |{{flagathlete|[[हौ यिफान]]|China}} || २६८० || ० || ० || ½ || ० || ० || ० || ½ || ० || ½ || ½ || ० || ० || ½ || {{n/a}} || '''२½''' || || || २५०५ |} * Final blitz tie-break: [[मॅग्नस कार्लसन]] def. [[अनिश गिरी]], १½–½. :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+२०१८ टाटा स्टील चॅलेंजर्स, १३–२८ जानेवारी २०१८, [[विक आन झी]], नेदरलँड्स, [[बुद्धिबळ स्पर्धा#स्पर्धेचे प्रकार|श्रेणी XV (२६१२)]]<ref>{{Cite web |title=All-time Tournaments - Tata Steel Chess |url=https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=87&type=standings&group=2 |access-date=2024-01-13 |website=history.tatasteelchess.com |archive-date=2024-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113121745/https://history.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=87&type=standings&group=2 |url-status=live }}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE जागतिक क्रमवारी|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनबॉर्न-बर्गर गुण|SB]] !! {{abbr|काळे|काळ्या मोहऱ्यांसह खेळलेले सामने}} !! [[बुद्धिबळातील संज्ञा#कामगिरी रेटिंग|TPR]] |- | १ || align=left|'''{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[विदित संतोष गुजराती]]|भारत}}''' || २७१८ || {{CNone}} || ½ || ½ || १ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || '''९''' || || || २७४५ |- | २ || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अँटोन कोरोबोव्ह]]|युक्रेन}} || २६५२ || ½ || {{CNone}} || ½ || ० || १ || ० || १ || ½ || १ || १ || ½ || ½ || ½ || १ || '''८''' || || || २६९६ |- | ३ || | {{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जेफ्री झिओंग]]|अमेरिका}} || 2634 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || ½ || 0 || 1 || ½ || ½ || ½ || '''7½''' || 47.75 || || 2667 |- | 4 || {{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[बासेम अमीन]]|इजिप्त}} || 2693 || 0 || 1 || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || ½ || ½ || ½ || 0 || 1 || ½ || 1 || '''7½''' || 46.75 || || 2663 |- | 5 || {{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जॉर्डन व्हॅन फॉरेस्ट]]|नेदरलँड्स}} || 2629 || ½ || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 0 || ½ || ½ || 1 || 1 || 1 || 1 || ½ || '''7½''' || 45.50 || || 2668 |- | 6 || {{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[दिमित्री गोर्डिएव्स्की]]|रशिया}} || 2622 || 0 || 1 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || ½ || 1 || ½ || ½ || 1 || '''7½''' || 45.00 || || 2668 |- | 7 || {{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मॅथियास ब्लुबॉम]]|जर्मनी}} || 2640 || ½ || 0 || 0 || ½ || 1 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || 1 || 0 || '''6½''' || || || 2610 |- | 8 || {{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[एरविन ल'आमी]]|नेदरलँड्स}} || 2634 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || '''6''' || 38.75 || || 2581 |- | 9 || align="left" |{{flagathlete| [[Grandmaster (chess)|GM]] [[Benjamin Bok]]|Netherlands}} || 2607 || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || ½ || ½ || '''6''' || 37.50 || 7 || 2583 |- | 10 || align="left" |{{flagathlete| [[Grandmaster (chess)|GM]] [[Aryan Tari]]|Norway}} || 2599 || ½ || 0 || 1 || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || ½ || ½ || 1 || '''6''' || 37.50 || 6 || 2584 |- | 11 || align="left" |{{flagathlete| [[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Lucas van Foreest]]|Netherlands}} || 2481 || ½ || ½ || 0 || 1 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || '''5½''' || 33.75 || || 2565 |- | 12 || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|जीएम]] [[मिखाल क्रासेनकोव]]|पोलंड}} || २६७१ || ० || ½ || ½ || ० || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || १ || '''५½''' || ३२.५० || || २५५० |- | १३ || align="left" |{{flagathlete| [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|जीएम]] [[हरिका द्रोणावल्ली]]|भारत}} || २४९७ || ० || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || '''५''' || || || २५३४ |- | १४ || align="left" |{{flagathlete| [[FIDE titles#Woman Grandmaster (WGM)|WGM]] [[ओल्गा गिर्या]]|रशिया}} || 2489 || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || 1 || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || ½ || {{CNone}} || '''3½''' || || || 2446 |} ===२०१९=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+८१वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, मास्टर्स , १२–२७ जानेवारी २०१९, [[वाईक आन झी]] — [[Alkmaar]] — [[Leiden]], नेदरलँड्स, [[Chess_Tournament#Tournament_categories|श्रेणी XXI (२७५३)]]<ref>{{cite web|url =https://www.tatasteelchess.com/खेळाडू/masters/all-masters|title =All टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, मास्टर्स |author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tatasteelchess.com/खेळाडू/masters/master-standings|title=Standings - टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, मास्टर्स २०१९|last=Staff writer(s)|publisher=Tata Steel Chess}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- |-style="background:#ccffcc;" | १ || align="left" |'''{{flagathlete|[[मॅग्नस कार्लसन]]|Norway}}''' || २८३५ || || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || ½ || १ || १ || ½ ||'''९'''|| || २८८८ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[अनिश गिरी]]|नेदरलँड्स}} || २७८३ || ½ || {{n/a}} || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ || ½ || ½ || १ ||'''८½'''|| || २८६१ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[इयान नेपोम्नियाच्ची]]|Russia}} || २७६३ || ½ || १ || {{n/a}} || ½ || ½ || १ || ½ || ० || ½ || ½ || १ || ½ || ० || १ ||'''७½'''|| ४८.७५ || २८०९ |- | ४ || align="left" |{{flagathlete|[[डिंग लिरेन]]|China}} || २८१३ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ ||'''७½'''|| ४७.२५ || २८०५ |- | ५ || align="left" |{{flagathlete|[[विश्वनाथन आनंद]]|India}} || २७७३ || ० || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ ||'''७½'''|| ४४.२५ || २८०९ |- | ६ || align="left" |{{flagathlete|[[विदीत गुजराथी]]|India}} || २६९५ || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || {{n/a}} || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ ||'''७'''|| || २७८७ |- | ७ || align="left" |{{flagathlete|[[तैमूर राजाबोव्ह]]|Azerbaijan}} || २७५७ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || ½ ||'''६½'''|| ४३.२५ || २७५३ |- | ८ || align="left" |{{flagathlete|[[सॅम शँकलँड]]|United States}} || २७२५ || ½ || ० || १ || ० || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ० || ½ || १ || १ ||'''६½'''|| ४०.०० || २७५५ |- | ९ || align="left" |{{flagathlete|[[रिचर्ड रॅपोर्ट]]|Hungary}} || २७२५ || ० || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || १ || ½ || ½ || १ || ½ ||'''६½'''|| ३८.५० || २७५५ |- | १० || align="left" |{{flagathlete|[[यान-क्रिस्टोफ दुडा]]|Poland}} || २७३८ || ० || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ० || {{n/a}} || १ || ½ || ० || १ ||'''५½'''|| || २६९७ |- | ११ || align="left" |{{flagathlete|[[व्लादिमिर फेडोसेव्ह]]|Russia}} || २७२४ || ½ || ० || ० || ½ || ½ || ½ || १ || १ || ½ || ० || {{n/a}} || ½ || ० || ० ||'''५'''|| ३४.२५ || २६६८ |- | १२ || align="left" |{{flagathlete|[[शाखरियार मामेद्यारोव]]|Azerbaijan}} || २८१७ || ० || ½ || ½ || ½ || ० || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ ||'''५'''|| ३१.२५ || २६६१ |- | १३ || align="left" |{{flagathlete|[[यॉर्डन व्हॅन फॉरेस्ट]]|नेदरलँड्स}} || २६१२ || ० || ½ || १ || ० || ० || ० || ½ || ० || ० || १ || १ || ½|| {{n/a}} || ० ||'''४½'''|| २८.०० || २६५४ |- | १४ || align="left" |{{flagathlete|[[व्लादिमिर क्रॅमनिक]]|Russia}} || २७७७ || ½ || ० || ० || ½ || ० || ० || ½ || ० || ½ || ० || १ || ½ || १ || {{n/a}} ||'''४½'''|| २६.७५ || २६४१ |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+२०१९ टाटा स्टील चॅलेंजर्स, १२–२७ जानेवारी २०१९, [[Wijk aan Zee|विक आन झी]], नेदरलँड्स, [[Chess_tournament#Tournament_categories|वर्ग XIV (२५८०)]]<ref>{{cite web|url =https://www.tatasteelchess.com/players/challengers/all-challengers|title =All Tata Steel Challengers|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tatasteelchess.com/players/challengers/challenger-standings|title=Standings - Tata Steel Challengers 2019 - Tata Steel Chess|last=Staff writer(s)|publisher=Tata Steel Chess}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- | १ || align="left" |'''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Vladislav Kovalev|व्लादिस्लाव्ह कोव्हालेव्ह]]|बेलारूस}}''' || २६८७ || {{CNone}} || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || ½ || १ || १ || १ || '''१०''' || || २७८३ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Andrey Esipenko|आंद्रे एस्पिन्को]]|रशिया}} || २५८४ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || १ || ½ || ० || ½ || १ || १ || १ || १ || ½ || ½ || '''८½''' || ५१.५० || २६९० |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Benjámin Gledura|बेंजामिन ग्लेदुरा]]|हंगेरी}} || २६१५ || ० || ½ || {{CNone}} || १ || ½ || 1 || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || ½ || 1 || ½ || '''8½''' || 51.25 || 2687 |- | 4 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मक्सिम चिगाएव]]|रशिया}} || 2604 || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || 1 || 1 || 1 || 1 || '''8½''' || 48.00 || 2688 |- | 5 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अँटोन कोरोबोव]]|युक्रेन}} || 2699 || ½ || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || ½ || 1 || ½ || ½ || ½ || 1 || '''7½''' || 45.25 || 2628 |- | 6 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अर्विन ल'आमी]]|नेदरलँड्स}} || 2643 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || '''7½''' || 44.25 || 2632 |- | 7 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[येव्हगेनी बारेव]]|कॅनडा}} || 2650 || ½ || 1 || ½ || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || 0 || 0 || ½ || 1 || 1 || ½ || 1 || '''7''' || 41.75 || 2604 |- | 8 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[परहम मघसूदलू]]|इराण}} || 2679 || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || 1 || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || 1 || '''7''' || 37.50 || 2601 |- | 9 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[लुकास व्हॅन फॉरेस्ट]]|नेदरलँड्स}} || 2502 || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 1 || 0 || '''6''' || || 2557 |- | 10 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[व्हिन्सेंट कीमर]]|जर्मनी}} || 2500 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || 1 || '''5½''' || || 2529 |- | 11 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[आर. प्रज्ञानंद]]|भारत}} || 2539 || ½ || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || '''5''' || || 2496 |- | 12 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[दिनारा सादुआकासोव्हा]]|कझाकस्तान}} || 2472 || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ ||'''3½''' || 20.50 || 2413 |- | 13 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[एलिझाबेथ पॅह्ट्झ]]|जर्मनी}} || 2477 || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || '''3½''' || 20.00 || 2413 |- | 14 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[स्टेफन कुइपर्स]]|नेदरलँड्स}} || 2470 || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || 0 || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || '''3''' || || 2378 |} ===२०२०=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+८२वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, मास्टर्स , १०–२६ जानेवारी २०२०, [[वाईक आन झी]] — [[Eindhoven]], नेदरलँड्स, [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XX (२७४१)]] ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- |-style="background:#ccffcc;" | १ || align="left" |'''{{flagathlete|[[फॅबियानो कारुआना]]|United States}}'''|| २८२२|| | ½ |½ |½ |१ |½ |१ |१ |१ |½ |१ |½ |१ |१ |'''१०''' | |२९४५ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[मॅग्नस कार्लसन]]|Norway}}|| २८७२ | ½|| {{n/a}} |½ |½ |½ |½ |½ |½ |१ |½ |½ |१ |½ |१ |'''८''' | |२८१८ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[वेस्ली सो]]|United States}}|| २७६५ |½ | ½|| {{n/a}} | ½ |½ |½ |१ |½ |१ |½ |½ |½ |½ |½ |'''७½''' | |२७९६ |- | ४ || align="left" |{{flagathlete|[[यॉर्डन व्हॅन फॉरेस्ट]]|नेदरलँड्स}}|| २६४४ |½ |½ | ½|| {{n/a}} | १ |½ |½ |½ |½ |० |० |१ | १ |½ |'''७''' |४४.२५ |२७७७ |- | ५ || align="left" |{{flagathlete|[[डॅनिल दुबोव्ह]]|Russia}}|| २६८३ |० |½ |½ |०|| {{n/a}} |½ | ½ |½ |½ |½ |१ |½ |१ |१ |'''७''' |४०.७५ |२७७४ |- | ६ || align="left" |{{flagathlete|[[अनिश गिरी]]|नेदरलँड्स}}|| २७६८ |½ |½ |½ |½ |½|| {{n/a}} |½ |½ |० |½ |½ |½ |½ |१ |'''६½''' |४१.०० |२७३९ |- | ७ || align="left" |{{flagathlete|[[विश्वनाथन आनंद]]|India}}|| २७५८ |० |½ |० |½ | ½ |½|| {{n/a}} |½ |१ | १ |½ |½ |½ |½ |'''६½''' |३९.७५ |२७३९ |- | ८ || align="left" |{{flagathlete|[[यान-क्रिस्टोफ दुडा]]|Poland}}|| २७५८ | ० | ½ |½ |½ |½ |½ |½|| {{n/a}} |½ | ½ |½ |½ |१ |½ |'''६½''' |३९.५० |२७३९ |- | ९ || align="left" |{{flagicon image|FIDE flag icon.png}} [[अलिरेझा फिरूझा]] {{Font|{{abbr|(FIDE)|FIDE flag player}}|size=90%}}|| २७२३ |० |० |० |½ |½ | १ |० | ½ || {{n/a}} | १ |१ |½ |½ |१ |'''६½''' |३७.५० |२७४२ |- | १० || align="left" |{{flagathlete|[[जेफ्री शॉंग]]|United States}}|| २७१२ |½ |½ |½ |१ | ½ |½ |० |½ | ०|| {{n/a}} |१ |½ |½ |० |'''६''' |४०.५० |२७१४ |- | ११ || align="left" |{{flagathlete|[[व्लादिस्लाव आर्टेमीव्ह]]|Russia}}|| २७३१ |० |½ |½ |१ |० |½ |½ |½ |० |०|| {{n/a}} |१ |½ |१ |'''६''' |३५.७५ |२७१२ |- | १२ || align="left" |{{flagathlete|[[निकिता विटुगोव्ह]]|Russia}}|| २७४७ |½ |० |½ |० |½ |½ |½ |½ |½ |½ | ०|| {{n/a}} |½ |½ |'''५''' | |२६५३ |- | १३ || align="left" |{{flagathlete|[[यू यांगी]]|China}}|| २७२६ |० |½ |½ |० |० |½ |½ |० |½ |½ |½ |½|| {{n/a}} |½ |'''४½''' | |२६३२ |- | १४ || align="left" |{{flagicon image|FIDE flag icon.png}} [[व्लादिस्लाव कोवालेव]] {{Font|{{abbr|(FIDE)|FIDE flag player}}|size=90%}}|| २६६० |० |० |½ |½ |० |० |½ |½ |० |१ |० | ½ |½|| {{n/a}} |'''४''' | |२६०६ |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+२०२० टाटा स्टील चॅलेंजर्स, १०–२६ जानेवारी २०२०, [[विक आन झी]], नेदरलँड्स, [[बुद्धिबळ स्पर्धा#स्पर्धेचे प्रकार|श्रेणी XV (२६०२)]] ! !! खेळाडू !! [[FIDE जागतिक क्रमवारी|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनबॉर्न-बर्गर गुण|SB]] !! [[बुद्धिबळातील संज्ञा#कामगिरी रेटिंग|TPR]] |- | १ || align="left" |'''{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[डेव्हिड अँटोन गुइजारो]]|स्पेन}}''' || २६९४ || {{CNone}} || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || १ || १ || ½ || ० || १ || ½ || '''८½''' || || २७०५ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[नोदिरबेक अब्दुसत्तारोव्ह]]|उझबेकिस्तान}} || २६३५ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || १ || ½ || ० || ½ || १ || १ || ½ || '''८''' || ४९.७५ || २६८६ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[पावेल एल्जानोव्ह]]|युक्रेन}} || २६५० || ० || ½ || {{CNone}} || ½ || १ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || ½ || '''८''' || ४९.०० || २६८५ |- | ४ || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[एरविन ल'आमी]]|नेदरलँड्स}} || २६०६ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || १ || १ || '''८''' || 48.25 || 2689 |- | 5 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[सूर्या शेखर गांगुली]]|भारत}} || 2636 || ½ || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || 1 || '''7½''' || || 2656 |- | 6 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[व्हिन्सेंट कीमर]]|जर्मनी}} || 2527 || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || 1 || ½ || ½ || ½ || 1 || '''7''' || 41.75 || 2637 |- | 7 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[निहाल सरीन]]|भारत}} || 2618 || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || ½ || ½ || 1 || 1 || ½ || 1 || '''7''' || 41.25 || 2630 |- | 8 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[लुकास व्हॅन फॉरेस्ट]]|नेदरलँड्स}} || 2523 || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || {{CNone}} || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || '''6½''' || 40.00 || 2608 |- | 9 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[निल्स ग्रँडेलियस]]|स्वीडन}} || 2673 || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || 0 || ½ || 1 || {{CNone}} || ½ || 0 || 1 || ½ || 1 || '''6½''' || 38.50 || 2596 |- | 10 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जान स्मीट्स]]|नेदरलँड्स}} || 2585 || 0 || 1 || ½ || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || 0 || ½ || ½ || '''6''' || 39.50 || 2574 |- | 11 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[रौफ मामेदोव्ह]]|अझरबैजान}} || 2659 || ½ || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || 1 || 0 || {{CNone}} || 1 || ½ || ½ || '''6''' || 37.50 || 2569 |- | 12 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[मॅक्स वॉरमरडॅम]]|नेदरलँड्स}} || 2498 || 1 || 0 || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || 1 || 0 || {{CNone}} || ½ || ½ ||'''4½''' || 29.00 || 2500 |- | 13 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अँटोन स्मिरनोव्ह]]|ऑस्ट्रेलिया}} || 2604 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || '''4½''' || 24.75 || 2492 |- | 14 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[दिनारा सादुआकासोव्हा]]|कझाकस्तान}} || 2519 || ½ || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || '''3''' || || 2397 |} ===२०२१=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+८३वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, मास्टर्स , १५–३१ जानेवारी २०२१, [[वाईक आन झी]], नेदरलँड्स, [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XIX (२७२५)]] ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !टाई-ब्रेकर ! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |-style="background:#ccffcc;" | १ || align="left" |'''{{flagathlete|[[यॉर्डन व्हॅन फॉरेस्ट]]|नेदरलँड्स}}'''|| २६७१ |{{n/a}} |½ |½ |½ |½ |½ |१ |१ |१ |½ |१ |½ |½ |½ |'''८½''' |१+{{abbr|A|Armageddon}} |५३.०० |२८३९ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[अनिश गिरी]]|नेदरलँड्स}}|| २७६४ |½ |{{n/a}} |½ |½ |½ |½ |½ |१ |१ |½ |½ |१ |१ |½ |'''८½''' |१ |५२.२५ |२८३२ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[आंद्रे एसिपेंको]]|Russia}}|| २६७७ |½ |½ |{{n/a}} |½ |½ |१ |½ |० |½ |½ |१ |१ |½ |१ |'''८''' | |४९.०० |२८१५ |- | ४ || align="left" |{{flagathlete|[[फॅबियानो कारुआना]]|United States}}|| २८२३ |½ |½ |½ |{{n/a}} |½ |½ |½ |½ |½ |½ |½ |१ |१ |१ |'''८''' | |४८.२५ |२८०४ |- | ५ || align="left" |{{flagicon image|FIDE flag icon.png}} [[अलिरेझा फिरूझा]] {{Font|{{abbr|(FIDE)|FIDE flag player}}|size=90%}}{{refn|group=lower-alpha|Firouzja announced in २०१९ that he would no longer play under the Iranian chess federation, due their ban on Iranians playing against Israelis. He instead competed as a FIDE-licensed competitor until mid-२०२१, when he began to represent France.}} || २७४९ |½ |½ |½ |½ |{{n/a}} |० |१ |½ |½ |१ |१ |½ |½ |१ |'''८''' | |४८.०० |२८१० |- | ६ || align="left" |{{flagathlete|[[मॅग्नस कार्लसन]]|Norway}}|| २८६२ |½ |½ |० |½ |१ |{{n/a}} |½ |½ |१ |½ |½ |½ |१ |½ |'''७½''' | |४७.२५ |२७७१ |- | ७ || align="left" |{{flagathlete|[[पेंटाला हरिकृष्ण]]|India}}|| २७३२ |० |½ |½ |½ |० |½ |{{n/a}} |½ |१ |½ |½ |½ |½ |१ |'''६½''' | |३८.७५ |२७२४ |- | ८ || align="left" |{{flagathlete|[[आर्यन तारी]]|Norway}}|| २६२५ |० |० |१ |½ |½ |½ |½ |{{n/a}} |½ |½ |½ |½ |½ |½ |'''६''' | |३८.०० |२७०३ |- | ९ || align="left" |{{flagathlete|[[निल्स ग्रँडेलियस]]|Sweden}}|| २६६३ |० |० |½ |½ |½ |० |० |½ |{{n/a}} |१ |½ |½ |१ |१ |'''६''' | |३४.०० |२७०० |- | १० || align="left" |{{flagathlete|[[यान-क्रिस्टोफ दुडा]]|Poland}}|| २७४३ |½ |½ |½ |½ |० |½ |½ |½ |० |{{n/a}} |½ |½ |½ |½ |'''५½''' | |३५.७५ |२६६६ |- | ११ || align="left" |{{flagathlete|[[डेव्हिड अँटोन गुइजारो]]|Spain}}|| २६७९ |० |½ |० |½ |० |½ |½ |½ |½ |½ |{{n/a}} |½ |½ |½ |'''५''' | |३०.७५ |२६४१ |- | १२ || align="left" |{{flagathlete|[[राडोस्लाव वोय्टाषेक]]|Poland}}|| २७०५ |½ |० |० |० |½ |½ |½ |½ |½ |½ |½ |{{n/a}} |½ |½ |'''५''' | |३०.७५ |२६३९ |- | १३ || align="left" |{{flagathlete|[[मॅक्सिम वाचियर-लाग्रेव्ह]]|France}}|| २७८४ |½ |० |½ |० |½ |० |½ |½ |० |½ |½ |½ |{{n/a}} |१ |'''५''' | |२९.७५ |२६३३ |- | १४ || align="left" |{{flagathlete|[[अलेक्झांडर डोनचेन्को]]|Germany}}|| २६६८ |½ |½ |० |० |० |½ |० |½ |० |½ |½ |½ |० |{{n/a}} |'''३½''' | |२३.०० |२५५४ |} ===२०२२=== :{| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+८४वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, मास्टर्स , १४–३० जानेवारी २०२२, [[वाईक आन झी]], नेदरलँड्स, [[Chess_Tournament#Tournament_categories|श्रेणी XX (२७३६)]]<ref>{{cite web|url =https://tatasteelchess.com/खेळाडू/masters/|title =Participants of टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, मास्टर्स २०२२|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =२३ December २०२१}}</ref><ref>{{Cite web|title=Standings - Tata Steel Chess Tournament|url=https://tatasteelchess.com/standings-२/standings/|access-date=२०२२-०१-२५|website=Tata Steel Chess Tournament २०२२|language=en-US}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! class=unsortable| १ !! class="unsortable" | २ !! class="unsortable" | ३ !! class="unsortable" | ४ !! class="unsortable" | ५ !! class="unsortable" | ६ !! class="unsortable" | ७ !! class="unsortable" | ८ !! class="unsortable" | ९ !! class="unsortable" | १० !! class=unsortable| ११ !! class="unsortable" | १२ !! class="unsortable" | १३ !! class="unsortable" | १४ !! एकूण !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |-style="background:#ccffcc;" | १ || align=left|'''{{flagathlete|[[मॅग्नस कार्लसन]]|Norway}}''' || २८६५ || {{n/a}} |१|| १ || १ || ½ || ½ || ½ || १|| ½ || ½ || ½ || १ ||½ || १|| '''९½'''|| ६०.२५ || २९०४ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[शाखरियार मामेद्यारोव]]|Azerbaijan}} || २७६७ || ० || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ½|| १ || १|| ½ || १ || ½ || ½ || ८|| ४९|| २८१९ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[रिचर्ड रॅपोर्ट]]|Hungary}} || २७६३ || ० |½|| {{n/a}} || ½|| ½ || १ || ½|| १ || ० || ½ || ½|| १ || १ || १|| ८ || ४७.२५|| २८२० |- | ४ || align="left" |{{flagathlete|[[अनिश गिरी]]|नेदरलँड्स}} || २७७२ || ० |½|| ½|| {{n/a}} || ½ || ० || १ || १ || ½ || ½ || १ || ½ || ½|| १ || ७½ || ४४.५|| २७९१ |- | ५ || align="left" |{{flagathlete|[[सर्गेई कर्जाकिन]]|Russia}} || २७४३ || ½ |½|| ½ || ½ || {{n/a}} || १ || ० || ½ || ½ || १|| ०|| १ || ½ || ½ || ७ || ४५.२५|| २७६४ |- | ६ || align="left" |{{flagathlete|[[यॉर्डन व्हॅन फॉरेस्ट]]|नेदरलँड्स}} || २७०२ || ½ |०|| ० || १ || ० || {{n/a}} || ० || ½ || ½|| १ || १|| १ || १ || ½ || ७ || ४१.७५|| २७६७ |- | ७ || align="left" |{{flagathlete|[[आंद्रे एसिपेंको]]|Russia}} || २७१४ || ½ |½|| ½|| ० || १ || १ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ०|| ½ || ½ || ६½ || ४२.७५|| २७३९ |- | ८ || align="left" |{{flagathlete|[[फॅबियानो कारुआना]]|United States}} || २७९२ || ० | ½|| ० || ० || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || १ || ½ || ½ || १|| १ || ½ || ६½ || ३७.७५ || २७३३ |- | ९ || align="left" |{{flagathlete|[[यान-क्रिस्टोफ दुडा]]|Poland}} || २७६० || ½ |०|| १ || ½ || ½ || ½|| ½ || ० || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ½|| ½ || ६|| ३९.२५|| २७०८ |- | १० || align="left" |{{flagathlete|[[विदीत गुजराथी]]|India}} || २७२७ || ½ |०|| ½ || ½ || ०|| ० || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || १|| ० || १|| १ || ६ || ३५.५|| २७०९ |- | ११ || align="left" |{{flagathlete|[[सॅम शँकलँड]]|United States}} || २७०८ || ½ |½|| ½ || ० || १|| ०|| ½ || ½ || ½ || ० || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || ५½ || ३६|| २६८६ |- | १२ || align="left" |{{flagathlete|[[आर प्रज्ञानंदा]]|India}} || २६१२ || ० |०|| ० || ½ || ० || ० || १|| ० || ½ || १ || ½ || {{n/a}} || १ || १ || ५½ || ३० || २६९१ |- | १३ || align="left" |{{flagathlete|[[निल्स ग्रँडेलियस]]|Sweden}} || २६७२ || ½ |½|| ० || ½|| ½ || ० || ½ || ० || ½|| ० || ½ || ० || {{n/a}} || १ || ४½ || २८.५|| २६२७ |- | १४ || align="left" |{{flagathlete|[[डॅनिल दुबोव्ह]]|Russia}} || २७२० || ० |½|| ०|| ०|| ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || ० || ० || {{n/a}} || ३½ || २३.२५|| २५६० |} :{|class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+२०२२ टाटा स्टील चॅलेंजर्स, १४–३० जानेवारी २०२२, [[Wijk aan Zee|विक आन झी]], नेदरलँड्स, [[Chess_tournament#Tournament_categories|श्रेणी XIII (२५५९)]]<ref>{{cite web|url =https://tatasteelchess.com/challengers/|title =Results of Tata Steel Challengers 2022|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =13 December 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=Standings Challengers|url=https://tatasteelchess.com/standings-challengers/|access-date=2022-01-25|website=Tata Steel Chess Tournament 2022|language=en-US}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE world rankings|रेटिंग]] !! class="unsortable" | १ !! class="unsortable" | २ !! class="unsortable" | ३ !! class="unsortable" | ४ !! class="unsortable" | ५ !! class="unsortable" | ६ !! class="unsortable" | ७ !! class="unsortable" | ८ !! class="unsortable" | ९ !! class="unsortable" | १० !! class="unsortable" | ११ !! class="unsortable" | १२ !!class=unsortable| १३ !! class="unsortable" | १४ !! एकूण !! [[Sonneborn–Berger score|SB]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |-style="background:#ccffcc;" | १ ||align=left| '''{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Arjun Erigaisi|अर्जुन एरिगासी]]|India}}''' || २६३२ | {{CNone}} || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || १ || १ || ½ || १ || १|| '''१०½''' || ६३ || २८०४ |- | २ ||align=left| {{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[थाई दाई व्हॅन गुयेन]]|चेक प्रजासत्ताक}} || 2613 | ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || 1 || 1 || 8½ || 51.5 || 2667 |- | 3 ||align=left| {{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जोनास बुहल ब्येरे]]|डेन्मार्क}} || 2586 | 0 || 0 || {{CNone}} || 1 || 1 || ½ || 1 || ½ || 1 || ½ || 1 || ½ || 1 || ½ || 8½ || 50 || 2669 |- | 4 ||align=left| {{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[रिनात जुमाबायेव]]|कझाकस्तान}} || 2631 | ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || 0 || 1 || ½ || ½ || 1 || 1 || ½ || 1 || ½ || ½ || 7½ || 45.25 || 2610 |- | 5 ||align=left| {{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[एरविन ल'आमी]]|नेदरलँड्स}} || 2622 | ½ || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || 0 || ½ || ½ || 1|| ½ || ½ || 1 || ½ || 1 || 7½ || 44.75 || 2611 |- | 6 ||align=left| {{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[लुकास व्हॅन फॉरेस्ट]]|नेदरलँड्स}} || 2539 | ½ || ½ || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 1 || 0 || 1 || ½ || ½ || 7 || 44.75 || 2589 |- | 7 ||align=left| {{flagathlete|[[FIDE Titles#International Master (IM)|IM]] [[वोलोडार मुर्झिन]]|रशिया}} || 2519 | 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || ½ || 1 || ½ || 1 || 7 || 39.25 || 2591 |- | 8 ||align=left| {{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मॅक्स वॉमरडॅम]]|नेदरलँड्स}} || 2607 | 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 0 || ½ || 1 || ½ || 1 || 6½ || 38.25 || 2558 |- | 9 ||align=left| {{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[सूर्य शेखर गांगुली]]|भारत}} || 2627 | 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || 1 || 1 || 6 || 31.5 || 2530 |- | 10 ||align=left| {{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[डॅनियल डार्धा]]|बेल्जियम}} || 2532 | 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || 1 || ½ || {{CNone}} || 0 || 1 || ½ || 1 || 5½ || 31.75 || 2510 |- | 11 ||align=left| {{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मार्क-आंद्रिया मॉरिझी]]|फ्रान्स}} || 2502 | 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || 0 || ½ || 0 || 4½ || 28.75 || 2456 |- | 12 ||align=left| {{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[पोलिना शुव्हालोव्हा]]|रशिया}} || 2516 | ½ || ½ || ½ || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || ½ || 1 || 4½ || 26.75 || 2455 |- | 13 ||align=left| {{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[रोवेन वोगेल]]|जर्मनी}} || 2452 | 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || 4 || 25 || 2429 |- | 14 ||align=left| {{flagathlete|[[FIDE Titles#Women Grandmaster (WGM)|WGM]] [[झू जिनेर]]|चीन}} || 2478 | 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || 0 || 0 || 1 || 0 || 1 || {{CNone}} || 3½ || 20 || 2395 |} ===२०२३=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+८५वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, मास्टर्स , १३–२९ जानेवारी २०२३, [[वाईक आन झी]] नेदरलँड्स, [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XX (२७४१)]]<ref>{{cite web|url =https://tatasteelchess.com/tata-steel-masters-२०२३/|title =Participants of टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, मास्टर्स २०२३|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =७ जानेवारी २०२३}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! टाई-ब्रेकर !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! H२H !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |-style="background:#ccffcc;" | १ || align="left" |'''{{flagathlete|[[अनिश गिरी]]|नेदरलँड्स}}'''|| २७६४ || {{n/a}} || ½|| १|| ½|| ½|| ½ || ½ || १|| ½ || ½ || १|| १|| ½|| ½|| '''८½''' || || ५४.०० || || २८५३ |- | २ || align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[नोदिरबेक अब्दुसत्तोरोव्ह]]|Uzbekistan}}}}|| २७१३ || ½|| {{n/a}} || १|| ½|| ½|| १ || ½|| १ || ½|| ० || ½|| ½|| ½ || १|| '''८''' || || ५१.२५ || || २८२७ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[मॅग्नस कार्लसन]]|Norway}}|| २८५९ || ०|| ० || {{n/a}} || ½ ||१ || १|| ½|| १|| ½||½ || ½ || ½|| १ || १ || '''८''' || || ४८.०० || || २८१६ |- | ४ || align="left" |{{flagathlete|[[वेस्ली सो]]|United States}}|| २७६० || ½|| ½ || ½|| {{n/a}}|| ½ || ½ || ½|| ½|| ½|| ½|| ½|| १ || १ || ½|| '''७½''' || ||४७.०० || || २७९५ |- | ५ || align="left" |{{flagathlete|[[फॅबियानो कारुआना]]|United States}}|| २७६६ || ½ || ½ || ० || ½ || {{n/a}} || ½||½ || ½ || ½|| १|| ½|| १ ||½ || ½|| '''७''' || || ४३.७५ || || २७६७ |- | ६ || align="left" |{{flagathlete|[[परहम मगसूदलू]]|Iran}}|| २७१९ || ½|| ०|| ०|| ½ || ½|| {{n/a}}|| १|| ½ || १|| १|| ½|| ०|| ½ || १|| '''७''' || || ४२.५० || || २७७० |- | ७ || align="left" |{{flagathlete|[[लेव्हॉन अरोनियन]]|United States}}|| २७३५ || ½|| ½|| ½|| ½ || ½|| ० || {{n/a}}|| ½|| ½|| ½|| ½|| ½|| १|| ½|| '''६½''' || || ४१.२५|| || २७४१ |- | ८ || align="left" |{{flagathlete|[[रिचर्ड रॅपोर्ट]]|Romania}}|| २७४० || ०|| ०|| ०|| ½|| ½|| ½ || ½|| {{n/a}}|| १ ||½ || १ || ½|| ½|| १|| '''६½''' || || ३७.७५|| || २७४१ |- | ९ || align="left" |{{flagathlete|[[आर प्रज्ञानंदा]]|India}}|| २६८४ || ½|| ½|| ½|| ½ || ½ || ०|| ½|| ०|| {{n/a}}||१ || १ || ०|| ½|| ½|| '''६''' || || ३८.७५|| || २७१८ |- | १० || align="left" |{{flagathlete|[[यॉर्डन व्हॅन फॉरेस्ट]]|नेदरलँड्स}}|| २६८१ || ½|| १||½ ||½ || ०|| ० || ½|| ½|| ०|| {{n/a}} || ½|| ½|| ½|| १|| '''६''' || || ३८.५०|| || २७१८ |- | ११ || align="left" |{{flagathlete|[[डिंग लिरेन]]|China}}|| २८११ ||० || ½|| ½|| ½|| ½ || ½|| ½|| ० || ०|| ½|| {{n/a}}|| १|| ½|| ½|| '''५½''' || || ३५.०० || १ || २६८० |- | १२ || align="left" |{{flagathlete|[[गुकेश डोम्माराजू]]|India}} || २७२५ || ० || ½ || ½|| ० || ०|| १|| ½ || ½|| १|| ½ || ० || {{n/a}} || ½ || ½ || '''५½''' || || ३५.०० || ० || २६८६ |- | १३ || align="left" |{{flagathlete|[[व्हिन्सेंट काईमर]]|Germany}}|| २६९६ || ½ || ½ || ० || ० || ½ || ½||० || ½|| ½|| ½|| ½|| ½|| {{n/a}}|| ½ || '''५''' || || ३२.०० || || २६६० |- | १४ || align="left" |{{flagathlete|[[अर्जुन एरिगाईसी]]|India}} || २७२२ || ½|| ०|| ० ||½ || ½|| ०|| ½||० || ½|| ० || ½|| ½ || ½||{{n/a}} || '''४''' || || २५.७५|| || २५९८ |} :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+२०२३ टाटा स्टील चॅलेंजर्स, १३–२९ जानेवारी २०२३, [[विक आन झी]], नेदरलँड्स, [[बुद्धिबळ स्पर्धा#स्पर्धेचे प्रकार|वर्ग XIV (२५८७)]]<ref>{{cite web|url =https://tatasteelchess.com/tata-steel-challengers-2023/|title =Participants of Tata Steel Challengers 2023|author =Staff writer(s)|publisher =Tata Steel Chess|date =7 January 2023}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE जागतिक क्रमवारी|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनबॉर्न-बर्गर गुण|SB]] !! {{abbr|काळे|काळ्या मोहऱ्यांसह खेळलेले सामने}} !! [[बुद्धिबळातील संज्ञा#कामगिरी रेटिंग|TPR]] |- | १ || align="left" |'''{{nowrap|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अलेक्झांडर डोन्चेंको]]|जर्मनी}}}}'''|| २६२७ || {{CNone}}|| १ || ½ || १ ||½ || ½|| १|| १ || ० || १|| ½|| १|| १|| १ || '''१०''' || ६०.७५ || || २७८५ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मुस्तफा यिलमाझ]]|तुर्की}}|| २६०९ || ० ||{{CNone}} || १|| १ ||½ || ½|| १ || ½ ||१ || ½|| ½ || १ || ½ || १ || '''९''' || ५४.५० || ||२७१९ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[जावोखिर सिंदारोव्ह]]|उझबेकिस्तान}}|| २६५४ || ½|| ०||{{CNone}} || ½|| ½|| ½ || ½ || ½ ||½ || १ || १ ||१ || १ || १ || '''८½''' || 47.50|| || 2685 |- | 4 || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Amin Tabatabaei]]|Iran}}|| 2686 || 0|| 0 || ½ || {{CNone}} || ½ ||½ || ½ ||½ || 1 || 1 || ½ || 1 || 1 || ½|| '''7½''' || 42.25|| || 2626 |- | 5 || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Adhiban Baskaran]]|India}}|| 2610 || ½|| ½ || ½||½ || {{CNone}} || 1 || 0|| ½ ||1 || ½ ||½ || ½ || 0 ||1 || '''7''' || 45.25|| || 2604 |- | 6 || align="left" |{{flagathlete| [[Grandmaster (chess)|GM]] [[Luis Paulo Supi]]|Brazil}} || 2608 || ½ || ½ || ½ || ½|| 0||{{CNone}} || ½|| 1 || ½ || ½ || 1 || 0 || ½ ||1 || '''7''' || 43.75 || ||2605 |- | 7 || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Max Warmerdam]]|Netherlands}}|| 2616 ||0 || 0 || ½ || ½ ||1 || ½ || {{CNone}}|| ½ || 0|| 1|| ½ || 1 ||1 || ½|| '''7''' || 39.50 || || 2604 |- | 8 || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Velimir Ivić]]|Serbia}}|| 2585 || 0|| ½ || ½ || ½ || ½ || 0 || ½ || {{CNone}}|| ½ ||0 || 1 || 1 || 1 ||1 || '''7''' || 38.25 || || 2606 |- | 9 || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Erwin l'Ami]]|Netherlands}}|| २६२७ ||१ || ० || ½ || ०|| ० || ½ || १ || ½ || {{CNone}} || ½|| १|| ½|| १ || ०|| '''६½''' || ४१.५० || || २५७६ |- | १० || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Thomas Beerdsen]]|Netherlands}}|| २५१५ || ०|| ½|| ०|| ० || ½|| ½|| ०|| १ || ½ || {{CNone}} || १ || ½||½ || १ || '''६''' || ३३.५० || || २५५८ |- | ११ || align=left|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|जीएम]] [[अभिमन्यू मिश्रा]]|युनायटेड स्टेट्स}}|| 2559 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || 0|| 0 ||0 || {{CNone}}|| ½|| 1 || 1 || '''5''' || 28.50 || || 2500 |- | 12 || align="left" |{{flagathlete|[[फिडे पदव्या#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (आयएम)|आयएम]] [[वैशाली रमेशबाबू]]|भारत}}|| 2425 || 0|| 0||0 || 0 ||½ || 1 || 0|| 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} ||1 || ½ || '''4½''' || 23.75 || || 2481 |- | 13 || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Jerguš Pecháč]]|Slovakia}}|| 2637 || 0|| ½|| 0|| 0|| 1|| ½|| 0|| 0|| 0 || ½ || 0 ||0 || {{CNone}} || ½ || '''3'''|| 19.50 || || 2366 |- | 14 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Eline Roebers]]|Netherlands}}|| 2361 ||0 ||0 || 0 || ½ || 0 ||0 || ½|| 0 || 1 || 0|| 0 || ½ ||½ || {{CNone}}|| '''3''' || 17.50 || || 2388 |} ===२०२४=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+८६वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, मास्टर्स , १२–२८ जानेवारी २०२४, [[वाईक आन झी]], नेदरलँड्स, [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XIX (२७१२)]]<ref>{{Cite web |url= https://tatasteelchess.com/masters/masters-standings/ |title= टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, मास्टर्स २०२४ Standings}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! टाई-ब्रेकर !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! H२H !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |- style="background:#ccffcc;" | १ || align="left" |'''{{flagathlete|[[वेई यी]]|China}}'''|| २७४० || {{n/a}} || ०|| ½|| ½|| ०|| १|| ½|| १|| ½|| १|| १|| ½|| १|| १|| '''८½''' || ३ || || ||२८२० |- | २ || align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[गुकेश डोम्माराजू]]|India}}}}|| २७२५ || १ || {{n/a}} || ०|| ½|| ½|| ½ || ½|| १ || ०|| ½|| १|| १|| १|| १|| '''८½''' || २½ || || ||२८२१ |- | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[अनिश गिरी]]|नेदरलँड्स}}|| २७४९ || ½|| १|| {{n/a}} || ० || ½|| ½|| ½ || ½|| ½|| १|| १|| १ || ½|| १|| '''८½''' || १ || || ||२८१९ |- | ४ || align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[नोदिरबेक अब्दुसत्तोरोव्ह]]|Uzbekistan}}}} || २७२७ || ½|| ½|| १|| {{n/a}} || ½|| ०|| ½|| ०|| ½|| १|| १|| १|| १|| १|| '''८½''' || ½ || || ||२८२१ |- | ५ || align="left" |{{flagathlete|[[अलिरेझा फिरूझा]]|France}}|| २७५९ || १ || ½|| ½|| ½|| {{n/a}} || ०|| ½|| १|| १|| ०|| ०|| १|| १|| ½|| '''७½''' || || ४८.५० || ||२७६५ |- | ६ || align="left" |{{flagathlete|[[विदीत गुजराथी]]|India}} || २७४२ || ० || ½ || ½|| १|| १||{{n/a}} || ½|| ½ || ½ || ½|| ½ || ½|| १|| ½|| '''७½''' || || ४७.७५ || ||२७६७ |- | ७ || align="left" |{{flagathlete|[[आर प्रज्ञानंदा]]|India}}|| २७४३ || ½ || ½|| ½ || ½|| ½|| ½|| {{n/a}} || ½|| १|| १|| ½|| ½|| ½ || ½|| '''७½''' || || ४७.०० || ||२७६७ |- | ८ || align="left" |{{flagicon image|FIDE flag icon.png}} [[इयान नेपोम्नियाच्ची]] {{Font|{{abbr|(FIDE)|FIDE flag player}}|size=90%}}|| २७६९ || ०|| ० || ½|| १|| ०|| ½ || ½|| {{n/a}} || १|| ½|| ½ || ½|| ½|| १|| '''६½''' || || || ||२७०८ |- | ९ || align="left" |{{flagathlete|[[डिंग लिरेन]]|China}}|| २७८० || ½|| १|| ½|| ½|| ०|| ½ || ०|| ०|| {{n/a}} || ½|| ½ || ½|| ½|| १|| '''६''' || || || ||२६७८ |- | १० || align="left" |{{flagathlete|[[जु वेनजुन]]|China}} || २५४९ || ०|| ½|| ०|| ०|| १|| ½|| ०|| ½|| ½|| {{n/a}} || ½|| ०|| ½|| ½|| '''४½''' || || २८.२५ || ||२६१४ |- | ११ || align="left" |{{flagathlete|[[अलेक्झांडर डोनचेन्को]]|Germany}}|| २६४३ || ०|| ०|| ०|| ० || १ || ½|| ½|| ½|| ½|| ½ || {{n/a}} || ½|| ½|| ०|| '''४½''' || || २८.०० || ||२६०७ |- | १२ || align="left" |{{flagathlete|[[यॉर्डन व्हॅन फॉरेस्ट]]|नेदरलँड्स}}|| २६८२ || ½|| ०|| ०|| ०|| ०|| ½|| ½|| ½|| ½|| १|| ½|| {{n/a}} || ½|| ०|| '''४½''' || || २७.०० || ||२६०४ |- | १३ || align="left" |{{flagathlete|[[परहम मगसूदलू]]|Iran}}|| २७४० || ०|| ०|| ½ || ०|| ०|| ०|| ½|| ½|| ½|| ½|| ½|| ½ || {{n/a}} || १|| '''४½''' || || २५.०० || ||२६०० |- | १४ || align="left" |{{flagathlete|[[मॅक्स वॉर्मरडॅम]]|नेदरलँड्स}}|| २६२५ || ०|| ०|| ०|| ०|| ½|| ½ || ½|| ०|| ०|| ½|| १|| १|| ०|| {{n/a}} || '''४''' || || || ||२५७८ |} ====टायब्रेक==== {{4TeamBracket | RD1 = Semifinals | RD1-seed1 = १ | RD1-team1 = {{nowrap|{{flagicon|UZB}} [[नोदिरबेक अब्दुसत्तोरोव्ह]]}} | RD1-score1 = ½ | RD1-seed2 = '''४''' | RD1-team2 = {{flagicon|CHN}} '''[[वेई यी]]''' | RD1-score2 = '''१½''' | RD1-seed3 = '''२''' | RD1-team3 = {{flagicon|IND}} '''[[गुकेश डोम्माराजू]]''' | RD1-score3 = '''२''' | RD1-seed4 = ३ | RD1-team4 = {{flagicon|NED}} [[अनिश गिरी]] | RD1-score4 = १ | RD2 = Finals | RD2-seed1 = '''४''' | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} '''[[वेई यी]]''' | RD2-score1 = '''१½''' | RD2-seed2 = २ | RD2-team2 = {{flagicon|IND}} [[गुकेश डोम्माराजू]] | RD2-score2 = ½ }} ===चॅलेंजर्स=== :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+२०२४ टाटा स्टील चॅलेंजर्स, १२–२८ जानेवारी २०२४, [[विक आन झी]], नेदरलँड्स, [[बुद्धिबळ स्पर्धा#स्पर्धेचे प्रकार|श्रेणी १३ (२५६९)]]<ref>{{Cite web |url= https://tatasteelchess.com/challengers-2/challengers-standing/ |title= Tata Steel Challengers 2024 Standings |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129054712/https://tatasteelchess.com/challengers-2/challengers-standing/|archive-date= 29 January 2024}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE जागतिक क्रमवारी|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनबॉर्न-बर्गर गुण|SB]] !! {{abbr|काळे|काळ्या मोहऱ्यांसह खेळलेले सामने}} !! [[बुद्धिबळातील संज्ञा#कामगिरी रेटिंग|TPR]] |- | १ || align="left" |'''{{nowrap|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[लिओन ल्यूक मेंडोंका]]|भारत}}}}'''|| २६११ || {{CNone}} || ½|| ½|| ०|| १|| १|| ½|| १|| ०|| १|| १|| १|| १|| १|| '''९½''' || || ||२७४१ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[डॅनियल डार्धा]]|बेल्जियम}}|| २६०२ || ½|| {{CNone}}|| १|| ½|| ½|| १|| ½|| ½|| १|| ½|| १|| ½|| ½|| १|| '''९''' || ५५.५० || ||२७०८ |- | ३ || align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मार्क-आंद्रिया मॉरिझी]]|फ्रान्स}}}}|| 2572 || ½|| 0|| {{CNone}}|| ½|| 0|| 1|| 1|| 1|| 1|| ½|| ½|| 1|| 1|| 1|| '''9''' || 50.25 || ||2710 |- | 4 || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Erwin l'Ami]]|Netherlands}}|| 2627 || 1|| ½|| ½|| {{CNone}} || ½|| ½|| ½|| 0|| ½|| 1|| ½|| 1|| 1|| 1|| '''8½''' || 49.75 || ||2675 |- | 5 || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Anton Korobov]]|Ukraine}}|| 2663 || 0|| ½|| 1|| ½ || {{CNone}}|| 0|| 1|| ½|| ½|| ½|| 1|| 1|| 1|| 1|| '''8½''' || 47.75 || ||2672 |- | 6 || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Salem Saleh (chess player)|Salem Saleh]]|UAE}}|| 2630 || 0|| 0|| 0|| ½|| 1|| {{CNone}}|| ½|| ½|| 1|| 1|| 0|| 1|| 1|| 1|| '''7½''' || || ||२६२२ |- | ७ || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Hans Niemann]]|United States}}|| २६९२ || ½|| ½|| ०|| ½|| ०|| ½|| {{CNone}}|| ½|| १|| १|| ½|| १|| १|| ०|| '''७''' || ४१.२५ || ||२५८९ |- | ८ || align="left" |{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Jaime Santos Latasa]]|Spain}}|| २६१५ || ०|| ½|| ०|| १|| ½|| ½|| ½|| {{CNone}} || ½|| ½|| १|| ०|| १|| १|| '''७''' || 39.50 || ||2595 |- | 9 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[लियाम व्हरोलिज्क]]|नेदरलँड्स}}|| 2566 || 1|| 0|| 0|| ½|| ½|| 0|| 0|| ½|| {{CNone}} || ½|| 1|| 0|| ½|| 1|| '''5½''' || 32.50 || ||2512 |- | 10 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[हरिका द्रोणावल्ली]]|भारत}}|| 2500 || 0|| ½|| ½|| 0|| ½|| 0|| 0|| ½|| ½|| {{CNone}}|| ½|| ½|| 1|| 1|| '''5½''' || 28.75 || ||2518 |- | 11 || align="left" |{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[मुस्तफा यिलमाझ]]|तुर्की}}|| 2665 || 0|| 0|| ½|| ½|| 0|| 1|| ½|| 0|| 0|| ½|| {{CNone}}|| 1|| 1|| 0|| '''5''' || || ||2475 |- | 12 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[दिव्या देशमुख]]|भारत}}|| 2420 || 0|| ½|| 0|| 0|| 0|| 0|| 0|| 1|| 1|| ½|| 0|| {{CNone}}|| ½|| 1|| '''4½''' || || ||2471 |- | 13 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[स्टीफन ब्यूकेमा]]|बेल्जियम}} || 2427 || 0|| ½|| 0|| 0|| 0|| 0|| 0|| 0 || ½ || 0|| 0|| ½|| {{CNone}} || 1|| '''2½''' || || ||2330 |- | 14 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Eline Roebers]]|नेदरलँड्स}} || 2381 || 0|| 0|| 0|| 0|| 0|| 0|| 1|| 0|| 0|| 0|| 1|| 0|| 0||{{CNone}} || '''2''' || || ||2288 |} ===२०२५=== {| class="wikitable" style="font-size: ९०%; text-align: center; |+८७वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, मास्टर्स , १७ जानेवारी – २ फेब्रुवारी २०२५, [[वाईक आन झी]], नेदरलँड्स, [[Chess Tournament#Tournament categories|श्रेणी XX (२७२६)]]<ref>{{Cite web |url= https://chess-results.com/tnr११०१६३८.aspx?lan=१ |title= Tata Steel Chess Tournament २०२५: Masters |website= Chess Results }}{{मृत दुवा|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! TB !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |-style="background:#ccffcc" | '''१'''|| align="left" |'''{{nowrap|{{flagathlete|[[आर प्रज्ञानंदा]]|India}}}}'''|| २७४१ || {{n/a}}|| ½|| ½|| १|| ०|| ½|| १|| ०|| १|| १|| ½|| १|| १|| ½|| '''८½'''|| २ ||align="right" |५२.७५|| २८३४ |- | २|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[गुकेश डोम्माराजू]]|India}}}}|| २७७७|| ½|| {{n/a}}|| ½|| ½|| १|| ½|| १|| १|| ½|| ०|| ½|| ½|| १|| १|| '''८½'''|| १ ||align="right" |५३.००|| २८३२ |- | ३|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[नोदिरबेक अब्दुसत्तोरोव्ह]]|Uzbekistan}}}}|| २७६८|| ½|| ½|| {{n/a}}|| ½|| ½|| ½|| ½|| ½|| ½|| ०|| १|| १|| १|| १|| '''८'''|| ||align="right" |४९.००|| २८०९ |- | ४|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[व्लादिमिर फेडोसेव्ह]]|Slovenia}}}}|| २७१७|| ०|| ½|| ½|| {{n/a}}|| ½|| ½|| १|| १|| १|| १|| ½|| ०|| ०|| १|| '''७½'''|| ||align="right" |४६.५०|| २७८३ |- | ५|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[अनिश गिरी]]|नेदरलँड्स}}}}|| २७३१|| १|| ०|| ½|| ½|| {{n/a}}|| ½|| ½|| ½|| ½|| ½|| ½|| ½|| ½|| १|| '''७'''|| ||align="right" |४४.२५|| २७५४ |- | ६|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[वेई यी]]|China}}}}|| २७५१|| ½|| ½|| ½|| ½|| ½|| {{n/a}}|| ½|| ½|| ½|| ½|| ½|| ½|| ½|| १|| '''७'''|| ||align="right" |४४.२५|| २७५३ |- | ७|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[पेंटाला हरिकृष्ण]]|India}}}}|| २६९५|| ०|| ०|| ½|| ०|| ½|| ½|| {{n/a}}|| ½|| ½|| १|| ½|| १|| ½|| १|| '''६½'''|| ||align="right" |३७.७५|| २७२८ |- | ८|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[व्हिन्सेंट काईमर]]|Germany}}}}|| २७३३|| १|| ०|| ½|| ०|| ½|| ½|| ½|| {{n/a}}|| ०|| ½|| ½|| ½|| १|| ½|| '''६'''|| ||align="right" |३८.२५|| २६९६ |- | ९|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[फॅबियानो कारुआना]]|United States}}}}|| २८०३|| ०|| ½|| ½|| ०|| ½|| ½|| ½|| १|| {{n/a}}|| ½|| १|| ½|| ½|| ०|| '''६'''|| ||align="right" |३८.००|| २६९१ |- | १०|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[अर्जुन एरिगाईसी]]|India}}}}|| २८०१|| ०|| १|| १|| ०|| ½|| ½|| ०|| ½|| ½|| {{n/a}}|| ½|| ½|| ½|| ०|| '''५½'''|| ||align="right" |३७.५०|| २६६३ |- | ११|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[यॉर्डन व्हॅन फॉरेस्ट]]|नेदरलँड्स}}}}|| २६८०|| ½|| ½|| ०|| ½|| ½|| ½|| ½|| ½|| ०|| ½|| {{n/a}}|| ½|| ½|| ½|| '''५½'''|| ||align="right" |३५.७५|| २६७२ |- | १२|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[अलेक्झी साराना]]|Serbia}}}}|| २६७७|| ०|| ½|| ०|| १|| ½|| ½|| ०|| ½|| ½|| ½|| ½|| {{n/a}}|| ½|| ½|| '''५½'''|| ||align="right" |३५.००|| २६७२ |- | १३|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[लिऑन ल्यूक मेंडोन्सा]]|India}}}}|| २६३९|| ०|| ०|| ०|| १|| ½|| ½|| ½|| ०|| ½|| ½|| ½|| ½|| {{n/a}}|| ½|| '''५'''|| ||align="right" |३१.२५|| २६४५ |- | १४|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[मॅक्स वॉर्मरडॅम]]|नेदरलँड्स}}}}|| २६४६|| ½|| ०|| ०|| ०|| ०|| ०|| ०|| ½|| १|| १|| ½|| ½|| ½|| {{n/a}}|| '''४½'''|| ||align="right" |२६.७५|| २६२२ |} ==== टायब्रेक ==== टायब्रेकमध्ये दोन [[वेगवान बुद्धिबळ#ब्लिट्झ|ब्लिट्झ]] खेळांचा सामना होता, त्यानंतर "सडन डेथ" खेळ होते. वेळेचे नियंत्रण ३ मिनिटे होते आणि प्रत्येक चालीत २ सेकंदांची वाढ होती. सडन डेथमध्ये, पांढऱ्याने २ मिनिटे आणि ३० सेकंदांनी सुरुवात केली.<ref>{{Cite web |title=Thrilling Finale at टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, मास्टर्स : Possible Tiebreak Scenario Explained! |url=https://tatasteelchess.com/en/news-media/thrilling-finale-tata-steel-masters-possible-tiebreak-scenario-explained |access-date=२०२५-०२-०२ |website=Tata Steel Chess |language=en}}</ref><ref name=guardian०७०१२०२५>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/२०२५/feb/०७/chess-magnus-carlsen-meets-world-champion-gukesh-dommaraju-after-freestyle-truce-called|title=Chess: Carlsen meets world champion Gukesh after Freestyle truce called|first=Leonard|last=Barden|work=[[द गार्डियन]]|date=७ फेब्रुवारी २०२५|access-date=७ फेब्रुवारी २०२५}}</ref> {| class="wikitable" !नाव!!१!!२!!SD!!एकूण |- align=center | align=left | {{nowrap|'''{{flagicon|IND}} [[आर प्रज्ञानंदा]]'''}} | style="background:black; color:white " |० | style="background:white; color:black" |१ | style="background:white; color:black" |१ | '''२''' |- align=center | align=left | {{nowrap|{{flagicon|IND}} [[गुकेश डोम्माराजू]]}} | style="background:white; color:black" |१ | style="background:black; color:white" |० | style="background:black; color:white" |० | १ |} ===आव्हाने=== {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; |+८७ वी टाटा स्टील चॅलेंजर्स, १७ जानेवारी – २ फेब्रुवारी २०२५, [[विक आन झी]], नेदरलँड्स, [[बुद्धिबळ स्पर्धा#स्पर्धेचे प्रकार|श्रेणी XII (२५४६.५)]]<ref>{{Cite web |url= https://chess-results.com/tnr1101618.aspx?lan=1&art=1 |title= Tata Steel Chess Tournament 2025: Challengers|website=Chess Results}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE जागतिक क्रमवारी|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनबॉर्न-बर्गर गुण|SB]] !! [[बुद्धिबळातील संज्ञा#कामगिरी रेटिंग|TPR]] |-style="background:#ccffcc" | '''१'''|| align="left" |'''{{nowrap|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[थाई दाई व्हॅन गुयेन]]|चेक प्रजासत्ताक}}}}'''|| २६६८|| {{CNone}}|| ½|| ½|| १|| १|| ½|| ०|| ½|| १|| १|| १|| ½|| १|| १|| '''९½'''||align="right" |५५.७५|| २७१२ |- | २|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[आयदिन सुलेमानली]]|अझरबैजान}}}}|| २६२३|| ½|| {{CNone}}|| ½|| ०|| ½|| १|| १|| १|| १|| ½|| ½|| १|| १|| १|| '''९½'''||align="right" |५५.००|| २७१६ |- | ३|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[एर्विन l'Ami]]|नेदरलँड्स}}}}|| 2614|| ½|| ½|| {{CNone}}|| ½|| 1|| ½|| ½|| ½|| 0|| 1|| ½|| 1|| 1|| 1|| '''8½'''||align="right" |49.00|| 2651 |- | 4|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[नोदिरबेक याकुबोएव्ह]]|उझबेकिस्तान}}}}|| 2659|| 0|| 1|| ½|| {{CNone}}|| ½|| 0|| ½|| ½|| 0|| 1|| 1|| 1|| 1|| 1|| '''8'''||align="right" |44.25|| 2625 |- | 5|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[बेंजामिन बोक]]|नेदरलँड्स}}}}|| 2583|| 0|| ½|| 0|| ½|| {{CNone}}|| 1|| ½|| ½|| ½|| 1|| ½|| 1|| 1|| 1|| '''8'''||align="right" |43.00|| 2631 |- | 6|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[एदिझ गुरेल]]|तुर्की}}}}|| 2624|| ½|| 0|| ½|| 1|| 0|| {{CNone}}|| ½|| ½|| 1|| ½|| 1|| 0|| 1|| 1|| '''7½'''||align="right" |43.25|| 2598 |- | 7|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[फ्रेडरिक स्वान]]|जर्मनी}}}}|| 2664|| 1|| 0|| ½|| ½|| ½|| ½|| {{CNone}}|| ½|| ½|| 0|| ½|| 1|| 1|| 1|| '''7½'''||align="right" |43.00|| 2594 |- | 8|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[काझीबेक नोगरबेक]]|कझाकस्तान}}}}|| 2514|| ½|| 0|| ½|| ½|| ½|| ½|| ½|| {{CNone}}|| 1|| 0|| ½|| 1|| 1|| 1|| '''7½'''||align="right" |41.25|| 2606 |- | 9|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[वैशाली रमेशबाबू]]|भारत}}}}|| 2476|| 0|| 0|| 1|| 1|| ½|| 0|| ½|| 0|| {{CNone}}|| ½|| ½|| ½|| 1|| ½|| '''6'''||align="right" |35.50|| 2523 |- | 10|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[लू मियाओयी]]|चीन}}}}|| 2429|| 0|| ½|| 0|| 0|| 0|| ½|| 1|| 1|| ½|| {{CNone}}|| ½|| 1|| 0|| ½|| '''5½'''||align="right" |33.25|| 2499 |- | 11|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[FIDE किताब#आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[आर्थर पिजपर्स]]|नेदरलँड्स}}}}|| 2474|| 0|| ½|| ½|| 0|| ½|| 0|| ½|| ½|| ½|| ½|| {{CNone}}|| ½|| ½|| 1|| '''5½'''||align="right" |30.75|| 2495 |- | 12|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[FIDE [[आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[दिव्या देशमुख]]|भारत}}}}|| 2490|| ½|| 0|| 0|| 0|| 0|| 1|| 0|| 0|| ½|| 0|| ½|| {{CNone}}|| 0|| 1|| '''3½'''||align="right" |19.00|| 2376 |- | 13|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[फॉस्टिनो ओरो]]|अर्जेंटिना}}}}|| 2447|| 0|| 0|| 0|| 0|| 0|| 0|| 0|| 0|| 0|| 1|| ½|| 1|| {{CNone}}|| 1|| '''3½'''||align="right" |12.75|| 2379 |- | 14|| align="left" |{{nowrap|{{flagathlete|[[आंतरराष्ट्रीय मास्टर (IM)|IM]] [[इरिना बुल्मागा]]|रोमानिया}}}}|| 2386|| 0|| 0|| 0|| 0|| 0|| 0|| 0|| 0|| ½|| ½|| 0|| 0|| 0|| {{CNone}}|| '''1'''||align="right" |5.75|| 2158 |} ===२०२६=== {| class="wikitable" style="font-size: ९०%; text-align: center; |+८८वी टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा, मास्टर्स, १६ जानेवारी – १ फेब्रुवारी २०२६, [[वाइक आन झी]], नेदरलँड्स, [[बुद्धिबळ स्पर्धा#स्पर्धा श्रेणी|श्रेणी XIX (२७२३)]]<ref>{{Cite web |url= https://s१.chess-results.com/tnr१३२८२१८.aspx?lan=१&art=४&flag=३०&SNode=S० |title= टाटा स्टील बुद्धिबळ स्पर्धा - मास्टर्स २०२६|website=Chess-results.com}}</ref><ref>{{citation|last=Crowther|first=Mark|url=https://theweekinchess.com/twic-news-feed/abdusattorov-beats-erigaisi-to-win-the-tata-steel-masters|title=Abdusattorov beats Erigaisi to win the Tata Steel Masters|website=द वीक इन चेस|date=१ फेब्रुवारी २०२६|access-date=८ जून २०२६}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[फिडे विश्व मानांकन|गुणांकन]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण !! [[सोनेबॉर्न-बर्गर स्कोअर|एस.बी.]] !! [[Glossary of chess#performance rating|TPR]] |-style="background:#ccffcc;" | '''१''' || align="left" |{{nowrap|'''{{flagathlete|[[नोदिरबेक अब्दुसत्तोरोव्ह]]|उझबेकिस्तान}}'''}}|| २७५१ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || १ || १ || ½ || ० || ½ || १ || १ || ½ || १ || १ || '''९'''|||५४.७५|| २८६२ |- | २ || align="left" |{{flagathlete|[[जावोखिर सिंदारोव्ह]]|उझबेकिस्तान}}|| २७२६ || ½ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || १ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || '''८½'''||५२.००|| २८३३ |- | | ३ || align="left" |{{flagathlete|[[यॉर्डन फां फॉरेस्ट]]|नेदरलँड्स}}|| २७०३ || ½ || ½ || {{n/a}} || ½ || १ || ½ || ० || १ || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || '''७½'''||४७.५०|| २७८२ |- | | ४ || align="left" |{{flagathlete|[[हान्स नीमन]]|युनायटेड स्टेट्स}}|| २७२५ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ० || ½ || ½ || ½ || १ || ½ || ½ || १ || ½ || १ || '''७½'''||४५.००|| २७८० |- | | ५ || align="left" |{{flagathlete|[[व्हिन्सेंट काईमर]]|Germany}}|| २७७६ || ० || ½ || ० || १ || {{n/a}} || ० || ½ || १ || ० || ½ || १ || १ || १ || १ || '''७½'''||४२.५०|| २७७६ |- || ६ || align="left" |{{flagathlete|[[मॅथियास ब्लूबाम]]|Germany}}|| २६७९ || ० || ० || ½ || ½ || १ || {{n/a}} || ½ || १ || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || '''७'''||४३.५०|| २७५६ |- || ७ || align="left" |{{flagathlete|[[याइझ कान एर्दोगमुश]]|तुर्की}}|| २६५८ || ½ || ० || १ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || ० || १ || ० || ½ || ½ || १ || १ || '''७''' ||४२.००|| २७५७ |- || ८ || align="left" |{{flagathlete|[[अनिश गिरी]]|नेदरलँड्स}}|| २७६० || १ || ½ || ० || ½ || ० || ० || १ || {{n/a}} || ½ || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || '''६½'''||४२.५०|| २७२० |- || ९ || align="left" |{{flagathlete|[[व्लादिमिर फेडोसेव्ह]]|स्लोव्हेनिया}}|| २७०५ || ½ || ½ || ½ || ० || १ || ½ || ० || ½ || {{n/a}} || ० || ½ || १ || १ || ½ || '''६½'''||४०.००|| २७२५ |- || १० || align="left" |{{flagathlete|[[गुकेश डोम्माराजू]]|भारत}}|| २७५४ || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || ० || १ || ० || १ || {{n/a}} || ½ || ½ || ½ || १ || '''६½'''||३९.२५|| २७२१ |- | ११ || align="left" |{{flagathlete|[[आर प्रज्ञानंदा]]|India}}|| २७५८ || ० || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{n/a}} || १ || ० || ½ || '''५½'''||३४.५०|| २६६४ |- | १२ || align="left" |{{flagathlete|[[अरविंद चिदंबरम]]|भारत}}|| २७०० || ½ || ½ || ० || ० || ० || ½ || ½ || ½ || ० || ½ || ० || {{n/a}} || ½ || १ || '''४½'''||२७.५०|| २६१५ |- || १३ || align="left" |{{flagathlete|[[अर्जुन एरिगाईसी]]|भारत}}|| २७७५ || ० || ० || ½ || ½ || ० || ½ || ० || ½ || ० || ½ || १ || ½ || {{n/a}} || ½ || '''४½'''||२६.७५|| २६०९ |- | १४ || align="left" |{{flagathlete|थाई दाई व्हॅन न्गुयेन|Czech Republic}}|| २६५६ || ० || ०|| ½ || ० || ० || ½ || ० || ½ || ½ || ० || ½ || ० || ½ || {{n/a}} || '''३''' ||१८.७५|| २५१७ |} {| |+ ८८ वी टाटा स्टील चॅलेंजर्स, १६ जानेवारी – १ फेब्रुवारी २०२६, [[विक आन झी]], नेदरलँड्स, [[बुद्धिबळ स्पर्धा#स्पर्धेचे प्रकार|श्रेणी १२ (२५४४)]]<ref>{{Cite web |url= https://s3.chess-results.com/tnr1328219.aspx?lan=1&art=4&flag=30&SNode=S0 |title= Tata Steel Chess Tournament - Challengers 2026|website=Chess Results}}</ref> ! !! खेळाडू !! [[FIDE जागतिक क्रमवारी|रेटिंग]] !! १ !! २ !! ३ !! ४ !! ५ !! ६ !! ७ !! ८ !! ९ !! १० !! ११ !! १२ !! १३ !! १४ !! एकूण |- style="background:#ccffcc" | '''१''' || align="left" | '''{{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[अँडी वूडवर्ड (बुद्धिबळपटू)|अँडी वूडवर्ड]]|अमेरिका}}'''|| २६०८ || {{CNone}} || ० || ½ || १ || ० || १ || १ || १ || ½ || १ || १ || १ || १ || १ || '''१०''' |- | २ || align="left" | {{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[वासिल इव्हानचुक]]|युक्रेन}}|| २६०५ || १ || {{CNone}} || १ || ½ || ½ || ½ || ½ || १ || १ || १ || ० || ½ || १ || १ || '''९½''' |- | ३ || align="left" | {{flagathlete|[[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|GM]] [[आयदिन सुलेमानली]]|अझरबैजान}}|| २६२८ || ½ || ० || {{CNone}} || १ || ½ || १ || १ || ½ || ० || १ || १ || ½ || 1 || 1 || '''9''' |- | 4 || align="left" | {{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Marc'Andria Maurizzi]]|France}}|| 2611 || 0 || ½ || 0 || {{CNone}} || 1 || ½ || 1 || 0 || 1 || ½ || ½ || 1 || 1 || 1 || '''8''' |- | 5 || align="left" | {{nowrap|{{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Bibisara Assaubayeva]]|Kazakhstan}}}}|| 2497 || 1 || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || 1 || 1 || ½ || 1 || '''७½''' |- || ६ || align="left" | {{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Faustino Oro]]|Argentina}}|| २५१६ || ० || ½ || ० || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ० || ½ || १ || १ || ½ || १ || '''७''' |- || ७ || align="left" | {{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Carissa Yip]]|United States}}|| २४६६ || ० || ½ || ० || ० || ½ || ½ || {{CNone}} || १ || १ || ० || ½ || १ || १ || १ || '''7''' |- | 8 || align="left" | {{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Max Warmerdam]]|Netherlands}}|| 2576 || 0 || 0 || ½ || 1 || 1 || 1 || 0 || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 1 || 0 || ½ || '''6½''' |- | 9 || align="left" | {{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Velimir Ivić]]|सर्बिया}}|| 2638 || ½ || 0 || 1 || 0 || ½ || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || 0 || 1 || '''6''' |- | 10 || align="left" | {{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Daniil Yuffa]]|स्पेन}}|| 2604 || 0 || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || 1 || ½ || ½ || {{CNone}} || 1 || ½ || 1 || 0 || '''5½''' |- | 11 || align="left" | {{flagathlete|[[Grandmaster (chess)|GM]] [[Erwin l'Ami]]|नेदरलँड्स}}|| 2634 || 0 || 1 || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || {{CNone}} || ½ || 1 || 1 || '''5''' |- | 12 || align="left" | {{flagathlete|[[FIDE titles#FIDE Master (FM)|FM]] [[Vedant Panesar]]|भारत}}|| 2406 || 0 || ½ || ½ || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || 1 || '''4''' |- | 13 || align="left" | {{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Lu Miaoyi]]|चीन}}|| 2431 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || 1 || 1 || 0 || 0 || 1 || {{CNone}} || 0 || '''3½''' |- | 14 || align="left" |{{flagathlete|[[FIDE titles#International Master (IM)|IM]] [[Eline Roebers]]|नेदरलँड्स}}|| 2398 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || ½ || 0 || 1 || 0 || 0 || 1 ||{{CNone}} || '''2½''' |- |} ==चॅलेंजर्स== ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:नेदरलँड्समधील खेळ]] [[वर्ग:बुद्धिबळ स्पर्धा]] [[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील निर्मिती]] j4okgmficr6i787k1uv4yk712469wpx 0 374461 2704897 2701893 2026-08-23T20:47:49Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704897 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट घटना|title=लंडनचे धुकेसंकट|image=File:Nelson's Column during the Great Smog of 1952.jpg|caption=धुक्याने वेढलेला [[नेल्सन्स कॉलम]]|date={{start and end dates|1952|12|5|1952|12|9|df=yes}}|time=|place=[[लंडन]], [[इंग्लंड]]|coordinates={{Coord|51.5|-0.2|region:GB-LND_type:event|display=title;inline}}<ref name="von HinkeSørensen2023"/>|reported deaths={{Plainlist| * ४,००० मृत्यू (१९५२मधील सरकारी अंदाज)<ref name="EHP_112_1"/> * १०,०००-१२,००० मृत्यू (अलीकडील अंदाज)<ref name="EHP_112_1"/><ref name="Stone"/> }}|casualties1=१,०,००० प्रभावित (१९५२मधील सरकारी अंदाज)<ref name="EHP_112_1"/>|casualties2=असंख्य इतर रोगांनी ग्रस्त}} '''लंडनचे धुकेसंकट''' किंवा '''द ग्रेट स्मॉग ऑफ लंडन''' ही डिसेंबर १९५२ मध्ये [[इंग्लंड]]<nowiki/>ची राजधानी [[लंडन]]<nowiki/>मधील [[वायू प्रदूषण]] घटना होती.&nbsp;१९५२. असामान्य थंड हवामानाचा काळ, त्यावेळी आलेले [[अँटीसायक्लोन]] आणि थंडावलेल्या वाऱ्यामुळे शहरावर दाट धूर आणि धुके पसरले. हे धुके आणि धूर शुक्रवार, ५ डिसेंबर ते मंगळवार, ९ डिसेंबर पर्यंत शहरावर दाटून राहिले व शेवटी वारे सुटल्यानंतर पांगले. <ref name="met">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.metoffice.gov.uk/education/teens/case-studies/great-smog|title=The Great Smog of 1952|publisher=metoffice.gov.uk|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903190137/http://www.metoffice.gov.uk/education/teens/case-studies/great-smog|archive-date=3 September 2014|access-date=12 October 2014}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/9/newsid_4506000/4506390.stm|title=1952: London fog clears after days of chaos|date=9 December 1952|work=BBC News|access-date=28 March 2023}}</ref> लंडनमध्ये किमान १३ व्या शतकापासून प्रदूषण मोठी समस्या आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/9/newsid_4506000/4506390.stm|title=1952: London fog clears after days of chaos|date=9 December 1952|work=BBC News|access-date=28 March 2023}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=bTKGdPwzYCwC|title=The Big Smoke: A History of Air Pollution in London Since Medieval Times|last=Brimblecombe|first=Peter|date=1987|publisher=Methuen|isbn=1-136-70329-2|page=7|author-link=Peter Brimblecombe|access-date=20 September 2021}}</ref> १६६१पासून या बद्दलच्या नोंदी आहेत.<ref name="Fumifugium">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/fumifugium00eveluoft|title=Fumifugium, or, The Inconveniencie of the Aer and Smoak of London|last=Evelyn|first=John|date=1976|publisher=W. Godbid|isbn=978-0-904617-06-1|location=London|access-date=1 April 2022}}</ref> त्यातही हे संकट तोपर्यंतच्या कोणत्याही प्रदूषणापेक्षा अनेक पटीने वाईट होते. फक्त लंडन नव्हे तर [[युनायटेड किंग्डम|युनायटेड किंग्डमच्या]] इतिहासातील ही सर्वात वाईट वायू प्रदूषण घटना मानली जाते. <ref>{{स्रोत बातमी|last=McKie|first=Robin|url=https://www.theguardian.com/uk/2002/nov/24/greenpolitics.waste|title=Great Smog is history, but foul air still kills|last2=Townsend|first2=Mark|date=24 November 2002|work=The Observer}}</ref> यानंतर पर्यावरणीय संशोधन, सरकारी नियमन आणि हवेची गुणवत्ता आणि आरोग्य यांच्यातील संबंधांबद्दल जनजागृती होउन <ref name="EHP_112_1">{{जर्नल स्रोत|last=Bell, M.L.|last2=Davis, D.L.|last3=Fletcher, T.|date=2004|title=A Retrospective Assessment of Mortality from the London Smog Episode of 1952: The Role of Influenza and Pollution|journal=[[Environmental Health Perspectives|Environ Health Perspect]]|volume=112|issue=1; January|pages=6–8|bibcode=2004EnvHP.112....6B|doi=10.1289/ehp.6539|pmc=1241789|pmid=14698923}}</ref> <ref name="Fumifugium" /> यामुळे युनायटेड किंग्डममधील नियम आणि कायद्यांबध्ये अनेक बदल झाले, ज्यात [[क्लीन एर ॲक्ट १९५६|स्वच्छ हवा कायदा १९५६]] समाविष्ट आहे. <ref name="bbc2015">{{स्रोत बातमी|last=Excell|first=John|url=https://www.bbc.com/future/article/20151221-the-lethal-effects-of-london-fog|title=The lethal effects of London fog|date=22 December 2015|work=BBC News|access-date=30 March 2023}}</ref> <ref name="Brimblecombe2006">{{जर्नल स्रोत|last=Brimblecombe|first=Peter|date=1 November 2006|title=The Clean Air Act after 50 years|url=|journal=Weather|volume=61|issue=11|pages=311–314|bibcode=2006Wthr...61..311B|doi=10.1256/wea.127.06|issn=0043-1656|eissn=1477-8696|pmid=}}</ref> ५ तारखेला धुके पसरण्यास सुरुवात झाली तेव्हा जनतेने किंवा सरकारने कोणतीही पावले उचलली नाहीत लंडन अशा धुक्यासाठी कुप्रसिद्ध आहे. <ref name="Dawson2017">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/deathinairtruest0000daws_z7w2|title=Death in the Air: The True Story of a Serial Killer, the Great London Smog, and the Strangling of a City|last=Dawson|first=Kate Winkler|date=2017|publisher=Hachette Books|isbn=978-0-316-50685-4|page=158|quote=These [death toll] numbers were startling, but they still caused no panic... A city hardened by war still believed the fog was simply a prolonged peasouper, just another byproduct of living in London.}}</ref> या वेळेसचे धुके मात्र "मटार-सूपर" पेक्षा जास्त दाट होते आणि पटकन विरत नव्हते. <ref name="50years">{{स्रोत पुस्तक|url=http://legacy.london.gov.uk/mayor/environment/air_quality/docs/50_years_on.pdf|title=50 years on: The struggle for air quality in London since the great smog of December 1952|date=December 2002|publisher=Greater London Authority|isbn=1-85261-428-5|access-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719204051/http://legacy.london.gov.uk/mayor/environment/air_quality/docs/50_years_on.pdf|archive-date=19 July 2011}}</ref> शहरात काही मीटर पलीकडे दिसणे अशक्य झाले होते <ref name="TomCribb">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=873954|title=The Killer Fog of '52|last=Nielson|first=John|date=11 December 2002|website=NPR|access-date=14 December 2013}}</ref> आणि त्यामुळे गाडी चालवणे कठीण/अशक्य झाले. <ref name="toxicdarkness">{{स्रोत बातमी|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/2542315.stm|title=Days of toxic darkness|date=5 December 2002|work=BBC News|access-date=28 March 2023}}</ref> जसजसे हे धुके पसरु लागले तसे [[लंडन अंडरग्राउंड]] व्यतिरिक्त शहरातील सार्वजनिक वाहतूक बंद करण्यात आल्या. वाहन अपघातांच्या संख्येमुळे रुग्णवाहिका सेवांवर मोठा ताण आला होता. <ref name="LondonForClearsAfterDaysOfChaos" /> <ref name="BusyTimeForThieves" /> धुके इतके दाट होते की ते इमारतींच्या आतही शिरले, परिणामी संगीत कार्यक्रम आणि चित्रपटांचे प्रदर्शन रद्द करण्यात आले. चित्रपटगृह आणि नाट्यगृहांतील मंच आणि पडदेसुद्धा दिसणे कठीण झाले. <ref name="Brimblecombe2006">{{जर्नल स्रोत|last=Brimblecombe|first=Peter|date=1 November 2006|title=The Clean Air Act after 50 years|url=|journal=Weather|volume=61|issue=11|pages=311–314|bibcode=2006Wthr...61..311B|doi=10.1256/wea.127.06|issn=0043-1656|eissn=1477-8696|pmid=}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBrimblecombe2006">[[Peter Brimblecombe|Brimblecombe, Peter]] (1 November 2006). "The Clean Air Act after 50 years". ''Weather''. '''61''' (11): <span class="nowrap">311–</span>314. [[बिबकोड|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2006Wthr...61..311B 2006Wthr...61..311B]. [[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]]:[[doi:10.1256/wea.127.06|10.1256/wea.127.06]]. [[EISSN (identifier)|eISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1477-8696 1477-8696]. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0043-1656 0043-1656]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:123552841 123552841].</cite></ref> <ref name="LondonForClearsAfterDaysOfChaos">{{स्रोत बातमी|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/9/newsid_4506000/4506390.stm|title=London fog clears after days of chaos|date=9 December 1952|work=BBC News|access-date=7 December 2014}}</ref> मैदानी क्रीडा स्पर्धा देखील रद्द करण्यात आल्या. <ref name="BusyTimeForThieves">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://static.guim.co.uk/sys-images/Guardian/Pix/pictures/2012/12/4/1354639047931/London-fog-Great-Smog-of--001.jpg|title=Busy Time for Thieves: Traffic Disrupted|website=The Guardian|access-date=6 April 2020}}</ref> धुके विरल्यानंतरच्या आठवड्यात वैद्यकीय सेवांनी संकलित केलेल्या आकडेवारीत असे आढळून आले की धुक्यामुळे ४,००० लोकांचा मृत्यू झाला. बळी पडलेल्यांपैकी बरेच जण अगदी लहान किंवा वृद्ध होते, किंवा त्यांना आधीच श्वसन किंवा [[रक्तवाहन यंत्रणा|हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी]]<nowiki/>च्या समस्या आणि रोग होते. <ref name="commins">{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.co.uk/news/av/stories-42357608|title=Death by smog: London's fatal four-day pea-souper: Interview with Dr Brian Commins|work=BBC News|quote=As many as 100,000 people in London were made ill by the pollution at the time, particularly people with asthma and cardiovascular problems. The very young and the elderly also suffered.|access-date=2 April 2023}}</ref> फेब्रुवारी १९५३ मध्ये, [[मजूर पक्ष|कामगार पक्षाचे]] खासदार [[मार्कस लिप्टन|मार्कस लिप्टन यांनी]] [[हाऊस ऑफ कॉमन्स|हाऊस ऑफ कॉमन्समध्ये]] असे सुचवले की धुक्यामुळे ६,००० लोकांचा मृत्यू झाला आहे आणि त्या काळात लंडनमध्ये २५,००० पेक्षा जास्त लोकांना इलाजाची गरज पडली. धुक्यानंतरही अनेक महिने लंडनमधील मृत्युदर नेहमीपेक्षा अधिक होता. <ref name="cap1953">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://archive.org/details/b32170129/|title=Great Britain Committee on Air Pollution: Interim Report|last=Beaver|first=Hugh|date=December 1953|publisher=HMSO|location=London|pages=17–18|access-date=6 April 2023}}</ref> एका प्राथमिक अहवालात (जो कधीही अंतिम झाला नाही) त्या मृत्यूंना [[इन्फ्लुएन्झा|इन्फ्लूएंझा]] साथीमुळे झाल्याचे ठरविण्यात आले. <ref name="EHP_112_1">{{जर्नल स्रोत|last=Bell, M.L.|last2=Davis, D.L.|last3=Fletcher, T.|date=2004|title=A Retrospective Assessment of Mortality from the London Smog Episode of 1952: The Role of Influenza and Pollution|journal=[[Environmental Health Perspectives|Environ Health Perspect]]|volume=112|issue=1; January|pages=6–8|bibcode=2004EnvHP.112....6B|doi=10.1289/ehp.6539|pmc=1241789|pmid=14698923}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBell,_M.L.Davis,_D.L.Fletcher,_T.2004">Bell, M.L.; Davis, D.L.; Fletcher, T. (2004). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1241789 "A Retrospective Assessment of Mortality from the London Smog Episode of 1952: The Role of Influenza and Pollution"]. ''[[Environmental Health Perspectives|Environ Health Perspect]]''. '''112''' (1, January): <span class="nowrap">6–</span>8. [[बिबकोड|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2004EnvHP.112....6B 2004EnvHP.112....6B]. [[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]]:[[doi:10.1289/ehp.6539|10.1289/ehp.6539]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1241789 1241789]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14698923 14698923].</cite></ref> यात अगदी थोडे तथ्य होते. <ref name="Davis2003">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/whensmokeranlike00davi|title=When Smoke Ran Like Water: Tales Of Environmental Deception And The Battle Against Pollution|last=Davis|first=Devra|date=2003|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-01522-1|pages=|access-date=2 April 2023}}</ref> सरकारच्या वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन विभागातील वातावरणीय प्रदूषणाचे प्रभारी अधिकारी म्हणून त्या वेळी यूकेचे सर्वोच्च प्रदूषण तज्ञ असलेले ईटी विल्किन्स यांनी डिसेंबर १९५२ ते मार्च १९५३ या कालावधीसाठी वाढीव मृत्युदरांचा आराखडा तयार केला असता असे आढळून आले की सुरुवातीला मोजलेल्या मृत्यूंपेक्षा जास्त ८,००० मृत्यू झाले आहेत. त्याजोगे एकूण १२,००० मृत्यू झाले असल्याचे लक्षात आले. <ref name="Wilkins1954">{{जर्नल स्रोत|last=Wilkins|first=E.T.|date=January 1954|title=Air Pollution and the London Fog of December, 1952|url=|journal=Journal of the Royal Sanitary Institute|volume=74|issue=1|pages=1–21|doi=10.1177/146642405407400101|issn=0370-7334|pmid=13118590}}</ref> <ref name="fullergls">{{स्रोत पुस्तक|title=The Invisible Killer: The Rising Global Threat of Air Pollution- and How We Can Fight Back|url=https://archive.org/details/invisiblekillerr0000full_w4b6|last=Fuller|first=Gary|date=2018|publisher=Melville House|isbn=978-1-61219-783-8|pages=[https://archive.org/details/invisiblekillerr0000full_w4b6/page/43 43]–44|chapter=3: The Great Smog}}</ref> <ref name="cap1953b">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://archive.org/details/b32170129/|title=Great Britain Committee on Air Pollution: Interim Report|last=Beaver|first=Hugh|date=December 1953|publisher=HMSO|location=London|page=19|access-date=6 April 2023}}</ref> बहुतेक मृत्यू श्वसनमार्गाच्या संसर्गामुळे, [[हायपोक्सिया (वैद्यकीय)|हायपोक्सियामुळे]] आणि धुक्यामुळे झालेल्या फुफ्फुसांच्या संसर्गामुळे उद्भवणाऱ्या सर्दी, यांकारणे झालेल्या हवेच्या मार्गांमधील अडथळ्यांनी झाले. <ref name="PetersDöringWichmann1997">{{जर्नल स्रोत|last=Peters|first=Annette|last2=Döring|first2=Angela|last3=Wichmann|first3=H-Erich|last4=Koenig|first4=Wolfgang|date=May 1997|title=Increased plasma viscosity during an air pollution episode: a link to mortality?|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1997-05-31_349_9065/page/1582|journal=The Lancet|volume=349|issue=9065|pages=1582–1587|doi=10.1016/S0140-6736(97)01211-7|issn=0140-6736|pmid=9174559}}</ref> <ref name="bell-june2001">{{जर्नल स्रोत|last=Bell|first=Michelle L.|last2=Davis|first2=Devra Lee|date=June 2001|title=Reassessment of the Lethal London Fog of 1952: Novel Indicators of Acute and Chronic Consequences of Acute Exposure to Air Pollution|url=https://www.academia.edu/attachments/47095552/download_file?st=MTUxMTQ3MzYyNyw5OC4xOTUuMTcyLjI0MCw0OTg5Njc3MQ%3D%3D&s=swp-toolbar&ct=MTUxMTQ3MzYzMiwxNTExNDczNjM3LDQ5ODk2Nzcx|journal=Environmental Health Perspectives|volume=109|issue=Suppl 3|pages=389–394|bibcode=2001EnvHP.109..389B|doi=10.2307/3434786|jstor=3434786|pmc=1240556|pmid=11427388}}</ref> फुफ्फुसांचे संक्रमण प्रामुख्याने [[ब्रोन्कोन्यूमोनिया]] किंवा तीव्र [[ब्रोन्कायटिस|ब्राँकायटिस]] होते. <ref name="gradwohl">Camps, Francis E (Ed.) (1976). ''Gradwohl's Legal Medicine'' (Bristol: John Wright & Sons Ltd, 3rd ed.) {{ISBN|0-7236-0310-3}}. p.&nbsp;236.</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/9/newsid_4506000/4506390.stm|title=1952: London fog clears after days of chaos|date=9 December 1952|work=BBC News|access-date=28 March 2023}}</ref> ही १२,००० मृत्यूंची संख्या त्यावेळच्या सरकारी एकूण संख्येपेक्षा तीन ते चार पट जास्त होती परंतु विल्किन्सच्या मूळ अंदाजाच्या अगदी जवळ होती. <ref name="EHP_112_1">{{जर्नल स्रोत|last=Bell, M.L.|last2=Davis, D.L.|last3=Fletcher, T.|date=2004|title=A Retrospective Assessment of Mortality from the London Smog Episode of 1952: The Role of Influenza and Pollution|journal=[[Environmental Health Perspectives|Environ Health Perspect]]|volume=112|issue=1; January|pages=6–8|bibcode=2004EnvHP.112....6B|doi=10.1289/ehp.6539|pmc=1241789|pmid=14698923}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBell,_M.L.Davis,_D.L.Fletcher,_T.2004">Bell, M.L.; Davis, D.L.; Fletcher, T. (2004). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1241789 "A Retrospective Assessment of Mortality from the London Smog Episode of 1952: The Role of Influenza and Pollution"]. ''[[Environmental Health Perspectives|Environ Health Perspect]]''. '''112''' (1, January): <span class="nowrap">6–</span>8. [[बिबकोड|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2004EnvHP.112....6B 2004EnvHP.112....6B]. [[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]]:[[doi:10.1289/ehp.6539|10.1289/ehp.6539]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1241789 1241789]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14698923 14698923].</cite></ref> <ref name="Stone">{{जर्नल स्रोत|last=Stone|first=R|year=2002|title=Counting the Cost of London's Killer Smog|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-12-13_298_5601/page/2106|journal=Science|volume=298|issue=5601|pages=2106–2107|bibcode=2002Sci...298.2106S|doi=10.1126/science.298.5601.2106b|pmid=12481106}}</ref> <ref name="fullergls">{{स्रोत पुस्तक|title=The Invisible Killer: The Rising Global Threat of Air Pollution- and How We Can Fight Back|url=https://archive.org/details/invisiblekillerr0000full_w4b6|last=Fuller|first=Gary|date=2018|publisher=Melville House|isbn=978-1-61219-783-8|pages=[https://archive.org/details/invisiblekillerr0000full_w4b6/page/43 43]–44|chapter=3: The Great Smog}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFuller2018">Fuller, Gary (2018). "3: The Great Smog". ''The Invisible Killer: The Rising Global Threat of Air Pollution- and How We Can Fight Back''. Melville House. pp.&nbsp;<span class="nowrap">43–</span>44. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-61219-783-8|<bdi>978-1-61219-783-8</bdi>]].</cite></ref> या धुक्यामुळे गर्भातील किंवा अर्भक असलेल्या व्यक्तींची बुद्धिमत्ता कमी होण्याची आणि त्यांच्या समवयस्कांपेक्षा श्वसनआरोग्य खराब होण्याचीही भीती होती. <ref name="von HinkeSørensen2023">{{जर्नल स्रोत|last=von Hinke|first=Stephanie|last2=Sørensen|first2=Emil N.|date=December 2023|title=The long-term effects of early-life pollution exposure: Evidence from the London smog|url=|journal=Journal of Health Economics|volume=92|arxiv=2202.11785|doi=10.1016/j.jhealeco.2023.102827|issn=0167-6296|pmid=37866291}}</ref> या संकटानंतर १९५२ पासून युनायटेड किंग्डममध्ये अनेक पर्यावरणीय कायदे लागू केले गेले. यांत [[लंडन शहर (विविध अधिकार) कायदा १९५४]] तसेच [[क्लीन एर ॲक्ट १९५६|१९५६]] आणि [[क्लीन एर ॲक्ट १९५६|१९६८]] चे स्वच्छ हवा कायदे होते. यांमुळे लंडनमधील वायू प्रदूषणात घट होण्यास मदत झाली. <ref name="Brimblecombe2006">{{जर्नल स्रोत|last=Brimblecombe|first=Peter|date=1 November 2006|title=The Clean Air Act after 50 years|url=|journal=Weather|volume=61|issue=11|pages=311–314|bibcode=2006Wthr...61..311B|doi=10.1256/wea.127.06|issn=0043-1656|eissn=1477-8696|pmid=}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBrimblecombe2006">[[Peter Brimblecombe|Brimblecombe, Peter]] (1 November 2006). "The Clean Air Act after 50 years". ''Weather''. '''61''' (11): <span class="nowrap">311–</span>314. [[बिबकोड|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2006Wthr...61..311B 2006Wthr...61..311B]. [[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]]:[[doi:10.1256/wea.127.06|10.1256/wea.127.06]]. [[EISSN (identifier)|eISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1477-8696 1477-8696]. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0043-1656 0043-1656]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:123552841 123552841].</cite></ref> लंडनमधील रहिवाशांना कोळशाच्या उघड्या शेकोट्यांऐवजी पर्यायी (जसे की गॅस शेकोटी) शेकोट्या वापरण्यासाठी किंवा कमीत कमी धूर निर्माण करणाऱ्या शेकोट्या विकत घेण्यासाठी आर्थिक मदत देण्यात आली. त्यावेळी बहुतेक घरांमध्ये मध्यवर्ती उष्मा असणे (गॅस, वीज, तेल किंवा परवानगी असलेल्या घन इंधनाचा वापर) दुर्मिळ होते, १९६० च्या दशकाच्या उत्तरार्धा नंतर हे प्रचलित झाले. या सुधारणा असतानाही दहा वर्षांनंतर, डिसेंबर १९६२ च्या सुरुवातीला [[१९६२ लंडन धुकेसंकट|आणखी एक धुक्याचे संकट]] लंडनवर आलेच होते. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/9/newsid_4506000/4506390.stm|title=1952: London fog clears after days of chaos|date=9 December 1952|work=BBC News|access-date=28 March 2023}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} [[वर्ग:लंडन]] [[वर्ग:प्रदूषण]] [[वर्ग:इ.स. १९५२]] qh5qqqo25fb7i72vjyc7q4l4krqinvi 0 375188 2704953 2641588 2026-08-23T22:23:42Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704953 wikitext text/x-wiki '''समलैंगिकद्वेष''' म्हणजे [[लेस्बियन|समलैंगिक]] (किंवा [[सार्वलैंगिकता|सार्वलैंगिक]] आणि [[उभयलैंगिकता|उभयलैंगिक]]) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या किंवा समजल्या जाणाऱ्या लोकांबद्दल अनेक नकारात्मक दृष्टिकोन आणि भावना आणि या व्यक्तींबद्दल वाटणारा द्वेष. <ref name="Adams">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=zgGUAgAAQBAJ&pg=PA198|title=Teaching for diversity and social justice|last=Adams|first=Maurianne|last2=Bell|first2=Lee Anne|last3=Griffin|first3=Pat|publisher=[[Routledge]]|year=2007|isbn=978-1-135-92850-6|pages=198–199|quote=Because of the complicated interplay among gender identity, gender roles, and sexual identity, transgender people are often assumed to be lesbian or gay (See ''Overview: Sexism, Heterosexism, and Transgender Oppression''). ... Because transgender identity challenges a binary conception of sexuality and gender, educators must clarify their own understanding of these concepts. ... Facilitators must be able to help participants understand the connections among sexism, heterosexism, and transgender oppression and the ways in which gender roles are maintained, in part, through homophobia.}}</ref> <ref name="Schuiling">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA186|title=Women's gynecologic health|last=Schuiling|first=Kerri Durnell|last2=Likis|first2=Frances E.|publisher=[[Jones & Bartlett Publishers]]|year=2011|isbn=978-0-7637-5637-6|pages=187–188|quote=Homophobia is an individual's irrational fear or hate of homosexual people. This may include bisexual or transgender persons, but sometimes the more distinct terms of biphobia or transphobia, respectively, are used.}}</ref> समलैंगिकद्वेषाची व्याख्या तिरस्कार, पूर्वग्रह, तिटकारा, द्वेष किंवा वैरभाव अशी केली गेली आहे. या भावना अतार्किक भीतीवर आधारित आणि कधीकधी धार्मिक श्रद्धांशी संबंधित असू शकतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> [[विषमलैंगिकता|विषमलैंगिक]] नासलेल्या [[लैंगिक कल|लैंगिक कलांच्या]] आधारावर भेदभाव आणि हिंसाचार यासारख्या गंभीर आणि प्रतिकूल वर्तनात समलैंगिकद्वेष दिसून येतो. <ref name="Adams" /> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against queer people: Race, class, gender, and the persistence of anti-LGBT discrimination|last=Meyer|first=Doug|date=11 October 2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref> समलैंगिक द्वेषाच्या ओळखल्या जाणाऱ्या प्रकारांमध्ये ''संस्थात्मक'' समलैंगिक द्वेष (उदा. धार्मिक समलैंगिक द्वेष आणि राज्य-प्रायोजित समलैंगिक द्वेष) आणि ''आंतरिक'' समलैंगिक द्वेष (जो समलैंगिक आकर्षण असलेल्या लोकं स्वतःबद्दल अनुभवतात). <ref name="PMID 10788206">{{जर्नल स्रोत|last=Williamson|first=I. R.|date=1 February 2000|title=Internalized homophobia and health issues affecting lesbians and gay men|url=https://archive.org/details/sim_health-education-research_2000-02_15_1/page/n100|journal=Health Education Research|volume=15|issue=1|pages=97–107|doi=10.1093/her/15.1.97|issn=0268-1153|pmid=10788206|doi-access=free}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> [[फेडरल ब्यूरो ऑफ इन्व्हेस्टिगेशन|एफबीआय]] नॅशनल प्रेस ऑफिसने जारी केलेल्या २०१० च्या द्वेष गुन्ह्यांच्या आकडेवारीनुसार, संपूर्ण [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|युनायटेड स्टेट्समध्ये]] १९.३ टक्के द्वेष गुन्हे "लैंगिक कलाबद्दल पूर्वाग्रहाने प्रेरित होते." <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against queer people: Race, class, gender, and the persistence of anti-LGBT discrimination|last=Meyer|first=Doug|date=11 October 2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref> या शिवाय, १९९५ ते २००८ पर्यंतच्या [[एफबीआयच्या]] राष्ट्रीय द्वेष गुन्ह्यांच्या आकडेवारीचा सारांश देणाऱ्या सदर्न पॉव्हर्टी लॉ सेंटर २०१० ''इंटेलिजेंस रिपोर्टमध्ये'' असे आढळून आले की एलजीबीटीक्यू लोक "हिंसक द्वेष गुन्ह्यांचा बळी पडण्याची शक्यता अमेरिकेतील इतर कोणत्याही अल्पसंख्याक गटापेक्षा खूपच जास्त होती." <ref>{{Cite magazine|last=Potok|first=Mark|last2=Smith|first2=Janet|date=Winter 2010 <!-- 27 February 2011 -->|title=Anti-gay hate crimes: Doing the math|url=https://www.splcenter.org/fighting-hate/intelligence-report/2011/anti-gay-hate-crimes-doing-math|magazine=[[Intelligence Report]]|language=en|publisher=Southern Poverty Law Center|access-date=2023-01-02}}</ref> == प्रकार == समलैंगिकद्वेष वेगवेगळ्या स्वरूपाचा असतो आणि या द्वेषाचे अनेक प्रकार आधारतत्व मांडले गेले आहेत - आंतरिक समलैंगिकद्वेष, सामाजिक समलैंगिकद्वेष, भावनिक समलैंगिकद्वेष, तर्कसंगत समलैंगिकद्वेषआणि इतर समाविष्ट आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> समलैंगिकद्वेष आणि इतर प्रकारच्या कट्टरतेला ''असहिष्णु व्यक्तिमत्व विकार'' म्हणून वर्गीकृत करण्याच्या कल्पना देखील होत्या. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against queer people: Race, class, gender, and the persistence of anti-LGBT discrimination|last=Meyer|first=Doug|date=11 October 2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref> === संस्थात्मक === ==== धार्मिक दृष्टिकोन ==== [[चित्र:Protestors_at_a_pride_parade_in_Jerusalem_with_sign_that_reads,_"Homo_sex_is_immoral_(Lev._18-22)".jpg|डावे|इवलेसे|[[जेरुसलेम|जेरुसलेममध्ये]] एका स्वाभिमान मोर्च्यात धार्मिक निदर्शक, ज्यांच्या हातात "समलैंगिक संभोगअनैतिक आहे ( लेव्ह. १८/२२ )" असे लिहिलेले फलक होते. समलैंगिक लैंगिक संबंधांचा अनैतिकता किंवा पापीपणाशी संबंध अनेकांना समलैंगिकद्वेषी कृती म्हणून पाहिली जाते.]] काही जागतिक धर्मांमध्ये समलैंगिकतेविरुद्ध शिकवणी आहेत, तर इतर धर्मांमध्ये वेगवेगळ्या प्रमाणात द्विधा मनस्थिती, तटस्थता किंवा समलैंगिकांना तृतीय लिंग मानणाऱ्या शिकवणींचा समावेश आहे. समलैंगिकतेला सामान्यतः निरुत्साहित करणाऱ्या काही धर्मांमध्येही, समलैंगिकतेकडे सकारात्मक दृष्टिकोन असलेले लोक असू शकतात. काही धार्मिक संप्रदाय [[समलिंगी विवाह|समलैंगिक विवाहांना]] मान्यता देतात किंवा त्यांचे आयोजन देखील करतात. एलजीबीटीक्यू लोकांच्या आध्यात्मिक गरजा पूर्ण करण्यासाठी समर्पित तथाकथित [[समलैंगिकता आणि धर्म|क्वियर धर्म]] देखील अस्तित्वात आहेत. क्वियर धर्मशास्त्र धार्मिक समलैंगिकद्वेषाला विरोध करण्याचा प्रयत्न करते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> <ref name="Bromberger">{{स्रोत बातमी|last=Bromberger|first=Brian|url=http://www.ebar.com/news/article.php?sec=news&article=70989|title=New book details Windsor Supreme Court victory|date=15 October 2015|work=[[Bay Area Reporter]]|access-date=16 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018192333/http://www.ebar.com/news/article.php?sec=news&article=70989|archive-date=18 October 2017|url-status=dead}}</ref> ===== ख्रिश्चन धर्म आणि बायबल ===== समलैंगिकता किंवा समलिंगी लैंगिक संबंधांचा निषेध म्हणून सामान्यतः अर्थ लावलेले उतारे बायबलच्या [[जुना करार|जुन्या]] आणि [[नवा करार|नवीन]] करारात आढळतात. [[लेवीयचे पुस्तक|लेवीय]] १८:२२ म्हणते, "स्त्रींप्रमाणे माणसाशी संबंध ठेऊ नकोस: ते घृणास्पद आहे." सदोम आणि गमोराचा नाश हा समलैंगिकतेचा निषेध म्हणून देखील सामान्यतः पाहिला जातो. समलैंगिकतेला विरोध करणारे ख्रिश्चन आणि यहूदी अनेकदा असे उतारे उद्धृत करू शकतात; ज्याचा ऐतिहासिक संदर्भ आणि अर्थ लावणे अधिक गुंतागुंतीचे आहे. या उताऱ्यांच्या अर्थ लावण्यावरील विद्वत्तापूर्ण वादविवाद त्यांना योग्य ऐतिहासिक संदर्भात ठेवण्यावर केंद्रित झाला आहे, उदाहरणार्थ, सोदोमच्या पापांचा ऐतिहासिकदृष्ट्या समलैंगिकतेशिवाय इतर अर्थ लावला जातो, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> आणि या उताऱ्यांमधील दुर्मिळ किंवा असामान्य शब्दांच्या भाषांतरावर पण लक्ष देण्यात येते. ''रिलिजन डिस्पॅचेस'' मासिकात, कॅन्डेस चेल्यू-हॉज असा युक्तिवाद करतात की एलजीबीटीक्यू लोकांचा निषेध करण्यासाठी अनेकदा उद्धृत केलेले सहा किंवा त्यापेक्षा जास्त श्लोक "अपमानजनक लैंगिक संबंध" असा संदर्भ देत आहेत. त्या म्हणतात की बायबलमध्ये "प्रेमळ, वचनबद्ध, समलैंगिक संबंध" यासाठी कोणताही निषेध नाही आणि [[येशू ख्रिस्त|येशू]] या विषयावर मौन होते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against queer people: Race, class, gender, and the persistence of anti-LGBT discrimination|last=Meyer|first=Doug|date=11 October 2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref> या मताला अनेक रूढीवादी इव्हँजेलिकल लोकं विरोध करतात, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against queer people: Race, class, gender, and the persistence of anti-LGBT discrimination|last=Meyer|first=Doug|date=11 October 2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref> समलैंगिकतेबाबत कॅथोलिक चर्चची अधिकृत शिकवण अशी आहे की समलैंगिक वर्तन व्यक्त करू नये. <ref name=":0" /> अमेरिकेत, फेब्रुवारी २०१२ च्या [[प्यू संशोधन केंद्र|प्यू संशोधन केंद्राच्या]] सर्वेक्षणात असे दिसून आले आहे की कॅथोलिक लोक [[समलिंगी विवाह|समलैंगिक विवाहाला]] ५२% ते ३७% च्या फरकाने समर्थन देतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> २०१० पासून ४६% कॅथोलिकांनी समलैंगिक विवाहाला पसंती दिली होती तेंव्हापासून मान्यता वाढली आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against queer people: Race, class, gender, and the persistence of anti-LGBT discrimination|last=Meyer|first=Doug|date=11 October 2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref> कॅथोलिक चर्चच्या कॅटेकिझममध्ये असे म्हटले आहे की, " समलैंगिक कृत्ये ही आंतरिकरित्या अव्यवस्थित आहेत.'...ते नैसर्गिक कायद्याच्या विरुद्ध आहेत.... कोणत्याही परिस्थितीत त्यांना मान्यता दिली जाऊ शकत नाही." <ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=Catechism of the Catholic Church|chapter=The sixth commandment|chapter-url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s2c2a6.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20020910104753/http://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s2c2a6.htm|archive-date=2002-09-10}}</ref> ===== इस्लाम आणि शरिया ===== काही प्रकरणांमध्ये, धार्मिक समलैंगिकता आणि राज्य-पुरस्कृत समलैंगिकता यांच्यातील फरक स्पष्ट नाही, याचे एक प्रमुख उदाहरण म्हणजे [[इस्लाम|इस्लामी]] अधिकाराखालील प्रदेश. सर्व प्रमुख [[इस्लाम धर्माचे संप्रदाय|इस्लामी पंथ]] समलैंगिकतेला मान्यता देत नाहीत. समलैंगिकता [[शरीयत|शरिया कायद्यानुसार]] गुन्हा आहे आणि बहुतेक [[मुसलमान]] देशांमध्ये कायदा त्यानुसारच असतो. उदाहरणार्थ, अफगाणिस्तानात [[तालिबान]] राजवटीत समलैंगिकतेला मृत्युदंडाची शिक्षा आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against queer people: Race, class, gender, and the persistence of anti-LGBT discrimination|last=Meyer|first=Doug|date=11 October 2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> येथे इस्लामी प्रजासत्ताक काळात, त्याऐवजी दंड किंवा तुरुंगवासाची शिक्षा होती. इराणमध्ये १९७९ च्या क्रांतीनंतर आणि इस्लामी शरियावर आधारित नवीन सरकार स्थापन झाल्यानंतर, या देशात एलजीबीटीक्यू व्यक्तींवर दबाव आणि शिक्षा वाढले आहेत. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against queer people: Race, class, gender, and the persistence of anti-LGBT discrimination|last=Meyer|first=Doug|date=11 October 2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref> <ref>{{Cite magazine|last=Potok|first=Mark|last2=Smith|first2=Janet|date=Winter 2010 <!-- 27 February 2011 -->|title=Anti-gay hate crimes: Doing the math|url=https://www.splcenter.org/fighting-hate/intelligence-report/2011/anti-gay-hate-crimes-doing-math|magazine=[[Intelligence Report]]|language=en|publisher=Southern Poverty Law Center|access-date=2023-01-02}}</ref> <ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=[[Forbidden Tale|Forbidden tale: A comprehensive study on lesbian, gay and bisexual (LGB) in Iran]]|last=Ahmady|first=Kameel|date=2020|publisher=Mehri Publication|isbn=978-1-64945-722-6|publication-place=London|oclc=1232824514}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> [[संयुक्त अरब अमिराती|संयुक्त अरब अमिरातीमधील]] कायदेशीर परिस्थिती अस्पष्ट आहे. २००९ मध्ये, इंटरनॅशनल लेस्बियन अँड गे असोसिएशन ने ''"राज्य प्रायोजित समलैंगिकद्वेष २००९" ([[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] : State Sponsored Homophobia 2009)'' नावाचा एक अहवाल प्रकाशित केला, <ref name="ilga.org">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ilga.org/statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2009.pdf|title=2009 report on state sponsored homophobia|date=2009|publisher=[[International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029181019/http://www.ilga.org/statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2009.pdf|archive-date=29 October 2009}}</ref> जो स्टॉकहोम, स्वीडन येथील सॉडरटॉर्न युनिव्हर्सिटी कॉलेजमधील डॅनियल ओटोसन यांनी केलेल्या संशोधनावर आधारित आहे. या संशोधनात असे आढळून आले की जगभरातील ८० देश जे समलैंगिकतेला बेकायदेशीर मानतात <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> * समलैंगिक कृत्यांसाठी मृत्युदंडाची शिक्षा सात ठिकाणी आहे: इराण, मॉरिटानिया, सौदी अरेबिया, सुदान, येमेन, अफगाणिस्तान आणि ब्रुनेई. <ref name="ILGAMAP" /> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=[[Forbidden Tale|Forbidden tale: A comprehensive study on lesbian, gay and bisexual (LGB) in Iran]]|last=Ahmady|first=Kameel|date=2020|publisher=Mehri Publication|isbn=978-1-64945-722-6|publication-place=London|oclc=1232824514}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAhmady2020">Ahmady, Kameel (2020). ''[[Forbidden Tale|Forbidden tale: A comprehensive study on lesbian, gay and bisexual (LGB) in Iran]]''. London: Mehri Publication. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-64945-722-6|<bdi>978-1-64945-722-6</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1232824514 1232824514].</cite></ref> इराणमध्ये १९७९ च्या [[इराणी क्रांती|इस्लामी क्रांतीपासून]], इराणी सरकारने समलैंगिक कृत्यांसाठी ४,००० हून अधिक लोकांना मृत्युदंड दिला आहे. <ref name="BBC20050728">{{स्रोत बातमी|last=Eke|first=Steven|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm|title=Iran 'must stop youth executions'|date=28 July 2005|work=BBC News|quote=Human Rights Watch calls on Iran to end juvenile executions, after claims that two boys were executed for being gay.}}</ref> <ref name="Moore">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=PWUEAAAAMBAJ&pg=PA36|title=Murder and hypocrisy|last=Moore|first=Patrick|date=31 January 2006|publisher=[[The Advocate (magazine)|The Advocate]]|page=37|quote=Homan, and organization for lesbian, gay, bisexual and transgender Iranians in exile, estimates that more than 4,000 gay Iranians have been executed in the country since the Islamic revolution of 1979.}}</ref> सौदी अरेबियामध्ये, समलैंगिकतेसाठी जास्तीत जास्त शिक्षा सार्वजनिक मृत्युदंड आहे, परंतु जर पकडलेले व्यक्ती एलजीबीटीसामाजिक चळवळींमध्ये सहभागी होऊन राज्य अधिकाराला आव्हान देत नासतात तर सरकार पर्याय म्हणून दंड, तुरुंगवास, चाबकाची शिक्षा, जोपर्यंत सारख्या इतर शिक्षा वापरते. <ref name="Whitaker2005">{{स्रोत बातमी|last=Whitaker|first=Brian|url=https://www.theguardian.com/world/2005/mar/18/saudiarabia.gayrights|title=Arrests at Saudi 'gay wedding'|date=18 March 2005|work=The Observer|location=London|quote=Saudi executions are not systematically reported, and officials deny that the death penalty is applied for same-sex activity alone}}</ref> दुसरीकडे, इस्लामी समाजांच्या पारंपारिक आणि धार्मिक रचनेमुळे, लोक स्वतःची समलैंगिक ओळख स्वीकारत नाहीत आणि याबद्दल रूढीवादी वृत्ती बाळगतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against queer people: Race, class, gender, and the persistence of anti-LGBT discrimination|last=Meyer|first=Doug|date=11 October 2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against queer people: Race, class, gender, and the persistence of anti-LGBT discrimination|last=Meyer|first=Doug|date=11 October 2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref> * दोन देशांमधील काही विशिष्ट प्रदेशांमध्ये समलैंगिक व्यक्तींना मृत्युदंडाची शिक्षा आहे: [[नायजेरिया]] आणि [[सोमालिया प्रजासत्ताक|सोमालिया]]. <ref name="ILGAMAP">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ilga.org/Statehomophobia/ILGA_map_2009_A4.pdf|title=Lesbian and gay rights in the world|date=2009|publisher=[[International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811114947/http://ilga.org/historic/Statehomophobia/ILGA_map_2009_A4.pdf|archive-date=2011-08-11}}</ref> काही प्रदेशांमध्ये - उदाहरणार्थ इराक आणि सीरियाच्या काही भागांमध्ये - अल-नुसरा फ्रंट आणि [[इस्लामिक स्टेट्स|इस्लामिक स्टेट]] सारख्या इस्लामी लोकसेना/मिलिशिया द्वारे समलैंगिक लोकांचा छळ आणि हत्या करण्यात आली आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against queer people: Race, class, gender, and the persistence of anti-LGBT discrimination|last=Meyer|first=Doug|date=11 October 2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> ==== राज्य संस्था-प्रायोजित ==== {{World homosexuality laws map}}राज्य-पुरस्कृत समलैंगद्वेषात समलैंगिकतेचे गुन्हेगारीकरण आणि दंड, सरकारी अधिकाऱ्यांकडून द्वेषपूर्ण भाषण आणि इतर प्रकारचे भेदभाव, हिंसाचार, एलजीबीटीक्यू लोकांचा छळ यांचा समावेश आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> ===== मागील सरकारे ===== [[मध्य युग|मध्ययुगीन युरोपमध्ये]], समलैंगिकतेला मृत्युदंडाची शिक्षा होती. मध्ययुगीन इन्क्विझिशनच्या काळात छळाची तीव्रता वाढली, जेव्हा कॅथर्स आणि वॉल्डेन्सियन पंथांवर सैतानवादाच्या आरोपांसह व्यभिचार आणि लैंगिक संबंधाचे आरोप लावण्यात आले. १३०७ मध्ये, नाईट्स टेम्पलरच्या खटल्यादरम्यान लैंगिक संबंध आणि समलैंगिकतेचे आरोप हे प्रमुख आरोप होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> धर्मशास्त्रज्ञ [[थॉमस अ‍ॅक्विनास|थॉमस अ‍ॅक्विनास यांनी]] समलैंगिकतेच्या निषेधाला [[नैसर्गिक कायदा|नैसर्गिक कायद्याच्या]] कल्पनेशी जोडण्यात प्रभावशाली भूमिका बजावली. "ही विशेष पापे उदाहरणार्थ, प्राण्यांसाठी नैसर्गिक नर आणि मादीच्या संभोगाच्या विरुद्ध जाणारी पापे निसर्गाच्या विरुद्ध आहेत, आणि म्हणूनच त्यांना अनैसर्गिक दुर्गुण म्हणून ठरवले जाते." असा युक्तिवाद त्याने केला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against queer people: Race, class, gender, and the persistence of anti-LGBT discrimination|last=Meyer|first=Doug|date=11 October 2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref> प्राचीन चीनमध्ये [[उभयलैंगिकता|उभयलैंगिक]] संबंध सामान्य मानवी वर्तन म्हणून स्वीकारले जात असत. {{Sfn|Crompton|2009}} ख्रिश्चन पश्चिमेशी झालेल्या संवादांमुळे समलैंगिकद्वेष [[छिंग राजवंश|छिंग राजवंशाच्या]] उत्तरार्धात आणि चीन प्रजासत्ताकात रुजले, <ref name="Kang1">{{स्रोत पुस्तक|title=Obsession: Male same-sex relations in China, 1900–1950|last=Kang|first=Wenqing|publisher=Hong Kong University Press|year=2009|isbn=978-962-209-981-4|page=3|chapter=Introduction|chapter-url=https://books.google.com/books?id=h3UgBAAAQBAJ&pg=PA3}}</ref> आणि १७४० मध्ये समलैंगिक वर्तन बेकायदेशीर ठरवण्यात आले. <ref name="ChinaBehavior">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=dciuj1-F3fYC&pg=PA1350|title=The Continuum complete international encyclopedia of sexuality|last=Francoeur|first=Robert T.|last2=Noonan|first2=Raymond J.|publisher=The [[Continuum International Publishing Group]]|year=2004|isbn=978-0-8264-1488-5}}</ref> चीनच्या सांस्कृतिक क्रांतीदरम्यान, समलैंगिकतेला सरकारने "सामाजिक कलंक किंवा मानसिक आजाराचा एक प्रकार" म्हणून मानले आणि समलैंगिक व्यक्तींना मोठ्या प्रमाणात छळाचा सामना करावा लागला. समलैंगिकतेविरुद्ध कोणतेही विशेष कायदे नसले तरी, समलैंगिक लोकांवर खटला चालवण्यासाठी इतर कायदे वापरले जात होते आणि त्यांच्यावर "गुंडगिरी किंवा सार्वजनिक सुव्यवस्था बिघडवण्याचा आरोप" लावला जात होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> १९२२ मध्ये. इतर अनेक युरोपीय देशांपेक्षा खूप आधी, [[व्लादिमिर लेनिन|व्लादिमीर लेनिनच्या]] नेतृत्वात [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाने]] समलैंगिकतेला गुन्हेगारीमुक्त केले. [[सोव्हिएत संघाचा कम्युनिस्ट पक्ष|सोव्हिएत कम्युनिस्ट पक्षाने]] सर्व जुने [[रशियन साम्राज्य|झारशाही]] कायदे रद्द करून निष्क्रिय घटस्फोट, गर्भपात आणि समलैंगिकतेला प्रभावीपणे कायदेशीर मान्यता दिली आणि सुरुवातीच्या सोव्हिएत फौजदारी संहितेने या उदारमतवादी लैंगिक धोरणांना कायम ठेवले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> लेनिनचा उद्धार एका दशकानंतर [[जोसेफ स्टॅलिन|जोसेफ स्टॅलिनने]] उलटवला आणि [[बोरिस येल्त्सिन|येल्तसिन]] युगापर्यंत कलम १२१ अंतर्गत समलैंगिकता बेकायदेशीर राहिली. [[नाझी जर्मनी|नाझी जर्मनीमध्ये]], समलिंगी पुरुषांचा छळ केला जात असे आणि सुमारे पाच ते पंधरा हजार लोकांना [[नाझी छळछावण्या|नाझी छळ छावण्यांमध्ये]] कैद करण्यात आले. ===== सद्य सरकारे ===== [[चित्र:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill_protest.jpg|इवलेसे|युगांडाच्या समलैंगिकता विरोधी विधेयकाविरुद्ध न्यू यॉर्क शहरात निदर्शने]] जानेवारी २०२५ पर्यंत, ६४ देशांमध्ये समलैंगिकता बेकायदेशीर आहे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://outlife.eu.rit.org.uk/which-countries-criminalise-homosexuality|title=Which countries criminalise homosexuality?|date=2025-02-22|website=LGBT HERO - For health. For Rights. For Happier Lives.|language=en|access-date=2026-01-05}}</ref>. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> उत्तर कोरियाचे सरकार पाश्चात्य समलैंगिक संस्कृतीला [[भांडवलशाही|भांडवलशाही समाजाच्या]] अधोगतीमुळे निर्माण झालेला एक दुर्गुण म्हणून निषेध करते आणि ते उपभोगवाद, वर्गवाद आणि व्यभिचाराला प्रोत्साहन देणारे म्हणून निषेध करते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against queer people: Race, class, gender, and the persistence of anti-LGBT discrimination|last=Meyer|first=Doug|date=11 October 2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref> उत्तर कोरियामध्ये, "सामूहिक समाजवादी जीवनाच्या नियमांचे उल्लंघन" केल्यास दोन वर्षांपर्यंत तुरुंगवासाची शिक्षा होऊ शकते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> कुकमिन विद्यापीठातील कायद्याचे प्राध्यापक पार्क जेओंग-वॉन म्हणाले की, समलैंगिक संबंधांना स्पष्टपणे प्रतिबंधित करणाऱ्या कोणत्याही उत्तर कोरियाच्या कायद्यांबद्दल त्यांना माहिती नसली तरी, विवाहबाह्य संबंध आणि नैतिक प्रथा मोडण्याविरुद्धचे कायदे समलैंगिक कृत्यांवर खटला चालवण्यासाठी वापरले जातात. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against queer people: Race, class, gender, and the persistence of anti-LGBT discrimination|last=Meyer|first=Doug|date=11 October 2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref> झिम्बाब्वेचे माजी अध्यक्ष [[रॉबर्ट मुगाबे]] यांनी एलजीबीटीक्यू लोकांविरुद्ध हिंसक मोहीम राबवली होती. वसाहतवादाच्या आधी झिम्बाब्वेचे लोक समलैंगिक कृत्यांमध्ये सहभागी नव्हते - अशा चुकीच्या युक्तिवादाने त्यांनी या मोहिमेचे समर्थन केले. <ref name="HOMO">{{स्रोत पुस्तक|title=Encyclopedia of sex and gender: Men and women in the world's cultures|last=Ember|first=Carol R.|last2=Ember|first2=Melvin|publisher=[[Kluwer Academic]]/[[Plenum Publishers]]|year=2004|isbn=978-0-306-47770-6|page=213|oclc=54914021}}</ref> त्यांनी समलैंगिकतेचा पहिला मोठा सार्वजनिक निषेध ऑगस्ट १९९५ मध्ये [[झिम्बाब्वे आंतरराष्ट्रीय पुस्तक मेळाव्यात]] केला. <ref name="ZIB">{{स्रोत पुस्तक|title=Hungochani: The history of a dissident sexuality in southern Africa|last=Epprecht|first=Marc|publisher=[[Montreal]]|year=2004|isbn=978-0-7735-2751-5|page=180|oclc=54905608}}</ref> त्यांनी प्रेक्षकांना सांगितले: "जर तुम्हाला लोक समलैंगिक म्हणून स्वतःला सादर करताना दिसले तर त्यांना अटक करा आणि त्यांना पोलिसांच्या स्वाधीन करा!" <ref name="GAYRANT">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.kaiwright.com/gayzimbabwe_more.php?id=101_0_25_0_M|title=Under African skies, Part I: 'Totally unacceptable to cultural norms'|website=Kaiwright.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20060506142037/http://www.kaiwright.com/gayzimbabwe_more.php?id=101_0_25_0_M|archive-date=2006-05-06}}</ref> सप्टेंबर १९९५ मध्ये, झिम्बाब्वेच्या संसदेने समलैंगिक कृत्यांवर बंदी घालणारा कायदा आणला. <ref name="ZIB" /> १९९७ मध्ये, न्यायालयाने मुगाबे यांचे पूर्ववर्ती आणि झिम्बाब्वेचे पहिले अध्यक्ष [[कनान बनाना]] यांना ११ लैंगिक शोषण आणि अश्लील हल्ल्याच्या गुन्ह्यांमध्ये दोषी ठरवले. <ref name="bananadeath">{{स्रोत बातमी|last=Meldrum|first=Andrew|url=http://www.theguardian.com/world/2003/nov/11/zimbabwe.andrewmeldrum|title=Canaan Banana, president jailed in sex scandal, dies|date=10 November 2003|work=The Guardian|language=en|access-date=2023-01-02}}</ref> पोलंडमध्ये, स्थानिक शहरे, <ref name="Wapo20190719">{{स्रोत बातमी|last=Noack|first=Rick|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/polands-right-wing-ruling-party-has-found-a-new-targetlgbt-ideology/2019/07/19/775f25c6-a4ad-11e9-a767-d7ab84aef3e9_story.html|title=Polish towns advocate 'LGBT-free' zones while the ruling party cheers them on|date=21 July 2019|work=Washington Post|language=en-US|issn=0190-8286|access-date=2023-01-02}}</ref> <ref name="CBC20190727">{{स्रोत बातमी|last=Vermes|first=Jason|url=https://www.cbc.ca/radio/day6/britain-s-other-new-leader-impeach-o-meter-mister-rogers-radical-theology-lgbt-free-zones-in-poland-more-1.5224060/why-lgbt-free-zones-are-on-the-rise-in-poland-1.5224067|title=Why 'LGBT-free zones' are on the rise in Poland|date=27 July 2019|work=[[CBC News]]|publisher=[[Canadian Broadcasting Corporation]]}}</ref> आणि जिल्ह्यांनी <ref name="Telegraph20190809">{{स्रोत बातमी|last=Foster|first=Peter|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2019/08/09/lgbtq-activists-poland-battle-growing-hostility-countrys-powerful/|title=Polish ruling party whips up LGBTQ hatred ahead of elections amid 'gay-free' zones and Pride march attacks|date=9 August 2019|work=The Telegraph|access-date=5 May 2021|url-access=subscription|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/2019/08/09/lgbtq-activists-poland-battle-growing-hostility-countrys-powerful/|archive-date=2022-01-11|url-status=live}}</ref> सत्ताधारी [[कायदा आणि न्याय पक्ष (पोलंड)|कायदा आणि न्याय]] पक्षाच्या प्रोत्साहनाने त्यांचे संबंधित प्रदेश "एलजीबीटीक्यू विचारसरणी मुक्त क्षेत्र" म्हणून घोषित केले आहेत. <ref name="Wapo20190719" /> २००६ पासून, [[व्लादिमिर पुतिन|व्लादिमीर पुतिन]] यांच्या नेतृत्वाखालीत, रशियातील प्रदेशांनी अल्पवयीन मुलांना एलजीबीटीक्यू संबंधांना "प्रोत्साहन" देणाऱ्या साहित्याचे वितरण प्रतिबंधित करणारे वेगवेगळे कायदे लागू केले आहेत. जून २०१३ मध्ये, अपारंपारिक लैंगिक संबंधांना समर्थन देण्यासाठी अल्पवयीन मुलांमध्ये साहित्याचे वितरण गुन्हेगार ठरवणारा एक संघीय कायदा अस्तित्वात असलेल्या बाल संरक्षण कायद्यात सुधारणा म्हणून लागू करण्यात आला. या कायद्यामुळे अनेक रशियन एलजीबीटीक्यू नागरिकांना अटक करण्यात आली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> २०२३ मध्ये रशियाच्या सर्वोच्च न्यायालयाने घोषित केले की आंतरराष्ट्रीय एलजीबीटीक्यू हक्क चळवळ ही एक अतिरेकी संघटना आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against queer people: Race, class, gender, and the persistence of anti-LGBT discrimination|last=Meyer|first=Doug|date=11 October 2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref> === आंतरिक === '''अंतर्गत समलैंगिकद्वेष''' म्हणजे समलैंगिक आकर्षण असलेल्या व्यक्तींनी स्वतःबद्दल अनुभवलेली समलैंगिकता आणि समलैंगिक लोकांबद्दलची नकारात्मक रूढी, श्रद्धा, कलंक आणि पूर्वग्रह. हे व्यक्ती, समलिनजिक आकर्षण असूनही, स्वतःला समलैंगिक म्हणून ओळखत नाहीत. <ref name="Herek 2004">{{जर्नल स्रोत|last=Herek|first=Gregory M.|date=April 2004|title=Beyond 'homophobia': Thinking about sexual prejudice and stigma in the twenty-first century|url=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/Herek_2004_SRSP.pdf|journal=Sexuality Research and Social Policy|volume=1|issue=2|pages=6–24|doi=10.1525/srsp.2004.1.2.6|archive-url=https://web.archive.org/web/20180827081720/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/Herek_2004_SRSP.pdf|archive-date=27 August 2018|access-date=14 June 2017}}</ref> <ref name="Herek1998">{{जर्नल स्रोत|last=Herek|first=Gregory M.|last2=Cogan|first2=Jeanine C.|last3=Gillis|first3=J. Roy|last4=Glunt|first4=Eric K.|year=1997|title=Correlates of internalized homophobia in a community sample of lesbians and gay men|journal=Journal of the Gay and Lesbian Medical Association|volume=2|issue=1|pages=17–25|citeseerx=10.1.1.582.7247|oclc=206392016}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Williamson|first=I. R.|date=1 February 2000|title=Internalized homophobia and health issues affecting lesbians and gay men|url=https://archive.org/details/sim_health-education-research_2000-02_15_1/page/n100|journal=Health Education Research|volume=15|issue=1|pages=97–107|doi=10.1093/her/15.1.97|issn=0268-1153|pmid=10788206|doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWilliamson2000">Williamson, I. R. (1 February 2000). [[doi:10.1093/her/15.1.97|"Internalized homophobia and health issues affecting lesbians and gay men"]]. ''Health Education Research''. '''15''' (1): <span class="nowrap">97–</span>107. [[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/her/15.1.97|10.1093/her/15.1.97]]</span>. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0268-1153 0268-1153]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10788206 10788206].</cite></ref> === सामाजिक === समलैंगिक म्हणून ओळखले जाण्याची भीती ही सामाजिक समलैंगिकतेचा एक प्रकार मानली जाऊ शकते. कॅल्विन थॉमस आणि ज्युडिथ बटलर यांच्यासारख्या सिद्धांतकारांनी असे सुचवले आहे की समलैंगिकतेची भावना एखाद्या व्यक्तीच्या समलैंगिक म्हणून ओळखले जाण्याच्या भीतीमध्ये असू शकते. पुरुषांमध्ये समलैंगिकतेची भावना पुरुषत्वाबद्दलच्या असुरक्षिततेशी संबंधित आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> <ref name="PBS">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.pbs.org/independentlens/hiphop/gender.htm|title=Homophobia and hip-hop|website=[[Independent Lens]]|publisher=PBS|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013025115/http://www.pbs.org/independentlens/hiphop/gender.htm|archive-date=2018-10-13|access-date=2011-10-16}}</ref> या कारणास्तव, क्रीडा क्षेत्रात आणि त्याच्या समर्थकांच्या उपसंस्कृतीमध्ये, जसे की असोसिएशन फुटबॉल आणि [[रग्बी फुटबॉल|रग्बी]], समलैंगिकतेबद्दल रूढीवादीपणे विचार केला जातो, समलैंगिकतेबद्दल तीव्र टीका केली जाते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against queer people: Race, class, gender, and the persistence of anti-LGBT discrimination|last=Meyer|first=Doug|date=11 October 2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref> == आर्थिक किंमत == कमीत कमी दोन अभ्यास असे दर्शवितात की ज्या देशांमध्ये समलैंगिकद्वेष व्यापक आहे त्या देशांमध्ये त्याचा नकारात्मक आर्थिक परिणाम होऊ शकतो. या देशांमध्ये त्यांच्या एलजीबीटीक्यू लोकसंख्येचे पलायन होत आहे - परिणामी प्रतिभा कमी होत आहे - तसेच एलजीबीटीक्यू व्यक्तीद्वारे पर्यटन टाळले जात आहे, ज्यामुळे एलजीबीटीक्यू-मैत्रीपूर्ण देशांमध्ये हा पैसा खर्च होतो. उदाहरणार्थ, स्पेनच्या अर्थव्यवस्थेला दरवर्षी एलजीबीटीक्यू पर्यटक ६.८ अब्ज डॉलर्सचे योगदान देतात. <ref name="Smith">{{स्रोत बातमी|last=Smith|first=David|title=The hidden cost of homophobia in Africa|date=16 October 2015|work=EconomyWatch.com|language=en}} republished as {{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://williamsinstitute.law.ucla.edu/press/in-the-news/the-hidden-cost-of-homophobia-in-africa/|title=The hidden cost of homophobia in Africa|last=Smith|first=David|date=16 October 2015|website=[[Williams Institute]]|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626200006/https://williamsinstitute.law.ucla.edu/press/in-the-news/the-hidden-cost-of-homophobia-in-africa/|archive-date=26 June 2019}}</ref> मॅसॅच्युसेट्स अ‍ॅमहर्स्ट विद्यापीठातील अर्थशास्त्रज्ञ एम. व्ही. ली बॅजेट यांनी मार्च २०१४ मध्ये जागतिक बँकेच्या बैठकीत भारतातील समलैंगिकद्वेषाच्या आर्थिक परिणामांबद्दलच्या एका अभ्यासाचे निकाल सादर केले. नैराश्य, [[आत्महत्या]] आणि [[एच.आय.व्ही.]] उपचारांमुळे होणाऱ्या आरोग्य खर्चातच, भारताने समलैंगिकद्वेषामुळे अतिरिक्त २,३१० कोटी डॉलर्स खर्च केल्याचा अंदाज आहे. त्याव्यतिरिक्त, हिंसाचार, कामाच्या ठिकाणी होणारे नुकसान, कुटुंबाचा नकार आणि शाळेत छळ यामुळे होणारे खर्च आहेत, ज्याने शिक्षणाच्या पातळीत घट होतो, उत्पादकता कमी होते, वेतन कमी होतात, आरोग्य बिघडते आणि एलजीबीटीक्यू लोकसंख्येमध्ये आयुर्मान कमी होतो. <ref name="Alimi">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.euractiv.com/sections/development-policy/development-costs-homophobia-302899|title=The development costs of homophobia|last=Alimi|first=Adebisi|date=19 June 2014|website=EurActiv &#124; EU News & policy debates, across languages|language=en|access-date=10 December 2015}}</ref> एकूण, २०१४ मध्ये भारतात ३,०८० कोटी डॉलर्स किंवा भारतीय [[सकल देशांतर्गत उत्पादन|सकल देशांतर्गत उत्पादनाचा]] १.७% पर्यंतचा नुकसान होईल असा त्यांचा अंदाज आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Smith|first=David|title=The hidden cost of homophobia in Africa|date=16 October 2015|work=EconomyWatch.com|language=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSmith2015">Smith, David (16 October 2015). "The hidden cost of homophobia in Africa". ''EconomyWatch.com''.</cite> republished as {{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://williamsinstitute.law.ucla.edu/press/in-the-news/the-hidden-cost-of-homophobia-in-africa/|title=The hidden cost of homophobia in Africa|last=Smith|first=David|date=16 October 2015|website=[[Williams Institute]]|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626200006/https://williamsinstitute.law.ucla.edu/press/in-the-news/the-hidden-cost-of-homophobia-in-africa/|archive-date=26 June 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">Smith, David (16 October 2015). [https://web.archive.org/web/20190626200006/https://williamsinstitute.law.ucla.edu/press/in-the-news/the-hidden-cost-of-homophobia-in-africa/ "The hidden cost of homophobia in Africa"]. ''[[Williams Institute]]''. Archived from [https://williamsinstitute.law.ucla.edu/press/in-the-news/the-hidden-cost-of-homophobia-in-africa/ the original] on 26 June 2019.</cite></ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against queer people: Race, class, gender, and the persistence of anti-LGBT discrimination|last=Meyer|first=Doug|date=11 October 2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref> द विल्यम्स इन्स्टिट्यूट ( यूसीएलए स्कूल ऑफ लॉ) च्या २०१८ च्या अभ्यासातून असा निष्कर्ष निघाला आहे की एलजीबीटीक्यू समावेश आणि [[सकल राष्ट्रीय उत्पादन|दरडोई सकल राष्ट्रीय उतपादन]] यांच्यात सकारात्मक संबंध आहे. या अभ्यासानुसार, एलजीबीटीक्यू लोकांच्या कायदेशीर हक्कांचा समाजात स्वीकृतीच्या प्रमाणापेक्षा मोठा प्रभाव आहे, परंतु दोन्ही परिणाम एकमेकांना बळकट करतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> त्यांच्या एलजीबीटी ग्लोबल स्वीकृती निर्देशांकात (जीएआय) एक-बिंदू वाढ झाल्याने दरडोई [[सकल राष्ट्रीय उत्पादन|सकल राष्ट्रीय उतपादनात]] $१,५०६ ची वाढ दिसून आली आणि प्रत्येक अतिरिक्त कायदेशीर अधिकाराची वाढ दरडोई जीडीपीमध्ये $१,६९४ च्या वाढीशी संबंधित होता. ==== ''विषमलैंगिकद्वेष'' ==== [[विषमलैंगिकता|विषमलैंगिक]] व्यक्तींबद्दल भीती, तिरस्कार, टाळाटाळ किंवा भेदभाव अशी '''विषमलैंगिकद्वेषाची''' व्याख्या केली जाते. मानसशास्त्रीय संशोधनात, विशेषतः समलैंगिक पुरुषांमध्ये, विषमलैंगिक व्यक्तींबद्दल सामाजिक वियोग, नकाराची अपेक्षा आणि अस्वस्थता किंवा टाळाटाळ यांचा समावेश करण्यासाठी विषमलैंगिकद्वेषाचा वापर केला गेला आहे असा तर्क केला जातो. त्याचा संबंध वर्तणुकीच्या आरोग्य परिणामांशी जोडला गेला आहे आणि सामाजिक अलगाव, गटांमधील संघर्ष आणि सामाजिक किंवा [[प्रणय|प्रेमसंबंध]] निर्माण करण्यात अडचणी निर्माण होऊ शकतात. <ref name="noonan1999">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://home.bway.net/rjnoonan/Conf1999.html|title=Heterophobia: The evolution of an idea|last=Noonan|first=Raymond J.|date=6 November 1999|publisher=Dr. Ray Noonan's 1999 Conference Presentations|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121219052723/http://home.bway.net/rjnoonan/Conf1999.html|archive-date=19 December 2012|access-date=25 November 2012}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against queer people: Race, class, gender, and the persistence of anti-LGBT discrimination|last=Meyer|first=Doug|date=11 October 2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, same-sex relationships and politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.rutgersuniversitypress.org/violence-against-queer-people/9780813573151|title=Violence against queer people: Race, class, gender, and the persistence of anti-LGBT discrimination|last=Meyer|first=Doug|date=11 October 2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref> <ref>{{Cite magazine|last=Potok|first=Mark|last2=Smith|first2=Janet|date=Winter 2010 <!-- 27 February 2011 -->|title=Anti-gay hate crimes: Doing the math|url=https://www.splcenter.org/fighting-hate/intelligence-report/2011/anti-gay-hate-crimes-doing-math|magazine=[[Intelligence Report]]|language=en|publisher=Southern Poverty Law Center|access-date=2023-01-02}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:समलैंगिकता]] [[वर्ग:समलैंगिकद्वेष]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] hrxt73sw3jveefg8tjqxt8t5kftw31l 0 375331 2704869 2643206 2026-08-23T20:06:18Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704869 wikitext text/x-wiki {{संदर्भयादी}}{{संदर्भयादी}} '''उभयलैंगिकद्वेष''' म्हणजे [[उभयलैंगिकता]] किंवा उभयलैंगिक म्हणून समजल्या जाणाऱ्या लोकांबद्दलचा तिटकारा, द्वेष आणि तिरस्कार. उभयलैंगिक व्यक्तींबद्दल पूर्वग्रह सामान्यतः उभयलैंगिकता हा खरा [[लैंगिक कल]] आहे हे नाकारणे, उभयलैंगिक लोकांबद्दल नकारात्मक रूढीवादी कल्पना (जसे की ते व्यभिचारी किंवा अप्रामाणिक आहेत असे समजणे) किंवा [[उभयलैंगिक अदृश्यीकरण]] या रूपांमध्ये दिसून येतो. <ref name="Yoshino 2000">{{जर्नल स्रोत|last=Yoshino|first=Kenji|author-link=Kenji Yoshino|date=2000|title=The Epistemic Contract of Bisexual Erasure|url=https://digitalcommons.law.yale.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=5389&context=fss_papers|journal=Stanford Law Review|volume=52|issue=2|pages=353–461|doi=10.2307/1229482|jstor=1229482|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201091614/https://digitalcommons.law.yale.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=5389&context=fss_papers|archive-date=February 1, 2021|access-date=November 12, 2020}}</ref> उभयलैंगिक महिलांबद्दलच्या द्वेषाला उभयलैंगिक-नारिद्वेष म्हणतात '''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.leedslgbtbooks.com/post/bimisogyny-and-what-it-means|title=Bimisogyny and What it Means|last=Festival|first=Leeds LGBT+ Literature|date=2021-09-23|website=mysite|language=en|access-date=2022-12-28|archive-date=2023-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928105245/https://www.leedslgbtbooks.com/post/bimisogyny-and-what-it-means|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=wDa6CwAAQBAJ|title=Women in Relationships with Bisexual Men: Bi Men By Women|last=Pallotta-Chiarolli|first=Maria|date=2016-03-08|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7391-3459-7|language=en}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=PWMHCgAAQBAJ|title=Engaging Men in Building Gender Equality|last=Flood|first=Michael|last2=Howson|first2=Richard|date=2015-06-18|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-7895-1|language=en}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=McAllum|first=Mary-Anne|date=2014-01-01|title="Bisexuality Is Just Semantics…": Young Bisexual Women's Experiences in New Zealand Secondary Schools|url=https://doi.org/10.1080/15299716.2014.872467|journal=Journal of Bisexuality|volume=14|issue=1|pages=75–93|doi=10.1080/15299716.2014.872467|issn=1529-9716|url-access=subscription}}</ref>''' <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Weiss|first=Jillian T.|date=2004-01-15|title=GL vs. BT: The Archaeology of Biphobia and Transphobia within the U.S. Gay and Lesbian Community|url=https://papers.ssrn.com/abstract=1649428|journal=Journal of Bisexuality|language=en|location=Rochester, NY|ssrn=1649428}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Sung|first=Mi Ra|date=2014-12-01|title=Stress and Resilience: The Negative and Positive Aspects of Being an Asian American Lesbian or Bisexual Woman|url=https://trace.tennessee.edu/utk_graddiss/3171|journal=Doctoral Dissertations}}</ref> == प्रकार == === नकार आणि अदृश्यीकरण === उभयलैंगिकद्वेषामुळे लोक उभयलैंगिकता खरी आहे हे नाकारतात. असा दावा केल्या जातो की जे लोक स्वतःला उभयलैंगिक म्हणून ''ओळखतात'' ते ''खरोखर'' उभयलैंगिक नाहीत किंवा ही घटना त्यांच्या दाव्यापेक्षा खूपच कमी सामान्य आहे. या नकाराचा एक प्रकार वैषमलैंगिकता हा एकमेव खरा किंवा नैसर्गिक लैंगिक कल आहे या विषमलैंगिक दृष्टिकोनावर आधारित आहे. अशा प्रकारे त्यापासून वेगळी कोणतीही गोष्ट एकतर मानसिक आजार किंवा समाजविरोधी वर्तनाचे उदाहरण आहे. लैंगिकतेच्या द्विमानी दृष्टिकोनातून उभयलैंगिकतेला मान्यता देण्यास नकार देण्याचा आणखी एक प्रकार उद्भवतो: लोकांना [[एकलैंगिक]] मानले जाते, म्हणजेच कोणतीही व्यक्ती फक्त [[समलैंगिकता|समलैंगिक]] किंवा [[विषमलैंगिकता|विषमलैंगिक]] असते असा गैरसमज. १९८० च्या दशकात, लैंगिकतेवरील आधुनिक संशोधनावर या कल्पनेचे वर्चस्व होते की विषमलैंगिकता आणि समलैंगिकता हेच योग्य लैंगिक कल होते, उभयलैंगीतेला "दुय्यम समलैंगिकता" म्हणून नाकारले जात असे. त्या प्रमाणात, उभयलैंगिकांना एकतर स्वतःला विषमलैंगिक दर्शवूइच्छिणारे समलैंगिक लोक मानले जाते, किंवा त्यांच्या "सामान्य" लैंगिक आवडीबाहेर लैंगिकतेचे प्रयोग करणारे व्यक्ती असे गृहीत धरले जाते. <ref name="bisexual erasure">{{जर्नल स्रोत|last=Yoshino|first=Kenji|author-link=Kenji Yoshino|date=January 2000|title=The Epistemic Contract of Bisexual Erasure|url=http://www.kenjiyoshino.com/articles/epistemiccontract.pdf|journal=[[Stanford Law Review]]|publisher=[[Stanford Law School]]|volume=52|issue=2|pages=353–461|doi=10.2307/1229482|jstor=1229482|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403043549/http://www.kenjiyoshino.com/articles/epistemiccontract.pdf|archive-date=2019-04-03|access-date=2010-12-07}}</ref> "लोक एकतर समलैंगिक असतात, विषमलैंगिक असतात किंवा खोटे बोलतात" असे म्हणणारे वाक्य लैंगिक प्रवृत्तीच्या या द्विमानी दृष्टिकोनाचे प्रतीक आहे. <ref name="Dworkin">{{जर्नल स्रोत|last=Dworkin, SH|year=2001|title=Treating the bisexual client|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychology_2001-05_57_5/page/671|journal=Journal of Clinical Psychology|volume=57|issue=5|pages=671–80|doi=10.1002/jclp.1036|pmid=11304706}}</ref> काही लोक उभयलैंगिकतेचे सैद्धांतिक अस्तित्व स्वीकारतात परंतु हे व्यक्ती अशा आकर्षणाला पुरुष आणि स्त्रिया दोघांकडे केवळ समान लैंगिक आकर्षण म्हणून परिभाषित करतात. <ref name="Dworkin"/> अशाप्रकारे असमान आकर्षण असलेल्या अनेक उभयलैंगिक व्यक्तींना समलैंगिक किंवा विषमलैंगिक म्हणून वर्गीकृत केले जाते. इतर लोक महिलांमध्ये उभयलैंगिकतेचे अस्तित्व मान्य करतात, परंतु पुरुष उभयलैंगिक असू शकतात हे नाकारतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.leedslgbtbooks.com/post/bimisogyny-and-what-it-means|title=Bimisogyny and What it Means|last=Festival|first=Leeds LGBT+ Literature|date=2021-09-23|website=mysite|language=en|access-date=2022-12-28|archive-date=2023-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928105245/https://www.leedslgbtbooks.com/post/bimisogyny-and-what-it-means|url-status=dead}}</ref> उभयलैंगिकद्वेष हा विषमलैंगिक समुदायात सामान्य आहे, परंतु समलैंगिक लोकांमध्ये देखील वारंवार दिसून येतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.leedslgbtbooks.com/post/bimisogyny-and-what-it-means|title=Bimisogyny and What it Means|last=Festival|first=Leeds LGBT+ Literature|date=2021-09-23|website=mysite|language=en|access-date=2022-12-28|archive-date=2023-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928105245/https://www.leedslgbtbooks.com/post/bimisogyny-and-what-it-means|url-status=dead}}</ref> सहसा असा समज असतो की उभयलैंगिक व्यक्ती विरुद्ध-लिंग आणि प्रेमाच्या सामाजिक अपेक्षा पूर्ण करून विषमलैंगिकांकडून होणाऱ्या अत्याचारापासून वाचू शकतात. यामुळे उभयलैंगिक म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या काहींना "दोन्ही लैंगिकतेपैकी कोणतेच पुरेसे नाही" किंवा "यांची लैंगिकता वास्तविक नाही" असे नेमले जाते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=wDa6CwAAQBAJ|title=Women in Relationships with Bisexual Men: Bi Men By Women|last=Pallotta-Chiarolli|first=Maria|date=2016-03-08|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7391-3459-7|language=en}}</ref> २०१६ मध्ये रोफी आणि वॉलिंग यांनी केलेल्या ऑस्ट्रेलियन अभ्यासात असे आढळून आले की उभयलैंगिक लोकांना समलैंगिक समुदायातील लोकांकडून सूक्ष्म आक्रमकता, दमदाटी आणि इतर असामाजिक वर्तनांचा सामना करावा लागला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=PWMHCgAAQBAJ|title=Engaging Men in Building Gender Equality|last=Flood|first=Michael|last2=Howson|first2=Richard|date=2015-06-18|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-7895-1|language=en}}</ref> [[उभयलैंगिक अदृश्यीकरण]] ही एक अशी घटना आहे जी [[इतिहास]], शैक्षणिक संस्था, वृत्त माध्यमे आणि इतर प्राथमिक स्त्रोतांमधील [[उभयलैंगिकता|उभयलैंगिकतेचे]] पुरावे वगळते किंवा खोटे किंवाठरवते, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.leedslgbtbooks.com/post/bimisogyny-and-what-it-means|title=Bimisogyny and What it Means|last=Festival|first=Leeds LGBT+ Literature|date=2021-09-23|website=mysite|language=en|access-date=2022-12-28|archive-date=2023-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928105245/https://www.leedslgbtbooks.com/post/bimisogyny-and-what-it-means|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=wDa6CwAAQBAJ|title=Women in Relationships with Bisexual Men: Bi Men By Women|last=Pallotta-Chiarolli|first=Maria|date=2016-03-08|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7391-3459-7|language=en}}</ref> आणि कधीकधी उभयलैंगिकतेचे अस्तित्व थेट नाकारण्याचा प्रयत्न करते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=PWMHCgAAQBAJ|title=Engaging Men in Building Gender Equality|last=Flood|first=Michael|last2=Howson|first2=Richard|date=2015-06-18|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-7895-1|language=en}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=McAllum|first=Mary-Anne|date=2014-01-01|title="Bisexuality Is Just Semantics…": Young Bisexual Women's Experiences in New Zealand Secondary Schools|url=https://doi.org/10.1080/15299716.2014.872467|journal=Journal of Bisexuality|volume=14|issue=1|pages=75–93|doi=10.1080/15299716.2014.872467|issn=1529-9716|url-access=subscription}}</ref> === नकारात्मक गैरसमज === उभयलैंगिक म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या लोकांबद्दलच्या अनेक रूढीवादी कल्पना उभयलैंगिकतेच्या अस्तित्वाला नकार देण्यामुळे किंवा [[उभयलैंगिक अदृश्यीकरण|उभयलैंगिक अदृश्यीकरणामुळे]] उद्भवतात. उभयलैंगिक व्यक्तींना गोंधळलेले किंवा अनिर्णयशील असे रूढीवादी नावे ठेवल्या जाते जाते, जाणार त्यांचे लैंगिक कल वैध नाही असे समजले जाते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.leedslgbtbooks.com/post/bimisogyny-and-what-it-means|title=Bimisogyny and What it Means|last=Festival|first=Leeds LGBT+ Literature|date=2021-09-23|website=mysite|language=en|access-date=2022-12-28|archive-date=2023-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928105245/https://www.leedslgbtbooks.com/post/bimisogyny-and-what-it-means|url-status=dead}}</ref> उभयलैंगिकतेचा आणि सरभेसळ लैंगिक संबंधांचा दुवा विविध नकारात्मक गैरसमजुतींमुळे निर्माण होतो. उभयलैंगिक व्यक्तींना, फक्त पुरुषांशी, फक्त महिलांशी किंवा एका वेळी फक्त एकाच व्यक्तीशी लैंगिक संबंध पुरेसे नाहीत असे म्हणून मानसिक किंवा सामाजिकदृष्ट्या अस्थिर लोक म्हणून नेमतात. हे रूढीवादी विचार "पुरुष आणि स्त्रिया इतके वेगळे आहेत की एकाची इच्छा दुसऱ्याच्या इच्छेपेक्षा पूर्णपणे वेगळी आहे" अशा सांस्कृतिक गृहीतकांमधून येऊ शकतात. परिणामी, उभयलैंगिक व्यक्तींना त्यांच्या जोडीदारांना फसवणे किंवा विश्वासघात करणे, दुहेरी जीवन जगणे, " नीच दर्जाचे " असणे आणि [[एच.आय.व्ही.|एचआयव्ही]] / [[अक्वायर्ड इम्यूनो डेफिशियन्सी सिंड्रोम|एड्स]] सारखे [[लैंगिक संक्रमित संसर्ग|लैंगिक संक्रमित रोग]] पसरवणे अशा आरोपांमुळे सामाजिक कलंक सहन करावा लागू शकतो <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.leedslgbtbooks.com/post/bimisogyny-and-what-it-means|title=Bimisogyny and What it Means|last=Festival|first=Leeds LGBT+ Literature|date=2021-09-23|website=mysite|language=en|access-date=2022-12-28|archive-date=2023-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928105245/https://www.leedslgbtbooks.com/post/bimisogyny-and-what-it-means|url-status=dead}}</ref>. उभयलैंगिक व्यक्ती समलैंगिक किंवा विषमलैंगिक लोकांइतकेच किंवा [[एकविवाह|एकविवाही]] असण्यास सक्षम असतात. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=wDa6CwAAQBAJ|title=Women in Relationships with Bisexual Men: Bi Men By Women|last=Pallotta-Chiarolli|first=Maria|date=2016-03-08|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7391-3459-7|language=en}}</ref> == परिणाम == उभयलैंगिकद्वेषाचे उभयलैंगिक लोकांच्या मानसिक आणि लैंगिक आरोग्यावर होणारे परिणाम असंख्य आहेत. एका अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की उभयलैंगिक लोक बहुतेकदा विषमलैंगिकता आणि समलैंगिकतेच्या द्विमानी मनस्थितीत अडकतात, ज्यामुळे त्यांच्या लैंगिक ओळखीभोवती एक प्रकारच्या अवैधपणाचा गैरसमज निर्माण होतो. यामुळे अनेकदा कमी आत्मसन्मान आणि आत्म-मूल्य यासारख्या मानसिक आरोग्य समस्यांचे ओळखले संकेतक निर्माण होतात. एक लैंगिक ओळख "निवडण्यासाठी" हा दबाव, अनेक प्रकरणांमध्ये, [[नैराश्य|नैराश्याला]] कारणीभूत ठरू शकतो कारण या व्यक्तींना ते अशा संस्कृतीत राहतात जी त्यांचे अस्तित्व ओळखत नाही,असे वाटू शकते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.leedslgbtbooks.com/post/bimisogyny-and-what-it-means|title=Bimisogyny and What it Means|last=Festival|first=Leeds LGBT+ Literature|date=2021-09-23|website=mysite|language=en|access-date=2022-12-28|archive-date=2023-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928105245/https://www.leedslgbtbooks.com/post/bimisogyny-and-what-it-means|url-status=dead}}</ref> [[एच.आय.व्ही.]] संसर्गाचा उच्च धोका असलेल्या महिलांवर संशोधन करताना, ''जर्नल ऑफ बायसेक्शुअलिटी'' मधील एका अभ्यासात असा निष्कर्ष काढण्यात आला आहे की अभ्यास केलेल्या उच्च-जोखीम गटातील उभयलैंगिक महिलाची विविध उच्च-जोखीम वर्तनांमध्ये सहभागी होण्याची शक्यता जास्त असते आणि त्यांना एच.आय.व्ही. आणि इतर लैंगिक संक्रमित रोगांचा संसर्ग होण्याचा धोका जास्त असतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.leedslgbtbooks.com/post/bimisogyny-and-what-it-means|title=Bimisogyny and What it Means|last=Festival|first=Leeds LGBT+ Literature|date=2021-09-23|website=mysite|language=en|access-date=2022-12-28|archive-date=2023-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928105245/https://www.leedslgbtbooks.com/post/bimisogyny-and-what-it-means|url-status=dead}}</ref> या वर्तनांचे कारण असे आहे की उभयलैंगिक व्यक्ती त्यांच्या लैंगिकतेबद्दल आणि योग्य संरक्षणाबद्दल आरोग्य व्यावसायिकांशी भेदभावाच्या भीतीने चर्चा करतात, ज्यामुळे त्यांना या मुद्द्यावर त्यांना कमी मदत आणि शिक्षण मिळते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=wDa6CwAAQBAJ|title=Women in Relationships with Bisexual Men: Bi Men By Women|last=Pallotta-Chiarolli|first=Maria|date=2016-03-08|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7391-3459-7|language=en}}</ref>, ''बाय: नोट्स फॉर अ बायसेक्शुअल रिव्होल्यूशन'' या पुस्तकात, <ref name="Eisner">{{स्रोत पुस्तक|url=https://b-ok.cc/book/2478792/7463e6?dsource=recommend|title=Bi: Notes for a Bisexual Revolution|last=Eisner|first=Shiri|date=2013|publisher=Seal Press|isbn=978-1580054751|edition=English|pages=345|access-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415224604/https://b-ok.cc/book/2478792/7463e6?dsource=recommend|archive-date=April 15, 2023}}</ref> [[शिरी आयसनर]] (२०१३) यांनी विषमलैंगिक व्यक्तींच्या आणि समलैंगिक व्यक्तींच्या तुलनेत उन्हायलैंगिक ओळखणाऱ्या व्यक्तींमध्ये आत्महत्या करण्याच्या आकडेवारीची चर्चा केली आहे. आयसनर (२०१३) यांनी एका कॅनेडियन अभ्यासाचा संदर्भ दिला ज्यामध्ये असे आढळून आले की विषमलैंगिक आणि समलैंगिक महिलांच्या तुलनेत उभयलैंगिक महिलांमध्ये आत्महत्या करण्याचे प्रमाण जास्त होते; अभ्यासात असेही आढळून आले की विषमलैंगिक आणि समलैंगिक पुरुषांच्या तुलनेत उभयलैंगिक पुरुषांमध्ये आत्महत्या करण्याचे प्रमाण वाढले आहे. <ref name="Eisner" /> == हे देखील बघा == * [[समलैंगिकद्वेष]] * [[उभयलैंगिक अदृश्यीकरण]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:उभयलैंगिकता]] [[वर्ग:उभयलैंगिकद्वेष]] 4buqwlhcduazqwpojoxhprdk823hmmj 0 375459 2704930 2642211 2026-08-23T21:43:23Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704930 wikitext text/x-wiki '''उभयलैंगिक अदृश्यीकरण''' म्हणजे इतिहास, विद्वत्ता, वृत्तमाध्यमे आणि इतर स्रोतांमधील [[उभयलैंगिकता|उभयलैंगिकतेच्या]] पुराव्यांकडे दुर्लक्ष करणे, काढून टाकणे, बदलणे किंवा अनियंत्रितपणे पुनर्व्याख्या करणे. <ref name="Stange">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=bOkPjFQoBj8C&pg=PA158&dq=Kinsey+and+asexuality+Encyclopedia+of+Women+in+Today%27s+World#v=onepage&q&f=falsee|title=Encyclopedia of Women in Today's World|last=Mary Zeiss Stange|last2=Carol K. Oyster|last3=Jane E. Sloan|publisher=Sage Pubns|year=2011|isbn=1-4129-7685-5|pages=158–161|id={{ISBN2|9781412976855}}|access-date=23 June 2012}}</ref> <ref name="Dworkin">{{जर्नल स्रोत|last=Dworkin, SH|year=2001|title=Treating the bisexual client|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychology_2001-05_57_5/page/671|journal=Journal of Clinical Psychology|volume=57|issue=5|pages=671–80|doi=10.1002/jclp.1036|pmid=11304706}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" />{{जर्नल स्रोत|last=Dworkin, SH|year=2001|title=Treating the bisexual client|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychology_2001-05_57_5/page/671|journal=Journal of Clinical Psychology|volume=57|issue=5|pages=671–80|doi=10.1002/jclp.1036|pmid=11304706}}</ref> <ref name="Hutchins">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://nsrc.sfsu.edu/MagArticle.cfm?Article=475&PageID=0|title=Sexual Prejudice – The erasure of bisexuals in academia and the media|last=Hutchins|first=Loraine|authorlink=Loraine Hutchins|website=American Sexuality Magazine|publisher=National Sexuality Resource Center, San Francisco State University|location=San Francisco, CA 94103, United States|archive-url=https://web.archive.org/web/20071216065035/http://nsrc.sfsu.edu/MagArticle.cfm?Article=475&PageID=0|archive-date=2007-12-16|access-date=2007-07-19}}</ref> त्याच्या सर्वात टोकाच्या स्वरूपात, त्यात [[उभयलैंगिकता|उभयलैंगिकतेचे]] अस्तित्व नाकारणे समाविष्ट आहे. हे अदृश्यीकरण बहुतेकदा उघड घृणाभावने व्यक्त केले नसले तरीही, [[उभयलैंगिकद्वेष|उभयलैंगिकद्वेषाचे]] प्रकटीकरण असू शकते. उभयलैंगिकतेबद्दल नकारात्मक दृष्टिकोन विषमलैंगिक मानकतेवर किंवा [[लिंगभाव द्विवर्णक|लिंग द्विवर्णकावर]] आधारित असू शकतात. उभयलैंगिक अदृश्यीकरण बरेचदा समलैंगिक समुदायांमध्ये देखील आढते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी|3}} [[वर्ग:उभयलैंगिकद्वेष]] greq716kf1oc5q73zy76l2sh27cwg1c 0 375475 2704812 2672285 2026-08-23T18:52:56Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704812 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Capital_Pride_2015_Washington_DC_USA_56935_(18807500951).jpg|उजवे|इवलेसे|एका [[स्वाभिमान चळवळ|स्वाभिमान]] कार्यक्रमात समलिंगी जोडपे]] [[चित्र:Double_Mars_symbol_(bold).svg|उजवे|इवलेसे|196x196अंश|पुरुष समलैंगिकतेचे प्रतीक : दोन गुंफलेले मंगळ चिन्ह]] '''गे किंवा समलैंगिक पुरुष''' म्हणजे असे [[पुरुष]] जे इतर पुरुषांबद्दल [[समलैंगिकता|समलिंगी आकर्षण]] वाटतं. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vocabulary.com/dictionary/gay%20man|title=Gay man|website=Vocabulary.com|access-date=October 10, 2024}}</ref> काही [[उभयलैंगिकता|उभयलैंगिक]] आणि [[प्रणयी कल|समप्रणयी]] पुरुष देखील स्वतःला [[गे]] पुरुष म्हणून ओळखतात आणि बरेच जण क्वीअर म्हणून देखील ओळखतात. समलैंगिक पुरुषांसाठी ऐतिहासिक संज्ञांमध्ये ''[[:en:Sexual inversion (sexology)|inverts]]'' आणि ''[[:en:Uranian (sexology)|uranians]]'' या इंग्रजी शब्दांचा समावेश आहे. जगाच्या बऱ्याच भागात, विशेषतः आशिया आणि आफ्रिकेच्या अनेक भागांमध्ये, समलैंगिक पुरुषांना अजूनही लक्षणीय भेदभावाचा सामना करावा लागत आहे. [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|युनायटेड स्टेट्स]] आणि इतर पाश्चात्य देशांमध्ये अनेक समलैंगिक पुरुषांना दररोज भेदभावाचा सामना करावा लागत असून, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vocabulary.com/dictionary/gay%20man|title=Gay man|website=Vocabulary.com|access-date=October 10, 2024}}</ref> येथे [[ॲपल]] चे मुख्य कार्यकारी अधिकारी [[टिम कूक]] आणि एडगर्स रिंकेविक्स (२०२३ पासून लाटव्हियाचे अध्यक्ष) सारखे जाहीरपणे समलैंगिक पुरुषांची उदाहरणे देखील आहेत ज्यांनी राष्ट्रीय यश आणि प्रतिष्ठेचा दर्जा मिळवला आहे. एलजीबीटीक्यू संघटना आणि स्टाईल गाईड्सनी शिफारस केला आहे की "गे" हा शब्द अशा व्यक्तींसाठी वापरावा जे फक्त समान लिंगाच्या सदस्यांकडे आकर्षित होतात<ref name="APAHeteroBiasLang">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/language.aspx|title=Avoiding Heterosexual Bias in Language|website=[[American Psychological Association]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321033057/http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/language.aspx|archive-date=21 March 2015|access-date=14 March 2015}} (Reprinted from {{जर्नल स्रोत|year=1991|title=Avoiding heterosexual bias in language|url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1991-09_46_9/page/973|journal=American Psychologist|volume=46|issue=9|pages=973–974|doi=10.1037/0003-066X.46.9.973}})</ref>. "[[लेस्बियन]]" हा शब्द विशेषतः समलैंगिक महिलांना सूचित करतो आणि "गे पुरुष" हा शब्द समलैंगिक पुरुषांना सूचित करतो <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vocabulary.com/dictionary/gay%20man|title=Gay man|website=Vocabulary.com|access-date=October 10, 2024}}</ref> . == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:समलैंगिकता]] rbk4ewaz9u31hi2sqsujrbiejyfadts 0 375780 2704973 2645151 2026-08-23T23:06:08Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704973 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''''द कंझर्वेशनिस्ट''''' ही दक्षिण आफ्रिकेतील लेखिका [[नेडीन गॉर्डिमर]] यांची १९७४ ची कादंबरी आहे. हे पुस्तक काल्पनिक कथांसाठी [[मॅन बुकर पुरस्कार|बुकर-मॅककॉनेल पुरस्काराचे]] संयुक्त विजेते होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.themanbookerprize.com/booker-prize-1974|title=The Booker Prize 1974|publisher=The Man Booker Prizes|access-date=2013-05-25}}</ref> गॉर्डिमरच्या आधीच्या कादंबऱ्यांपेक्षा डिझाइन आणि तंत्रात ते अधिक जटिल असल्याचे वर्णन केले आहे.<ref name="otero">{{जर्नल स्रोत|last=Otero|first=Rosalie|date=January 1993|title=Nadine Gordimer's ''the Conservationist''|url=https://archive.org/details/sim_explicator_winter-1993_51_2/page/116|journal=The Explicator|volume=51|issue=2|pages=116–117|doi=10.1080/00144940.1993.9937992}}</ref> ह्या कादंबरीत राजकीय आणि पुनरुत्थानाचा विषय एकत्रित करून एक मोठा अर्थ व्यक्त करत आहे. तो निसर्ग आणि [[दक्षिण आफ्रिकेमधील वर्णभेद|वर्णभेद]] दोन्ही जतन करण्याचा प्रयत्न करतो, तर निसर्ग त्याला अपयशी ठरतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.themanbookerprize.com/booker-prize-1974|title=The Booker Prize 1974|publisher=The Man Booker Prizes|access-date=2013-05-25}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९७४ मधील प्रकाशन]] [[वर्ग:इंग्लिश साहित्य]] [[वर्ग:कादंबऱ्या]] azxl3mk77zlpi1hpv722gy264gs4h7j 0 376061 2704946 2647663 2026-08-23T22:09:37Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704946 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{Italic title|string=}} '''''ट्रू हिस्ट्री ऑफ द केली गँग''''' ही [[ऑस्ट्रेलिया|ऑस्ट्रेलियन]] लेखक [[पीटर केरी (कादंबरीकार)|पीटर केरी]] यांची केली गँगच्या इतिहासावर आधारित एक कादंबरी आहे. ती पहिल्यांदा २००० मध्ये [[ब्रिस्बेन]] येथे युनिव्हर्सिटी ऑफ क्वीन्सलँड प्रेसने प्रकाशित केली होती.<ref>An extract was previously published as {{जर्नल स्रोत|last=Carey, Peter|date=Summer 2000|title=True history of the Kelly Gang, first part|url=https://archive.org/details/sim_granta_summer-2000_70/page/69|journal=Granta|volume=70|pages=69–100}}</ref> याला २००१ चा [[मॅन बुकर पुरस्कार]] आणि त्याच वर्षी कॉमनवेल्थ रायटर्स पुरस्कार मिळाला. हे पुस्तक काल्पनिक आहे आणि नेड केलीच्या कथेवर आधारित आहे. इंग्रजी लेखक रॉबर्ट मॅकक्रम यांनी ''ट्रू हिस्ट्री ऑफ द केली गँगला'' इंग्रजीत लिहिलेल्या १०० महान कादंबऱ्यांपैकी एक म्हणून घोषित केले.<ref>An extract was previously published as {{जर्नल स्रोत|last=Carey, Peter|date=Summer 2000|title=True history of the Kelly Gang, first part|url=https://archive.org/details/sim_granta_summer-2000_70/page/69|journal=Granta|volume=70|pages=69–100}}</ref> २०१९ मध्ये, ''[[द गार्डियन|द गार्डियनच्या]]'' २१ व्या शतकातील १०० सर्वोत्तम पुस्तकांच्या यादीत ही कादंबरी ५३ व्या क्रमांकावर होती.<ref>{{cite news|last=McCrum|first=Robert|url=https://www.theguardian.com/books/2015/aug/16/100-best-novels-true-history-kelly-gang-peter-carey|title=The 100 best novels: No 100 – True History of the Kelly Gang by Peter Carey (2000)|date=16 August 2015|newspaper=[[The Guardian]]|publisher=[[Guardian News and Media Limited]]|author-link=Robert McCrum|access-date=16 August 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=The 100 best books of the 21st century |url=https://www.theguardian.com/books/2019/sep/21/best-books-of-the-21st-century |website=The Guardian |date=21 September 2019 |access-date=22 September 2019}}</ref> जानेवारी २०२० मध्ये चित्रपटगृहांमध्ये कॅरीच्या कादंबरीचे चित्रपट रूपांतर प्रदर्शित झाले. जस्टिन कुर्झेल दिग्दर्शित या चित्रपटात नेड केलीच्या भूमिकेत जॉर्ज मॅके आणि हॅरी पॉवरच्या भूमिकेत [[रसेल क्रोव]] यांचा समावेश आहे.<ref>{{cite journal |url=https://variety.com/2018/film/news/memento-films-international-true-history-of-the-kelly-gang-russell-crowe-1202791660/ |title=Memento Films International Boards Justin Kurzel's 'True History of the Kelly Gang' With Russell Crowe |first=Elsa |last=Keslassy |date=30 April 2018 |access-date=22 January 2019 |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |publisher=[[Penske Business Media, LLC.]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.channel4.com/info/press/news/film4-and-all-star-cast-reveal-true-history-of-the-kelly-gang |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143016/http://www.channel4.com/info/press/news/film4-and-all-star-cast-reveal-true-history-of-the-kelly-gang |archive-date=12 June 2018 |title=Film4 and all-star cast reveal True History of the Kelly Gang |date=1 May 2018 |access-date=22 January 2019 |work=[[Channel 4 News]] |publisher=[[Channel Four Television Corporation]]}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कादंबऱ्या]] [[वर्ग:इ.स. २००० मधील प्रकाशित इंग्लिश साहित्य]] mg3e34b5k76vj5zn0deqxs9kn9jproh 0 376507 2705132 2701783 2026-08-24T06:59:21Z ~2026-45954-45 186626 /* */ 2705132 wikitext text/x-wiki '''दख्खन सुलतानशाह्या''' किंवा '''दख्खन सल्तनती''' ({{Lang-en|''Deccan sultanates''}}) या भारताच्या दक्षिण-मध्य भागातील [[दख्खनचे पठार|दख्खन पठारावरील]] [[कृष्णा नदी]] आणि [[विंध्य पर्वतरांग]] यांच्या मधील प्रदेशात इ.स.च्या १५व्या शतकाच्या अखेरीपासून १६व्या शतकाच्या सुरुवातीस उदयाला आलेल्या पाच राजसत्ता होत्या. या सत्ता [[बहामनी सल्तनत|बहामनी सल्तनतीचे]] विघटन झाल्यानंतर पाच मुस्लिम सरदारांनी स्थापन केल्या.{{sfn|Majumdar|1962|p=269}}{{sfn|Sen|2013|pp=117–119}} [[निजामशाही]], बेरार, बिदर, [[आदिलशाही]] आणि [[कुतुबशाही राजवंश|कुतुबशाही]]{{sfn|Sohoni|2018}} या १४९० पासून १५१२ दरम्यान बहामनी सलतनीतून फुटून निघाल्या. यांतील [[निजामशाही|निजामशाहीने]] १४९० मध्ये सर्वप्रथम स्वातंत्र्य जाहीर केले;<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oi4nBwAAQBAJ&dq=nizam+ul+mulk+bahri+deccani+faction&pg=PA45 |title=Sultans of Deccan India, 1500–1700 |author=Navina Najat Haidar, Marika Sardar |date=2015 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=9780300211108 |page=45}}</ref> त्याच वर्षी [[आदिलशाही]] आणि बेरारनेही स्वातंत्र्य जाहीर केले. बिदर सुमारे १४९२ साली वेगळे झाले,{{sfn|Majumdar|1974|p=412}} तर [[कुतुबशाही]] १५१२ मध्ये स्वतंत्र झाला.<ref>{{EI3|title=Golconda, history |first=Emma|last=Flatt|doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_27501|url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EI3O/COM-27501.xml|date=2016}} </ref> [[File:Deccan Sultanates in 16th Century.jpg|thumb|१६व्या शतकातील दख्खन सल्तनतींचा नकाशा; दक्षिणेस [[विजयनगरचे साम्राज्य]] सीमा दिसते.<ref>{{Cite book |last=Davies |first=C. Collin |url=https://books.google.com/books/about/Historical_Atlas_of_the_Indian_Peninsula.html?id=Hny_0AEACAAJ&redir_esc=y |title=An Historical Atlas of the Indian Peninsula |date=1959 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-635139-1 |pages=42 |language=en}}</ref>]] या सगळ्या पाच सल्तनतींचे शासक मुस्लिम होते. त्यांचे स्थापक वेगवेगळ्या पार्शवभूमीचे होते. अहमदनगर सल्तनतीतील [[निजामशाही]] घराण्याची स्थापना मलिक हसन बहरी या ब्राह्मण मूळच्या [[मराठी मुसलमान|मराठी मुस्लिम]] व्यक्तीने केली;<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=W3tDAAAAYAAJ&q=nizam+mulk+bahri+dakhani |title=Ancient India and South Indian History & Culture |author=Sakkottai Krishnaswami Aiyangar |date=1951 |page=81 |publisher=Oriental Book Agency}}</ref> बेरार सल्तनत ब्राह्मण मूळच्या एका [[कन्नडिगा]] मुस्लीमने स्थापन केली;<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=YW5CAQAAMAAJ&q=Fathullah+Imad+-+ul+-+Mulk+,+Malik+Hasan+Nizam+-+ul+-+Mulk+,+and+his+son+,+Malik+Ahmad+,+Deccanis+%3B+and+Khudawand+ ... |title=Historic Landmarks of the Deccan |page=6 |author=Thomas Wolseley Haig |date=101 |publisher=Pioneer Press}}</ref><ref name=Ferishta /> बिदर सल्तनतीचा स्थापक एक [[जॉर्जिया|जॉर्जियन]] गुलाम होता;{{sfn|Bosworth|1996}} विजापूर सल्तनतीचा स्थापकी कडून बहुधा जॉर्जियन गुलाम होता. हा [[महमुद गवान]] विकत घेतला गेला असावा असा अंदाज आहे.<ref>{{cite book |title=Karnataka, History, Administration & Culture |url=https://books.google.com/books?id=uCYdAAAAMAAJ&q=adil+shahi+georgian |author=I. M. Muthanna |date=1977 |publisher=Lotus Printers |page=120 |access-date=25 April 2021 |archive-date=27 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210527122156/https://www.google.ca/books/edition/Karnataka_History_Administration_Culture/uCYdAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=adil+shahi+georgian&dq=adil+shahi+georgian&printsec=frontcover |url-status=live}}</ref> आणि गोलकोंडा सल्तनत [[इराण|इराणी]]-[[तुर्कमेनिस्तान|तुर्कमेनी]] मूळ असलेल्या गुलामाने स्थापन केली.<ref>{{cite journal|title=The Qara-qoyunlu and the Qutb-shāhs (Turkmenica, 10)|url=https://www.jstor.org/stable/609229|volume=17|year=1955|pages=50–73|publisher=Cambridge University Press|jstor=609229|access-date=20 November 2020|last1=Minorsky|first1=V.|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|issue=1|doi=10.1017/S0041977X00106342|s2cid=162273460 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book|title=Mohammad Quli Qutb Shah|url=https://books.google.com/books?id=v4UKJFLZVcEC|year=1996|page=2|first=Masud Husain|last=Khan|publisher=Sahitya Akademi|isbn=9788126002337|access-date=20 November 2020}}</ref> दख्खन सल्तनतींनी आपली वैधता बहामनी सल्तनतीच्या उत्तराधिकारी राज्यांप्रमाणे मांडली आणि स्वतःची नाणी जारी करण्याऐवजी बहामनी नाणीच वापरणे सुरू ठेवले.{{sfn|Sohoni|2018|p=59}} सल्तनती परस्पर स्पर्धक असतानाही १५६५ मध्ये [[विजयनगरचे साम्राज्य|विजयनगर साम्राज्याविरुद्ध]] त्यांनी युती केली आणि [[तालिकोटची लढाई|तालिकोटची लढाईत]] विजयनगरला निर्णायक धक्का दिला. या संघर्षानंतर विजयनगरचे सामर्थ्य कायमचे क्षीण झाले. उल्लेखनीय म्हणजे, या युतीने [[विजयनगरम]] शहराचा मोठा विध्वंस केला; [[हंपी|महत्त्वाची मंदिरे]] जमीनदोस्त झाली. १५७४ मध्ये बेरारमध्ये उठाव झाल्यानंतर अहमदनगरने आक्रमण करून बेरार जिंकून घेतला. १६१९ मध्ये बिदरचा विजापूरने ताबा घेतला. पुढे या सल्तनती [[मुघल साम्राज्य]]ाकडून जिंकल्या गेल्या: १५९६ मध्ये बेरार अहमदनगरकडून काढून घेतला गेला; १६१६ ते १६३६ दरम्यान अहमदनगर पूर्णतः जिंकण्यात आला; आणि [[औरंगजेब]]ाच्या १६८६–८७ च्या मोहिमेत गोलकोंडा व विजापूर जिंकले गेले.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/500-years-of-deccan-history-fading-away-due-to-neglect/articleshow/67267303.cms|title=500 years of Deccan history fading away due to neglect|website=[[The Times of India]]|date=27 December 2018 |access-date=27 December 2018|archive-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228013113/https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/500-years-of-deccan-history-fading-away-due-to-neglect/articleshow/67267303.cms|url-status=live}} </ref> ==अहमदनगर सल्तनत== [[File:Portrait of Burhan Nizam Shah II.jpg|thumb|निजामशाही शासकांचे चित्र]] [[File:Hunting party deccan.jpg|thumb|शिकार प्रसंग, दख्खन]] अहमदनगर सल्तनतीची स्थापना मलिक अहमद निजाम शाह १ यांनी केली. ते निजाम-उल-मुल्क मलिक हसन बहरी यांचे पुत्र होते. बहामनी दरबारात दख्खनी मुस्लीम गटाचे नेतृत्व करणाऱ्या महत्त्वाच्या व्यक्ती म्हणून बहरी ओळखले जात.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&dq=bahri+deccani+faction&pg=PA49 |title=The African Dispersal in the Deccan |date=1996 |publisher=Orient Longman |author=Shanti Sadiq Ali |isbn=9788125004851}}</ref> निजाम-उल-मुल्क बहरी हे सैनिकी गुलाम होते; पूर्वी ते [[हिंदू]] [[ब्राह्मण समाज|ब्राह्मण]] (विजयनगरचा) असून मूळ नाव “तिमप्पा” होते व त्यांनी इस्लाम स्वीकारला, अशी परंपरा आहे; तथापि ब्राह्मण वंशावळीचा दावा हा ऐतिहासिक तथ्यापेक्षा “वंशपरंपरागत प्रतीक” (genealogical topos) असण्याचीही शक्यता अभ्यासकांनी मांडली आहे.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rnYxEAAAQBAJ&dq=bahmani+convert+bahri&pg=PT110 |title=Local States in an Imperial World: Identity, Society and Politics in the Early Modern Deccan |author=Roy S. Fischel |date=2020 |isbn=9781474436106}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_yHXDwAAQBAJ&dq=nizam+mulk+bahri+brahmin&pg=PA81 |title=Iran and the Deccan: Persianate Art, Culture, and Talent in Circulation, 1400–1700 |author=Keelan Overton |date=2 June 2020 |page=81 |publisher=Indiana University Press |isbn=9780253048943}}</ref> मह्मूद गवानच्या फाशीची व्यवस्था झाल्यानंतर बहरी हे मुहम्मद शाह बहामनीचे प्रत्यक्ष कारभारी (regent) बनले.<ref name=Ferishta>{{cite book |last=Ferishta |first=Mahomed Kasim |author-link=Firishta |translator-last=Briggs |translator-first=John |translator-link=John Briggs (East India Company officer) |date=1829 |title=History of the Rise of the Mahometan Power in India, till the year A.D. 1612 |volume=III |location=London |publisher=Longman, Rees, Orme, Brown and Green}}</ref>{{rp|189}}{{sfn|Yazdani|1947|p=10}}<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5C4hBqKdkEsC&dq=nizam+ul+mulk+bahri+regent&pg=PA17 |title=The Kingdom of Ahmadnagar |page=17 |author=Radhey Shyam |date=1966 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=9788120826519}}</ref> सुन्नी दख्खनी गटाचा नेता म्हणून बहरीच्या नेतृत्वाखाली, बहामनी सुलतानाच्या आदेशाने बिदरमध्ये “परकीय” (विशेषतः [[तुर्किये|तुर्क]] व [[जॉर्जिया|जॉर्जियन]]) लोकांवर मोठ्या प्रमाणावर हत्याकांड घडल्याचेही काही स्रोत सांगतात.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6x8LAQAAIAAJ&q=Fathullah+Imad-ul-Mulk,+massacre |title=History: Mediaeval period |date=1967}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Y2FDAAAAYAAJ&q=nizam+mulk+massacre+afaqis |title=History of South India: Medieval period |page=77 |author1=Pran Nath Chopra |author2=T. K. Ravindran |author3=N. Subrahmanian |date=1979}}</ref> निजाम-उल-मुल्क बहरी यांच्या राजकीय हत्या झाल्यानंतर आणि बिदर येथील बहामनी प्रशासनातील गटबाजी तीव्र झाल्यानंतर, त्यांचे पुत्र अहमद निजाम शाह ([[जुन्नर|जुन्नरचे]] सुभेदार) यांनी २८ मे १४९० रोजी बहामनी सेनापती जहांगीर खानच्या सैन्याचा पराभव केला आणि स्वातंत्र्य जाहीर करून अहमदनगरमध्ये निजामशाही राजवंश स्थापन केला.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oi4nBwAAQBAJ&dq=nizam+ul+mulk+bahri+deccani+faction&pg=PA45 |title=Sultans of Deccan India, 1500-1700 |author=Navina Najat Haidar, Marika Sardar |date=2015 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=9780300211108}}</ref> या सल्तनतीचे क्षेत्र उत्तर-पश्चिम दख्खनात गुजरात आणि विजापूर यांच्यामधील भागात होते. सुरुवातीस राजधानी [[जुन्नर]] येथे होती. १४९४ मध्ये “[[अहिल्यानगर|अहमदनगर]]” या नव्या राजधानीची पायाभरणी झाली आणि १४९९ मध्ये दौलताबादचा किल्ला मिळवण्यात आला. मलिक अहमद शाह यांच्या १५१० मधील निधनानंतर त्यांचा सात वर्षांचा पुत्र बुरहान सत्तेवर आला. १५३८ मध्ये शाह ताहिर यांच्या प्रभावाखाली, निझारी इस्माईली [[शिया इस्लाम]] हा राज्यधर्म म्हणून स्वीकारण्यात आला. बुरहान शाह १ यांचे १५५३ मध्ये निधन झाले. त्यांच्या सहा पुत्रांपैकी हुसैन गादीवर बसला. १५६५ मध्ये हुसैन शाह १ यांच्या मृत्यूनंतर अल्पवयीन मुरतझा गादीवर आला आणि काही काळ त्यांची आई खांझादा हुमायून सुलताना राजप्रतिनिधी (regent) म्हणून कारभार पाहत होती. मुरतझा शाहने १५७४ मध्ये बेरारचा ताबा घेतला. १५८८ मध्ये त्यांचे निधन झाल्यानंतर मीरान हुसैन सत्तेवर आला; मात्र दहा महिन्यांच्या आत त्याला विष देण्यात आले. इस्माईल (मीरान हुसैनचा चुलतभाऊ) सुलतान झाला, पण प्रत्यक्ष सत्ता दरबारातील दख्खनी गटाचे नेता जमाल खान यांच्या हातात गेली. जमाल खानच्या काळात अहमदनगरमध्ये “परकीय” सरदारांचे हत्याकांड घडले व त्यामुळे अनेक पर्शियन सरदार विजापूरकडे गेले; त्यात इतिहासकार फिरिश्ता यांचाही समावेश होता.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=HDGdDwAAQBAJ&dq=jamal+khan+deccani+massacre&pg=PA90 |title=The Courts of the Deccan Sultanates |date=2019 |author=Emma J. Flatt |page=90 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108481939}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&dq=nizam+mulk+bahri+massacre&pg=PA184 |title=Writing the Mughal World |page=184 |author=Muzaffar Alam, Sanjay Subrahmanyam |date=2012 |isbn=9780231158114}}</ref> <blockquote> "शहरात दोनदा सर्वसाधारण हत्याकांड (''qatl-e 'ām'') घडले; त्यात परदेशातून आलेला एकही मनुष्य जिवंत राहिला नाही. ही कत्तल तीन दिवस चालली. या काळात येथे जमलेले विद्वान व व्यापारी असे चांगले लोक सर्व मारले गेले आणि त्यांची घरे उद्ध्वस्त झाली." </blockquote> जमाल खानने महदवी चळवळ (Mahdawi movement) राज्यावर लादण्याचा प्रयत्न केला. १५९१ मधील रोहणखेडच्या लढाईत जमाल खान मारला गेला आणि लवकरच इस्माईल शाहही पकडला गेला. पुढे बहरींचे पुत्र (इस्माईलचे वडील) बुरहान शाह २ म्हणून सत्तेवर आले आणि त्यांनी पुन्हा शिया इस्लाम राज्यधर्म केला. बुरहान शाहच्या मृत्यूनंतर इब्राहिम गादीवर आला; पण काही महिन्यांतच विजापूरशी झालेल्या लढाईत तो मारला गेला. त्यानंतर इब्राहिमची आत्या [[चांद बिबी]] हिने इब्राहिमचा अल्पवयीन पुत्र बहादूर हा “खरा सुलतान” असल्याचे जाहीर करून राजप्रतिनिधी म्हणून कारभार हाती घेतला. १५९६ मध्ये मुघलांच्या (मुराद यांच्या नेतृत्वाखालील) आक्रमणास चांद बिबीने प्रतिकार केला. जुलै १६०० मध्ये चांद बिबीच्या मृत्यूनंतर अहमदनगर मुघलांच्या ताब्यात गेले आणि बहादूर शाह कैदेत टाकला गेला. तथापि, [[मलिक अंबर]] आणि अहमदनगरचे काही अधिकारी मुघलांना आव्हान देत राहिले आणि १६०० मध्ये मुरतझा निजाम शाह २ यास सुलतान घोषित करून [[परांडा]] येथे नवी राजधानी स्थापन केली. मलिक अंबर अहमदनगरचा वजीर/प्रधानमंत्री आणि ''[[वकील|वकील-उस-सल्तनत]]'' बनला.{{sfn|Majumdar|1974|pp=415–445}} पुढे राजधानी प्रथम जुन्नरकडे आणि नंतर खडकी (पुढे [[छत्रपती संभाजीनगर|औरंगाबाद]] म्हणून ओळखले जाणारे शहर) येथे हलविण्यात आली. मलिक अंबरच्या निधनानंतर त्याचा पुत्र फतह खान याने १६३३ मध्ये मुघलांना शरणागती पत्करली आणि तरुण निजामशाही शासक हुसैन शाहला ग्वाल्हेर किल्ल्यात कैदी म्हणून पाठविण्यात आले. अखेरच्या टप्प्यात, [[शहाजीराजे भोसले]] यांनी विजापूरच्या मदतीने निजामशाही घराण्यातील एका बालकाला (मुरतझा) गादीवर बसवून स्वतः राजप्रतिनिधी म्हणून कारभार केला. १६३६ मध्ये दख्खनचा मुघल सुभेदार औरंगजेब यांनी शहाजीचा पराभव करून अहमदनगर सल्तनत मुघल साम्राज्यात विलीन केली. ===शासक=== मलिक अहमद निजाम शाह १ (१४९०–१५१०) बुर्हान निजाम शाह १ (१५१०–१५५३) हुसैन निजाम शाह १ (१५५३–१५६५) मुर्तझा निजाम शाह १ (१५६५–१५८८) हुसैन निजाम शाह २ (१५८८–१५८९) इस्माईल निजाम शाह (१५८९–१५९१) बुर्हान निजाम शाह २ (१५९१–१५९५) बहादूर निजाम शाह ३ (१५९५–१६००) मुर्तझा निजाम शाह २ (१६००–१६१०) बुर्हान निजाम शाह ३ (१६१०–१६३१) हुसैन निजाम शाह ३ (१६३१–१६३३) मुर्तझा निजाम शाह ३ (१६३३–१६३६){{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|page=274}} ==बेरार सल्तनत== बेरार सल्तनतीची स्थापना फतहुल्ला इमाद-उल-मुल्क यांनी केली. त्यांचा जन्म [[कन्नडिगा]] [[हिंदू]] म्हणून झाला होता; परंतु लहानपणीच बहामनी सैन्याने (विजयनगरविरुद्धच्या मोहिमेत) त्यांना पकडले आणि मुस्लीम म्हणून वाढवले.<ref name=Ferishta /> १४९० मध्ये बहामनी सल्तनतीच्या विघटनकाळात, बेरार प्रांताचे सुभेदार असलेल्या इमाद-उल-मुल्कने स्वातंत्र्य जाहीर करून इमादशाही घराण्याची स्थापना केली. राजधानी [[अचलपूर]] (एलिचपूर) येथे ठेवली; तसेच [[गाविलगड]] आणि [[नरनाळा किल्ला|नरनाळा]] किल्ल्यांचेही मजबुतीकरण केले. इमाद-उल-मुल्क यांच्या १५०४ मधील निधनानंतर त्यांचा ज्येष्ठ पुत्र अलाउद्दीन सत्तेवर आला. १५२८ मध्ये अलाउद्दीनने अहमदनगरच्या आक्रमणास गुजरातचा सुलतान बहादूर शाह यांच्या मदतीने प्रतिकार केला. त्यानंतरचा शासक दर्या याने अहमदनगरच्या आक्रमणापासून बचाव करण्यासाठी विजापूरशी मैत्री करण्याचा प्रयत्न केला; पण तो सफल ठरला नाही. पुढे त्याने तीन वेळा विजापूरविरुद्ध अहमदनगरला मदत केली. १५६२ मध्ये दर्याच्या निधनानंतर त्याचा अल्पवयीन पुत्र बुरहान सत्तेवर आला; परंतु लवकरच तुफाल खान (राज्यमंत्री) याने सत्ता बळकावली. १५७४ मध्ये (दरबारातील उठावानंतरच्या घटनाक्रमात) अहमदनगरचा सुलतान मुरतझा १ याने बेरार अहमदनगर सल्तनतीत विलीन केला. बुरहान, तुफाल खान आणि तुफालचा पुत्र शमशीर-उल-मुल्क यांना अहमदनगरला नेऊन एका किल्ल्यात बंदिस्त करण्यात आले आणि पुढे ते सर्व तेथेच मृत्युमुखी पडले.{{sfn|Majumdar|1974|pp=463–466}} ===शासक=== फतहुल्ला इमाद-उल-मुल्क (१४९०–१५०४) अलाउद्दीन इमाद शाह (१५०४–१५३०) दर्या इमाद शाह (१५३०–१५६२) बुर्हान इमाद शाह (१५६२–१५७४) तुफाल खान (बळकावणारा) (इ.स. १५६२ नंतर–१५७४){{sfn|Majumdar|1974|pp=463–466}} ==बिदर सल्तनत== [[File:Battle of Talikota (formatted).jpg|thumb|400px|[[तालिकोटा युद्ध]]ाचे (१५६५) पॅनोरामा चित्र. उजव्या पटलात हुसैन शाह (घोड्यावर) पराभूत [[विजयनगर साम्राज्य]]ाचा शासक आलिय रामराय याचा शिरच्छेद करण्याचा आदेश देतो. ''Ta'rif-i Husain Shahi''.]] बिदर ही पाच दख्खनी सल्तनतींपैकी सर्वात लहान होती. या सल्तनतीची स्थापना कासिम बरीद १ यांनी केली.{{sfn|Sen|2013|p=118}} ते [[जॉर्जिया]]चे असून तुर्कांकडून गुलाम बनवले गेले होते.{{sfn|Bosworth|1996|p=324}} त्यांनी बहामनी शासक मह्मूद शाह बहामनी यांच्या सेवेत ''सर-नौबत'' (सेनापती/कमांडर) म्हणून प्रवेश केला आणि पुढे बहामनी सल्तनतीत ''मीर-जुमला'' (प्रांताधिकारी/उच्चाधिकारी) झाले. १४९२ मध्ये त्यांनी बहामनी सल्तनतीवर प्रत्यक्ष सत्ता मिळवली; तथापि मह्मूद शाह बहामनी नाममात्र सुलतान म्हणून राहिला. मह्मूद शाह बहामनीच्या १५०४ मधील निधनानंतर त्याचा पुत्र अमीर बरीद बहामनी प्रशासनाचा कारभार पाहू लागला. १५२८ मध्ये बहामनीचा शेवटचा सुलतान कलीमुल्लाह बिदरहून पळून गेल्यानंतर अमीर बरीद प्रत्यक्षात स्वतंत्र शासक बनला. त्यानंतर अमीर बरीदचा पुत्र अली बरीद सत्तेवर आला; “शाह” ही पदवी धारण करणारा तो पहिला बरीदशाही शासक होता. अली बरीदने [[तालिकोटची लढाई|तालिकोटची लढाईत]] सहभाग घेतला आणि तो कविता व सुलेखन यांचा चाहता होता. बिदर सल्तनतीचा शेवटचा शासक अमीर बरीद शाह ३ याचा १६१९ मध्ये पराभव झाला आणि बिदर सल्तनत विजापूर सल्तनतीत विलीन झाली.{{sfn|Majumdar|1974|pp=466–468}} ===शासक=== कासिम बरीद १ (१४९२–१५०४) अमीर बरीद १ (१५०४–१५४२) अली बरीद शाह १ (१५४२–१५८०) इब्राहिम बरीद शाह (१५८०–१५८७) कासिम बरीद शाह २ (१५८७–१५९१) अली बरीद शाह २ (१५९१) अमीर बरीद शाह २ (१५९१–१६००) मिर्झा अली बरीद शाह ३ (१६००–१६०९) अमीर बरीद शाह ३ (१६०९–१६१९){{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|page=274}} ==विजापूर सल्तनत== [[File:Ibrahim Adil Shah II Sultan of Bijapur.jpg|thumb|right|इब्राहिम आदिल शाह २]] दक्षिण-पश्चिम भारतात, दक्षिण [[महाराष्ट्र]] आणि उत्तर [[कर्नाटक]] येथील [[पश्चिम घाट]] रांगेत पसरलेली विजापूर सल्तनत १४९० ते १६८६ या काळात आदिलशाही घराण्याने शासित केली. घराण्याचे संस्थापक [[युसुफ आदिल शाह]] हे कदाचित जॉर्जियन गुलाम असावेत<ref name="Subrahmanyam 2012 101">{{cite book |last=Subrahmanyam |first=Sanjay |title=Courtly Encounters: Translating Courtliness and Violence in Early Modern Eurasia |year=2012 |page=101 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06736-3 |url=https://books.google.com/books?id=F-ub1MSr89QC}} </ref> आणि [[मह्मूद गवान]] यांनी त्यांना विकत घेतले असावे.{{sfn|Majumdar|1974|p=445}} इतर काही इतिहासकारांनी त्यांचा उल्लेख [[इराण|इराणी]] किंवा [[तुर्कमेनिस्तान|तुर्कमेनि]] मूळचा म्हणूनही केला आहे.<ref>{{cite book|last1=Meri|first1=Josef W.|title=Medieval Islamic Civilization, Volume 1 An Encyclopedia|date=2006|url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-96691-7|page=108}} </ref><ref name="Egger">{{cite book|last1=Vernon O. Egger|title=A History of the Muslim World since 1260: The Making of a Global Community|url=https://books.google.com/books?id=0dEYDQAAQBAJ&q=yusuf+adil+shah+turkmen&pg=PT266 |date=2016|publisher=Routledge |isbn=9781315511078}}</ref><ref name="Bosworth">{{cite book|last1=Clifford Edmund Bosworth|title=Historic Cities of the Islamic World|url=https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&q=turkmen+yusuf+adil+shahi&pg=PA55 |date=2007|page=55|publisher=BRILL |isbn=978-9004153882}}</ref> युसुफ आदिल शाह हे मूळतः बहामनी सल्तनतीतील प्रांतिक सुभेदार होते; १४९० मध्ये त्यांनी प्रत्यक्ष स्वतंत्र सत्ता मिळवली.{{sfn|Sherwani|1973|p=291}} १५१० मध्ये [[पोर्तुगीज साम्राज्य|पोर्तुगीज]] वसाहती मोहिमेने विजापूरच्या [[गोवा]] बंदरावर ताबा मिळवला.{{sfn|Chandra|2014|pp=156–157}} युसुफचा पुत्र इस्माईल आदिल शाह आणि त्याच्या उत्तराधिकाऱ्यांनी राजधानी विजापूरमध्ये अनेक स्मारके उभारून शहराचे सौंदर्यीकरण केले.{{cn|date=October 2024}} इब्राहिम आदिल शाह १ याने स्वतःला अधिक “दख्खनी मुस्लीम” ओळखीत गुंतवले आणि [[सुन्नी इस्लाम]]चे आचरण बळकट केले.<ref>{{cite book|author1=Navina Najat Haidar|author2=Marika Sardar|title=Sultans of Deccan India, 1500–1700: Opulence and Fantasy|url=https://archive.org/details/sultansofdeccani1500haid|url-access=registration|date=13 Apr 2015|publisher=Metropolitan Museum of Art|isbn=9780300211108|page=[https://archive.org/details/sultansofdeccani1500haid/page/6 6]|edition=illustrated}}</ref> त्याने पूर्वीच्या काही शिया प्रथा थांबवून सुन्नी धार्मिक प्रथा पुन्हा प्रस्थापित केल्या.<ref>{{cite book|author1=Shanti Sadiq Ali|title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times|date=1 Jan 1996|publisher=Orient Blackswan|isbn=9788125004851|page=112}}</ref><ref>{{cite book|author1=Sanjay Subrahmanyam|title=Three Ways to be Alien: Travails and Encounters in the Early Modern World|date=2011|publisher=UPNE|isbn=9781611680195|page=36|edition=illustrated}}</ref><ref>{{cite book|author1=Richard M. Eaton|title=A Social History of the Deccan, 1300-1761: Eight Indian Lives, Volume 1|date=17 Nov 2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521254847|page=145|edition=illustrated}}</ref> तसेच त्याने “परकीय” (Afaqi) गटाचे प्रभुत्व कमी करून दख्खनी मुस्लीमांना सेवेत अधिक स्थान दिले आणि प्रशासनात सुन्नींचे वर्चस्व वाढवले असे काही ग्रंथांत नमूद केले जाते.<ref>{{cite book|author1=Radhey Shyam Chaurasia|title=History of Medieval India: From 1000 A.D. to 1707 A.D.|date=1 Jan 2002|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=9788126901234|page=101}}</ref><ref>{{cite book|author1=Shihan de S. Jayasuriya|author2=Richard Pankhurst|title=The African Diaspora in the Indian Ocean|url=https://archive.org/details/africandiasporai0000unse_y2k4|date=2003|publisher=Africa World Press|isbn=9780865439801|pages=[https://archive.org/details/africandiasporai0000unse_y2k4/page/196 196]–7|edition=illustrated}}</ref> आदिलशाही शासकांनी दक्षिणेस [[विजयनगर साम्राज्य]]ाशी (विशेषतः [[तुंगभद्रा नदी]]पलीकडे) संघर्ष केला; तसेच इतर दख्खनी सल्तनतींशीही युद्धे केली. १५६५ मध्ये पाचपैकी चार सल्तनतींनी एकत्र येऊन [[तालिकोटा युद्ध]]ात विजयनगरचा निर्णायक पराभव केला. त्यानंतर विजयनगर साम्राज्याचा प्रभाव कमी झाला आणि विजापूरने रायचूर दोआबवर ताबा मिळवला. १६१९ मध्ये आदिलशाहींनी शेजारील बिदर सल्तनत जिंकून आपल्या राज्यात विलीन केली. १७व्या शतकात [[मराठी लोक|मराठे]], [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांच्या नेतृत्वाखाली यशस्वीरीत्या उठाव करू लागले; सल्तनतीचे मोठे भाग जिंकले गेले आणि विजापूरची राजधानीही काही काळ दबावाखाली आली. अखेर दुर्बल झालेली विजापूर सल्तनत १६८६ मध्ये [[औरंगजेब|औरंगजेबाने]] विजापूर जिंकल्यावर मुघल साम्राज्यात विलीन झाली आणि आदिलशाही घराण्याचा अंत झाला. ===शासक=== [[युसुफ आदिल शाह]] (१४९०–१५१०) इस्माईल आदिल शाह (१५१०–१५३४) मल्लू आदिल शाह (१५३४–१५३५) इब्राहिम आदिल शाह १ (१५३५–१५५८) अली आदिल शाह १ (१५५८–१५८०) इब्राहिम आदिल शाह २ (१५८०–१६२७) मुहम्मद आदिल शाह (१६२७–१६५६) अली आदिल शाह २ (१६५६–१६७२) सिकंदर आदिल शाह (१६७२–१६८६){{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|page=274}} ==गोलकोंडा सल्तनत== [[File:Portrait of Abu'l Hasan,.jpg|thumb|गोलकोंडा सल्तनतीचा शेवटचा शासक अबुल हसन कुतुब शाह याचे चित्रण (हस्तलिखित)]] या घराण्याचे संस्थापक सुलतान क़ुली कुतुब-उल-मुल्क हे १६व्या शतकाच्या सुरुवातीस काही नातेवाईक व मित्रांसह [[इराण|पर्शिया]]हून दिल्लीला आले. नंतर ते दख्खनमध्ये गेले आणि [[बहामनी सल्तनत]]ेचा सुलतान मोहम्मद शाह १ यांच्या सेवेत दाखल झाले. बहामनी सल्तनतीच्या विघटनानंतर त्यांनी गोलकोंडा जिंकून १५१८ मध्ये [[तेलंगणा]] प्रदेशाचे सुभेदारत्व मिळवले. लवकरच त्यांनी स्वातंत्र्य जाहीर करून ''कुतुब शाह'' ही पदवी धारण केली. कुतुबशाही राजवंशाने सुमारे १७५ वर्षे राज्य केले. अखेर औरंगजेबाच्या सैन्याने गोलकोंड्याचा वेढा घालून १६८७ मध्ये गोलकोंडा जिंकला. ===शासक=== सुलतान क़ुली कुतुब-उल-मुल्क (१५१२–१५४३) जम्शीद क़ुली कुतुब शाह (१५४३–१५५०) सुभान क़ुली कुतुब शाह (१५५०) इब्राहिम क़ुली कुतुब शाह (१५५०–१५८०) मुहम्मद क़ुली कुतुब शाह (१५८०–१६११) सुलतान मुहम्मद कुतुब शाह (१६११–१६२६) अब्दुल्ला कुतुब शाह (१६२६–१६७२) अबुल हसन कुतुब शाह (१६७२–१६८७){{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|page=275}} ==सांस्कृतिक योगदान== {{multiple image | total_width = 400 | perrow = 2 | image1 = | caption1 = [[कुतुबशाही कबरस्थाने]] ([[गोलकोंडा सल्तनत]]) | image2 = | caption2 = [[गोल गुम्बज]] ([[विजापूर सल्तनत]]) | image3 = | caption3 = [[बरीदशाही घराणे|बरीदशाही]] कबरस्थांपैकी एक ([[बिदर सल्तनत]]) | image4 = | caption4 = [[सलाबत खान २ यांची कबर]] ([[अहमदनगर सल्तनत]]) | footer = दख्खन सल्तनतींच्या शासकांची दफनभूमी साधर्म्यपूर्ण शैलीतील विस्तृत कबरस्थांमध्ये होती. राजघराण्यातील महत्त्वाचे सदस्य व दरबारी यांचीही दफने अशाच कबरस्थांमध्ये करण्यात येत.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5573/|title=The Qutb Shahi Monuments of Hyderabad Golconda Fort, Qutb Shahi Tombs, Charminar |website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=28 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180201205635/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5573/ |archive-date=1 February 2018 |url-status=live}}</ref> | footer_align = center }} दख्खन सल्तनतींच्या शासकांनी साहित्य, कला, [[स्थापत्यकला|वास्तुकला]] आणि संगीत या क्षेत्रांत महत्त्वाचे योगदान दिले. या काळातील महत्त्वाचा भाषिक विकास म्हणजे [[दख्खनी]] भाषेचा उत्कर्ष. बहामनी काळात सुरू झालेली प्रक्रिया या कालखंडात अधिक वेगाने घडली आणि अरबी-पर्शियन, मराठी, कन्नड व तेलुगू या भाषांमधून सतत घटक/शब्द घेत ही भाषा स्वतंत्र बोलभाषा व साहित्यभाषा म्हणून विकसित झाली. पुढे उत्तर भारतातील [[उर्दू]]पासून वेगळी ओळख दर्शवण्यासाठी तिला “दख्खनी उर्दू” असेही म्हणू लागले. अहमदनगर, विजापूर आणि गोलकोंडा या दरबारांत फोफावलेली दख्खनी लघुचित्रकला (Deccani miniature painting) हेही मोठे सांस्कृतिक योगदान मानले जाते.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Deccani-painting|title=Deccani painting|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=27 January 2019|archive-date=27 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127154656/https://www.britannica.com/art/Deccani-painting|url-status=live}} </ref> या काळातील स्थापत्यवैभवात [[चारमिनार]] आणि [[गोल गुम्बज]] ही स्मारके प्रसिद्ध आहेत. दख्खन सल्तनती काळातील काही स्मारके UNESCO जागतिक वारसा स्थळासाठी “तात्पुरत्या यादीत” (tentative list) आहेत.<ref>{{Cite web|title=Monuments and Forts of the Deccan Sultanate|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5887/|url-status=live|website=UNESCO World Heritage Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517153058/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5887|archive-date=17 May 2014|access-date=20 May 2021}}</ref> तसेच निजामशाही, आदिलशाही आणि कुतुबशाही शासकांनी दाखवलेली धार्मिक सहिष्णुता देखील उल्लेखनीय मानली जाते. ===अहमदनगर=== {{See also|Ahmadnagar Sultanate#Culture}} निजामशाही शासकांनी लघुचित्रकलेला उत्स्फूर्त आश्रय दिला. या परंपरेतील सर्वात जुनी जिवंत उदाहरणे ''Tarif-i-Hussain Shahi'' (इ. स. {{circa|1565}}) या हस्तलिखितातील चित्रांमध्ये आढळतात; हे हस्तलिखित सध्या पुण्यातील [[भारत इतिहास संशोधक मंडळ]] येथे आहे. मुरतझा निजाम शाहचे ({{circa|1575}}) एक लघुचित्र [[बिब्लिओथेक नॅशनल दे फ्रान्स|Bibliothèque Nationale de France]] (पॅरिस) येथे आहे; आणखी एक [[Raza Library]] (रामपूर) येथे आहे. ''Running Elephant'' हे चित्र अमेरिकेतील खाजगी संग्रहात, ''Royal Picnic'' हे लंडनच्या India Office Library मध्ये, आणि ''Young Prince Embraced by a Small Girl'' (बहुधा बुरहान निजाम शाह २ च्या काळातील) हे San Diego Museum of Art मधील Edwin Binney 3rd संग्रहात आहे.{{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|pages=145–151}} अहमदनगरच्या निजामशाही स्थापत्यातील आरंभीचा महत्त्वाचा नमुना म्हणजे बाग रौझा (Bagh Rouza) संकुलाच्या मध्यभागी असलेली अहमद शाह १ बहरी यांची कबर (१५०९).{{sfn|Sohoni|2018}} त्याच काळातील जामी मशीदही उल्लेखनीय आहे. १५२५ मध्ये तुर्क तोफखाना अधिकारी रुमी खान यांनी बांधलेली मेक्का मशीद (Mecca Masjid) रचनेच्या दृष्टीने वेगळी मानली जाते. १५३७ मध्ये कोटला संकुल (Kotla complex) हे धार्मिक-शैक्षणिक संस्थेसाठी बांधण्यात आले. १५८३ मध्ये पूर्ण झालेला फराह बाग (Farah Bagh) हा एका विस्तृत राजवाडा संकुलाचा मध्यभाग होता. अहमदनगरमधील इतर स्मारकांत Do Boti Chira (शरजा खानची कबर, १५६२), दामरी मशीद (१५६८), रुमी खानची कबर (१५६८) इत्यादींचा समावेश होतो. खिरकी (आताचे [[औरंगाबाद]]) येथील जामी मशीद (१६१५) आणि दौलताबाद किल्ल्यातील चिनी महल (Chini Mahal) ही स्मारके उशिरच्या निजामशाही काळातील आहेत. १६२६ मधील [[मलिक अंबर]] यांची कबर (खुल्दाबाद) तसेच [[जालना]] येथील काली मशीद (१५७८) आणि [[राजगुरुनगर]] येथील दिलावर खानची कबर (१६१३) यांचा समावेशही या काळातील स्थापत्यात होतो.<ref>{{cite thesis |type=Ph.D. thesis |last=Sohoni |first=Pushkar |year=2010 |url=http://dissertationreviews.org/archives/2071 |title=Local Idioms and Global Designs: Architecture of the Nizam Shahs |publisher=University of Pennsylvania |access-date=31 May 2014 |archive-date=31 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031073435/http://dissertationreviews.org/archives/2071 |url-status=live}}</ref>{{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|pp=80–86}} अहमद शाह १ बहरी यांच्या काळात, राजदरबारी अभिलेखपाल दलपती (Dalapati) यांनी ''Nrisimha Prasada'' हा विश्वकोशात्मक ग्रंथ लिहिला; त्यात त्यांनी आपल्या अधिपतीचा उल्लेख ''Nizamsaha'' असा केला. निजामशाही शासकांच्या धार्मिक सहिष्णुतेचा हा उल्लेखनीय दाखला म्हणून याकडे पाहिले जाते.<ref>{{cite book |last=Bhattacharya |first=D. C. |year=1962 |chapter=The Nibandhas |editor-first=S. |editor-last=Radhakrishnan |title=The Cultural Heritage of India |volume=II |location=Calcutta |publisher=The Ramakrishna Mission Institute of Culture |isbn=81-85843-03-1 |page=378}}</ref> ===बेरार=== [[अचलपूर]]च्या पश्चिमेला {{convert|3|km}} अंतरावर असलेला ''Hauz Katora'' या उद्ध्वस्त राजवाड्याचा अवशेष हा इमादशाही स्थापत्याचा एकमेव ठळक उरलेला नमुना मानला जातो.{{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|p=41}} ===बिदर=== {{See also|Bidar Sultanate#Culture}} [[File:Water-Pipe_Base_LACMA_M.2001.101.jpg|thumb|[[बिद्री (धातुकाम)|बिद्रीकाम]]—पाण्याच्या नळीचा पाया, इ.स. {{circa|18th century}}, Los Angeles County Museum of Art]] बरीदशाही शासकांच्या स्थापत्यातील प्रमुख कार्य म्हणजे “उद्यान-कबर” (garden tombs) बांधणे. बिदरमधील अली बरीद शाहची कबर (१५७७) हे सर्वात महत्त्वाचे स्मारक मानले जाते.{{sfn|Yazdani|1947|p=152}} ही कबर चारही बाजूंनी उघड्या असलेल्या उंच घुमटमंडपाची असून ती पर्शियन “चारबाग” शैलीतील बागेच्या मध्यभागी आहे. अली बरीद शाहच्या काळात बांधलेला ''रंगीन महल'' (Rangin Mahal) हा अत्यंत सजवलेला दरबारी वास्तुनमुना आहे. या काळातील इतर स्मारकांत कासिम २ ची कबर आणि काली मशीद यांचा समावेश होतो.{{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|pp=14, 77–80}} धातुकामातील “[[बिद्री (धातुकाम)|बिद्रीकाम]]” (Bidriware) ही कला बिदरमध्येच उदयाला आली असे मानले जाते. हे काळ्या धातूचे (बहुधा जस्त-मिश्रधातू) काम असून त्यात चांदी, पितळ आणि कधी कधी तांबे यांची सूक्ष्म जडणघडण केली जाते.{{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|pp=239–240}} ===विजापूर=== {{See also|Sultanate of Bijapur#Culture}} [[File:GolGumbaz2.jpg|thumb|[[गोल गुम्बज]]—[[मुहम्मद आदिल शाह]] यांची समाधी]] आदिलशाही शासकांनी स्थापत्य, कला, साहित्य आणि संगीत या क्षेत्रांत मोठे योगदान दिले. त्यांच्या काळात [[विजापूर, कर्नाटक|विजापूर]] हे विश्वनागरिक (cosmopolitan) शहर म्हणून विकसित झाले आणि रोम, इराण, इराक, तुर्की व तुर्कस्तान येथून अनेक विद्वान, कलाकार, संगीतकार आणि सूफी संत येथे आले असे वर्णन मिळते. आदिलशाही राजे हिंदूंविषयी सहिष्णु होते आणि धार्मिक बाबींमध्ये हस्तक्षेप टाळत असल्याचेही काही नोंदी सूचित करतात. त्यांनी हिंदू अधिकाऱ्यांना (विशेषतः लेखापाल/प्रशासनात) उच्च पदे दिली आणि अनेक प्रशासकीय नोंदी मराठीत ठेवल्या जात. विजापूरमधील स्थापत्यकामांत १५७६ मध्ये अली आदिल शाह १ यांनी सुरू केलेली (पूर्ण न झालेली) [[Jama Mosque, Bijapur|जामी मशीद]] ही आरंभीची एक महत्त्वाची वास्तू आहे. इब्राहिम आदिल शाह २ च्या काळात बांधलेला [[इब्राहिम रौझा]] (Ibrahim Rouza) हा आरंभी राणी ताज सुलताना यांच्यासाठी नियोजित होता; पुढे तो इब्राहिम आदिल शाह २ आणि त्याच्या कुटुंबासाठी कबरस्थळ बनला. १६२६ मध्ये पूर्ण झालेल्या या संकुलात समोरासमोर “मशीद + कबर” अशी जोडरचना आहे. इब्राहिम २ ने विजापूरच्या शेजारी नवी जुळी राजधानी [[Nauraspur|नौरसपूर]] उभारण्याची योजना केली; १५९९ मध्ये काम सुरू झाले पण ते पूर्ण झाले नाही. विजापूरमधील सर्वात प्रसिद्ध स्मारक म्हणजे [[गोल गुम्बज]], मुहम्मद आदिल शाह यांचे कबरस्थळ. हे १६५६ मध्ये पूर्ण झाले आणि त्याच्या अर्धगोल घुमटाचा व्यास सुमारे {{convert|44|m}} आहे. याशिवाय ''चिनी महल'', ''जल मंदिर'', ''सात मंझिल'', ''गगन महल'', ''आनंद महल'' आणि ''असर महल'' (१६४६) ही स्मारके विजापूरमध्ये आहेत; तसेच ''कुम्मटगी'' (विजापूरपासून {{convert|16|km}}), [[पन्हाळा किल्ला]] (कोल्हापूरपासून {{convert|20|km}}), आणि [[नळदुर्ग किल्ला]] (सोलापूरपासून {{convert|45|km}}) ही ठिकाणेही या संदर्भात येतात.{{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|pp=41–47, 86–98}} आदिलशाही दरबारातील पर्शियन कलाकारांनी लघुचित्रकलेचा दुर्मीळ ठेवा तयार केला असून त्यापैकी काही युरोपातील संग्रहालयांत जतन झाले आहेत. अली आदिल शाह १ च्या काळातील ''Nujum-ul-Ulum'' (Stars of Science) (१५७०) या हस्तलिखितातील सुमारे ४०० लघुचित्रे Dublin येथील Chester Beatty Library मध्ये आहेत. त्याच काळातील ''Jawahir-al Musiqat-i-Muhammadi'' (British Library) आणि सारंगदेवांच्या ''[[संगीत रत्नाकर]]''वरील मराठी भाष्याच्या हस्तलिखितातील (Jaipur City Palace) चित्रेही उल्लेखनीय आहेत. मात्र सर्वाधिक व ख्यातनाम चित्रे इब्राहिम आदिल शाह २ च्या काळातील मानली जातात.{{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|pp=161–190}} आदिलशाही काळात दख्खनी भाषेत अनेक साहित्यकृती प्रसिद्ध झाल्या. इब्राहिम आदिल शाह २ याने स्वतः ''Kitab-i-Nauras'' हा दख्खनीतील गीतसंग्रह लिहिला; त्यात विविध [[राग]]-[[रागिणी]]ंवर आधारित गीते आहेत. त्यात तो [[सरस्वती देवी]]चे स्तवन करताना मुहम्मद आणि सूफी संत ख्वाजा बंदा नवाज गेसुदराज यांचाही उल्लेख करतो. त्याच्याकडे “मोती खान” नावाचा एक वैशिष्ट्यपूर्ण ''तंबूर'' (वाद्य) होता असेही उल्लेख आढळतात. त्याचा दरबारी कवी म्हणून पर्शियन कवी [[Muhammad Zuhuri|मुहम्मद जुहुरी]] प्रसिद्ध होता. “मुशायरा” (कविसंमेलन) ही परंपरा विजापूर दरबारात जन्माला आली आणि पुढे उत्तर भारतात पोहोचली असेही वर्णन मिळते. ===गोलकोंडा=== {{See also|Sultanate of Golconda#Culture}} [[File:Charminar-Pride of Hyderabad.jpg|thumb|[[चारमिनार]]—[[मुहम्मद क़ुली कुतुब शाह]] यांनी बांधलेले; [[हैदराबाद]]चे प्रमुख स्मारक आणि [[इंडो-इस्लामिक स्थापत्य]]ातील महत्त्वाचा नमुना]] [[File:Abdullah Qutb Sháh on a Terrace with Attendants.jpg|thumb|''Abdullah Qutb Shah on a Terrace with Attendants'', इ.स. {{circa|18th century}}]] कुतुबशाही शासकांनी हिंदू अधिकाऱ्यांना प्रशासनातील महत्त्वाच्या पदांवर नेमले. इब्राहिम क़ुली कुतुब शाहने मुरारी राव यांना ''पेशवा'' म्हणून नेमले; हे पद ''मीर जुमला'' (प्रधानमंत्री) नंतरचे मानले जात असे. कुतुबशाही स्थापत्यातील आरंभीची कामगिरी म्हणजे [[गोलकोंडा]] हा तटबंदीयुक्त शहर-किल्ला (आज अनेक भागांत अवशेष). जवळील [[कुतुबशाही कबरस्थाने]]ही उल्लेखनीय आहेत.<ref name=":0" /> १६व्या शतकात [[मुहम्मद क़ुली कुतुब शाह]] यांनी राजधानी गोलकोंड्यापासून {{convert|8|km}} पूर्वेला हलवून [[हैदराबाद]] हे नवे शहर वसवले आणि शहराच्या मध्यभागी [[चारमिनार]] बांधला.<ref name=":0" /> चारमिनार १५९१ मध्ये पूर्ण झाला; त्याला चार मनोरे असून प्रत्येकाची उंची साधारण {{convert|56|m}} आहे. चारमिनारच्या दक्षिणेस असलेल्या [[मक्का मशीद, हैदराबाद|मक्का मशीद]]ेचे बांधकाम १६१७ मध्ये (मुहम्मद कुतुब शाहच्या काळात) सुरू झाले आणि ते १६९३ मध्ये पूर्ण झाले. या कालखंडातील इतर स्मारकांत Toli Masjid, Shaikpet Sarai, Khairtabad Mosque, Taramati Baradari, Hayat Bakshi Mosque आणि Gandikota येथील Jama Masjid यांचा समावेश होतो.{{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|pp=47–53, 101–106}} कुतुबशाही शासकांनी शेख अब्बासी, मुहम्मद ज़मान इत्यादी पर्शियन कलाकारांना दरबारात आमंत्रित केले आणि त्यांच्या कलेचा या काळातील लघुचित्रकलेवर मोठा प्रभाव पडला. Victoria and Albert Museum मधील ''Anwar-i-Suhayli'' ({{circa|1550–1560}}) या हस्तलिखितातील १२६ चित्रे विशेष प्रसिद्ध आहेत. पुढे ''Diwan-i-Hafiz'' ({{circa|1630}}) व इतर हस्तलिखितांतील चित्रे विविध संग्रहालयांत आढळतात. गोलकोंडा शैलीची परंपरा पुढे “हैदराबादी शैली” म्हणून विकसित झाली असेही म्हटले जाते.{{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|pp=47–53, 191–210}} कुतुबशाही शासक साहित्याचे मोठे आश्रयदाता होते. पर्शियन तसेच स्थानिक [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] भाषेतही साहित्यनिर्मितीला प्रोत्साहन दिले गेले. तथापि, या सल्तनतीचे सर्वात महत्त्वाचे भाषिक योगदान म्हणजे [[दख्खनी]] भाषेचा विकास. मुहम्मद क़ुली कुतुब शाह हा केवळ आश्रयदाता नव्हे तर उच्च दर्जाचा कवीही होता. त्याने दख्खनी, पर्शियन आणि तेलुगू या भाषांत लेखन केले आणि दख्खनीतील त्याचा विस्तृत ''दिवान'' ''Kulliyat-i-Muhammad Quli Qutb Shah'' नावाने ओळखला जातो. देव-स्तुती व प्रेषित-स्तुतीबरोबरच निसर्ग, प्रेम व समकालीन सामाजिक जीवन यांवरही तो लिहित असे. या काळातील काही तेलुगू कवी म्हणून [[Kshetrayya|क्षेत्रय्या]] आणि [[Bhadrachala Ramadasu|भद्राचल रामदासु]] यांची नावे दिली जातात.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-youngworld/long-long-ago-when-faith-moved-a-king/article3227332.ece|title=Long long ago when faith moved a king|last=Nanisetti|first=Serish|date=14 April 2006|work=The Hindu|access-date=27 January 2019|language=en-IN|issn=0971-751X|archive-date=28 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228165044/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-youngworld/long-long-ago-when-faith-moved-a-king/article3227332.ece|url-status=live}} </ref> कुतुबशाही शासक तुलनेने अधिक उदारमतवादी होते असे काही स्रोत नमूद करतात. [[अब्दुल्ला कुतुब शाह]] यांच्या कारकीर्दीत १६३४ मध्ये प्राचीन भारतीय कामशास्त्रीय ग्रंथ [[Ratirahasya|कोकशास्त्र]] (''Koka Shastra'')चा पर्शियनमध्ये अनुवाद करून त्यास ''Lazzat-un-Nisa'' असे नाव देण्यात आले, अशी नोंद आढळते.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/lazzat-un-nisa-hyderabads-own-kamasutra-back-in-focus/articleshow/67391978.cms|title=Lazzat-Un-Nisa : Hyderabad's own Kamasutra back in focus|last=Akbar|first=Syed|date=5 January 2019|website=The Times of India|access-date=5 January 2019|archive-date=5 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190105152111/https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/lazzat-un-nisa-hyderabads-own-kamasutra-back-in-focus/articleshow/67391978.cms|url-status=live}} </ref> ==हेही पहा== [[माळवा सल्तनत]] [[खानदेश सल्तनत]] [[बंगाल सल्तनत]] [[भारतीय उपखंडातील मुस्लीम जिंकणे]] [[Adil Shahi–Portuguese conflicts|आदिलशाही–पोर्तुगीज संघर्ष]] ==संदर्भ== ===टिप्पण्या=== {{reflist}} ===स्रोत=== *{{cite book|title=History of Medieval India 800–1700 A.D|first=Satish|last=Chandra|date=2014 |url=https://archive.org/details/history-of-medieval-india-800-1700_202303/page|publisher=Orient BlackSwan|isbn=9788125032267|author-link=Satish Chandra (historian)}} *{{cite book |title=The New Islamic Dynasties |url=https://archive.org/details/newislamicdynast0000bosw |publisher=Columbia University Press |first=Clifford Edmund|last=Bosworth |author-link=Clifford Edmund Bosworth |date=1996}} *{{cite book| last=Majumdar | first=R.C. | title=The Delhi Sultanate | year=1962 | publisher=Bharatiya Vidya Bhavan | location=Mumbai |author-link=R.C. Majumdar}} *{{cite book | last=Majumdar | first=R.C. | title=The Mughul Empire | publisher=Bharatiya Vidya Bhavan | year=1974 | location=Mumbai}} *{{cite book | last1=Mitchell | first1=George | first2=Mark | last2=Zebrowski | title=Architecture and Art of the Deccan Sultanates (The New Cambridge History of India Vol. I:7) | publisher=Cambridge University Press | year=1999 | location=Cambridge | isbn=9780521563215}} *{{cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-9-38060-734-4}} *{{cite book|first=Haroon Khan|last=Sherwani|year=1973|title=History of Medieval Deccan (1295–1724) : Volume I|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.142905|publisher=Government of Andhra Pradesh}} *{{cite book |last=Sohoni |first=Pushkar |title=[[The Architecture of a Deccan Sultanate|The Architecture of a Deccan Sultanate: Courtly Practice and Royal Authority in Late Medieval India]] |publisher=I.B.Tauris |year=2018 |location=London |isbn=9781784537944 |author-link=Pushkar Sohoni}} *{{cite book |last=Yazdani |first=Ghulam |title=Bidar, Its History and Monuments |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.279710/page/n1 |publisher=Oxford University Press |year=1947 |author-link=Ghulam Yazdani}} ==अधिक वाचन== Chopra, R.M., ''The Rise, Growth And Decline of Indo-Persian Literature'', 2012, Iran Culture House, New Delhi. Revised edition published in 2013. Rehaman Patel, ''Islamic Art of North Karnataka, Art & Architecture'', May, 2015 {{DEFAULTSORT:Dakhkhan salatanati}} [[Category:दख्खन सल्तनती| ]] [[Category:१५२७ मध्ये स्थापलेली राज्ये व प्रदेश]] 237ygvf82u0cxfvzqsrp79b6s1vzb0z 2705141 2705132 2026-08-24T07:23:59Z ~2026-45954-45 186626 /* सांस्कृतिक योगदान */ 2705141 wikitext text/x-wiki '''दख्खन सुलतानशाह्या''' किंवा '''दख्खन सल्तनती''' ({{Lang-en|''Deccan sultanates''}}) या भारताच्या दक्षिण-मध्य भागातील [[दख्खनचे पठार|दख्खन पठारावरील]] [[कृष्णा नदी]] आणि [[विंध्य पर्वतरांग]] यांच्या मधील प्रदेशात इ.स.च्या १५व्या शतकाच्या अखेरीपासून १६व्या शतकाच्या सुरुवातीस उदयाला आलेल्या पाच राजसत्ता होत्या. या सत्ता [[बहामनी सल्तनत|बहामनी सल्तनतीचे]] विघटन झाल्यानंतर पाच मुस्लिम सरदारांनी स्थापन केल्या.{{sfn|Majumdar|1962|p=269}}{{sfn|Sen|2013|pp=117–119}} [[निजामशाही]], बेरार, बिदर, [[आदिलशाही]] आणि [[कुतुबशाही राजवंश|कुतुबशाही]]{{sfn|Sohoni|2018}} या १४९० पासून १५१२ दरम्यान बहामनी सलतनीतून फुटून निघाल्या. यांतील [[निजामशाही|निजामशाहीने]] १४९० मध्ये सर्वप्रथम स्वातंत्र्य जाहीर केले;<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oi4nBwAAQBAJ&dq=nizam+ul+mulk+bahri+deccani+faction&pg=PA45 |title=Sultans of Deccan India, 1500–1700 |author=Navina Najat Haidar, Marika Sardar |date=2015 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=9780300211108 |page=45}}</ref> त्याच वर्षी [[आदिलशाही]] आणि बेरारनेही स्वातंत्र्य जाहीर केले. बिदर सुमारे १४९२ साली वेगळे झाले,{{sfn|Majumdar|1974|p=412}} तर [[कुतुबशाही]] १५१२ मध्ये स्वतंत्र झाला.<ref>{{EI3|title=Golconda, history |first=Emma|last=Flatt|doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_27501|url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EI3O/COM-27501.xml|date=2016}} </ref> [[File:Deccan Sultanates in 16th Century.jpg|thumb|१६व्या शतकातील दख्खन सल्तनतींचा नकाशा; दक्षिणेस [[विजयनगरचे साम्राज्य]] सीमा दिसते.<ref>{{Cite book |last=Davies |first=C. Collin |url=https://books.google.com/books/about/Historical_Atlas_of_the_Indian_Peninsula.html?id=Hny_0AEACAAJ&redir_esc=y |title=An Historical Atlas of the Indian Peninsula |date=1959 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-635139-1 |pages=42 |language=en}}</ref>]] या सगळ्या पाच सल्तनतींचे शासक मुस्लिम होते. त्यांचे स्थापक वेगवेगळ्या पार्शवभूमीचे होते. अहमदनगर सल्तनतीतील [[निजामशाही]] घराण्याची स्थापना मलिक हसन बहरी या ब्राह्मण मूळच्या [[मराठी मुसलमान|मराठी मुस्लिम]] व्यक्तीने केली;<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=W3tDAAAAYAAJ&q=nizam+mulk+bahri+dakhani |title=Ancient India and South Indian History & Culture |author=Sakkottai Krishnaswami Aiyangar |date=1951 |page=81 |publisher=Oriental Book Agency}}</ref> बेरार सल्तनत ब्राह्मण मूळच्या एका [[कन्नडिगा]] मुस्लीमने स्थापन केली;<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=YW5CAQAAMAAJ&q=Fathullah+Imad+-+ul+-+Mulk+,+Malik+Hasan+Nizam+-+ul+-+Mulk+,+and+his+son+,+Malik+Ahmad+,+Deccanis+%3B+and+Khudawand+ ... |title=Historic Landmarks of the Deccan |page=6 |author=Thomas Wolseley Haig |date=101 |publisher=Pioneer Press}}</ref><ref name=Ferishta /> बिदर सल्तनतीचा स्थापक एक [[जॉर्जिया|जॉर्जियन]] गुलाम होता;{{sfn|Bosworth|1996}} विजापूर सल्तनतीचा स्थापकी कडून बहुधा जॉर्जियन गुलाम होता. हा [[महमुद गवान]] विकत घेतला गेला असावा असा अंदाज आहे.<ref>{{cite book |title=Karnataka, History, Administration & Culture |url=https://books.google.com/books?id=uCYdAAAAMAAJ&q=adil+shahi+georgian |author=I. M. Muthanna |date=1977 |publisher=Lotus Printers |page=120 |access-date=25 April 2021 |archive-date=27 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210527122156/https://www.google.ca/books/edition/Karnataka_History_Administration_Culture/uCYdAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=adil+shahi+georgian&dq=adil+shahi+georgian&printsec=frontcover |url-status=live}}</ref> आणि गोलकोंडा सल्तनत [[इराण|इराणी]]-[[तुर्कमेनिस्तान|तुर्कमेनी]] मूळ असलेल्या गुलामाने स्थापन केली.<ref>{{cite journal|title=The Qara-qoyunlu and the Qutb-shāhs (Turkmenica, 10)|url=https://www.jstor.org/stable/609229|volume=17|year=1955|pages=50–73|publisher=Cambridge University Press|jstor=609229|access-date=20 November 2020|last1=Minorsky|first1=V.|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|issue=1|doi=10.1017/S0041977X00106342|s2cid=162273460 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book|title=Mohammad Quli Qutb Shah|url=https://books.google.com/books?id=v4UKJFLZVcEC|year=1996|page=2|first=Masud Husain|last=Khan|publisher=Sahitya Akademi|isbn=9788126002337|access-date=20 November 2020}}</ref> दख्खन सल्तनतींनी आपली वैधता बहामनी सल्तनतीच्या उत्तराधिकारी राज्यांप्रमाणे मांडली आणि स्वतःची नाणी जारी करण्याऐवजी बहामनी नाणीच वापरणे सुरू ठेवले.{{sfn|Sohoni|2018|p=59}} सल्तनती परस्पर स्पर्धक असतानाही १५६५ मध्ये [[विजयनगरचे साम्राज्य|विजयनगर साम्राज्याविरुद्ध]] त्यांनी युती केली आणि [[तालिकोटची लढाई|तालिकोटची लढाईत]] विजयनगरला निर्णायक धक्का दिला. या संघर्षानंतर विजयनगरचे सामर्थ्य कायमचे क्षीण झाले. उल्लेखनीय म्हणजे, या युतीने [[विजयनगरम]] शहराचा मोठा विध्वंस केला; [[हंपी|महत्त्वाची मंदिरे]] जमीनदोस्त झाली. १५७४ मध्ये बेरारमध्ये उठाव झाल्यानंतर अहमदनगरने आक्रमण करून बेरार जिंकून घेतला. १६१९ मध्ये बिदरचा विजापूरने ताबा घेतला. पुढे या सल्तनती [[मुघल साम्राज्य]]ाकडून जिंकल्या गेल्या: १५९६ मध्ये बेरार अहमदनगरकडून काढून घेतला गेला; १६१६ ते १६३६ दरम्यान अहमदनगर पूर्णतः जिंकण्यात आला; आणि [[औरंगजेब]]ाच्या १६८६–८७ च्या मोहिमेत गोलकोंडा व विजापूर जिंकले गेले.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/500-years-of-deccan-history-fading-away-due-to-neglect/articleshow/67267303.cms|title=500 years of Deccan history fading away due to neglect|website=[[The Times of India]]|date=27 December 2018 |access-date=27 December 2018|archive-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228013113/https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/500-years-of-deccan-history-fading-away-due-to-neglect/articleshow/67267303.cms|url-status=live}} </ref> ==अहमदनगर सल्तनत== [[File:Portrait of Burhan Nizam Shah II.jpg|thumb|निजामशाही शासकांचे चित्र]] [[File:Hunting party deccan.jpg|thumb|शिकार प्रसंग, दख्खन]] अहमदनगर सल्तनतीची स्थापना मलिक अहमद निजाम शाह १ यांनी केली. ते निजाम-उल-मुल्क मलिक हसन बहरी यांचे पुत्र होते. बहामनी दरबारात दख्खनी मुस्लीम गटाचे नेतृत्व करणाऱ्या महत्त्वाच्या व्यक्ती म्हणून बहरी ओळखले जात.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&dq=bahri+deccani+faction&pg=PA49 |title=The African Dispersal in the Deccan |date=1996 |publisher=Orient Longman |author=Shanti Sadiq Ali |isbn=9788125004851}}</ref> निजाम-उल-मुल्क बहरी हे सैनिकी गुलाम होते; पूर्वी ते [[हिंदू]] [[ब्राह्मण समाज|ब्राह्मण]] (विजयनगरचा) असून मूळ नाव “तिमप्पा” होते व त्यांनी इस्लाम स्वीकारला, अशी परंपरा आहे; तथापि ब्राह्मण वंशावळीचा दावा हा ऐतिहासिक तथ्यापेक्षा “वंशपरंपरागत प्रतीक” (genealogical topos) असण्याचीही शक्यता अभ्यासकांनी मांडली आहे.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rnYxEAAAQBAJ&dq=bahmani+convert+bahri&pg=PT110 |title=Local States in an Imperial World: Identity, Society and Politics in the Early Modern Deccan |author=Roy S. Fischel |date=2020 |isbn=9781474436106}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_yHXDwAAQBAJ&dq=nizam+mulk+bahri+brahmin&pg=PA81 |title=Iran and the Deccan: Persianate Art, Culture, and Talent in Circulation, 1400–1700 |author=Keelan Overton |date=2 June 2020 |page=81 |publisher=Indiana University Press |isbn=9780253048943}}</ref> मह्मूद गवानच्या फाशीची व्यवस्था झाल्यानंतर बहरी हे मुहम्मद शाह बहामनीचे प्रत्यक्ष कारभारी (regent) बनले.<ref name=Ferishta>{{cite book |last=Ferishta |first=Mahomed Kasim |author-link=Firishta |translator-last=Briggs |translator-first=John |translator-link=John Briggs (East India Company officer) |date=1829 |title=History of the Rise of the Mahometan Power in India, till the year A.D. 1612 |volume=III |location=London |publisher=Longman, Rees, Orme, Brown and Green}}</ref>{{rp|189}}{{sfn|Yazdani|1947|p=10}}<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5C4hBqKdkEsC&dq=nizam+ul+mulk+bahri+regent&pg=PA17 |title=The Kingdom of Ahmadnagar |page=17 |author=Radhey Shyam |date=1966 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=9788120826519}}</ref> सुन्नी दख्खनी गटाचा नेता म्हणून बहरीच्या नेतृत्वाखाली, बहामनी सुलतानाच्या आदेशाने बिदरमध्ये “परकीय” (विशेषतः [[तुर्किये|तुर्क]] व [[जॉर्जिया|जॉर्जियन]]) लोकांवर मोठ्या प्रमाणावर हत्याकांड घडल्याचेही काही स्रोत सांगतात.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6x8LAQAAIAAJ&q=Fathullah+Imad-ul-Mulk,+massacre |title=History: Mediaeval period |date=1967}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Y2FDAAAAYAAJ&q=nizam+mulk+massacre+afaqis |title=History of South India: Medieval period |page=77 |author1=Pran Nath Chopra |author2=T. K. Ravindran |author3=N. Subrahmanian |date=1979}}</ref> निजाम-उल-मुल्क बहरी यांच्या राजकीय हत्या झाल्यानंतर आणि बिदर येथील बहामनी प्रशासनातील गटबाजी तीव्र झाल्यानंतर, त्यांचे पुत्र अहमद निजाम शाह ([[जुन्नर|जुन्नरचे]] सुभेदार) यांनी २८ मे १४९० रोजी बहामनी सेनापती जहांगीर खानच्या सैन्याचा पराभव केला आणि स्वातंत्र्य जाहीर करून अहमदनगरमध्ये निजामशाही राजवंश स्थापन केला.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oi4nBwAAQBAJ&dq=nizam+ul+mulk+bahri+deccani+faction&pg=PA45 |title=Sultans of Deccan India, 1500-1700 |author=Navina Najat Haidar, Marika Sardar |date=2015 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=9780300211108}}</ref> या सल्तनतीचे क्षेत्र उत्तर-पश्चिम दख्खनात गुजरात आणि विजापूर यांच्यामधील भागात होते. सुरुवातीस राजधानी [[जुन्नर]] येथे होती. १४९४ मध्ये “[[अहिल्यानगर|अहमदनगर]]” या नव्या राजधानीची पायाभरणी झाली आणि १४९९ मध्ये दौलताबादचा किल्ला मिळवण्यात आला. मलिक अहमद शाह यांच्या १५१० मधील निधनानंतर त्यांचा सात वर्षांचा पुत्र बुरहान सत्तेवर आला. १५३८ मध्ये शाह ताहिर यांच्या प्रभावाखाली, निझारी इस्माईली [[शिया इस्लाम]] हा राज्यधर्म म्हणून स्वीकारण्यात आला. बुरहान शाह १ यांचे १५५३ मध्ये निधन झाले. त्यांच्या सहा पुत्रांपैकी हुसैन गादीवर बसला. १५६५ मध्ये हुसैन शाह १ यांच्या मृत्यूनंतर अल्पवयीन मुरतझा गादीवर आला आणि काही काळ त्यांची आई खांझादा हुमायून सुलताना राजप्रतिनिधी (regent) म्हणून कारभार पाहत होती. मुरतझा शाहने १५७४ मध्ये बेरारचा ताबा घेतला. १५८८ मध्ये त्यांचे निधन झाल्यानंतर मीरान हुसैन सत्तेवर आला; मात्र दहा महिन्यांच्या आत त्याला विष देण्यात आले. इस्माईल (मीरान हुसैनचा चुलतभाऊ) सुलतान झाला, पण प्रत्यक्ष सत्ता दरबारातील दख्खनी गटाचे नेता जमाल खान यांच्या हातात गेली. जमाल खानच्या काळात अहमदनगरमध्ये “परकीय” सरदारांचे हत्याकांड घडले व त्यामुळे अनेक पर्शियन सरदार विजापूरकडे गेले; त्यात इतिहासकार फिरिश्ता यांचाही समावेश होता.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=HDGdDwAAQBAJ&dq=jamal+khan+deccani+massacre&pg=PA90 |title=The Courts of the Deccan Sultanates |date=2019 |author=Emma J. Flatt |page=90 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108481939}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&dq=nizam+mulk+bahri+massacre&pg=PA184 |title=Writing the Mughal World |page=184 |author=Muzaffar Alam, Sanjay Subrahmanyam |date=2012 |isbn=9780231158114}}</ref> <blockquote> "शहरात दोनदा सर्वसाधारण हत्याकांड (''qatl-e 'ām'') घडले; त्यात परदेशातून आलेला एकही मनुष्य जिवंत राहिला नाही. ही कत्तल तीन दिवस चालली. या काळात येथे जमलेले विद्वान व व्यापारी असे चांगले लोक सर्व मारले गेले आणि त्यांची घरे उद्ध्वस्त झाली." </blockquote> जमाल खानने महदवी चळवळ (Mahdawi movement) राज्यावर लादण्याचा प्रयत्न केला. १५९१ मधील रोहणखेडच्या लढाईत जमाल खान मारला गेला आणि लवकरच इस्माईल शाहही पकडला गेला. पुढे बहरींचे पुत्र (इस्माईलचे वडील) बुरहान शाह २ म्हणून सत्तेवर आले आणि त्यांनी पुन्हा शिया इस्लाम राज्यधर्म केला. बुरहान शाहच्या मृत्यूनंतर इब्राहिम गादीवर आला; पण काही महिन्यांतच विजापूरशी झालेल्या लढाईत तो मारला गेला. त्यानंतर इब्राहिमची आत्या [[चांद बिबी]] हिने इब्राहिमचा अल्पवयीन पुत्र बहादूर हा “खरा सुलतान” असल्याचे जाहीर करून राजप्रतिनिधी म्हणून कारभार हाती घेतला. १५९६ मध्ये मुघलांच्या (मुराद यांच्या नेतृत्वाखालील) आक्रमणास चांद बिबीने प्रतिकार केला. जुलै १६०० मध्ये चांद बिबीच्या मृत्यूनंतर अहमदनगर मुघलांच्या ताब्यात गेले आणि बहादूर शाह कैदेत टाकला गेला. तथापि, [[मलिक अंबर]] आणि अहमदनगरचे काही अधिकारी मुघलांना आव्हान देत राहिले आणि १६०० मध्ये मुरतझा निजाम शाह २ यास सुलतान घोषित करून [[परांडा]] येथे नवी राजधानी स्थापन केली. मलिक अंबर अहमदनगरचा वजीर/प्रधानमंत्री आणि ''[[वकील|वकील-उस-सल्तनत]]'' बनला.{{sfn|Majumdar|1974|pp=415–445}} पुढे राजधानी प्रथम जुन्नरकडे आणि नंतर खडकी (पुढे [[छत्रपती संभाजीनगर|औरंगाबाद]] म्हणून ओळखले जाणारे शहर) येथे हलविण्यात आली. मलिक अंबरच्या निधनानंतर त्याचा पुत्र फतह खान याने १६३३ मध्ये मुघलांना शरणागती पत्करली आणि तरुण निजामशाही शासक हुसैन शाहला ग्वाल्हेर किल्ल्यात कैदी म्हणून पाठविण्यात आले. अखेरच्या टप्प्यात, [[शहाजीराजे भोसले]] यांनी विजापूरच्या मदतीने निजामशाही घराण्यातील एका बालकाला (मुरतझा) गादीवर बसवून स्वतः राजप्रतिनिधी म्हणून कारभार केला. १६३६ मध्ये दख्खनचा मुघल सुभेदार औरंगजेब यांनी शहाजीचा पराभव करून अहमदनगर सल्तनत मुघल साम्राज्यात विलीन केली. ===शासक=== मलिक अहमद निजाम शाह १ (१४९०–१५१०) बुर्हान निजाम शाह १ (१५१०–१५५३) हुसैन निजाम शाह १ (१५५३–१५६५) मुर्तझा निजाम शाह १ (१५६५–१५८८) हुसैन निजाम शाह २ (१५८८–१५८९) इस्माईल निजाम शाह (१५८९–१५९१) बुर्हान निजाम शाह २ (१५९१–१५९५) बहादूर निजाम शाह ३ (१५९५–१६००) मुर्तझा निजाम शाह २ (१६००–१६१०) बुर्हान निजाम शाह ३ (१६१०–१६३१) हुसैन निजाम शाह ३ (१६३१–१६३३) मुर्तझा निजाम शाह ३ (१६३३–१६३६){{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|page=274}} ==बेरार सल्तनत== बेरार सल्तनतीची स्थापना फतहुल्ला इमाद-उल-मुल्क यांनी केली. त्यांचा जन्म [[कन्नडिगा]] [[हिंदू]] म्हणून झाला होता; परंतु लहानपणीच बहामनी सैन्याने (विजयनगरविरुद्धच्या मोहिमेत) त्यांना पकडले आणि मुस्लीम म्हणून वाढवले.<ref name=Ferishta /> १४९० मध्ये बहामनी सल्तनतीच्या विघटनकाळात, बेरार प्रांताचे सुभेदार असलेल्या इमाद-उल-मुल्कने स्वातंत्र्य जाहीर करून इमादशाही घराण्याची स्थापना केली. राजधानी [[अचलपूर]] (एलिचपूर) येथे ठेवली; तसेच [[गाविलगड]] आणि [[नरनाळा किल्ला|नरनाळा]] किल्ल्यांचेही मजबुतीकरण केले. इमाद-उल-मुल्क यांच्या १५०४ मधील निधनानंतर त्यांचा ज्येष्ठ पुत्र अलाउद्दीन सत्तेवर आला. १५२८ मध्ये अलाउद्दीनने अहमदनगरच्या आक्रमणास गुजरातचा सुलतान बहादूर शाह यांच्या मदतीने प्रतिकार केला. त्यानंतरचा शासक दर्या याने अहमदनगरच्या आक्रमणापासून बचाव करण्यासाठी विजापूरशी मैत्री करण्याचा प्रयत्न केला; पण तो सफल ठरला नाही. पुढे त्याने तीन वेळा विजापूरविरुद्ध अहमदनगरला मदत केली. १५६२ मध्ये दर्याच्या निधनानंतर त्याचा अल्पवयीन पुत्र बुरहान सत्तेवर आला; परंतु लवकरच तुफाल खान (राज्यमंत्री) याने सत्ता बळकावली. १५७४ मध्ये (दरबारातील उठावानंतरच्या घटनाक्रमात) अहमदनगरचा सुलतान मुरतझा १ याने बेरार अहमदनगर सल्तनतीत विलीन केला. बुरहान, तुफाल खान आणि तुफालचा पुत्र शमशीर-उल-मुल्क यांना अहमदनगरला नेऊन एका किल्ल्यात बंदिस्त करण्यात आले आणि पुढे ते सर्व तेथेच मृत्युमुखी पडले.{{sfn|Majumdar|1974|pp=463–466}} ===शासक=== फतहुल्ला इमाद-उल-मुल्क (१४९०–१५०४) अलाउद्दीन इमाद शाह (१५०४–१५३०) दर्या इमाद शाह (१५३०–१५६२) बुर्हान इमाद शाह (१५६२–१५७४) तुफाल खान (बळकावणारा) (इ.स. १५६२ नंतर–१५७४){{sfn|Majumdar|1974|pp=463–466}} ==बिदर सल्तनत== [[File:Battle of Talikota (formatted).jpg|thumb|400px|[[तालिकोटा युद्ध]]ाचे (१५६५) पॅनोरामा चित्र. उजव्या पटलात हुसैन शाह (घोड्यावर) पराभूत [[विजयनगर साम्राज्य]]ाचा शासक आलिय रामराय याचा शिरच्छेद करण्याचा आदेश देतो. ''Ta'rif-i Husain Shahi''.]] बिदर ही पाच दख्खनी सल्तनतींपैकी सर्वात लहान होती. या सल्तनतीची स्थापना कासिम बरीद १ यांनी केली.{{sfn|Sen|2013|p=118}} ते [[जॉर्जिया]]चे असून तुर्कांकडून गुलाम बनवले गेले होते.{{sfn|Bosworth|1996|p=324}} त्यांनी बहामनी शासक मह्मूद शाह बहामनी यांच्या सेवेत ''सर-नौबत'' (सेनापती/कमांडर) म्हणून प्रवेश केला आणि पुढे बहामनी सल्तनतीत ''मीर-जुमला'' (प्रांताधिकारी/उच्चाधिकारी) झाले. १४९२ मध्ये त्यांनी बहामनी सल्तनतीवर प्रत्यक्ष सत्ता मिळवली; तथापि मह्मूद शाह बहामनी नाममात्र सुलतान म्हणून राहिला. मह्मूद शाह बहामनीच्या १५०४ मधील निधनानंतर त्याचा पुत्र अमीर बरीद बहामनी प्रशासनाचा कारभार पाहू लागला. १५२८ मध्ये बहामनीचा शेवटचा सुलतान कलीमुल्लाह बिदरहून पळून गेल्यानंतर अमीर बरीद प्रत्यक्षात स्वतंत्र शासक बनला. त्यानंतर अमीर बरीदचा पुत्र अली बरीद सत्तेवर आला; “शाह” ही पदवी धारण करणारा तो पहिला बरीदशाही शासक होता. अली बरीदने [[तालिकोटची लढाई|तालिकोटची लढाईत]] सहभाग घेतला आणि तो कविता व सुलेखन यांचा चाहता होता. बिदर सल्तनतीचा शेवटचा शासक अमीर बरीद शाह ३ याचा १६१९ मध्ये पराभव झाला आणि बिदर सल्तनत विजापूर सल्तनतीत विलीन झाली.{{sfn|Majumdar|1974|pp=466–468}} ===शासक=== कासिम बरीद १ (१४९२–१५०४) अमीर बरीद १ (१५०४–१५४२) अली बरीद शाह १ (१५४२–१५८०) इब्राहिम बरीद शाह (१५८०–१५८७) कासिम बरीद शाह २ (१५८७–१५९१) अली बरीद शाह २ (१५९१) अमीर बरीद शाह २ (१५९१–१६००) मिर्झा अली बरीद शाह ३ (१६००–१६०९) अमीर बरीद शाह ३ (१६०९–१६१९){{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|page=274}} ==विजापूर सल्तनत== [[File:Ibrahim Adil Shah II Sultan of Bijapur.jpg|thumb|right|इब्राहिम आदिल शाह २]] दक्षिण-पश्चिम भारतात, दक्षिण [[महाराष्ट्र]] आणि उत्तर [[कर्नाटक]] येथील [[पश्चिम घाट]] रांगेत पसरलेली विजापूर सल्तनत १४९० ते १६८६ या काळात आदिलशाही घराण्याने शासित केली. घराण्याचे संस्थापक [[युसुफ आदिल शाह]] हे कदाचित जॉर्जियन गुलाम असावेत<ref name="Subrahmanyam 2012 101">{{cite book |last=Subrahmanyam |first=Sanjay |title=Courtly Encounters: Translating Courtliness and Violence in Early Modern Eurasia |year=2012 |page=101 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06736-3 |url=https://books.google.com/books?id=F-ub1MSr89QC}} </ref> आणि [[मह्मूद गवान]] यांनी त्यांना विकत घेतले असावे.{{sfn|Majumdar|1974|p=445}} इतर काही इतिहासकारांनी त्यांचा उल्लेख [[इराण|इराणी]] किंवा [[तुर्कमेनिस्तान|तुर्कमेनि]] मूळचा म्हणूनही केला आहे.<ref>{{cite book|last1=Meri|first1=Josef W.|title=Medieval Islamic Civilization, Volume 1 An Encyclopedia|date=2006|url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-96691-7|page=108}} </ref><ref name="Egger">{{cite book|last1=Vernon O. Egger|title=A History of the Muslim World since 1260: The Making of a Global Community|url=https://books.google.com/books?id=0dEYDQAAQBAJ&q=yusuf+adil+shah+turkmen&pg=PT266 |date=2016|publisher=Routledge |isbn=9781315511078}}</ref><ref name="Bosworth">{{cite book|last1=Clifford Edmund Bosworth|title=Historic Cities of the Islamic World|url=https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&q=turkmen+yusuf+adil+shahi&pg=PA55 |date=2007|page=55|publisher=BRILL |isbn=978-9004153882}}</ref> युसुफ आदिल शाह हे मूळतः बहामनी सल्तनतीतील प्रांतिक सुभेदार होते; १४९० मध्ये त्यांनी प्रत्यक्ष स्वतंत्र सत्ता मिळवली.{{sfn|Sherwani|1973|p=291}} १५१० मध्ये [[पोर्तुगीज साम्राज्य|पोर्तुगीज]] वसाहती मोहिमेने विजापूरच्या [[गोवा]] बंदरावर ताबा मिळवला.{{sfn|Chandra|2014|pp=156–157}} युसुफचा पुत्र इस्माईल आदिल शाह आणि त्याच्या उत्तराधिकाऱ्यांनी राजधानी विजापूरमध्ये अनेक स्मारके उभारून शहराचे सौंदर्यीकरण केले.{{cn|date=October 2024}} इब्राहिम आदिल शाह १ याने स्वतःला अधिक “दख्खनी मुस्लीम” ओळखीत गुंतवले आणि [[सुन्नी इस्लाम]]चे आचरण बळकट केले.<ref>{{cite book|author1=Navina Najat Haidar|author2=Marika Sardar|title=Sultans of Deccan India, 1500–1700: Opulence and Fantasy|url=https://archive.org/details/sultansofdeccani1500haid|url-access=registration|date=13 Apr 2015|publisher=Metropolitan Museum of Art|isbn=9780300211108|page=[https://archive.org/details/sultansofdeccani1500haid/page/6 6]|edition=illustrated}}</ref> त्याने पूर्वीच्या काही शिया प्रथा थांबवून सुन्नी धार्मिक प्रथा पुन्हा प्रस्थापित केल्या.<ref>{{cite book|author1=Shanti Sadiq Ali|title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times|date=1 Jan 1996|publisher=Orient Blackswan|isbn=9788125004851|page=112}}</ref><ref>{{cite book|author1=Sanjay Subrahmanyam|title=Three Ways to be Alien: Travails and Encounters in the Early Modern World|date=2011|publisher=UPNE|isbn=9781611680195|page=36|edition=illustrated}}</ref><ref>{{cite book|author1=Richard M. Eaton|title=A Social History of the Deccan, 1300-1761: Eight Indian Lives, Volume 1|date=17 Nov 2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521254847|page=145|edition=illustrated}}</ref> तसेच त्याने “परकीय” (Afaqi) गटाचे प्रभुत्व कमी करून दख्खनी मुस्लीमांना सेवेत अधिक स्थान दिले आणि प्रशासनात सुन्नींचे वर्चस्व वाढवले असे काही ग्रंथांत नमूद केले जाते.<ref>{{cite book|author1=Radhey Shyam Chaurasia|title=History of Medieval India: From 1000 A.D. to 1707 A.D.|date=1 Jan 2002|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=9788126901234|page=101}}</ref><ref>{{cite book|author1=Shihan de S. Jayasuriya|author2=Richard Pankhurst|title=The African Diaspora in the Indian Ocean|url=https://archive.org/details/africandiasporai0000unse_y2k4|date=2003|publisher=Africa World Press|isbn=9780865439801|pages=[https://archive.org/details/africandiasporai0000unse_y2k4/page/196 196]–7|edition=illustrated}}</ref> आदिलशाही शासकांनी दक्षिणेस [[विजयनगर साम्राज्य]]ाशी (विशेषतः [[तुंगभद्रा नदी]]पलीकडे) संघर्ष केला; तसेच इतर दख्खनी सल्तनतींशीही युद्धे केली. १५६५ मध्ये पाचपैकी चार सल्तनतींनी एकत्र येऊन [[तालिकोटा युद्ध]]ात विजयनगरचा निर्णायक पराभव केला. त्यानंतर विजयनगर साम्राज्याचा प्रभाव कमी झाला आणि विजापूरने रायचूर दोआबवर ताबा मिळवला. १६१९ मध्ये आदिलशाहींनी शेजारील बिदर सल्तनत जिंकून आपल्या राज्यात विलीन केली. १७व्या शतकात [[मराठी लोक|मराठे]], [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांच्या नेतृत्वाखाली यशस्वीरीत्या उठाव करू लागले; सल्तनतीचे मोठे भाग जिंकले गेले आणि विजापूरची राजधानीही काही काळ दबावाखाली आली. अखेर दुर्बल झालेली विजापूर सल्तनत १६८६ मध्ये [[औरंगजेब|औरंगजेबाने]] विजापूर जिंकल्यावर मुघल साम्राज्यात विलीन झाली आणि आदिलशाही घराण्याचा अंत झाला. ===शासक=== [[युसुफ आदिल शाह]] (१४९०–१५१०) इस्माईल आदिल शाह (१५१०–१५३४) मल्लू आदिल शाह (१५३४–१५३५) इब्राहिम आदिल शाह १ (१५३५–१५५८) अली आदिल शाह १ (१५५८–१५८०) इब्राहिम आदिल शाह २ (१५८०–१६२७) मुहम्मद आदिल शाह (१६२७–१६५६) अली आदिल शाह २ (१६५६–१६७२) सिकंदर आदिल शाह (१६७२–१६८६){{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|page=274}} ==गोलकोंडा सल्तनत== [[File:Portrait of Abu'l Hasan,.jpg|thumb|गोलकोंडा सल्तनतीचा शेवटचा शासक अबुल हसन कुतुब शाह याचे चित्रण (हस्तलिखित)]] या घराण्याचे संस्थापक सुलतान क़ुली कुतुब-उल-मुल्क हे १६व्या शतकाच्या सुरुवातीस काही नातेवाईक व मित्रांसह [[इराण|पर्शिया]]हून दिल्लीला आले. नंतर ते दख्खनमध्ये गेले आणि [[बहामनी सल्तनत]]ेचा सुलतान मोहम्मद शाह १ यांच्या सेवेत दाखल झाले. बहामनी सल्तनतीच्या विघटनानंतर त्यांनी गोलकोंडा जिंकून १५१८ मध्ये [[तेलंगणा]] प्रदेशाचे सुभेदारत्व मिळवले. लवकरच त्यांनी स्वातंत्र्य जाहीर करून ''कुतुब शाह'' ही पदवी धारण केली. कुतुबशाही राजवंशाने सुमारे १७५ वर्षे राज्य केले. अखेर औरंगजेबाच्या सैन्याने गोलकोंड्याचा वेढा घालून १६८७ मध्ये गोलकोंडा जिंकला. ===शासक=== सुलतान क़ुली कुतुब-उल-मुल्क (१५१२–१५४३) जम्शीद क़ुली कुतुब शाह (१५४३–१५५०) सुभान क़ुली कुतुब शाह (१५५०) इब्राहिम क़ुली कुतुब शाह (१५५०–१५८०) मुहम्मद क़ुली कुतुब शाह (१५८०–१६११) सुलतान मुहम्मद कुतुब शाह (१६११–१६२६) अब्दुल्ला कुतुब शाह (१६२६–१६७२) अबुल हसन कुतुब शाह (१६७२–१६८७){{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|page=275}} ==सांस्कृतिक योगदान== {{multiple image | total_width = 400 | perrow = 2 | image1 =Tomb of Muhammad Quli Qutb Shah.jpg | caption1 = [[कुतुबशाही कबरस्थाने]] ([[कुतुबशाही]]) | image2 =Bijapur Gol Gumbaj.jpg | caption2 = [[गोल घुमट]] ([[आदिलशाही]]) | image3 =Barid Shahi Tomb 01.jpg | caption3 = [[बरीदशाही घराणे|बरीदशाही]] कबरस्थांपैकी एक ([[बरीदशाही]]) | image4 =Rainy mood of Salabat khan's tomb.jpg | caption4 = [[सलाबत खान २ यांची कबर]] ([[निजामशाही]]) | footer = दख्खन सल्तनतींच्या शासकांची दफनभूमी साधर्म्यपूर्ण शैलीतील विस्तृत कबरस्थांमध्ये होती. राजघराण्यातील महत्त्वाचे सदस्य व दरबारी यांचीही दफने अशाच कबरस्थांमध्ये करण्यात येत.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5573/|title=The Qutb Shahi Monuments of Hyderabad Golconda Fort, Qutb Shahi Tombs, Charminar |website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=28 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180201205635/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5573/ |archive-date=1 February 2018 |url-status=live}}</ref> | footer_align = center }}दख्खन सल्तनतींच्या शासकांनी साहित्य, कला, [[स्थापत्यकला|वास्तुकला]] आणि संगीत या क्षेत्रांत महत्त्वाचे योगदान दिले. या काळातील महत्त्वाचा भाषिक विकास म्हणजे [[दख्खनी]] भाषेचा उत्कर्ष. बहामनी काळात सुरू झालेली प्रक्रिया या कालखंडात अधिक वेगाने घडली आणि अरबी-पर्शियन, मराठी, कन्नड व तेलुगू या भाषांमधून सतत घटक/शब्द घेत ही भाषा स्वतंत्र बोलभाषा व साहित्यभाषा म्हणून विकसित झाली. पुढे उत्तर भारतातील [[उर्दू]]पासून वेगळी ओळख दर्शवण्यासाठी तिला “दख्खनी उर्दू” असेही म्हणू लागले. अहमदनगर, विजापूर आणि गोलकोंडा या दरबारांत फोफावलेली दख्खनी लघुचित्रकला (Deccani miniature painting) हेही मोठे सांस्कृतिक योगदान मानले जाते.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Deccani-painting|title=Deccani painting|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=27 January 2019|archive-date=27 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127154656/https://www.britannica.com/art/Deccani-painting|url-status=live}} </ref> या काळातील स्थापत्यवैभवात [[चारमिनार]] आणि [[गोल घुमट]] ही स्मारके प्रसिद्ध आहेत. दख्खन सल्तनती काळातील काही स्मारके UNESCO जागतिक वारसा स्थळासाठी “तात्पुरत्या यादीत” (tentative list) आहेत.<ref>{{Cite web|title=Monuments and Forts of the Deccan Sultanate|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5887/|url-status=live|website=UNESCO World Heritage Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517153058/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5887|archive-date=17 May 2014|access-date=20 May 2021}}</ref> तसेच निजामशाही, आदिलशाही आणि कुतुबशाही शासकांनी दाखवलेली धार्मिक सहिष्णुता देखील उल्लेखनीय मानली जाते. ===अहमदनगर=== निजामशाही शासकांनी लघुचित्रकलेला उत्स्फूर्त आश्रय दिला. या परंपरेतील सर्वात जुनी जिवंत उदाहरणे ''Tarif-i-Hussain Shahi'' (इ. स. {{circa|1565}}) या हस्तलिखितातील चित्रांमध्ये आढळतात; हे हस्तलिखित सध्या पुण्यातील [[भारत इतिहास संशोधक मंडळ]] येथे आहे. मुरतझा निजाम शाहचे ({{circa|1575}}) एक लघुचित्र Bibliothèque Nationale de France (पॅरिस) येथे आहे; आणखी एक Raza Library (रामपूर) येथे आहे. ''Running Elephant'' हे चित्र अमेरिकेतील खाजगी संग्रहात, ''Royal Picnic'' हे लंडनच्या India Office Library मध्ये, आणि ''Young Prince Embraced by a Small Girl'' (बहुधा बुरहान निजाम शाह २ च्या काळातील) हे San Diego Museum of Art मधील Edwin Binney 3rd संग्रहात आहे.{{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|pages=145–151}} अहमदनगरच्या निजामशाही स्थापत्यातील आरंभीचा महत्त्वाचा नमुना म्हणजे बाग रौझा (Bagh Rouza) संकुलाच्या मध्यभागी असलेली अहमद शाह १ बहरी यांची कबर (१५०९).{{sfn|Sohoni|2018}} त्याच काळातील जामी मशीदही उल्लेखनीय आहे. १५२५ मध्ये तुर्क तोफखाना अधिकारी रुमी खान यांनी बांधलेली मेक्का मशीद (Mecca Masjid) रचनेच्या दृष्टीने वेगळी मानली जाते. १५३७ मध्ये कोटला संकुल (Kotla complex) हे धार्मिक-शैक्षणिक संस्थेसाठी बांधण्यात आले. १५८३ मध्ये पूर्ण झालेला फराह बाग (Farah Bagh) हा एका विस्तृत राजवाडा संकुलाचा मध्यभाग होता. अहमदनगरमधील इतर स्मारकांत Do Boti Chira (शरजा खानची कबर, १५६२), दामरी मशीद (१५६८), रुमी खानची कबर (१५६८) इत्यादींचा समावेश होतो. खिरकी (आताचे [[छत्रपती संभाजीनगर|औरंगाबाद]]) येथील जामी मशीद (१६१५) आणि दौलताबाद किल्ल्यातील चिनी महल (Chini Mahal) ही स्मारके उशिरच्या निजामशाही काळातील आहेत. १६२६ मधील [[मलिक अंबर]] यांची कबर ([[खुलताबाद]]) तसेच [[जालना]] येथील काली मशीद (१५७८) आणि [[राजगुरुनगर]] येथील दिलावर खानची कबर (१६१३) यांचा समावेशही या काळातील स्थापत्यात होतो.<ref>{{cite thesis |type=Ph.D. thesis |last=Sohoni |first=Pushkar |year=2010 |url=http://dissertationreviews.org/archives/2071 |title=Local Idioms and Global Designs: Architecture of the Nizam Shahs |publisher=University of Pennsylvania |access-date=31 May 2014 |archive-date=31 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031073435/http://dissertationreviews.org/archives/2071 |url-status=live}}</ref>{{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|pp=80–86}} अहमद शाह १ बहरी यांच्या काळात, राजदरबारी अभिलेखपाल दलपती (Dalapati) यांनी ''Nrisimha Prasada'' हा विश्वकोशात्मक ग्रंथ लिहिला; त्यात त्यांनी आपल्या अधिपतीचा उल्लेख ''Nizamsaha'' असा केला. निजामशाही शासकांच्या धार्मिक सहिष्णुतेचा हा उल्लेखनीय दाखला म्हणून याकडे पाहिले जाते.<ref>{{cite book |last=Bhattacharya |first=D. C. |year=1962 |chapter=The Nibandhas |editor-first=S. |editor-last=Radhakrishnan |title=The Cultural Heritage of India |volume=II |location=Calcutta |publisher=The Ramakrishna Mission Institute of Culture |isbn=81-85843-03-1 |page=378}}</ref> ===बेरार=== [[अचलपूर]]च्या पश्चिमेला {{convert|3|km}} अंतरावर असलेला ''Hauz Katora'' या उद्ध्वस्त राजवाड्याचा अवशेष हा इमादशाही स्थापत्याचा एकमेव ठळक उरलेला नमुना मानला जातो.{{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|p=41}} ===बिदर=== [[File:Water-Pipe_Base_LACMA_M.2001.101.jpg|thumb|[[बिद्री (धातुकाम)|बिद्रीकाम]]—पाण्याच्या नळीचा पाया, इ.स. {{circa|अठरावे शतक}}, लॉस एंजेलिस काउंटी कला संग्रहालय]] बरीदशाही शासकांच्या स्थापत्यातील प्रमुख कार्य म्हणजे “उद्यान-कबर” (garden tombs) बांधणे. बिदरमधील अली बरीद शाहची कबर (१५७७) हे सर्वात महत्त्वाचे स्मारक मानले जाते.{{sfn|Yazdani|1947|p=152}} ही कबर चारही बाजूंनी उघड्या असलेल्या उंच घुमटमंडपाची असून ती पर्शियन “चारबाग” शैलीतील बागेच्या मध्यभागी आहे. अली बरीद शाहच्या काळात बांधलेला ''रंगीन महल'' (Rangin Mahal) हा अत्यंत सजवलेला दरबारी वास्तुनमुना आहे. या काळातील इतर स्मारकांत कासिम २ ची कबर आणि काली मशीद यांचा समावेश होतो.{{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|pp=14, 77–80}} धातुकामातील “[[बिद्री (धातुकाम)|बिद्रीकाम]]” (Bidriware) ही कला बिदरमध्येच उदयाला आली असे मानले जाते. हे काळ्या धातूचे (बहुधा जस्त-मिश्रधातू) काम असून त्यात चांदी, पितळ आणि कधी कधी तांबे यांची सूक्ष्म जडणघडण केली जाते.{{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|pp=239–240}} ===विजापूर=== [[File:GolGumbaz2.jpg|thumb|[[गोल घुमट]]—मुहम्मद आदिल शाह यांची समाधी]] आदिलशाही शासकांनी स्थापत्य, कला, साहित्य आणि संगीत या क्षेत्रांत मोठे योगदान दिले. त्यांच्या काळात [[विजापूर, कर्नाटक|विजापूर]] हे विश्वनागरिक शहर म्हणून विकसित झाले आणि रोम, इराण, इराक, तुर्की व तुर्कस्तान येथून अनेक विद्वान, कलाकार, संगीतकार आणि सूफी संत येथे आले असे वर्णन मिळते. आदिलशाही राजे हिंदूंविषयी सहिष्णु होते आणि धार्मिक बाबींमध्ये हस्तक्षेप टाळत असल्याचेही काही नोंदी सूचित करतात. त्यांनी हिंदू अधिकाऱ्यांना (विशेषतः लेखापाल/प्रशासनात) उच्च पदे दिली आणि अनेक प्रशासकीय नोंदी मराठीत ठेवल्या जात. विजापूरमधील स्थापत्यकामांत १५७६ मध्ये अली आदिल शाह १ यांनी सुरू केलेली (पूर्ण न झालेली) जामी मशीद ही आरंभीची एक महत्त्वाची वास्तू आहे. [[इब्राहिम आदिल शाह २]] च्या काळात बांधलेला इब्राहिम रौझा हा आरंभी राणी ताज सुलताना यांच्यासाठी नियोजित होता; पुढे तो इब्राहिम आदिल शाह २ आणि त्याच्या कुटुंबासाठी कबरस्थळ बनला. १६२६ मध्ये पूर्ण झालेल्या या संकुलात समोरासमोर “मशीद + कबर” अशी जोडरचना आहे. इब्राहिम २ ने विजापूरच्या शेजारी नवी जुळी राजधानी नौरसपूर उभारण्याची योजना केली; १५९९ मध्ये काम सुरू झाले पण ते पूर्ण झाले नाही. विजापूरमधील सर्वात प्रसिद्ध स्मारक म्हणजे [[गोल घुमट]], मुहम्मद आदिल शाह यांचे कबरस्थळ. हे १६५६ मध्ये पूर्ण झाले आणि त्याच्या अर्धगोल घुमटाचा व्यास सुमारे {{convert|44|m}} आहे. याशिवाय ''चिनी महल'', ''जल मंदिर'', ''सात मंझिल'', ''गगन महल'', ''आनंद महल'' आणि ''असर महल'' (१६४६) ही स्मारके विजापूरमध्ये आहेत; तसेच ''कुम्मटगी'' ([[विजापूर]] पासून {{convert|16|km}}), [[पन्हाळा]] ([[कोल्हापूर]] पासून {{convert|20|km}}), आणि [[नळदुर्ग]] ([[सोलापूर]] पासून {{convert|45|km}}) ही ठिकाणेही या संदर्भात येतात.{{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|pp=41–47, 86–98}} आदिलशाही दरबारातील पर्शियन कलाकारांनी लघुचित्रकलेचा दुर्मीळ ठेवा तयार केला असून त्यापैकी काही युरोपातील संग्रहालयांत जतन झाले आहेत. अली आदिल शाह १ च्या काळातील ''Nujum-ul-Ulum'' (Stars of Science) (१५७०) या हस्तलिखितातील सुमारे ४०० लघुचित्रे Dublin येथील Chester Beatty Library मध्ये आहेत. त्याच काळातील ''Jawahir-al Musiqat-i-Muhammadi'' (British Library) आणि सारंगदेवांच्या ''[[संगीत रत्‍नाकर|संगीत रत्नाकर]]''वरील मराठी भाष्याच्या हस्तलिखितातील (Jaipur City Palace) चित्रेही उल्लेखनीय आहेत. मात्र सर्वाधिक व ख्यातनाम चित्रे इब्राहिम आदिल शाह २ च्या काळातील मानली जातात.{{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|pp=161–190}} आदिलशाही काळात दख्खनी भाषेत अनेक साहित्यकृती प्रसिद्ध झाल्या. इब्राहिम आदिल शाह २ याने स्वतः ''Kitab-i-Nauras'' हा दख्खनीतील गीतसंग्रह लिहिला; त्यात विविध [[राग]]-[[रागिणी]]ंवर आधारित गीते आहेत. त्यात तो [[सरस्वती|सरस्वती देवीचे]] स्तवन करताना मुहम्मद आणि सूफी संत ख्वाजा बंदा नवाज गेसुदराज यांचाही उल्लेख करतो. त्याच्याकडे “मोती खान” नावाचा एक वैशिष्ट्यपूर्ण ''तंबूर'' (वाद्य) होता असेही उल्लेख आढळतात. त्याचा दरबारी कवी म्हणून पर्शियन कवी मुहम्मद जुहुरी प्रसिद्ध होता. “मुशायरा” (कविसंमेलन) ही परंपरा विजापूर दरबारात जन्माला आली आणि पुढे उत्तर भारतात पोहोचली असेही वर्णन मिळते. ===गोलकोंडा=== [[File:Charminar-Pride of Hyderabad.jpg|thumb|[[चारमिनार]]—[[मुहम्मद क़ुली कुतुब शाह]] यांनी बांधलेले; [[हैदराबाद]]चे प्रमुख स्मारक आणि [[इंडो-इस्लामिक स्थापत्य]]ातील महत्त्वाचा नमुना]] [[File:Abdullah Qutb Sháh on a Terrace with Attendants.jpg|thumb|''अब्दुल्ला कुतुब शाह सेवकांसोबत एका गच्चीवर'', इ.स. {{circa|18th century}}]] कुतुबशाही शासकांनी हिंदू अधिकाऱ्यांना प्रशासनातील महत्त्वाच्या पदांवर नेमले. इब्राहिम क़ुली कुतुब शाहने मुरारी राव यांना ''पेशवा'' म्हणून नेमले; हे पद ''मीर जुमला'' (प्रधानमंत्री) नंतरचे मानले जात असे. कुतुबशाही स्थापत्यातील आरंभीची कामगिरी म्हणजे [[गोवळकोंडा]] हा तटबंदीयुक्त शहर-किल्ला (आज अनेक भागांत अवशेष). जवळील कुतुबशाही कबरस्थानेही उल्लेखनीय आहेत.<ref name=":0" /> १६व्या शतकात मुहम्मद क़ुली कुतुब शाह यांनी राजधानी गोलकोंड्यापासून {{convert|8|km}} पूर्वेला हलवून [[हैदराबाद]] हे नवे शहर वसवले आणि शहराच्या मध्यभागी [[चारमिनार]] बांधला.<ref name=":0" /> चारमिनार १५९१ मध्ये पूर्ण झाला; त्याला चार मनोरे असून प्रत्येकाची उंची साधारण {{convert|56|m}} आहे. चारमिनारच्या दक्षिणेस असलेल्या मक्का मशीदेचे बांधकाम १६१७ मध्ये (मुहम्मद कुतुब शाहच्या काळात) सुरू झाले आणि ते १६९३ मध्ये पूर्ण झाले. या कालखंडातील इतर स्मारकांत टोली मशीद, शेखपेट सराई, खैरताबाद मशीद, तारामती बारादरी, हयात बक्षी मशीद आणि गंदीकोटा येथील जाया मशीद यांचा समावेश होतो.{{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|pp=47–53, 101–106}} कुतुबशाही शासकांनी शेख अब्बासी, मुहम्मद ज़मान इत्यादी पर्शियन कलाकारांना दरबारात आमंत्रित केले आणि त्यांच्या कलेचा या काळातील लघुचित्रकलेवर मोठा प्रभाव पडला. Victoria and Albert Museum मधील अन्वर''-ए-सुहायली'' ({{circa|1550–1560}}) या हस्तलिखितातील १२६ चित्रे विशेष प्रसिद्ध आहेत. पुढे दिवान-ए-हाफिज ({{circa|1630}}) व इतर हस्तलिखितांतील चित्रे विविध संग्रहालयांत आढळतात. गोलकोंडा शैलीची परंपरा पुढे “हैदराबादी शैली” म्हणून विकसित झाली असेही म्हटले जाते.{{sfn|Mitchell|Zebrowski|1999|pp=47–53, 191–210}} कुतुबशाही शासक साहित्याचे मोठे आश्रयदाता होते. पर्शियन तसेच स्थानिक [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] भाषेतही साहित्यनिर्मितीला प्रोत्साहन दिले गेले. तथापि, या सल्तनतीचे सर्वात महत्त्वाचे भाषिक योगदान म्हणजे [[दखनी भाषा|दख्खनी भाषेचा]] विकास. मुहम्मद क़ुली कुतुब शाह हा केवळ आश्रयदाता नव्हे तर उच्च दर्जाचा कवीही होता. त्याने दख्खनी, पर्शियन आणि तेलुगू या भाषांत लेखन केले आणि दख्खनीतील त्याचा विस्तृत ''दिवान'' ''Kulliyat-i-Muhammad Quli Qutb Shah'' नावाने ओळखला जातो. देव-स्तुती व प्रेषित-स्तुतीबरोबरच निसर्ग, प्रेम व समकालीन सामाजिक जीवन यांवरही तो लिहित असे. या काळातील काही तेलुगू कवी म्हणून क्षेत्रय्या आणि भद्राचल रामदासु यांची नावे दिली जातात.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-youngworld/long-long-ago-when-faith-moved-a-king/article3227332.ece|title=Long long ago when faith moved a king|last=Nanisetti|first=Serish|date=14 April 2006|work=The Hindu|access-date=27 January 2019|language=en-IN|issn=0971-751X|archive-date=28 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228165044/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-youngworld/long-long-ago-when-faith-moved-a-king/article3227332.ece|url-status=live}} </ref> कुतुबशाही शासक तुलनेने अधिक उदारमतवादी होते असे काही स्रोत नमूद करतात. अब्दुल्ला कुतुब शाह यांच्या कारकीर्दीत १६३४ मध्ये प्राचीन भारतीय कामशास्त्रीय ग्रंथ कोकशास्त्र (''Koka Shastra'')चा पर्शियनमध्ये अनुवाद करून त्यास ''Lazzat-un-Nisa'' असे नाव देण्यात आले, अशी नोंद आढळते.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/lazzat-un-nisa-hyderabads-own-kamasutra-back-in-focus/articleshow/67391978.cms|title=Lazzat-Un-Nisa : Hyderabad's own Kamasutra back in focus|last=Akbar|first=Syed|date=5 January 2019|website=The Times of India|access-date=5 January 2019|archive-date=5 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190105152111/https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/lazzat-un-nisa-hyderabads-own-kamasutra-back-in-focus/articleshow/67391978.cms|url-status=live}} </ref> ==हेही पहा== माळवा सल्तनत खानदेश सल्तनत बंगाल सल्तनत भारतीय उपखंडातील मुस्लीम जिंकणे आदिलशाही–पोर्तुगीज संघर्ष ==संदर्भ== ===टिप्पण्या=== {{reflist}} ===स्रोत=== *{{cite book|title=History of Medieval India 800–1700 A.D|first=Satish|last=Chandra|date=2014 |url=https://archive.org/details/history-of-medieval-india-800-1700_202303/page|publisher=Orient BlackSwan|isbn=9788125032267|author-link=Satish Chandra (historian)}} *{{cite book |title=The New Islamic Dynasties |url=https://archive.org/details/newislamicdynast0000bosw |publisher=Columbia University Press |first=Clifford Edmund|last=Bosworth |author-link=Clifford Edmund Bosworth |date=1996}} *{{cite book| last=Majumdar | first=R.C. | title=The Delhi Sultanate | year=1962 | publisher=Bharatiya Vidya Bhavan | location=Mumbai |author-link=R.C. Majumdar}} *{{cite book | last=Majumdar | first=R.C. | title=The Mughul Empire | publisher=Bharatiya Vidya Bhavan | year=1974 | location=Mumbai}} *{{cite book | last1=Mitchell | first1=George | first2=Mark | last2=Zebrowski | title=Architecture and Art of the Deccan Sultanates (The New Cambridge History of India Vol. I:7) | publisher=Cambridge University Press | year=1999 | location=Cambridge | isbn=9780521563215}} *{{cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-9-38060-734-4}} *{{cite book|first=Haroon Khan|last=Sherwani|year=1973|title=History of Medieval Deccan (1295–1724) : Volume I|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.142905|publisher=Government of Andhra Pradesh}} *{{cite book |last=Sohoni |first=Pushkar |title=[[The Architecture of a Deccan Sultanate|The Architecture of a Deccan Sultanate: Courtly Practice and Royal Authority in Late Medieval India]] |publisher=I.B.Tauris |year=2018 |location=London |isbn=9781784537944 |author-link=Pushkar Sohoni}} *{{cite book |last=Yazdani |first=Ghulam |title=Bidar, Its History and Monuments |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.279710/page/n1 |publisher=Oxford University Press |year=1947 |author-link=Ghulam Yazdani}} ==अधिक वाचन== Chopra, R.M., ''The Rise, Growth And Decline of Indo-Persian Literature'', 2012, Iran Culture House, New Delhi. Revised edition published in 2013. Rehaman Patel, ''Islamic Art of North Karnataka, Art & Architecture'', May, 2015 {{DEFAULTSORT:Dakhkhan salatanati}} [[Category:दख्खन सल्तनती| ]] [[Category:१५२७ मध्ये स्थापलेली राज्ये व प्रदेश]] a4xsnm94hqxne3faz8tysdhkn9evfic 0 376615 2705198 2653573 2026-08-24T10:29:55Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705198 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{Infobox organization | नाव = शिवचरण उज्जैनकर फाउंडेशन | लोगो = Ujjainkarfoundationlogo.jpg | स्थापना = २०१० | संस्थापक = डॉ. शिवचरण मधुकर उज्जैनकर | प्रकार = स्वयंसेवी संस्था (NGO) | मुख्यालय = मुक्ताईनगर, जि. जळगाव, महाराष्ट्र | कार्यक्षेत्र = शिक्षण, सामाजिक कार्य, साहित्य, आरोग्य | संकेतस्थळ = http://ujjainkarfoundation.in }} '''शिवचरण उज्जैनकर फाउंडेशन''' ही महाराष्ट्रातील एक स्वयंसेवी संस्था असून तिची स्थापना २०१० साली करण्यात आली. संस्थेची सुरुवात सुरुवातीला "राम कदम फाउंडेशन" या नावाने करण्यात आली होती. १ जानेवारी २०१० रोजी धर्मदाय उपायुक्त, जळगाव यांच्याकडून संस्थेला मान्यता प्राप्त झाली. सन २०१५-१६ दरम्यान संस्थेचे नाव बदलून ''शिवचरण उज्जैनकर फाउंडेशन'' असे करण्यात आले. संस्थेचे संस्थापक अध्यक्ष डॉ. शिवचरण मधुकर उज्जैनकर आहेत. [[चित्र:FoundationProgram.jpg|thumb|फाउंडेशनचा कार्यक्रम]] == स्थापना व उद्दिष्टे == संस्थेची स्थापना कुऱ्हा (काकोडा) येथे समविचारी व्यक्तींच्या सहकार्याने करण्यात आली. संस्था शैक्षणिक, सामाजिक, साहित्यिक व आरोग्यविषयक उपक्रम राबविते. == फाउंडेशनचे कार्य == === विद्यार्थी सत्कार === २०१० पासून गुणवंत विद्यार्थी सत्कार कार्यक्रमाची सुरुवात करण्यात आली. मुक्ताईनगर तालुक्यात इयत्ता दहावी व बारावीतील विद्यार्थ्यांचा सत्कार करण्यात येतो. आतापर्यंत हजाराहून अधिक विद्यार्थ्यांचा गौरव करण्यात आल्याची नोंद आहे. === साहित्यिक उपक्रम === ८ मे २०१० रोजी अंकुर साहित्य संघाचे ४६ वे राज्यस्तरीय साहित्य संमेलन कु-हा (काकोडा) येथे आयोजित करण्यात आले. त्यानंतर राज्यस्तरीय व अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलने विविध ठिकाणी आयोजित करण्यात आली आहेत. === तापी-पूर्णा राज्यस्तरीय पुरस्कार === २०१३ पासून तापी-पूर्णा राज्यस्तरीय पुरस्कार वितरण सोहळा आयोजित करण्यात येतो. या पुरस्कारांद्वारे शिक्षण, साहित्य, पत्रकारिता, समाजसेवा व कला क्षेत्रातील व्यक्तींना सन्मानित केले जाते. [[चित्र:FoundationProgram2.jpg|thumb|साहित्य संमेलन कार्यक्रम]] === आरोग्य शिबिरे === संस्थेमार्फत मोफत नेत्र तपासणी शिबिरे व मोतीबिंदू शस्त्रक्रिया शिबिरे आयोजित करण्यात आली आहेत. उपलब्ध माहितीनुसार १२ शिबिरांद्वारे २८६ रुग्णांवर मोफत उपचार करण्यात आले. === व्याख्यानमाला व जनजागृती उपक्रम === २ ऑक्टोबर २०१९ पासून महात्मा गांधी शतकोत्तर वर्षानिमित्त विविध शाळा व महाविद्यालयांमध्ये व्याख्यानमाला आयोजित करण्यात आली. या अंतर्गत मूल्यशिक्षण, व्यक्तिमत्व विकास, तंबाखूमुक्त शाळा, बेटी बचाव-बेटी पढाव यांसारख्या विषयांवर मार्गदर्शन करण्यात आले. [[चित्र:Dr._Shivcharan_Ujjainkar.png|thumb|डॉ. शिवचरण मधुकर उज्जैनकर]] == संस्थापक अध्यक्ष == '''डॉ. शिवचरण मधुकर उज्जैनकर''' (जन्म: १७ नोव्हेंबर १९६९) हे शिक्षक व समाजसेवक आहेत. त्यांनी १९९७ पासून नवीन माध्यमिक विद्यालय, पारंबी येथे अध्यापन कार्य सुरू केले आहे. शिक्षण, साहित्य व सामाजिक कार्याशी संबंधित विविध उपक्रमांमध्ये त्यांचा सहभाग आहे. == प्रकाशित साहित्य == * ''पंख पिसारा'' – व्यक्तिचित्र संग्रह == संकेतस्थळ == * [http://ujjainkarfoundation.in अधिकृत संकेतस्थळ]{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <ref>{{cite web |title=Shivcharan Ujjainkar Foundation announces Western Maharashtra Zonal Executive |url=https://newsuncut.tv/shivcharan-ujjainkar-foundation-announces-western-maharashtra-zonal-executive/ |website=News Uncut |access-date=12 February 2026 }}</ref> <ref>{{cite web |title=All India Shiv Marathi Sahitya Sammelan |url=https://guhagarnews.com/all-india-shivmarathi-sahitya-sammelan/ |website=Guhagar News |access-date=12 February 2026 }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} phmabcghgu81qbf4ytiym42ktjw4rv1 0 377659 2705193 2669807 2026-08-24T10:08:51Z ~2026-46325-92 186633 /* */ 2705193 wikitext text/x-wiki {{बदल}} भारतातील परिस्थितीकी विज्ञानाचे जनक मानले जाणारे रामदेव मिश्रा यांचे शालेय शिक्षण [[वाराणसी]]<nowiki/>तील केंद्रीय हिंदू विद्यालय आणि उच्च शिक्षण बनारस हिंदू विश्वविद्यालय येथे झाले. सन १९३७ मध्ये त्यांनी लीड्स विद्यापीठातून ‘इकलॉजी ऑफ ब्रिटीश लेकस्’ या विषयात डब्ल्यू. एच. पिअर्साल यांच्या मार्गदर्शनाखाली [[पी‌एच.डी.|पीएच्.डी.]] मिळवली. [[भारत|भारता]]<nowiki/>त परतल्यावर त्यांनी भागलपूर, वाराणसी आणि सागर येथील विद्यापीठात अध्ययन आणि संशोधन करून देशात पारिस्थितिकी (Ecology) या विषयाची मुहूर्तमेढ रोवली. त्यांच्या अनेक विद्यार्थ्यांनी इतर विद्यापीठात जाऊन पारिस्थितीकी या विषयाची सुरुवात करून दिल्याने देशात पारिस्थितीकीबद्दल जाणीवजागृती निर्माण होण्यास मदत झाली. सैन्याच्या वसाहतीपासून संशोधनास सुरुवात करून त्यांनी गवताळ प्रदेश, वने, तलाव, महत्त्वाचे वृक्ष व झुडपे यावर संशोधन केले. प्रत्यक्ष निरीक्षणाबरोबरच प्रायोगिक संशोधनावर प्रथमपासून भर दिला. देशांतील पहिला फायटोट्रोन (प्रकाश, तापमान, आर्द्रता इत्यादीचे प्रमाण नियंत्रित ठेवता येणारी प्रयोगशाळा) उभारला. त्यांनी साठ विद्यार्थ्याना पीएच्.डी.साठी मार्गदर्शन केले आणि शंभरावर संशोधन निबंध प्रसिद्ध केले. काउन्सिल ऑफ सायंटीफिक अँड इंडस्ट्रीयल रिसर्च (सी.एस.आय.आर), युनिव्हर्सिटी ग्रांटस कमिशन (यू.जी.सी), पी. एल 480 यांनी पुरस्कृत केलेल्या अनेक प्रकल्पांचे त्यांनी संचालन केले. मिश्रा यांनी विषुववृत्तीय परिसंस्थांवर मोठ्या प्रमाणावर संशोधन केले. विषुववृत्तीय वने, गवताळ प्रदेश, तलाव व सरोवरे या परिसंस्थावरील त्यांचे संशोधन पथदर्शी ठरले. या परिसंस्थानची प्राथमिक (Primary) उत्पादकता, ऋतूंप्रमाणे आणि कालांतराने त्यांमध्ये होणारे फरक, निरनिराळ्या परिसंस्थामधील मूलद्रव्यांची चक्रगती, महत्त्वाच्या वनस्पती प्रजातीचा पर्यावरणीय दृष्टीकोनातून अभ्यास इत्यादी संशोधनाचा त्यांनी देशात पाया घातला. मिश्रा (इंडियन नॅशनल सायन्स अकादमी (इंन्सा), एनएएस्सीएल, एन.आय, ई.वर्ल्ड अकादमी ऑफ आर्टस अँड सायन्स आदी संस्थांचे फेलो होते. विद्यार्थी आणि सहकारी यांना बरोबर घेऊन त्यांनी राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय प्रकल्प पार पाडले. युनेस्कोचा इंटरनॅशनल बायोलॉजीकल प्रोग्राम, मानव आणि बायोस्फिअर प्रोग्राम, युनोची वाळवंटीकरण समस्या यावर ते कार्य करत. ते इंडियन सायन्स काँग्रेसच्या वनस्पती विभागाचे १९५८ मध्ये अध्यक्ष, इंडियन बोटॅनीकल सोसायटीचे अध्यक्ष, भारत सरकारच्या नॅशनल कमिटी फॉर इंव्हॅरनमेंट प्रोटेक्शन ॲड कोऑर्डीनेशन (NCEPC) चे ते उपाध्यक्ष होते. याच कमिटीचे पुढे पर्यावरण मंत्रालयामध्ये रुपांतर झाले. युनेपचा डेझर्टीफिकेशन कंट्रोल सभेचे आणि स्कोपच्या हेलसिंकी, नैरोबी सभांचे ते सल्लागार होते. त्यांना रशियन सायन्स अकादमीने सन्मानित केले होते तर अमेरिकेतील स्मिथसोनिअन संस्थेचे ते निमंत्रित शास्त्रज्ञ होते. याशिवाय त्यांना मालवीय सुवर्णपदक, बिरबल सहानी सुवर्णपदक, जवाहरलाल नेहरू सुवर्णपदक, संजय गांधी सन्मान, स्वामी प्रणवानंद सरस्वती सन्मान इ. सन्मान मिळाले होते. मिश्रा सुमारे दहा वैज्ञानिक नियतकालिकांचे संपादक होते. त्यांनी लिहिलेल्या अनेक पुस्तकांपैकी जी. एस. पुरी यांच्याबरोबर लिहिलेले इंडियन मॅन्युअल ऑफ प्लँट इकॉलॉजी हे पुस्तक या विषयातला संदर्भ ग्रंथ असे मानले जाते. त्यांनी इंटरनॅशनल सोसायटी फॉर ट्रॉपिकल इकॉलॉजी या संस्थेची स्थापना केली. o7rs1djsiy96y3kzm2das21n1ui5l7m 0 378075 2704880 2673301 2026-08-23T20:21:29Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704880 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''सरोजिनी वरदप्पन''' (२१ सप्टेंबर १९२१ - १७ ऑक्टोबर २०१३) या तमिळनाडू राज्यातील एक भारतीय सामाजिक कार्यकर्त्या होत्या. त्या मद्रासचे माजी मुख्यमंत्री [[एम. भक्तवत्सलम]] यांच्या कन्या होत्या. == सुरुवातीचे जीवन == सरोजिनीचा जन्म २१ सप्टेंबर १९२१ रोजी मद्रास येथे भक्तवत्सलम आणि ज्ञानसुंदरंबल यांच्या घरी झाला.<ref name="saga_thehindu">{{स्रोत बातमी|last=Suganthy Krishnamachari|url=http://www.hindu.com/fr/2009/03/06/stories/2009030651160100.htm|title=Saga of grit and success|date=6 March 2009|work=[[The Hindu]]|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20090310064112/http://www.hindu.com/fr/2009/03/06/stories/2009030651160100.htm|archive-date=10 March 2009|url-status=dead}}</ref> तिचे वडील भक्तवत्सलम जेव्हा तिचा जन्म झाला तेव्हा [[Madras Law college|मद्रास लॉ कॉलेजमध्ये]] विद्यार्थी होते.<ref name="kamat_mlc">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.kamat.com/database/biographies/m_bhaktavatsalam.htm|title=Biography: M.Bhaktavatsalam|website=Kamat Research Database|publisher=Kamat's Potpourri|access-date=27 December 2008}}</ref> सरोजिनीने लेडी शिवस्वामी गर्ल्स स्कूलमध्ये नववीपर्यंत शिक्षण घेतले.<ref name="chennaionline_interview">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archives.chennaionline.com/chennaicitizen/2000/sarojini.asp|title=Chennai Citizen: Sarojini Varadappan|last=T. Chandra|year=2000|publisher=Chennai Online|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090401180520/http://archives.chennaionline.com/chennaicitizen/2000/sarojini.asp|archive-date=1 April 2009}}</ref> तिने खाजगी शिकवणींद्वारे [[हिंदी भाषा|हिंदीचा]] अभ्यास केला आणि तिचे विशारद पूर्ण केले.<ref name="saga_thehindu" /> तिच्या नंतरच्या काळात, तिने स्पष्ट केले की तिच्या कुटुंबाच्या रूढीवादीपणामुळे तिचे शिक्षण कमी झाले.<ref name="saga_thehindu" /> तिच्या सुरुवातीच्या काळात ती [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] सोबत संबंधित होती.<ref name="saga_thehindu" /> लहानपणीच तिचे लग्न तिच्या चुलत भावा वरदप्पनशी झाले.<ref name="saga_thehindu"/> [[भारत छोडो आंदोलन|भारत छोडो चळवळीच्या]] शिखरावर असताना सरोजिनी २१ वर्षांच्या होत्या जेव्हा तिच्या वडिलांना अटक करण्यात आली.<ref name="rediff">{{स्रोत बातमी|url=http://www.rediff.com/news/2002/aug/07spec.htm|title=Quit India Movement:'I do not know what kind of magic Gandhiji had but people listened to him'|date=7 August 2002|work=Rediff News}}</ref> दोन वर्षांच्या तुरुंगवासानंतर, १९४४ मध्ये त्यांची सुटका झाली.<ref name="rediff" /> लग्नानंतर सरोजिनीने पुन्हा अभ्यास सुरू केला आणि [[आभासी वर्ग|पत्रव्यवहाराद्वारे]] [[मैसुरु विद्यापीठ|म्हैसूर विद्यापीठातून]] त्यांनी [[राज्यशास्त्र|राज्यशास्त्रात]] पदव्युत्तर पदवी पूर्ण केली.<ref name="saga_thehindu"/> नंतर [[मद्रास विद्यापीठ|मद्रास विद्यापीठातून]] तिने [[वैष्णव पंथ|वैष्णव धर्मात]] एमए देखील केले. सरोजिनीने वयाच्या ८० व्या वर्षी "समाजसेवा आणि स्वामी नारायण चळवळ" या विषयावरील प्रबंधासाठी पीएचडी मिळवली.<ref name="saga_thehindu" /> सरोजिनी [[कांचीपुरम|कांचीचे]] परमचार्य चंद्रशेखरेंद्र सरस्वती यांच्याही उत्कट भक्त होती.<ref name="kamakoti">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.kamakoti.org/souv/5-108.html|title=Mahaswamigal of Kanchi|last=Sarojini Varadappan|publisher=Sri Kanchi Kamakoti Peetham}}</ref> <ref name="doctorate80_thehindu">{{स्रोत बातमी|last=S. Muthiah|url=http://www.thehindu.in/thehindu/2001/05/28/stories/13281288.htm|title=A doctorate at 80|date=28 May 2001|work=[[The Hindu]]|author-link=S. Muthiah}}</ref> त्यांची भाची श्रीमती जयंती नटराजन केंद्रीय मंत्रिमंडळात मंत्री होत्या. == सामाजिक उपक्रम == सरोजिनी लहानपणापासूनच सामाजिक कार्यात सहभागी होत्या. त्यांची आई ज्ञानसुंदरंबल ह्या महिला भारत संघटनेशी संबंधित होत्या आणि सरोजिनी लहान वयातच या संघटनेत सामील झाल्या. सरोजिनी यांनी संघटनेच्या अध्यक्षा म्हणूनही काम पाहिले.<ref name="saga_thehindu" /> त्यांच्या नेतृत्वाखाली संस्थेच्या शाखांची संख्या चारवरून ७६ झाली. सरोजिनी मैलापूर अकादमीच्या अध्यक्षा देखील होत्या. <ref name="saga_thehindu" /> सरोजिनी गेल्या ३५ वर्षांहून अधिक काळ इंडियन [[आंतरराष्ट्रीय रेड क्रॉस व रेड क्रिसेंट चळवळ|रेड क्रॉस]] सोसायटीच्या सदस्या होत्या. जेव्हा [[एम. चन्ना रेड्डी|मारी चेन्ना रेड्डी]] [[तमिळनाडूचे राज्यपाल|तामिळनाडूच्या राज्यपाल]] होते, तेव्हा त्यांना सोसायटीच्या अध्यक्षपदी नियुक्त करण्यात आले होते. राज्यपालांच्या पत्नीला सोसायटीचे अध्यक्षपद भूषवण्याची विनंती करण्याच्या नेहमीच्या पद्धतीच्या विरुद्ध हे होते.<ref name="saga_thehindu" /> संपर्क साधला असता, चन्ना रेड्डी यांच्या पत्नीने तामिळ भाषेत प्रवीणता नसल्याने विनंती नाकारली होती आणि त्याऐवजी सरोजिनीला संस्थेचे अध्यक्षपद भूषवण्यास सांगितले होते.<ref name="saga_thehindu" /> १९७३ ते १९७७ पर्यंत त्यांनी भारत सरकारच्या केंद्रीय समाज कल्याण मंडळाच्या अध्यक्षा म्हणून काम पाहिले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/veteran-social-activist-sarojini-varadappan-passes-away/article5244412.ece|title=Veteran social activist Sarojini Varadappan passes away - The Hindu|date=17 October 2013|work=[[The Hindu]]}}</ref> १९८७ मध्ये, भारत सरकारने नर्सिंग व्यवसायावरील उच्चाधिकार समितीची नियुक्ती केली ज्यामध्ये नर्सिंग कर्मचाऱ्यांच्या भूमिका, कार्ये, स्थिती, तयारी, आणि नर्सिंग व्यवसायाच्या विकासाशी संबंधित इतर मुद्द्यांचा आढावा घेण्यासाठी आणि सरकारला योग्य शिफारस करण्यासाठी सरोजिनी वरदप्पन यांच्या अध्यक्षतेखाली समिती नियुक्त केली. समितीने १९८९ मध्ये आपला अहवाल सादर केला होता.<ref>{{जर्नल स्रोत|year=1990|title=High Power Committee on Nursing and Nursing Profession: Conclusions and summary of recommendations|url=https://archive.org/details/sim_nursing-journal-of-india_1990-05_81_5/page/141|journal=The Nursing Journal of India|volume=81|issue=5|pages=141–4, 161–3|pmid=2388869}}</ref> == सन्मान == १९७३ मध्ये सरोजिनी यांना भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार, [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]] प्रदान करण्यात आला.<ref name="saga_thehindu"/> १९८३ मध्ये त्यांना मद्रासचे शेरीफ म्हणून निवडण्यात आले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/veteran-social-activist-sarojini-varadappan-passes-away/article5244412.ece|title=Veteran social activist Sarojini Varadappan passes away|date=17 October 2013|work=The Hindu|access-date=24 July 2017}}</ref> २३ फेब्रुवारी २००५ रोजी चेन्नई येथे झालेल्या एका कार्यक्रमात त्यांना २००४ चा जानकीदेवी बजाज पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.<ref name="jankidevi_thehindu">{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/2005/02/24/stories/2005022413730300.htm|title=Sarojini Varadappan to set up trust with award money|date=24 February 2005|work=[[The Hindu]]|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20050224131609/http://www.hindu.com/2005/02/24/stories/2005022413730300.htm|archive-date=24 February 2005|url-status=dead}}</ref> त्याच वर्षी, त्यांना जमनालाल बजाज फाउंडेशनकडून [[जमनालाल बजाज पुरस्कार]] प्रदान करण्यात आला.<ref name="Jamnalal Bajaj Award">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/2004/women-and-child-welfare/drsmt-sarojini-varadappan|title=Jamnalal Bajaj Award|date=2015|publisher=Jamnalal Bajaj Foundation|access-date=October 13, 2015}}</ref> २००९ मध्ये, सरोजिनी यांना सामाजिक सेवेसाठी भारताचा तिसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार, [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] प्रदान करण्यात आला.<ref name="ndtv">{{स्रोत बातमी|url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20090081397|title=List of Padma Bhushan Awardees|date=26 January 2009|work=[[NDTV]]|archive-url=https://archive.today/20130129191059/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20090081397|archive-date=29 January 2013|url-status=dead}}</ref><ref name="thehindu_felicitations">{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/2009/03/06/stories/2009030650960200.htm|title=Sarojini Varadappan felicitated|date=6 March 2009|work=[[The Hindu]]|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20090310085536/http://www.hindu.com/2009/03/06/stories/2009030650960200.htm|archive-date=10 March 2009|url-status=dead}}</ref> १७ ऑक्टोबर २०१३ रोजी वयाच्या ९२ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Social-worker-Sarojini-Varadappan-dies-aged-92/articleshow/24299552.cms|title=Social worker Sarojini Varadappan dies aged 92&nbsp;– The Times of India|work=The Times of India}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:तमिळनाडूतील सामाजिक कार्यकर्ते]] [[वर्ग:सामाजिक कार्यातील पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:सामाजिक कार्यातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:तमिळनाडूतील महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय राज्यशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:तमिळनाडूतील महिला शिक्षिका]] [[वर्ग:मद्रास विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:भारतीय महिला कार्यकर्त्या]] [[वर्ग:इ.स. २०१३ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९२१ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] nhd8vffbkum2i8aro786ozcmhtrhzr3 0 378115 2704924 2701858 2026-08-23T21:29:26Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704924 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{Short description|रोगकारक घटकांद्वारे जीवाच्या शरीरावर आक्रमण}} {{Infobox medical condition | name = संसर्ग | image = Cutaneous abscess MRSA staphylococcus aureus 7826 lores.jpg | caption = [[जीवाणू]]मुळे झालेल्या [[फोड|फोडातून]] बाहेर पडणारा [[पु]] | field = [[संसर्गजन्य रोग]] | symptoms = | complications = | onset = | duration = | types = | causes = [[जीवाणूजन्य]], [[विषाणूजन्य]], [[परजीवीजन्य]], [[बुरशीजन्य]], [[प्रिओन्]](prion) | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = | medication = | prognosis = | frequency = | deaths = }} <span lang="ml" dir="ltr">An</span> '''संसर्ग''' ('''Infection''') म्हणजे [[ऊती (जीवशास्त्र)|ऊतकांमध्ये]] [[रोगजनक|रोगकारक घटकांचे]] आक्रमण, त्यांची वाढ आणि पुनरुत्पादन, तसेच त्या संसर्गकारक घटकांवर आणि त्यांनी निर्माण केलेल्या [[विषांवर]] (toxin)[[host (biology)|यजमानाच्या]] ऊतकांची प्रतिक्रिया होय.<ref>{{Citation |title=infection |url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/infection |work=The Free Dictionary |access-date=2023-11-17 |archive-date=2018-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719174225/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/infection |url-status=live }}</ref> '''संसर्गजन्य रोग''' ('''Infectious disease'''), ज्यांना '''प्रसारित होणारे रोग''' किंवा '''संसर्गजन्य आजार''' असेही म्हणतात, हे संसर्गामुळे निर्माण होणारे [[आजार]] आहेत. संसर्ग अनेक प्रकारच्या [[pathogen|रोगकारक घटकांमुळे]] होऊ शकतो, विशेषतः [[pathogenic bacteria|जीवाणू]] आणि [[virus|विषाणू]] यांमुळे.<ref>{{Cite journal|last1=Sehgal|first1=Mukul|last2=Ladd|first2=Hugh J.|last3=Totapally|first3=Balagangadhar|date=2020-12-01|title=Trends in Epidemiology and Microbiology of Severe Sepsis and Septic Shock in Children|url=https://hosppeds.aappublications.org/content/10/12/1021|journal=Hospital Pediatrics|language=en|volume=10|issue=12|pages=1021–1030|doi=10.1542/hpeds.2020-0174|issn=2154-1663|pmid=33208389|s2cid=227067133|doi-access=free|access-date=2021-03-26|archive-date=2021-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413210453/https://hosppeds.aappublications.org/content/10/12/1021|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> यजमान प्राणी आपली [[रोगप्रतिकारशक्ती]] (immune system) वापरून संसर्गाशी लढा देऊ शकतात. [[सस्तन प्राणी]] संसर्गाला [[जन्मजात प्रतिरक्षा]] ((Innate immune system|)) प्रतिसाद देतात, ज्यामध्ये बहुधा [[दाह]] (inflammation) होतो; त्यानंतर [[अनुकूली प्रतिरक्षा]](Adaptive immune system) प्रतिसाद येतो. संसर्गाचे उपचार रोगकारकाच्या प्रकारावर अवलंबून असतात. सामान्यतः वापरली जाणारी औषधे अशी आहेत: * जीवाणूजन्य संसर्गासाठी [[प्रतिजैविक|प्रतिजैविके]] (antibiotic). * विषाणूजन्य संसर्गासाठी [[प्रतिविषाणू औषधे]] (antiviral drug). * बुरशीजन्य संसर्गासाठी [[प्रतिबुरशी औषधे]] (antifungal medication). * प्रोटोझोआमुळे होणाऱ्या संसर्गासाठी प्रतिप्रोटोझोआ औषधे. * परजीवी कृमींमुळे होणाऱ्या संसर्गासाठी antihelminthic औषधे. संसर्गजन्य रोग अजूनही जागतिक आरोग्यासाठी मोठे आव्हान आहेत; २०१३ साली सुमारे ९.२ दशलक्ष मृत्यू (एकूण मृत्यूंपैकी १७%) संसर्गजन्य रोगांमुळे झाले होते.<ref>{{Cite web |title=Antiprotozoal Drugs |url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Antiprotozoal+Drugs |access-date=2022-04-22 |website=The Free Dictionary |archive-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122142518/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Antiprotozoal+Drugs |url-status=live }}</ref> संसर्गांवर लक्ष केंद्रित करणारी [[वैद्यकीय शाखा]] [[संसर्गजन्य रोगशास्त्र]] (infectious diseases (medical specialty)) म्हणून ओळखली जाते.<ref>{{cite web |url=https://www.aamc.org/cim/specialty/list/us/339608/infectious_disease_-internal_medicine.html |title=Infectious Disease, Internal Medicine |publisher=Association of American Medical Colleges |access-date=2015-08-20 |quote=Infectious disease is the subspecialty of internal medicine dealing with the diagnosis and treatment of communicable diseases of all types, in all organs, and in all ages of patients. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206201010/https://www.aamc.org/cim/specialty/list/us/339608/infectious_disease_-internal_medicine.html |archive-date=2015-02-06 }}</ref> {{TOC limit|3}} == प्रकार == संसर्ग विविध प्रकारच्या संसर्गकारक घटकांमुळे ([[pathogen]]) होऊ शकतो, जसे की: * [[जीवाणू]] (Pathogenic bacteria)(उदा. ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'', ''[[Staphylococcus aureus]]'', ''[[Escherichia coli]]'', ''[[Clostridium botulinum]]'', आणि ''[[Salmonella]]'' spp.) * [[विषाणू]] (Viral infection) आणि [[subviral agent|उपविषाणू घटक]] जसे viroid आणि [[prion]]. (उदा. ''HIV'', ''Rhinovirus'', ''Lyssavirus'' जसे ''[[रेबीज]] [[विषाणू]] '', ''[[इबोला]]'' [[ सार्स]]आणि ''[[एसएआरएस-कोव्ह-२]]''(Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2) * [[बुरशी]] (Fungal infection), पुढील उपगटांमध्ये: ** [[Ascomycota]] — ज्यात [[Candida (fungus)|''Candida'']] सारखे यीस्ट (सर्वात सामान्य [[fungal infection|बुरशीजन्य संसर्ग]]); ''[[Aspergillus]]'' सारख्या तंतुमय बुरशी; ''[[Pneumocystis]]'' प्रजाती; आणि [[Dermatophytosis|डर्माटोफाइट्स]] — जे त्वचा व इतर पृष्ठीय संरचनांमध्ये संसर्ग निर्माण करतात.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/fungal/diseases/index.html|title=Types of Fungal Diseases|date=2019-06-27|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us|access-date=2019-12-09|archive-date=2020-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200401195307/https://www.cdc.gov/fungal/diseases/index.html|url-status=live}}</ref> ** [[Basidiomycota]], ज्यात मानवांमध्ये रोग निर्माण करणारी ''[[Cryptococcus]]'' ही वंशप्रजाती समाविष्ट आहे.<ref>{{Citation|last1=Mada|first1=Pradeep Kumar|title=Cryptococcus (Cryptococcosis)|date=2019|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK431060/|work=StatPearls|publisher=StatPearls Publishing|pmid=28613714|access-date=2019-12-09|last2=Jamil|first2=Radia T.|last3=Alam|first3=Mohammed U.|archive-date=2020-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619195643/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK431060/|url-status=live}}</ref> * [[Parasitic disease|परजीवी]], ज्यांचे दोन मुख्य गट केले जातात:<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/parasites/about.html|title=About Parasites|date=2019-02-25|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us|access-date=2019-12-09|archive-date=2019-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225043311/https://www.cdc.gov/parasites/about.html|url-status=live}}</ref> ** एकपेशीय जीव (उदा. [[Plasmodium|मलेरिया]], ''[[Toxoplasma gondii|Toxoplasma]]'', ''[[Babesia]]'') ** मोठे परजीवी<ref>{{Cite journal |jstor = 656401|title = Microparasites and Macroparasites|url = https://archive.org/details/sim_cultural-anthropology_1987-02_2_1/page/155|journal = Cultural Anthropology|volume = 2|issue = 1|pages = 155–71|last1 = Brown|first1 = Peter J.|year = 1987|doi = 10.1525/can.1987.2.1.02a00120|doi-access = free}}</ref> ([[Parasitic worm|कृमी किंवा हेल्मिन्थ्स]]) जसे [[nematode]] (गोलकृमी), [[tapeworm]] (सिस्टोड), आणि [[trematode]] (फ्लूक, उदा. [[schistosome]]). ** [[Arthropod]] जसे [[गोचीड]], [[माइट]], [[पिस्सू]], आणि [[ऊ (किडा)|ऊ]] हेही मानवी रोग निर्माण करू शकतात; परंतु अशा परिस्थितीत मानव किंवा प्राण्यांच्या शरीरात या मोठ्या परजीवींचे आक्रमण सामान्यतः [[infestation]] म्हणून ओळखले जाते. == लक्षणे आणि चिन्हे == संसर्गाची [[Signs and symptoms|लक्षणे आणि चिन्हे]] रोगाच्या प्रकारावर अवलंबून असतात. काही संसर्गाची चिन्हे संपूर्ण शरीरावर परिणाम करतात, जसे की [[थकवा]], भूक कमी होणे, वजन घटणे, [[ताप]], रात्री घाम येणे, थंडी वाजणे, अंगदुखी इत्यादी. काही लक्षणे विशिष्ट शरीरभागाशी संबंधित असतात, जसे त्वचेवरील [[rash|पुरळ]], [[खोकला]], किंवा [[Rhinorrhea|नाक वाहणे]].<ref>{{Cite web |title=Runny Nose: Symptoms, Causes & Treatment |url=https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/17660-runny-nose |access-date=2022-04-22 |website=Cleveland Clinic |archive-date=2022-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510130201/https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/17660-runny-nose |url-status=live }}</ref> काही प्रकरणांमध्ये संसर्गजन्य रोग [[asymptomatic|लक्षणविरहित]] असू शकतात, म्हणजे संपूर्ण रोगप्रक्रियेत कोणतीही लक्षणे दिसत नाहीत. अशा परिस्थितीत रोग फक्त तेव्हाच "रोग" म्हणून ओळखला जातो जेव्हा [[asymptomatic carrier|लक्षणविरहित वाहक]] व्यक्तीशी संपर्कानंतर इतर व्यक्तींना आजार होतो. प्रत्येक संसर्ग हा संसर्गजन्य रोगाशी समानार्थी नसतो, कारण काही संसर्ग यजमानामध्ये कोणताही आजार निर्माण करत नाहीत.<ref name=Sherris/> === जीवाणूजन्य किंवा विषाणूजन्य === जीवाणू आणि विषाणू या दोन्ही प्रकारचे संसर्ग अनेकदा समान लक्षणे निर्माण करू शकतात, त्यामुळे विशिष्ट संसर्गाचे कारण ओळखणे कठीण होऊ शकते.<ref name="nipa">{{Cite web |title=NIPA - Bacteria - Bacterial vs. Viral infections |url=http://www.antibiotics-info.org/bact02.html |access-date=2023-11-10 |website=www.antibiotics-info.org |archive-date=2023-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110111321/http://www.antibiotics-info.org/bact02.html |url-status=live }}</ref> दोन्हींचा फरक ओळखणे महत्त्वाचे आहे, कारण विषाणूजन्य संसर्गांवर [[antibiotic|प्रतिजैविके]] प्रभावी नसतात.<ref>{{cite book| title =The Truth About Illness and Disease|author1=Robert N. Golden |author2=Fred Peterson |publisher= Infobase Publishing|page=181|isbn= 978-1-4381-2637-1|year=2009 }}</ref> {|class="wikitable" |+ विषाणूजन्य आणि जीवाणूजन्य संसर्गांची तुलना |- ! वैशिष्ट्य ! [[Viral disease|विषाणूजन्य संसर्ग]] ! [[Pathogenic bacteria|जीवाणूजन्य संसर्ग]] |- || सामान्य लक्षणे | साधारणपणे विषाणूजन्य संसर्ग संपूर्ण शरीरावर परिणाम करतात. उदाहरणार्थ नाक वाहणे, सायनस बंद होणे, खोकला, अंगदुखी इत्यादी. काही वेळा ते स्थानिक असू शकतात, जसे विषाणूजन्य [[conjunctivitis]] ("pink eye") किंवा हर्पिस. काही विषाणूजन्य संसर्ग वेदनादायक असतात, जसे [[Herpes simplex virus|हर्पिस]]. अशा वेदना बहुधा खाज किंवा जळजळ स्वरूपात जाणवतात.<ref name="nipa"/> | जीवाणूजन्य संसर्गाची पारंपरिक चिन्हे म्हणजे स्थानिक लालसरपणा, उष्णता, सूज आणि वेदना. वेदना विशिष्ट भागात जाणवतात. उदाहरणार्थ एखादी जखम जीवाणूंनी संक्रमित झाल्यास त्या जागी वेदना होतात. घशातील संसर्गामध्ये एका बाजूला जास्त वेदना असू शकतात. कानातील संसर्ग एका कानात वेदना असल्यास बहुधा जीवाणूजन्य असतो. पुयुक्त जखम बहुधा जीवाणूंमुळे संक्रमित असते.<ref name=nipa/><ref>{{cite web|publisher=Rencare |url=http://www.rencareltd.com/conditions/infections/ |title=Infection |access-date=4 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305023556/http://www.rencareltd.com/conditions/infections/ |archive-date=March 5, 2012 }}</ref> |- | कारण || [[Pathogenic viruses]] || [[Pathogenic bacteria]] |} == रोगप्रक्रिया == [[File:Chain of Infection.png|thumb|संसर्ग साखळी]] संसर्गामध्ये काही ठराविक घटना अनुक्रमे घडतात; याला '''संसर्ग साखळी''' (''chain of infection'') असे म्हणतात.<ref>{{Cite web |title=Infection Cycle Symptoms and Treatment |url=https://infectioncycle.com/ |access-date=2023-11-10 |website=Infection Cycle |language=en-US |archive-date=2023-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110111321/https://infectioncycle.com/ |url-status=live }}</ref> या प्रक्रियेत पुढील टप्पे असतात: * संसर्गकारक घटक * साठा (reservoir) * संवेदनशील यजमानामध्ये प्रवेश * बाहेर पडणे आणि नवीन यजमानांमध्ये प्रसार ही सर्व पायऱ्या योग्य क्रमाने घडल्या तरच संसर्ग विकसित होतो. या टप्प्यांचे ज्ञान आरोग्यसेवा कर्मचाऱ्यांना संसर्ग रोखण्यास मदत करते.<ref>{{Citation |author1=((National Institutes of Health (US)))|title=Understanding Emerging and Re-emerging Infectious Diseases |date=2007 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20370/ |work=NIH Curriculum Supplement Series [Internet] |access-date=2023-11-17 |publisher=National Institutes of Health (US) |language=en |last2=Study |first2=Biological Sciences Curriculum |archive-date=2023-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626004621/https://ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20370/ |url-status=live }}</ref> === वसाहतीकरण (Colonization) === [[File:Dit del peu gros infectat.jpg|thumb|[[Ingrown nail|आत वाढलेले नख]] आणि त्यातील संसर्ग]] संसर्ग तेव्हा सुरू होतो जेव्हा एखादा जीव यशस्वीपणे शरीरात प्रवेश करतो, वाढतो आणि पुनरुत्पादन करतो. याला '''वसाहतीकरण''' म्हणतात. बहुतेक लोक सहज संक्रमित होत नाहीत. ज्यांची प्रतिरक्षा प्रणाली कमकुवत असते त्यांना संसर्गाचा धोका जास्त असतो. अशा व्यक्तींमध्ये [[opportunistic infection|संधीसाधू संसर्ग]] होण्याची शक्यता जास्त असते. संसर्ग सामान्यतः [[mucous membrane|श्लेष्मल त्वचा]] मार्गे शरीरात प्रवेश करतो — जसे: * तोंड * नाक * डोळे * जननेंद्रिये * गुदद्वार किंवा उघड्या जखमांमधूनही प्रवेश होऊ शकतो. काही रोगकारक प्रवेशस्थळी वाढतात, तर काही शरीरातील विविध अवयवांमध्ये पसरतात. काही पेशींमध्ये वाढतात (intracellular), तर काही शरीरातील द्रवांमध्ये मुक्तपणे वाढतात.<ref>{{Cite book |last=Peterson |first=Johnny W. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK8526/ |title=Bacterial Pathogenesis |date=1996 |publisher=University of Texas Medical Branch at Galveston |language=en |pmid=21413346 |isbn=978-0-9631172-1-2 |access-date=2022-10-20 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425080845/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK8526/ |url-status=live }}</ref> [[Wound|जखम]] वसाहतीकरण म्हणजे जखमेत सूक्ष्मजीव उपस्थित असणे परंतु त्यांची वाढ न होणे. परंतु संक्रमित जखमेमध्ये सूक्ष्मजीव वाढतात आणि ऊतकांना नुकसान होते.<ref>{{Cite journal|last1=Negut|first1=Irina|last2=Grumezescu|first2=Valentina|last3=Grumezescu|first3=Alexandru Mihai|date=2018-09-18|title=Treatment Strategies for Infected Wounds|journal=Molecules |volume=23|issue=9|doi=10.3390/molecules23092392|issn=1420-3049|pmc=6225154|pmid=30231567|page=2392|doi-access=free}}</ref> बहुतेक बहुपेशीय जीव काही प्रमाणात सूक्ष्मजीवांनी वसाहत केलेले असतात. अनेक वेळा हे जीव यजमानाशी [[Mutualism (biology)|परस्पर लाभदायी]] किंवा [[commensalism|सहजीवी]] संबंधात असतात. उदाहरणार्थ: * [[Anaerobic organism|अवायवी जीवाणू]] — [[mammal|स्तनी प्राण्यांच्या]] [[colon (anatomy)|आतड्यात]] * [[staphylococcus]] प्रजाती — [[human skin|मानवी त्वचेवर]] हे वसाहतीकरण सामान्यतः संसर्ग मानले जात नाही. कधी कधी परिस्थितीनुसार निरुपद्रवी सूक्ष्मजीव रोगकारक बनू शकतात. काही वसाहत करणारे जीवाणू, जसे ''[[Corynebacteria]]'' आणि ''[[Viridans streptococci]]'', रोगकारक जीवाणूंचे चिकटणे व वाढ रोखतात आणि यजमानाला संरक्षण देतात. [[File:Pathogenic Infection.png|thumb|रोगकारक संसर्गाची प्रक्रिया]] यजमानामध्ये रोगकारकाचा परिणाम ठरवणारे घटक: * रोगकारकाचा प्रवेशमार्ग * त्याची [[virulence|विषाणुता]] * सुरुवातीच्या संसर्गाची मात्रा * यजमानाची [[immune system|प्रतिरक्षा स्थिती]] उदाहरणार्थ, त्वचेवरील काही [[staphylococcus]] प्रजाती निरुपद्रवी असतात, परंतु त्या शरीरातील सामान्यतः निर्जंतुक भागात (उदा. सांध्यामध्ये किंवा [[peritoneum]]) गेल्यास गंभीर संसर्ग निर्माण करू शकतात.<ref>{{Cite journal |last1=Tong |first1=Steven Y. C. |last2=Davis |first2=Joshua S. |last3=Eichenberger |first3=Emily |last4=Holland |first4=Thomas L. |last5=Fowler |first5=Vance G. |date=2015 |title=Staphylococcus aureus Infections: Epidemiology, Pathophysiology, Clinical Manifestations, and Management |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=28 |issue=3 |pages=603–661 |doi=10.1128/CMR.00134-14 |issn=0893-8512 |pmc=4451395 |pmid=26016486 |bibcode=2015CliMR..28..603T }}</ref> {{anchor|Persistent infection}} === रोग === यजमानाची प्रतिरक्षा प्रणाली कमकुवत झाल्यास किंवा सूक्ष्मजीवांनी यजमानाच्या ऊतकांना हानी पोहोचवल्यास [[Disease|रोग]] निर्माण होऊ शकतो. सूक्ष्मजीव विविध प्रकारचे [[toxin|विष]] किंवा ऊतक-विघातक एन्झाइम्स सोडून ऊतकांचे नुकसान करतात. उदाहरणार्थ, ''[[Clostridium tetani]]'' हा जीवाणू स्नायूंना पक्षाघात करणारे विष निर्माण करतो, तर [[staphylococcus]] विषारी पदार्थ तयार करून [[shock]] आणि [[sepsis]] निर्माण करू शकतो. सर्व संसर्गकारक घटक सर्व यजमानांमध्ये रोग निर्माण करतातच असे नाही. उदाहरणार्थ, [[polio]] ने संक्रमित झालेल्या व्यक्तींमध्ये ५% पेक्षा कमी लोकांमध्ये प्रत्यक्ष रोग विकसित होतो.<ref>{{cite web |url=http://www.immunize.org/catg.d/p4215.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.immunize.org/catg.d/p4215.pdf |archive-date=2022-10-09 |title=Polio: Questions and Answers |website=immunize.org |access-date=9 July 2021 |url-status=live}}</ref> दुसरीकडे काही संसर्गकारक घटक अत्यंत घातक असतात. उदाहरणार्थ, [[prion]]मुळे होणारा [[Bovine spongiform encephalopathy|मॅड काऊ रोग]] आणि [[Creutzfeldt–Jakob disease]] जवळजवळ सर्व संक्रमित प्राणी आणि मानवांना मृत्युमुखी पाडतो.<ref>{{Cite journal |last=Trent |first=Ronald J |title=Infectious Diseases |url=https://archive.org/details/molecularmedicin0000tren_y4n4 |date=2005 |journal=Molecular Medicine |pages=[https://archive.org/details/molecularmedicin0000tren_y4n4/page/193 193]–220 |doi=10.1016/B978-012699057-7/50008-4 |pmc=7149788|isbn=978-0-12-699057-7 }}</ref> दीर्घकालीन किंवा स्थायी संसर्ग तेव्हा होतात जेव्हा शरीर प्रारंभिक संसर्गानंतर सूक्ष्मजीव पूर्णपणे नष्ट करू शकत नाही. अशा संसर्गांमध्ये संसर्गकारक घटक दीर्घकाळ टिकून राहतात, अनेकदा सुप्त अवस्थेत राहून कधीकधी पुन्हा सक्रिय होतात. काही विषाणू शरीरातील विविध पेशींना संक्रमित करून दीर्घकाळ टिकू शकतात. उदाहरणार्थ हर्पिस विषाणू मज्जातंतूंमध्ये सुप्त अवस्थेत राहतो आणि विशिष्ट परिस्थितीत पुन्हा सक्रिय होतो.<ref>{{Cite journal |last1=Rouse |first1=Barry T. |last2=Sehrawat |first2=Sharvan |date=2010 |title=Immunity and immunopathology to viruses: what decides the outcome? |journal=Nature Reviews Immunology |language=en |volume=10 |issue=7 |pages=514–526 |doi=10.1038/nri2802 |pmid=20577268 |pmc=3899649 |bibcode=2010NatRI..10..514R |issn=1474-1741}}</ref> स्थायी संसर्ग दरवर्षी जगभरात लाखो मृत्यूंचे कारण ठरतात.<ref>{{cite web |url=http://www.persistentinfection.net/ |title=Chronic Infection Information |website=persistentinfection.net |access-date=2010-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722065612/http://www.persistentinfection.net/ |archive-date=July 22, 2015}}</ref> परजीवींमुळे होणारे दीर्घकालीन संसर्ग विशेषतः विकसनशील देशांमध्ये मोठ्या प्रमाणात आजारपण आणि मृत्यूचे कारण ठरतात.<ref>{{Cite journal|last1=Torgerson|first1=Paul R.|last2=Devleesschauwer|first2=Brecht|last3=Praet|first3=Nicolas|last4=Speybroeck|first4=Niko|last5=Willingham|first5=Arve Lee|last6=Kasuga|first6=Fumiko|last7=Rokni|first7=Mohammad B.|last8=Zhou|first8=Xiao-Nong|last9=Fèvre|first9=Eric M.|last10=Sripa|first10=Banchob|last11=Gargouri|first11=Neyla|date=2015-12-03|title=World Health Organization Estimates of the Global and Regional Disease Burden of 11 Foodborne Parasitic Diseases, 2010: A Data Synthesis|journal=PLOS Medicine|volume=12|issue=12|article-number=e1001920|doi=10.1371/journal.pmed.1001920|issn=1549-1277|pmc=4668834|pmid=26633705 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Citation|last1=Hotez|first1=Peter J.|title=Helminth Infections: Soil-transmitted Helminth Infections and Schistosomiasis|date=2006|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11748/|work=Disease Control Priorities in Developing Countries|editor-last=Jamison|editor-first=Dean T.|edition=2nd|place=Washington (DC)|publisher=World Bank|isbn=978-0-8213-6179-5|pmid=21250326|access-date=2021-08-13|last2=Bundy|first2=Donald A. P.|last3=Beegle|first3=Kathleen|last4=Brooker|first4=Simon|last5=Drake|first5=Lesley|last6=de Silva|first6=Nilanthi|last7=Montresor|first7=Antonio|last8=Engels|first8=Dirk|last9=Jukes|first9=Matthew|editor2-last=Breman|editor2-first=Joel G.|editor3-last=Measham|editor3-first=Anthony R.|editor4-last=Alleyne|editor4-first=George|archive-date=2016-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010040542/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11748/|url-status=live}}</ref> === प्रसार === {{Main|Transmission (medicine)}} [[File:CulexNil.jpg|thumb|220px|''[[Culex quinquefasciatus]]'' डास — जो [[West Nile fever]] आणि [[avian malaria]] यांसारखे रोग प्रसारित करतो.]] संसर्गकारक घटकांना त्यांच्या जीवनचक्रासाठी एका यजमानातून दुसऱ्या यजमानामध्ये जाणे आवश्यक असते. संसर्गाचा प्रसार विविध मार्गांनी होऊ शकतो:<ref>{{cite web | title = How Infections Spread | url = https://www.cdc.gov/infectioncontrol/spread/index.html | website = Centers for Disease Control and Prevention | date = 1 January 2016 | access-date = 17 October 2021 | archive-date = 2 June 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230602112416/https://www.cdc.gov/infectioncontrol/spread/index.html | url-status = live }}</ref> * '''थेंबांद्वारे प्रसार''' — संक्रमित व्यक्ती खोकल्याने किंवा शिंकल्याने सूक्ष्मजीव हवेत पसरतात आणि इतर व्यक्तीच्या शरीरात प्रवेश करतात. * '''मल-मुख मार्ग''' — दूषित अन्न किंवा पाणी सेवन केल्याने संसर्ग होतो. * '''लैंगिक प्रसार''' — [[sexually transmitted infection]]. * '''मुखावाटे प्रसार''' — उदा. [[kiss|चुंबन]] किंवा सामायिक भांडी वापरणे. * '''प्रत्यक्ष संपर्क''' — उदा. [[athlete's foot]], [[impetigo]] किंवा [[wart]]. * '''वाहनाद्वारे प्रसार''' — अन्न, पाणी किंवा मातीसारख्या निर्जीव माध्यमांद्वारे.<ref>{{Cite web|url=http://www.microbiologybook.org/Infectious%20Disease/Infectious%20Disease%20Introduction.htm|title=Clinical Infectious Disease – Introduction|website=microbiologybook.org|access-date=2017-04-19|archive-date=2017-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170420143405/http://www.microbiologybook.org/Infectious%20Disease/Infectious%20Disease%20Introduction.htm|url-status=live}}</ref> * '''[[Vertically transmitted infection|उभा प्रसार]]''' — आईपासून गर्भ किंवा नवजात शिशूकडे. * '''[[Iatrogenic]] प्रसार''' — वैद्यकीय प्रक्रियेद्वारे. * '''[[Vector (epidemiology)|वाहकाद्वारे प्रसार]]''' — उदा. डास, उवा, पिसू इत्यादी. ''[[virulence|विषाणुता]]'' आणि संसर्ग प्रसार यांच्यातील संबंध गुंतागुंतीचा आहे. काही अभ्यासांमध्ये दोघांमध्ये स्पष्ट संबंध दिसून येत नाही.<ref>{{cite journal |last1=Hector |first1=Tobias E. |last2=Booksmythe |first2=Isobel |title=Digest: Little evidence exists for a virulence-transmission trade-off* |journal=Evolution |date=April 2019 |volume=73 |issue=4 |pages=858–859 |doi=10.1111/evo.13724 |pmid=30900249 |s2cid=85448255 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Acevedo |first1=Miguel A. |last2=Dillemuth |first2=Forrest P. |last3=Flick |first3=Andrew J. |last4=Faldyn |first4=Matthew J. |last5=Elderd |first5=Bret D. |title=Virulence-driven trade-offs in disease transmission: A meta-analysis* |journal=Evolution |date=April 2019 |volume=73 |issue=4 |pages=636–647 |doi=10.1111/evo.13692 |pmid=30734920 |s2cid=73418339 |url=https://digitalcommons.lsu.edu/biosci_pubs/1193 |access-date=2022-06-28 |archive-date=2022-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204210544/https://digitalcommons.lsu.edu/biosci_pubs/1193/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> == निदान == संसर्गजन्य रोगांचे निदान विविध पद्धतींनी केले जाते. अनेक वेळा सूक्ष्मजीवांचा थेट शोध घेणे किंवा त्यांच्याविरुद्ध निर्माण झालेल्या प्रतिपिंडांचे (antibodies) शोध घेणे आवश्यक असते. निदानासाठी सामान्यतः वापरल्या जाणाऱ्या पद्धती पुढीलप्रमाणे आहेत: === सूक्ष्मदर्शक तपासणी === काही संसर्गांमध्ये रोगकारक सूक्ष्मजीव थेट [[microscope|सूक्ष्मदर्शकाखाली]] पाहता येतात. उदाहरणार्थ: * [[Gram stain]] — जीवाणू ओळखण्यासाठी * रक्तपट तपासणी — [[malaria]] परजीवी शोधण्यासाठी * [[Acid-fast stain]] — [[Mycobacterium tuberculosis]] ओळखण्यासाठी सूक्ष्मदर्शक तपासणी जलद असली तरी काही रोगांमध्ये ती पुरेशी संवेदनशील नसते. === सूक्ष्मजीव संवर्धन (Culture) === अनेक संसर्गजन्य रोगांचे निदान सूक्ष्मजीवांचे [[Microbiological culture|संवर्धन]] करून केले जाते. संक्रमित ऊतक, रक्त, मूत्र किंवा इतर जैविक नमुन्यांमधून सूक्ष्मजीव वाढवले जातात आणि त्यांची ओळख केली जाते. संवर्धन पद्धती जीवाणू, बुरशी आणि काही परजीवींना ओळखण्यासाठी प्रभावी असतात. तथापि, काही विषाणूंना विशेष पेशीसंवर्धन प्रणालीची आवश्यकता असते. === प्रतिरक्षावैज्ञानिक चाचण्या === काही संसर्गांमध्ये सूक्ष्मजीवांचा थेट शोध घेण्याऐवजी शरीराने तयार केलेल्या प्रतिपिंडांचा शोध घेतला जातो. उदाहरणार्थ: * [[ELISA]] चाचणी * [[Western blot]] या पद्धती विशेषतः विषाणूजन्य संसर्गांच्या निदानासाठी वापरल्या जातात. === पीसीआर (PCR) आधारित निदान === [[Polymerase chain reaction]] (PCR) ही आधुनिक आण्विक तंत्रज्ञानावर आधारित पद्धत आहे. या पद्धतीमध्ये रोगकारकाच्या [[DNA]] किंवा [[RNA]] चे विशिष्ट अनुक्रम वाढवून त्यांची ओळख केली जाते. PCR पद्धती अत्यंत संवेदनशील आणि विशिष्ट आहे आणि [[HIV]], [[COVID-19]] आणि [[tuberculosis]] यांसारख्या संसर्गांच्या निदानासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते.<ref>{{Cite journal |last1=Mullis |first1=Kary B. |title=The unusual origin of the polymerase chain reaction |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1990-04_262_4/page/56 |journal=Scientific American |year=1990 |volume=262 |issue=4 |pages=56–65 |doi=10.1038/scientificamerican0490-56}}</ref> == वर्गीकरण == संसर्गांचे वर्गीकरण अनेक निकषांवर केले जाते: * रोगकारकाच्या प्रकारावर आधारित (जीवाणू, विषाणू, बुरशी, परजीवी) * संसर्गाच्या स्थानावर आधारित * प्रसाराच्या पद्धतीवर आधारित * रोगाच्या कालावधीवर आधारित उदाहरणार्थ: * '''तीव्र संसर्ग''' — अल्पकालीन (उदा. [[influenza]]) * '''दीर्घकालीन संसर्ग''' — दीर्घकाळ टिकणारा (उदा. [[tuberculosis]]) * '''सुप्त संसर्ग''' — लक्षणे नसताना शरीरात टिकून राहणारा (उदा. [[herpesvirus]]) == प्रतिबंध == संसर्गजन्य रोग टाळण्यासाठी अनेक उपाय वापरले जातात: === स्वच्छता === हात धुणे, स्वच्छ पाणी वापरणे, आणि स्वच्छ अन्नपदार्थ यामुळे अनेक संसर्ग टाळता येतात. === लसीकरण === [[vaccine|लस]] शरीराला विशिष्ट रोगकारकांविरुद्ध प्रतिकारशक्ती विकसित करण्यास मदत करते. उदाहरणार्थ: * [[Measles vaccine]] * [[Polio vaccine]] * [[COVID-19 vaccine]] लसीकरणामुळे अनेक संसर्गजन्य रोगांवर प्रभावी नियंत्रण मिळवता आले आहे. === प्रतिजैविके आणि प्रतिविषाणू औषधे === काही परिस्थितींमध्ये संसर्ग रोखण्यासाठी औषधे वापरली जातात. उदाहरणार्थ, शस्त्रक्रियेनंतर प्रतिजैविके दिली जाऊ शकतात. == प्रतिकारशक्ती == {{Main|Immune system}} संसर्गाविरुद्ध शरीराची प्रमुख संरक्षण प्रणाली म्हणजे [[immune system|प्रतिरक्षा प्रणाली]]. ही प्रणाली दोन मुख्य प्रकारची असते: * '''जन्मजात प्रतिकारशक्ती''' (innate immunity) * '''अनुकूली प्रतिकारशक्ती''' (adaptive immunity) जन्मजात प्रतिकारशक्ती ही शरीराची तात्काळ प्रतिक्रिया असते, तर अनुकूली प्रतिकारशक्ती विशिष्ट रोगकारकांविरुद्ध दीर्घकालीन संरक्षण देते. == महामारीशास्त्र == {{Main|Epidemiology}} संसर्गजन्य रोगांचा प्रसार आणि नियंत्रणाचा अभ्यास [[epidemiology]] या शाखेत केला जातो. इतिहासात अनेक मोठ्या महामारी झाल्या आहेत, जसे: * [[Black Death]] (१४व्या शतकातील प्लेग) * [[Spanish flu]] (१९१८ ची महामारी) * [[HIV/AIDS pandemic]] * [[COVID-19 pandemic]] आजही संसर्गजन्य रोग जगभरातील सार्वजनिक आरोग्यासाठी मोठे आव्हान आहेत. == रोगजंतू सिद्धांत == {{Main|Germ theory of disease}} १९व्या शतकात विकसित झालेल्या '''जंतुसिद्धांतानुसार''' अनेक रोग सूक्ष्मजीवांमुळे होतात. या सिद्धांताच्या विकासात खालील शास्त्रज्ञांचे मोठे योगदान आहे: * [[Louis Pasteur]] * [[Robert Koch]] * [[Joseph Lister]] या सिद्धांतामुळे आधुनिक वैद्यकशास्त्र, निर्जंतुकीकरण तंत्रज्ञान आणि लसीकरणाची प्रगती झाली. == समाज आणि संस्कृती == संसर्गजन्य रोगांचा समाजावर मोठा परिणाम झाला आहे. महामारींमुळे लोकसंख्या, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक संरचना यांमध्ये मोठे बदल घडले आहेत. इतिहासात काही रोगांशी सामाजिक कलंक जोडला गेला आहे, उदाहरणार्थ [[leprosy]] आणि [[HIV/AIDS]]. == जीवाश्म नोंद == काही संसर्गजन्य रोगांचे पुरावे जीवाश्म नोंदींमध्ये आढळतात. उदाहरणार्थ: * प्राचीन मानवांच्या हाडांमध्ये [[tuberculosis]] चे चिन्ह * काही प्राण्यांच्या जीवाश्मांमध्ये परजीवी संसर्गाचे पुरावे यामुळे संसर्गजन्य रोगांचा उत्क्रांतीतील इतिहास समजण्यास मदत होते. == बाह्य अवकाश == काही संशोधनांनुसार सूक्ष्मजीव अंतराळातील कठीण परिस्थितीतही टिकू शकतात. त्यामुळे अंतराळ संशोधनात जैविक संसर्गाचा विचार महत्त्वाचा आहे. == See also == * [[Infectious disease]] * [[Pathogen]] * [[Epidemiology]] * [[Immune system]] == References == {{Reflist}} == External links == * {{Cite web |url=https://www.who.int/health-topics/infectious-diseases |title=Infectious diseases |publisher=[[World Health Organization]]}} hp6ozbdp4s27ybf3yaoslhgjh0og9ro 0 378157 2704811 2688328 2026-08-23T18:50:08Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704811 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = दीर्घकालीन मूत्रपिंड रोग | synonyms = दीर्घकालीन मूत्रपिंड निकामीपणा, क्रॉनिक किडनी डिझीज (सीकेडी), क्रॉनिक रेनल फेल्युअर.<ref name=GBD2016Prev/> | image = CKD - Chronic kidney disease.jpg | caption = दीर्घकालीन मूत्रपिंड रोगाने ग्रस्त व्यक्तीच्या मूत्रपिंडाचे चित्र. | field = [[नेफ्रोलॉजी]] | symptoms = '''प्रारंभिक''': नसतात<ref name=NIH2017What/><br />'''नंतरचे''': [[सूज|पाय सुजणे]], थकवा येणे, [[उलटी|उलटी होणे]], भूक न लागणे, [[गोंधळ]]<ref name=NIH2017What/> | complications = [[हृदय व रक्तवाहिन्यांचे आजार|हृदयरोग]], [[उच्च रक्तदाब]], [[अशक्तपणा]]<ref name=Li2012/> | onset = | duration = दीर्घकालीन | types = | causes = [[डायबेटिक नेफ्रोपॅथी|मधुमेह]], [[उच्च रक्तदाब]], [[ग्लोमेरुलोनेफ्रायटिस]], [[पॉलिसिस्टिक किडनी रोग]] | risks = [[अनुवांशिक पूर्वस्थिती]],<br/>निम्न [[सामाजिक-आर्थिक स्थिती]] | diagnosis = [[रक्त तपासणी]], [[मूत्र तपासणी]] | differential = | prevention = | treatment = रक्तदाब, रक्तातील ग्लुकोज व कोलेस्टेरॉल नियंत्रणाची औषधे, [[मूत्रपिंड प्रत्यारोपण]], [[रेनल रिप्लेसमेंट थेरपी]]<ref name=NIH2017/><ref name=NIH2016Tx/> | medication = | prognosis = | frequency = सुमारे ८५ कोटी (२०१९)<ref name=GDB19/> | deaths = १२ लाख (२०१५)<ref name=GBD2015De/> }} '''दीर्घकालीन मूत्रपिंड रोग''' ({{lang-en|Chronic Kidney Disease}}) (सिकेडी) हा मूत्रपिंडाचा दीर्घकालीन आजार आहे, ज्यामध्ये काही वर्षांच्या कालावधीत मूत्रपिंडाची कार्यक्षमता हळूहळू कमी होत जाते.<ref name="NIH2017What">{{cite web|title=What Is Chronic Kidney Disease?|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/chronic-kidney-disease-ckd/what-is-chronic-kidney-disease|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=19 December 2017|date=June 2017}}</ref><ref name="Hop2017" /> सुरुवातीला, हे केवळ जैवरासायनिक विकृती म्हणून प्रकट होते, परंतु कालांतराने मूत्रपिंडाची उत्सर्जन, चयापचय व अंतःस्रावी कार्ये बंद होऊ लागल्यावर मूत्रपिंड निकामीपणाची लक्षणे दिसू लागतात, ज्याला एकत्रितपणे ''युरेमिया'' म्हणतात.याला अंतिम-अवस्था मूत्रपिंड रोग किन्वा (५वी अवस्था) म्हणतात्,जेव्हा मूत्रपिंड [[प्रत्यारोपण]] शिवाय मृत्यू अटळ असतो<ref name="david24">{{cite book |last1=Penman |first1=Ian D |last2=Ralston |first2=Stuart H |last3=Strachan |first3=Mark WJ |last4=Hobson |first4=Richard P |title=Davidson's principles and practice of medicine |publisher=Elsevier |isbn=978-0-7020-8347-1 |pages=557–611 |edition=24th |language=en |chapter=Chapter 18: Nephrology and Urology}}</ref> सुरुवातीला कोणतीही लक्षणे नसली तरी नंतर दिसणारी लक्षणे म्हणजे [[सूज|पाय सुजणे]], थकवा येणे, [[उलटी|उलटी होणे]], भूक न लागणे व [[गोंधळ]].<ref name="NIH2017What" /> मूत्रपिंडाच्या संप्रेरक कार्यात व्यत्यय आल्याशी संबंधित गुंतागुंत म्हणजे [[उच्च रक्तदाब]] (बहुधा [[रेनिन-अँजिओटेन्सिन प्रणाली]] सक्रिय होण्याशी संबंधित), [[अशक्तपणा]] व [[रेनल ऑस्टिओडिस्ट्रॉफी]].<ref name="Li2012">{{cite journal | vauthors = Liao MT, Sung CC, Hung KC, Wu CC, Lo L, Lu KC | title = Insulin resistance in patients with chronic kidney disease | journal = Journal of Biomedicine & Biotechnology | volume = 2012 | pages = 691369 | year = 2012 | pmid = 22919275 | pmc = 3420350 | doi = 10.1155/2012/691369 | doi-access = free }}</ref><ref name="MP2017">{{cite web|title=Kidney Failure|url=https://medlineplus.gov/kidneyfailure.html|website=MedlinePlus|access-date=11 November 2017|language=en}}</ref><ref name="Kid2009">{{cite journal |url=http://www.kdigo.org/clinical_practice_guidelines/pdf/CKD/KDIGO%20CKD-MBD%20GL%20KI%20Suppl%20113.pdf |title=KDIGO Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, Prevention, and Treatment of Chronic Kidney Disease-Mineral and Bone Disorder (CKD-MBD) |author=KDIGO: Kidney Disease Improving Global Outcomes |date=August 2009 |journal=Kidney Int |volume=76 |issue=Suppl 113 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213061302/http://www.kdigo.org/clinical_practice_guidelines/pdf/CKD/KDIGO%20CKD-MBD%20GL%20KI%20Suppl%20113.pdf |archive-date=2016-12-13 |url-status=dead }}</ref> याशिवाय सीकेडी रुग्णांमध्ये [[हृदय व रक्तवाहिन्यांचे आजार|हृदय-रक्तवाहिन्यासंबंधी]] (कार्डिओव्हॅस्क्युलर) गुंतागुंत खूप अधिक असते आणि यामुळे [[मृत्यू]] व रुग्णालयात दाखल होण्याचा धोकाही वाढतो.<ref>{{cite journal | vauthors = Go AS, Chertow GM, Fan D, McCulloch CE, Hsu CY | title = Chronic kidney disease and the risks of death, cardiovascular events, and hospitalization | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2004-09-23_351_13/page/1296 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 351 | issue = 13 | pages = 1296–1305 | date = September 2004 | pmid = 15385656 | doi = 10.1056/NEJMoa041031 | doi-access = free }}</ref> दीर्घकालीन मूत्रपिंड रोगाची कारणे म्हणजे [[मधुमेह]], [[उच्च रक्तदाब]], [[ग्लोमेरुलोनेफ्रायटिस]] व [[पॉलिसिस्टिक किडनी रोग]].<ref name=Hop2017>{{cite web|title=What is renal failure?|url=https://www.hopkinsmedicine.org/healthlibrary/conditions/kidney_and_urinary_system_disorders/end_stage_renal_disease_esrd_85,P01474|website=Johns Hopkins Medicine|access-date=18 December 2017|language=en}}</ref><ref name=GBD2015De/> या रोगाचा कौटुंबिक इतिहास असल्यास हा रोग होण्याचा धोका खूप वाढतो.<ref name=NIH2017What/> रोगनिदानासाठी [[रक्त तपासणी]] करून [[ग्लोमेरुलर फिल्ट्रेशन रेट|अंदाजित ग्लोमेरुलर फिल्ट्रेशन रेट]] (eGFR) निश्चित करणे व [[मूत्र तपासणी]] करून [[अल्ब्युमिन]] मोजणे आवश्यक आहे.<ref name=NIH2016Diag>{{cite web|title=Chronic Kidney Disease Tests & Diagnosis|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/chronic-kidney-disease-ckd/tests-diagnosis|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=19 December 2017|date=October 2016}}</ref> अंतर्निहित कारण शोधण्यासाठी [[अल्ट्रासाऊंड|मूत्रपिंड अल्ट्रासोनोग्राफी|]] व [[मूत्रपिंड]] [[बायोप्सी|ऊतक परीक्षा]] केली जाऊ शकते.<ref name=Hop2017/> रोग कोणत्या अवस्थेत आहे हे निश्चित करण्यासाठी रोगाच्या तीव्रतेच्या आधारे अनेक अवस्था-वर्गीकरण पद्धती आहेत.<ref>{{cite journal | title = Summary of Recommendation Statements | journal = Kidney International Supplements | volume = 3 | issue = 1 | pages = 5–14 | date = January 2013 | pmid = 25598998 | pmc = 4284512 | doi = 10.1038/kisup.2012.77 }}</ref><ref name=Fer2018>{{cite book | vauthors = Ferri FF |title=Ferri's Clinical Advisor 2018 E-Book: 5 Books in 1|date=2017|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780323529570|pages=294–295|url=https://books.google.com/books?id=wGclDwAAQBAJ&pg=PA294|language=en}}</ref> <!-- प्रतिबंध आणि उपचार --> धोक्यात असलेल्या व्यक्तींची नियमित तपासणी करणे आवश्यक आहे.<ref name=NIH2016Diag/> सुरुवातीच्या उपचारांमध्ये उच्च रक्तदाब, रक्तातील ग्लुकोज व कोलेस्टेरॉल कमी करण्याची औषधे घेणे समाविष्ट आहे.<ref name=NIH2016Tx/> रक्तदाब कमी करण्यासाठी वापरली जाणारी प्रथम श्रेणीची औषधे म्हणजे अँजिओटेन्सिन कन्व्हर्टिंग एन्झाइम इनहिबिटर,उदाहरणार्थ, लिसिनोप्रिल किंवा अँजिओटेन्सिन II रिसेप्टर ब्लॉकर, उदाहरणार्थ, टेल्मिसार्टन, कारण ही औषधे मूत्रपिंड रोगाची प्रगती मंद करतात व हृदयरोगाचा धोका कमी करतात.<ref name=Xie2015>{{cite journal | vauthors = Xie X, Liu Y, Perkovic V, Li X, Ninomiya T, Hou W, Zhao N, Liu L, Lv J, Zhang H, Wang H | display-authors = 6 | title = Renin-Angiotensin System Inhibitors and Kidney and Cardiovascular Outcomes in Patients With CKD: A Bayesian Network Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = American Journal of Kidney Diseases | volume = 67 | issue = 5 | pages = 728–41 | date = May 2016 | pmid = 26597926 | doi = 10.1053/j.ajkd.2015.10.011 | type = Systematic Review & Meta-Analysis | doi-access = free }}</ref>लूप मूत्रवर्धक औषध (लूप डायुरेटिक) [[सूज]] नियंत्रणात व आवश्यक असल्यास अधिक रक्तदाब कमी करण्यासाठी वापरले जाते.<ref name=NIH2016Tx/><ref>{{cite journal | vauthors = Wile D | title = Diuretics: a review | journal = Annals of Clinical Biochemistry | volume = 49 | issue = Pt 5 | pages = 419–31 | date = September 2012 | pmid = 22783025 | doi = 10.1258/acb.2011.011281 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = James PA, Oparil S, Carter BL, Cushman WC, Dennison-Himmelfarb C, Handler J, Lackland DT, LeFevre ML, MacKenzie TD, Ogedegbe O, Smith SC, Svetkey LP, Taler SJ, Townsend RR, Wright JT, Narva AS, Ortiz E | display-authors = 6 | title = 2014 evidence-based guideline for the management of high blood pressure in adults: report from the panel members appointed to the Eighth Joint National Committee (JNC 8) | journal = JAMA | volume = 311 | issue = 5 | pages = 507–20 | date = February 2014 | pmc = 6485696 | doi = 10.1002/14651858.CD011339.pub2 | pmid = 24352797 }}</ref> [[नॉन-स्टेरॉइडल अँटी-इन्फ्लेमेटरी औषधे|एनएसएआयडी]] औषधे, उदाहरणार्थ,आयबुप्रोफेन घेणे टाळावे.<ref name=NIH2016Tx>{{cite web|title=Managing Chronic Kidney Disease|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/chronic-kidney-disease-ckd/managing|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|date=October 2016}}</ref> इतर शिफारस केलेल्या उपायांमध्ये सक्रिय राहणे, काही आहारविषयक बदल जसे की कमी मीठ खाणे व मर्यादित प्रथिने घेणे यांचा समावेश आहे.<ref name=NIH2016Tx/><ref>{{cite web |title=Eating Right for Chronic Kidney Disease {{!}} NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/chronic-kidney-disease-ckd/eating-nutrition |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=5 September 2019}}</ref> अशक्तपणा व हाडांच्या आजारांसाठी उपचार लागू शकतो.<ref name=NIH2016Anemia>{{cite web|title=Anemia in Chronic Kidney Disease|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/chronic-kidney-disease-ckd/anemia|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=19 December 2017|date=July 2016|archive-date=2017-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20171221195955/https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/chronic-kidney-disease-ckd/anemia|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Mineral & Bone Disorder in Chronic Kidney Disease|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/chronic-kidney-disease-ckd/mineral-bone-disorder|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=19 December 2017|date=November 2015|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052020/https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/chronic-kidney-disease-ckd/mineral-bone-disorder|url-status=dead}}</ref> गंभीर स्थितीत रक्त अपोहन (हेमोडायलिसिस),उदरावरणीय अपोहन (पेरिटोनियल डायलिसिस) किंवा मूत्रपिंड प्रत्यारोपण आवश्यक होते.<ref name=NIH2017>{{cite web|title=Kidney Failure|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/kidney-failure|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=11 November 2017}}</ref> <!-- महामारीविज्ञान --> २०१९ मध्ये जगभरात सुमारे ८५ कोटींहून अधिक लोक दीर्घकालीन मूत्रपिंड रोगाने ग्रस्त होते,<ref name="GDB19">{{cite journal |last1=Jager |first1=K |last2=Kovesdy |first2=C |last3=Langham |first3=R |last4=Rosenberg |first4=M |last5=Jha |first5=V |last6=Zoccali |first6=C |title=A single number for advocacy and communication-worldwide more than 850 million individuals have kidney diseases |journal=Nephrology, dialysis, transplantation : official publication of the European Dialysis and Transplant Association - European Renal Association |date=2019 |volume=34(11) |pages=1803–1805 |doi=10.1093/ndt/gfz174 |pmid=31566230}}</ref> २०१६ मध्ये हा आकडा ७५ कोटी ३० लाख होता (त्यापैकी ४१ कोटी ७० लाख महिला व ३३ कोटी ६० लाख पुरुष).<ref name=GBD2016Prev>{{cite journal | vauthors = Bikbov B, Perico N, Remuzzi G | title = Disparities in Chronic Kidney Disease Prevalence among Males and Females in 195 Countries: Analysis of the Global Burden of Disease 2016 Study | journal = Nephron | volume = 139 | issue = 4 | pages = 313–318 | date = 23 May 2018 | pmid = 29791905 | doi = 10.1159/000489897 | url = https://zenodo.org/record/1283108 | doi-access = free }}</ref><ref name="Osteoblastogenesis of adipose-deriv">{{cite journal | vauthors = Tjempakasari A, Suroto H, Santoso D | title = Osteoblastogenesis of adipose-derived mesenchymal stem cells in chronic kidney disease patient with regular hemodialysis | journal = Annals of Medicine and Surgery | volume = 84 | pages = 104796 | date = December 2022 | pmid = 36536732 | pmc = 9758290 | doi = 10.1016/j.amsu.2022.104796 }}</ref> २०१५ मध्ये सुमारे १२ लाख लोक या रोगाने मरण पावले, १९९० मध्ये हा आकडा ४ लाख ९० हजार होता.<ref name=GBD2015De>{{cite journal | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, etal | title = Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1459–1544 | date = October 2016 | pmid = 27733281 | pmc = 5388903 | doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | collaboration = GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators }}</ref><ref name=GDB2013>{{cite journal | vauthors = Naghavi M, Wang H, Lozano R, Davis A, Liang X, Zhou M, etal | collaboration = GBD 2013 Mortality and Causes of Death Collaborators | title = Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = Lancet | volume = 385 | issue = 9963 | pages = 117–71 | date = January 2015 | pmid = 25530442 | pmc = 4340604 | doi = 10.1016/S0140-6736(14)61682-2 }} Table 2, p. 137 {{Open access}}</ref> ==कारणे== {| class="wikitable" |+ दीर्घकालीन मूत्रपिंड रोगाची प्रमुख कारणे |- ! रोग !! टक्केवारी !! टिप्पणी |- | '''मधुमेह''' || २०-४५% || जातीय व भौगोलिक फरक मोठ्या प्रमाणात आहे |- | '''इंटरस्टिशियल रोग''' || २०-३०% || औषधांमुळे, रिफ्लक्स नेफ्रोपॅथी |- | '''ग्लोमेरुलर रोग''' || १०-२०% || सर्वाधिक IgA नेफ्रोपॅथी |- | '''उच्च रक्तदाब''' || ५-२०% || इतर प्राथमिक मूत्रपिंड रोगामुळे होऊ शकतो |- | '''सिस्टेमिक दाहक रोग''' || ५-१०% || सिस्टेमिक ल्युपस एरिथेमॅटोसस, व्हॅस्क्युलायटिस |- | '''रेनोव्हॅस्क्युलर रोग''' || ५% || बहुतेक एथेरोमॅटस |- | '''जन्मजात व आनुवंशिक रोग''' || १०% || पॉलिसिस्टिक किडनी रोग, अल्पोर्ट सिंड्रोम |- | '''अज्ञात''' || ५-१०% || |} २०१५ च्या घटनांच्या आधारावर सीकेडीची सर्वात महत्त्वाची कारणे म्हणजे [[मधुमेह]], [[उच्च रक्तदाब]] व [[ग्लोमेरुलोनेफ्रायटिस]].<ref name=GBD2015Pre>{{cite journal | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, etal | title = Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1545–1602 | date = October 2016 | pmid = 27733282 | pmc = 5055577 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | collaboration = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators }}</ref> उच्च रक्तदाब असलेल्या प्रत्येक पाचपैकी एक व मधुमेह असलेल्या प्रत्येक तिघांपैकी एक दीर्घकालीन मूत्रपिंड रोगाने ग्रस्त आहे. जर कारण जाणून घेणे शक्य नसेल तर त्याला ''इडिओपॅथिक'' (स्वयंभू) म्हणतात.<ref>{{cite web |title=United States Renal Data System (USRDS) |url=http://www.usrds.org/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070213232827/http://www.usrds.org/ |archive-date=2007-02-13 }}</ref> ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य दुवे== [[वर्ग:मूत्रपिंड रोग]] sfydzv2fc5f1bvdq5g4dir64hxolcwj 0 378354 2704889 2694938 2026-08-23T20:34:02Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704889 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = मधुमेहाशी संबंधित आजार | synonym = | image = File:Diabetes complications.jpg | caption =रेटिनोपथी (दृष्टिपटल व्यथा), नेफ्रोपथी (मूत्रपिंड विकार)आणि न्युरोपथी (मज्जातंतू विकार) या अनियंत्रित मधुमेहाच्या संभाव्य गुंतागुंती आहेत. | pronounce = | specialty = [[अंतःस्रावशास्त्र]] }} [[मधुमेह|मधुमेही]] रुग्णांमध्ये रक्तातील ग्लुकोजचे नियन्त्रण् न केल्यामुळे अनेक आजार होतात. *१. तीव्र आजार *२. दीर्घकालीन आजार किंवा मधुमेहाची जटिलता (diabetic complications). ==तीव्र आजार== मधुमेहामुळे होणारे तीव्र आजार म्हणजे जे वेगाने विकसित होतात. त्यांची उदाहरणे म्हणजे: *[[डायबेटिक केटोअ‍ॅसिडोसिस|मधुमेही कीटोअ‍ॅसिडोसिस]] (DKA) *अति-परासरणीय अति-रक्तशर्करा अवस्था ([[हायपरग्लायसेमिक हायपरोस्मोलर स्टेट]] (HHS)), *लॅक्टिक अ‍ॅसिडोसिस (LA), *[[हायपोग्लायसेमिया]].(रक्तातील साखरेची कमतरता) टाइप १ मधुमेही व्यक्तींना वरील गोष्टींचा त्रास होण्याची शक्यता अधिक असते. ==दीर्घकालीन आजार== दीर्घकालीन आजार कालांतराने विकसित होतात आणि त्यांचे सामान्यतः दोन श्रेणींमध्ये वर्गीकरण केले जाते: *सूक्ष्म रक्तवाहिन्याचे रोग आणि *मोठ्या रक्तवाहिन्याचे (मॅक्रोव्हॅस्क्युलर) रोग . सूक्ष्म रक्तवाहिन्या रोगन्च्या जटिलता मध्ये मज्जातंतू विकार (न्यूरोपॅथी), मूत्रपिंड विकार (नेफ्रोपॅथी) आणि मज्जापटल किन्वा दृष्टिपटल व्यथा (रेटिनोपॅथी) यांचा समावेश होतो; तर हृदय व रक्तवाहिन्यांसंबंधी रोग, [[पक्षाघात#:~:text=संदर्भ-,पक्षाघात,-https://mr.wikipedia|पक्षाघात]] आणि पेरिफेरल व्हॅस्क्युलर रोग यांचा समावेश मोठ्या रक्तवाहिन्यानचे गुंतागुंतींमध्ये होतो. <ref name="Epidemiology of diabetes and diabet">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Deshpande AD, Harris-Hayes M, Schootman M|date=November 2008|title=Epidemiology of diabetes and diabetes-related complications|journal=Physical Therapy|volume=88|issue=11|pages=1254–1264|doi=10.2522/ptj.20080020|pmc=3870323|pmid=18801858}}</ref> मधुमेहाच्या जटिलते मुळे जीवनाची गुणवत्ता मोठ्या प्रमाणात खालावू शकते आणि दीर्घकाळ टिकणारे अपंगत्व येऊ शकते. एकूणच, ज्या लोकांच्या रक्तातील साखरेची पातळी चांगल्या प्रकारे नियंत्रित नसते, त्यांच्यामध्ये '''जटिलता''' खूपच जास्त प्रमाणात आणि गंभीर स्थितित आढळते. <ref>{{जर्नल स्रोत|displayauthors=6|vauthors=Nathan DM, Cleary PA, Backlund JY, Genuth SM, Lachin JM, Orchard TJ, Raskin P, Zinman B|date=December 2005|title=Intensive diabetes treatment and cardiovascular disease in patients with type 1 diabetes|journal=The New England Journal of Medicine|volume=353|issue=25|pages=2643–2653|doi=10.1056/NEJMoa052187|pmc=2637991|pmid=16371630|doi-access=free}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=|date=April 1995|title=The effect of intensive diabetes therapy on the development and progression of neuropathy. The Diabetes Control and Complications Trial Research Group|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_1995-04-15_122_8/page/n54|journal=Annals of Internal Medicine|volume=122|issue=8|pages=561–568|doi=10.7326/0003-4819-122-8-199504150-00001|pmid=7887548}}</ref> मधुमेहाची सुरुवात होण्याचे वय, मधुमेहाचा प्रकार, लिंग आणि अनुवंशिकता यांसारखे काही न बदलता येणारे धोक्याचे घटक धोक्यावर परिणाम करू शकत नाही. [[धूम्रपान]], [[लठ्ठपणा]], [[उच्च रक्तदाब]], वाढलेली कोलेस्ट्रॉल पातळी आणि नियमित [[व्यायाम|व्यायामाचा]] अभाव या बदल करता येण्याजोग्या जोखीम घटकांवर उपाययोजना केल्यास, मधुमेहाशी संबंधित जटिलता निर्माण होण्याची शक्यता कमी करता येते. मधुमेहाशी संबंधित गुंतागुंत असणे हा कोविड-१९ मध्ये गंभीर लक्षणे विकसित होण्याचा एक जोखीम घटक आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|displayauthors=6|vauthors=Kompaniyets L, Pennington AF, Goodman AB, Rosenblum HG, Belay B, Ko JY, Chevinsky JR, Schieber LZ, Summers AD, Lavery AM, Preston LE, Danielson ML, Cui Z, Namulanda G, Yusuf H, Mac Kenzie WR, Wong KK, Baggs J, Boehmer TK, Gundlapalli AV|date=July 2021|title=Underlying Medical Conditions and Severe Illness Among 540,667 Adults Hospitalized With COVID-19, March 2020-March 2021|journal=Preventing Chronic Disease|volume=18|pages=E66|doi=10.5888/pcd18.210123|pmc=8269743|pmid=34197283|doi-access=free}}</ref> ===दृष्टिपटल व्यथा=== [[दृष्टिपटल]] (रेटिना)ला होणारे दुखापत्, ज्याला [[रेटिनोपथी|दृष्टिपटल व्यथा]] (रेटिनोपथी) म्हणतात, हे कामाच्या वयातील लोकांमध्ये अंधत्वाचे सर्वात सामान्य कारण आहे.<ref name="Feather_2021">{{Cite book |vauthors=Feather A, Randall D, Waterhouse M |title=Kumar and Clark's Clinical Medicine |publisher=[[Elsevier]] |year=2021 |isbn=978-0-7020-7868-2 |edition=10th |pages=699–741}}</ref>मधुमेहामुळे डोळ्यांवर इतरही परिणाम होऊ शकतात, जसे [[मोतीबिंदू]] आणि [[काचबिंदू]].<ref name="Feather_2021" /> मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी वर्षातून एकदा तरी [[नेत्रतज्ज्ञ]] किंवा [[नेत्रशल्यचिकित्सा|नेत्ररोगतज्ज्ञ]] यांना भेटणे अवश्यक असते.<ref>{{Cite web |title=Diabetes eye care |url=https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000078.htm |access-date=2018-03-27 |website=MedlinePlus |publisher=National Library of Medicine |publication-place=Maryland |archive-date=2018-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180328102348/https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000078.htm |url-status=live}}</ref> ===मूत्रपिंड विकार=== मधुमेही नेफ्रोपॅथी हे [[दीर्घकालीक मूत्रपिंड रोग]]ाचे व्मुख्य कारण आहे. अमेरिकेत [[मूत्रपिंड डायलिसिस|डायलिसिस]]वर असलेल्या ५०% पेक्षा जास्त रुग्ण मधुमेही असातात.<ref name="Wing_2022">{{Cite book |vauthors=Wing EJ, Schiffman F |title=Cecil Essentials of Medicine |publisher=[[Elsevier]] |year=2022 |isbn=978-0-323-72271-1 |edition=10th |location=Pennsylvania |pages=282–297, 662–677}}</ref> ===मज्जातंतू विकार=== [[मधुमेही न्यूरोपॅथी]], म्हणजे मज्जातंतूंना होणारे विकार, विविध प्रकारे प्रकट होते, ज्यामध्ये [[संवेदना नष्ट होणे]], [[न्यूरोपॅथिक वेदना]], आणि [[स्वायत्त बिघडलेले कार्य]] (जसे की [[स्थितीजन्य हायपोटेन्शन|स्थितिजन्य रक्तदाब-ऱ्हास]], [[अतिसार]], आणि [[शिश्नाची ताठरता न येणे]] यांचा समावेश आहे.<ref name="Feather_2021" /> वेदनाशक्ती नष्ट झाल्यामुळे दुखापतीची शक्यता वाढते, ज्यामुळे [[मधुमेही पाय|मधुमेही पायाच्या समस्या]] (जसे की [[ओला कोथ]] (ulcer) उद्भवू शकतात, हे गैर-आघातजन्य पाय किन्वा बोटान्चे [[विच्छेदन]]ाचे सर्वात सामान्य कारण आहे.<ref name="Feather_2021" /> ===मधुमेहामुळे होणारे इतर आजार=== [[मधुमेहातील श्रवणशक्ती कमी होणे|श्रवणशक्ती कमी होणे]] हे मधुमेहाशी संबंधित आणखी एक दीर्घकालीन गुंतागुंत आहे.<ref>{{cite journal |vauthors=Mittal R, McKenna K, Keith G, Lemos JR, Mittal J, Hirani K |title=A systematic review of the association of Type I diabetes with sensorineural hearing loss |journal=PLOS ONE |volume=19 |issue=2 |article-number=e0298457 |date=9 February 2024 |pmid=38335215 |pmc=10857576 |doi=10.1371/journal.pone.0298457 |doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1998457M}}</ref> [[पित्ताशयातील खडे|पित्ताशयाच्या खड्यांच्या]] आजाराशी संबंधित विस्तृत माहिती आणि असंख्य प्रकरणांच्या आधारे, असे दिसते की टाइप २ मधुमेह आणि पित्ताशयातील खडे यांच्यात संबंध असू शकतो. मधुमेह नसलेल्या व्यक्तींच्या तुलनेत मधुमेह असलेल्या व्यक्तींमध्ये पित्ताशयातील खडे विकसित होण्याचा धोका जास्त असतो.<ref>{{cite journal |vauthors=Yuan S, Gill D, Giovannucci EL, Larsson SC |title=Obesity, Type 2 Diabetes, Lifestyle Factors, and Risk of Gallstone Disease: A Mendelian Randomization Investigation |journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology |volume=20 |issue=3 |pages=e529–e537 |date=March 2022 |pmid=33418132 |doi=10.1016/j.cgh.2020.12.034 |hdl-access=free |doi-access=free |hdl=10044/1/86461}}</ref> [[बौद्धिक क्षीणता]] आणि मधुमेह यांच्यात संबंध आहे; अभ्यासांनी दर्शविले आहे की मधुमेह असलेल्या व्यक्तींमध्ये बौद्धिक क्षीणता होण्याचा अधिक धोका असतो, आणि रोग नसलेल्या व्यक्तींच्या तुलनेत त्यांच्यात घटीचा दर अधिक असतो.<ref name="cognitive">{{cite journal |vauthors=Cukierman T, Gerstein HC, Williamson JD |title=Cognitive decline and dementia in diabetes--systematic overview of prospective observational studies |journal=Diabetologia |volume=48 |issue=12 |pages=2460–2469 |date=December 2005 |pmid=16283246 |doi=10.1007/s00125-005-0023-4 |doi-access=free}}</ref> मधुमेहामुळे [[स्मृतिभ्रंश]]ाचा धोका वाढतो, आणि मधुमेहाचे निदान जितक्या लवकर होते, तितका हा धोका अधिक असतो.<ref>{{Cite web |vauthors=Budson AE |date=2021-07-12 |title=What's the relationship between diabetes and dementia? |url=https://www.health.harvard.edu/blog/whats-the-relationship-between-diabetes-and-dementia-202107122546 |access-date=2025-01-27 |website=Harvard Health |language=en}}</ref> मधुमेह वृद्धांमध्ये, विशेषतः इन्सुलिन उपचार घेणाऱ्यांमध्ये, [[वृद्धांमध्ये पडणे|पडण्याची]] शक्यता देखील वाढवतो.<ref>{{cite journal |vauthors=Yang Y, Hu X, Zhang Q, Zou R |title=Diabetes mellitus and risk of falls in older adults: a systematic review and meta-analysis |journal=Age and Ageing |volume=45 |issue=6 |pages=761–767 |date=November 2016 |pmid=27515679 |doi=10.1093/ageing/afw140 |doi-access=free}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मधुमेह]] ir6shmysga1wuxi9jl5svmzaqhgb4wh 0 379157 2704926 2701421 2026-08-23T21:32:30Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704926 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Huzurpaga_Girls_High_School.JPG|उजवे|इवलेसे|हुझुरपागा कॅम्पस]] '''हुजुरपागा''' ही महाराष्ट्राच्या पुणे शहरातील एक शाळा आहे. ही [[भारत|भारतातील]] भारतीयांद्वारे स्थापित केलेली सर्वात जुनी मुलींची शाळा आहे. <ref name="Chandra2009">{{जर्नल स्रोत|last=Chandra|first=Shefali|date=2009|title=Mimicry, Masculinity, and the Mystique of Indian English: Western India, 1870-1900|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_2009-02_68_1/page/199|journal=The Journal of Asian Studies|volume=68|issue=1|pages=199–225|doi=10.1017/S0021911809000023|jstor=20619679|id={{INIST|21459677}} {{ProQuest|230392647}}|doi-access=free}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> == इतिहास == [[चित्र:Bene_Israel_girls.jpg|उजवे|इवलेसे|२० व्या शतकाच्या सुरुवातीपासूनचे हुझुरपागाचे बेने इस्रायल विद्यार्थी]] शाळेची स्थापना महाराष्ट्र बालिका शिक्षण संस्था (MGE) यांनी १८८५ साली केली.<ref>Ghurye, G. S. (1954). Social Change in Maharashtra, II. Sociological Bulletin, page 51.</ref> या शाळेच्या संस्थापकांमध्ये वामन आबाजी मोडक, [[महादेव गोविंद रानडे]] आणि इतिहासकार डॉ. [[रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर]] यांचा समावेश होता.<ref>{{cite book|editor-last1=Bhattacharya|editor-first1=Sabyasachi|title=Education and the disprivileged : nineteenth and twentieth century India.|date=2002|publisher=Orient Longman|location=Hyderabad|isbn=978-8125021926|pages=239|edition=1. publ.|url=https://books.google.com/books?id=f-jBIp3iWdEC&q=tilak+swaraj&pg=PR7|accessdate=12 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Huzurpaga|url=http://www.huzurpaga.com/about-us.php|website=Huzurpaga|access-date=2026-04-20|archive-date=2018-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180222131714/http://www.huzurpaga.com/about-us.php|url-status=dead}}</ref> {{मट्रा}} Ramabai Ranade यांनी १८८४ साली मुंबईचे राज्यपाल सर जेम्स फर्ग्युसन,सहावे बॅरोनेट यांच्याकडे मुलींसाठी हायस्कूल सुरू करण्याबाबत अर्ज सादर केला होता. त्यानंतर फर्ग्युसन यांनी १८८५ मध्ये शाळेचे उद्घाटन केले. शाळेची सुरुवात १२ मुलींनी झाली, त्यापैकी दोन विधवा होत्या. समाजसुधारक [[कॉर्नेलिया सोराबजी]] यांच्या भगिनी, मेरी सोराबजी या शाळेतील पहिल्या शिक्षकांपैकी एक होत्या.<ref name="Doors">Richard Sorabji, [https://books.google.com/books?id=V57qLrUcbfAC&q=Francina&pg=PA8 ''Opening Doors: The Untold Story of Cornelia Sorabji, Reformer, Lawyer and Champion of Women's Rights in India''] (Penguin Books India 2010):13-14. {{ISBN|9781848853751}}</ref> शाळेत इंग्रजी साहित्य, अंकगणित, भूमिती, मराठी आणि विज्ञान हे विषय शिकवले जात होते. संस्कृत हा अभ्यासक्रमात ऐच्छिक विषय होता.<ref>{{cite book|editor-last1=Bhattacharya|editor-first1=Sabyasachi|title=Education and the disprivileged : nineteenth and twentieth century India.|date=2002|publisher=Orient Longman|location=Hyderabad|isbn=978-8125021926|pages=240|edition=1. publ.|url=https://books.google.com/books?id=f-jBIp3iWdEC&q=tilak+swaraj&pg=PR7|accessdate=12 September 2016}}</ref><ref name=Chandra2009/> शाळेची स्थापना आणि अभ्यासक्रम यांना लोकमान्य [[बाळ गंगाधर टिळक]] यांनी त्यांच्या [[केसरी]] आणि महारट्टा या वृत्तपत्रांतून तीव्र विरोध केला होता.<ref>{{cite journal |last1=Rao |first1=Parimala V. |title=Women's Education and the Nationalist Response in Western India: Part II—Higher Education |journal=Indian Journal of Gender Studies |date=January 2008 |volume=15 |issue=1 |pages=141–148 |doi=10.1177/097152150701500108 |s2cid=143961063 |citeseerx=10.1.1.899.6299 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Rao |first1=Parimala V. |title=Women's Education and the Nationalist Response in Western India: Part I—Basic Education |journal=Indian Journal of Gender Studies |date=June 2007 |volume=14 |issue=2 |pages=307–316 |doi=10.1177/097152150701400206 |s2cid=197651677 |citeseerx=10.1.1.901.4831 }}</ref> इंग्रजी अभ्यासक्रमाची खिल्ली उडवणारे एक नाटक प्रकाशित झाली होती, आणि त्याची दुसरी आवृत्तीही निघाली होती. हे नाटक पुण्यात रंगमंचावर अनेक वेळा सादर करण्यात आले.<ref name=Chandra2009/> १८८७ मध्ये [[सांगली संस्थान]]चे शासक तात्यासाहेब पटवर्धन यांनी पुण्यातील [[लक्ष्मी रोड]]वर शाळेसाठी जमीन दिली. त्याच परिसरात पुढे मुलींसाठी वसतिगृह आणि प्राथमिक शाळा सुरू करण्यात आली. == वैशिष्ट्ये == ही शाळा शंभर वर्षांहून अधिक काळ बाहेरील विद्यार्थिनींसाठी निवासी (बोर्डिंग) सुविधा उपलब्ध करून देत आहे. २०व्या शतकाच्या पूर्वार्धात बेने इस्रायल समाजात ही शाळा विशेष लोकप्रिय होती.<ref>{{cite book|last1=Feinberg|first1=Miriam P.|last2=Shapiro|first2=Miriam Klein|title=Hear Her Voice! Twelve Jewish Women Who Changed the World|date=2010|publisher=Pitspopany Press|isbn=978-1936068029|edition=First|url=https://books.google.com/books?id=jHcBfbq3CYkC&q=huzurpaga+school&pg=PA83|accessdate=6 November 2016}}</ref><ref>{{cite book|last1=Roland|first1=Joan G.|title=The Jewish communities of India : identity in a colonial era|date=1998|publisher=Transaction Publ.|location=New Brunswick [u.a.]|isbn=978-0765804396|page=318|edition=2.|url=https://books.google.com/books?id=kHJccZ92IecC&q=huzurpaga+native+girls++poona&pg=PA318|accessdate=6 November 2016}}</ref> शाळेतील उल्लेखनीय निवासी विद्यार्थिनींमध्ये आनंदीबाई कर्वे आणि अभिनेत्री रीमा लागू यांचा समावेश आहे. == विस्तार == १९९० च्या दशकात MGE ने पुण्याच्या उपनगरात कात्रज येथे शाळेची नवीन शाखा सुरू केली. ती सुरुवातीला बालवाडीतून सुरू होऊन पुढे माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षणापर्यंत विस्तारली. == शिक्षण == [[चित्र:Entrance_of_Hujurpaga_Girls_school_Pune_IMG-20170811-WA0008.jpg|उजवे|इवलेसे|लक्ष्मी रोडवरील हुझुरपागा शाळेचे प्रवेशद्वार]] तात्यासाहेब पटवर्धन यांचे वडील, [[सांगली|सांगलीचे]] महाराज, चिंतामणराव पटवर्धन यांच्या सन्मानार्थ या शाळेचे अधिकृत नाव एचएचसीपी गर्ल्स हायस्कूल असे आहे. हुजूरपगा [[पुणे|पुण्यातील]] लक्ष्मी रोडच्या मुख्य व्यापारी भागात वसलेली आहे. [[पेशवे|पेशव्यांच्या]] काळात, शाळेच्या या जागेचा ऐतिहासिकदृष्ट्या मराठा घोडदळासाठी तबेला म्हणून वापर केला जात असे. शाळेने आपली दुसरी शाखा कात्रज येथे उघडली. २००१ मध्ये, एमजीई सोसायटीने केवळ मुलींसाठी हुजूरपगा महिला वाणिज्य महाविद्यालय (एचएमव्हीएम) नावाचे एक वरिष्ठ वाणिज्य महाविद्यालय स्थापन केले. <ref>[http://www.hmvmpune.inHuzurpaga Mahila Vanijya Mahavidyalaya (HMVM)]{{मृत दुवा|date=July 2023}}</ref> सध्या, शाळेत इयत्ता ५ वी ते १० वी पर्यंतचे शिक्षण सुमारे २,४०० मुलींना दिले जाते. शाळेचे शिक्षणाचे माध्यम प्रामुख्याने [[मराठी भाषा|मराठी]] असून, काही विद्यार्थिनींना इंग्रजी भाषेतून विज्ञान आणि गणित शिकण्याची संधी दिली जाते. या दुसऱ्या पर्यायाला 'सेमी-इंग्लिश अभ्यासक्रम' म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाकडून इयत्ता १० वीच्या विद्यार्थ्यांसाठी घेण्यात येणाऱ्या एसएससी परीक्षेत, शाळेचा उत्तीर्णतेचा दर सातत्याने ९० टक्क्यांहून अधिक असतो. == उल्लेखनीय माजी विद्यार्थी == * आनंदीबाई कर्वे (१८८६ - १९५०) - समाजसुधारक [[धोंडो केशव कर्वे|महर्षी कर्वे]] यांच्याशी दुसरा विवाह आणि त्यांच्या मुलाच्या जन्मानंतर १८९० च्या दशकात त्या आपल्या मुलासोबत वसतिगृहामध्ये राहत होत्या <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=XU8dmAiaZSgC&pg=PA109|title=Intersections: Socio-cultural Trends in Maharashtra|date=2000|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-1878-0|editor-last=Kosambi|editor-first=Meera|page=109}}</ref> <ref name="McDonald1963">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ky5IH3-LPNwC&pg=PA58|title=The New Brahmans: Five Maharashtrian Families|last=Ellen E. McDonald|publisher=University of California Press|year=1963|pages=74|id=GGKEY:U3PU2CLAUDR}}</ref> * काशीबाई हरलेकर (१८७४ - १९३६) - समाजसुधारक, शिक्षणतज्ज्ञ आणि लेखिका <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=YICroPrSyz4C&q=hujur&pg=PR6|title=The emergence of feminism in India, 1850-1920|last=Anagol|first=Padma|date=2006|publisher=Ashgate|isbn=978-0754634119|location=Aldershot|page=231|author-link=Padma Anagol|access-date=11 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=sHklK65TKQ0C&q=%22kashibai+herlekar%22&pg=PA250|title=A history of Indian literature, 1800-1910 : western impact: Indian response|last=Das|first=Sisir Kumar|date=1991|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-8172010065|edition=Reprint.|location=New Delhi|pages=250}}</ref> * रेबेका रुबेन नौगावकर (१८८९ - १९५७) - [[बेने इस्रायल]] शिक्षणतज्ज्ञ - मिस रुबेन यांनी शाळेत तीन वर्षे शिकवले सुद्धा. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=jHcBfbq3CYkC&q=huzurpaga+school&pg=PA83|title=Hear Her Voice! Twelve Jewish Women Who Changed the World|last=Feinberg|first=Miriam P.|last2=Shapiro|first2=Miriam Klein|date=2010|publisher=Pitspopany Press|isbn=978-1936068029|edition=First|access-date=6 November 2016}}</ref> * पद्मभूषण [[ताराबाई मोडक]] (1892 -1973) - माँटेसरी शिक्षणाचे वकील <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=AgHEF9QhJo8C&q=pune&pg=PA1|title=Women's higher education in the 19th century|last=Srivastava|first=Gouri|date=2000|publisher=Concept Pub. Co.|isbn=9788170228233|location=New Delhi|page=190|access-date=20 December 2016}}</ref> * मुक्ताबाई दीक्षित (1901 - 1980) - [[मराठी भाषा|मराठीतील]] लेखिका * [[इरावती कर्वे]] (१९०५ – ११ ऑगस्ट १९७०) - प्रख्यात समाजशास्त्रज्ञ आणि मानववंशशास्त्रज्ञ * [[मालती बेडेकर]] (नी बालताई खरे) - मराठीतील लेखिका * [[कमल रणदिवे]] (८ नोव्हेंबर १९१७ – २००१) - कर्करोग संशोधनातील तज्ञ जीवशास्त्रज्ञ * [[शांता शेळके]] (19 ऑक्टोबर 1922 - 6 जून 2002) - मराठी भाषेतील कवी आणि लेखिका * [[शिरीष पै]] (१९२९-) - मराठी आणि इंग्रजी लेखक * [[सई परांजपे]] (1938-) - प्रसारक आणि चित्रपट दिग्दर्शक * [[रोहिणी गोडबोले]] (१९५२-) - कण भौतिकशास्त्रज्ञ * [[रीमा लागू]] (१९५८-२०१७) - रंगमंच आणि चित्रपट अभिनेत्री <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://zeenews.india.com/marathi/news/kallabaji/reema-lagoo-and-her-school-memory-at-pune-school/365274|title=फोटो आणि रिमा लागूंची पुण्यातली एक आठवण|date=18 May 2017|publisher=[[Zee News]]|language=Marathi|access-date=18 May 2017|quote=''ज्येष्ठ अभिनेत्री रिमा लागू १९७० ते १९७४ या कालावधीत हुजुरपागा शाळेत शिकत होत्या''}}</ref> * [[मृणाल कुलकर्णी]] (१९७१-) - अभिनेत्री * तेजश्री वालावलकर - अभिनेत्री. तिने मराठी टीव्ही मालिका, [[उंच माझा झोका]] मध्ये तरुण [[रमाबाई रानडे|रमाबाई रानडे यांची]] भूमिका केली होती. * प्राजक्ता गायकवाड (1998-) - अभिनेत्री. तिने मराठी टीव्ही मालिका [[स्वराज्यरक्षक संभाजी|स्वराज्यरक्षक संभाजीमध्ये]] छत्रपती [[संभाजी महाराज|संभाजी]] महाराजांच्या पत्नी महाराणी येसूबाईच्या भूमिकेत काम केले आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.punekarnews.in/prajakta-gaikwad,-a-warrior-queen-in-reel-and-real-life/|title=Prajakta Gaikwad a warrior queen in reel and real life|work=Punekar News|issue=November 11, 2019}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} owfjrt0yvl7ssqebqzuan9ahrscy0t3 0 379360 2704833 2681509 2026-08-23T19:16:16Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704833 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[चित्र:MultiPhotonExcitation-Fig10-doi10.1186slash1475-925X-5-36-clipping.JPEG|इवलेसे|400x400अंश|उंदराच्या आतड्याचे द्विफोटॉन उत्तेजन मायक्रोस्कोपी. लाल: अॅक्टिन . हिरवा: पेशी केंद्रके . निळा: गोब्लेट पेशींमधील श्लेष्मा. टीआय-सफायर लेसर वापरून 780 एनएमवर मिळवले.]] '''टू-फोटॉन एक्साइटेशन मायक्रोस्कोपी''' ( '''TPEF''' किंवा '''2PEF''' ) हे एक फ्लुरोसेन्स इमेजिंग तंत्र आहे जे सुमारे एक मिलिमीटर जाडीपर्यंतच्या विखुरलेल्या [[ऊती (जीवशास्त्र)|जिवंत ऊतींचे]] इमेजिंग करण्यासाठी विशेषतः योग्य आहे. पारंपारिक फ्लुरोसेन्स मायक्रोस्कोपीच्या विपरीत, जिथे उत्तेजन तरंगलांबी उत्सर्जन तरंगलांबीपेक्षा कमी असते, द्वि-फोटॉन उत्तेजनासाठी उत्सर्जित प्रकाशापेक्षा जास्त तरंगलांबी असलेल्या दोन फोटॉनद्वारे एकाच वेळी उत्तेजन आवश्यक असते. ऊतीमधील एका विशिष्ट ठिकाणी लेझर केंद्रित केला जातो आणि क्रमशः प्रतिमा तयार करण्यासाठी नमुन्यावर स्कॅन केला जातो. द्वि-फोटॉन उत्तेजनाच्या अरेखीयतेमुळे, प्रामुख्याने लेझर बीमच्या मायक्रोमीटर आकाराच्या फोकसमधील फ्लोरोफोर उत्तेजित होतात, ज्यामुळे प्रतिमेला अवकाशीय रिझोल्यूशन मिळते. हे कॉन्फोकल मायक्रोस्कोपीच्या विरुद्ध आहे, जिथे उत्तेजन फोकस आणि पिनहोलद्वारे मर्यादित डिटेक्शन यांच्या परस्परक्रियेमुळे अवकाशीय रिझोल्यूशन तयार होते. टू-फोटॉन एक्सायटेशन मायक्रोस्कोपीमध्ये सामान्यतः [[अवरक्त किरण|नियर-इन्फ्रारेड]] (NIR) एक्सायटेशन प्रकाशाचा वापर केला जातो, जो फ्लोरोसेंट डाईजला देखील उत्तेजित करू शकतो. इन्फ्रारेड प्रकाशाच्या वापरामुळे ऊतींमधील विकिरण कमी होते, कारण सामान्य जैविक ऊतींमध्ये इन्फ्रारेड प्रकाश कमी विखुरतो. मल्टिफोटॉन शोषणामुळे, बॅकग्राउंड सिग्नल मोठ्या प्रमाणात दाबला जातो. या दोन्ही परिणामांमुळे या तंत्राची प्रवेश खोली वाढते. टू-फोटॉन एक्सायटेशन हे कॉन्फोकल मायक्रोस्कोपीसाठी एक उत्तम पर्याय असू शकते, कारण त्यात ऊतींमध्ये अधिक खोलवर प्रवेश करण्याची क्षमता, कार्यक्षम प्रकाश शोधन आणि कमी फोटोब्लिचिंग असते. <ref name="Denk Strickler Webb 1990">{{जर्नल स्रोत|last=Denk|first=Winifried|last2=Strickler|first2=James H.|last3=Webb|first3=Watt W.|date=6 April 1990|title=Two-Photon Laser Scanning Fluorescence Microscopy|url=https://archive.org/details/sim_science_1990-04-06_248_4951/page/73|journal=Science|volume=248|issue=4951|pages=73–76|bibcode=1990Sci...248...73D|doi=10.1126/science.2321027|pmid=2321027}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Fluorescence Microscopy in Life Sciences|last=Stockert|first=Juan Carlos|last2=Blazquez-Castro|first2=Alfonso|year=2017|isbn=978-1-68108-518-0|pages=642–686|chapter=Non-linear Optics|doi=10.2174/9781681085180117010023}}</ref> {{वर्ग}} kjg10f1w36s5eq6mjg4uhbnjq0t8etd 0 379491 2705216 2683712 2026-08-24T11:46:39Z Abhijitsathe 4193 2705216 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट निवडणूक|election_name=२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|country=भारत|type=विधानसभा|ongoing=नाही|निवडणुक दिनांक=२३ व २९ एप्रिल २०२६ (२९३ जागा)<br>२१ मे २०२६ (१ जागा) |आधिची निवडणुक वर्ष=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२१|२०२१]]|vote_type=पक्ष|registered=६८,२५१,००८ ({{घट}} १०.९४%)<ref>{{cite web |url=https://www.eci.gov.in/eci-backend/public/api/download?url=LMAhAK6sOPBp%2FNFF0iRfXbEB1EVSLT41NNLRjYNJJP1KivrUxbfqkDatmHy12e%2FzBiU51zPFZI5qMtjV1qgjFg193XTtp6Zn6FU9qB%2FYxKh2I6Fg%2BNN0%2Fk6VQmFY0pHFCSv%2B1yJkuMeCkTzY9fhBvw%3D%3D |title=ECI Press Note: 2026 Assembly Elections Schedule |work=Election Commission of India |accessdate=15 March 2026}}</ref>|election_date=२३ व २९ एप्रिल २०२६ (२९३ मतदारसंघ)<br>२१ मे २०२६ (१ मतदारसंघ)|map_image=Results of the 2026 West Bengal Legislative Assembly election by constituency.svg|map_caption=पश्चिम बंगालमधील मतदारसंघांचा नकाशा|map_size=300px|turnout=९२.९३% ({{वाढ}} १०.६३%)|image1={{CSS image crop|Image = Suvendu Adhikari at Esplanade Metro Rail Station, Kolkata, 6 March 2024.jpg|bSize = 125 |cWidth = 110 |cHeight = 140|oTop = 0|oLeft = 6}}|leader1=[[शुभेंदू अधिकारी]]|leader_since1=२०२१|leaders_seat1=नंदीग्राम,<br>भवानीपूर (दोन्ही जिंकल्या गेले)|last_election1=३८.१५%, ७७ जागा|party1=भारतीय जनता पक्ष|seats1=२०६|alliance1=<!-- Do not insert any placeholder for "no alliance". -->|seat_change1={{वाढ}} १२९|popular_vote1=|percentage1=|swing1=|image2={{CSS image crop|Image =Ms. Mamata Banerjee, in Kolkata on July 17, 2018 (cropped) (cropped).JPG|bSize = 135 |cWidth = 110 |cHeight = 140|oTop = 5|oLeft = 10}}|leader2=[[ममता बॅनर्जी]]|leader_since2=१९९८|party2=तृणमूल काँग्रेस|alliance2=[[तृणमूल काँग्रेस]]|leaders_seat2=भवानीपूर </br> (हरले)|last_election2=४८.०२%, २१५ जागा|seats2=८१|seat_change2={{घट}} १३४|popular_vote2=|percentage2=|swing2=|title=[[पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]]|before_election=[[ममता बॅनर्जी]]|before_party=तृणमूल काँग्रेस|after_election=[[शुभेंदू अधिकारी]]|after_party=भारतीय जनता पक्ष}} '''२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक''' ही [[भारत]]ाच्या [[पश्चिम बंगाल]] राज्यातील [[पश्चिम बंगाल विधानसभा|विधानसभेच्या]] २९४ सदस्यांची निवड करण्यासाठी घेण्यात आली. २३ एप्रिल व २९ एप्रिल ह्या दोन टप्प्यांमध्ये घेतल्या गेलेल्या ह्या निवडणुकीमधील २९३ मतदारसंघांसाठी मतमोजणी ४ मे २०२६ रोजी करण्यात आली. ह्या निवडणुकीत ९२.९३% मतदानाची ऐतिहासिक नोंद झाली, जी २०११ च्या निवडणुकीला मागे टाकणारी राज्यातील आतापर्यंतची सर्वाधिक टक्केवारी आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/west-bengal-voter-turnout-assembly-election-records-highest-ever-voting-percentage-since-independence-101777472674563.html|title=Bengal records highest-ever voter turnout since independence, over 92% cast ballot|last=Priya|first=Priyanshu|date=2026-04-29|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-05-01}}</ref> सलग १५ वर्षे [[पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री|सत्तेवर]] राहिल्यानंतर [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]ला ह्या निवडणुकीत मोठ्या पराभवाचा सामना करावा लागला. [[शुभेंदू अधिकारी]] ह्यांच्या नेतृत्वाखाली [[भारतीय जनता पार्टी]]ने २०६ जागांवर विजय मिळवून स्पष्ट बहुमत प्राप्त केले. तृणमूल काँग्रेस पक्षाच्या नेत्या [[ममता बॅनर्जी]] ह्यांचा [[कोलकाता]] शहरातील भावानीपूर येथून पराजय झाला. ह्या निवडणुकीमधील मोठ्या पराभवानंतर तृणमूल काँग्रेस पक्षामध्ये मोठी फूट पडली. पक्षाध्यक्षा [[ममता बॅनर्जी]] तसेच पक्षनेते [[अभिषेक बॅनर्जी]] ह्यांच्या कर्यपद्धतीवर तीव्र् असंतोष व्यक्त करून पक्षाचे अनेक विद्यमान विधानसभा तसेच [[लोकसभा]] सदस्य तृणमूल काँग्रेस पक्षातून बाहेर पडले. लोकसभेमधील २८ पैकी २० खासदार [[त्रिपुरा]] येथे स्थापन झालेल्या [[नॅशनलिस्ट सिटीझेन्स पार्टी ऑफ इंडिया]] ह्या पक्षामध्ये प्रवेश केला. तसेच [[राज्यसभा|राज्यसभेच्या]]ही ४ सदस्यांनी राजीनामा दिला. नवनिर्वाचित ८० आमदारांपैकी ६५ आमदारांनी [[रिताब्रता बॅनर्जी]] ह्यांच्या नेतृत्वाखाली तृणमूल काँग्रेस पक्षामध्ये एक वेगळा गट स्थापन केला. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणुका]] dcjsny81y7enzoxx383hws87n3mrfmk 0 379963 2704919 2686006 2026-08-23T21:17:00Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704919 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Pride_flags_(51302958040).jpg|इवलेसे|लंडनच्या लेडेनहॉल मार्केटमध्ये लावलेले स्वाभिमान ध्वज, २०२१.]] '''स्वाभिमान ध्वज''' ([[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] : Pride flag) हा असा कोणताही ध्वज आहे, जो [[एलजीबीटीक्यू समुदाय|विविध लिंग, लिंगभाव आणि लैगिकतेच्या समुदायाच्या]] एखाद्या विशिष्ट विभागाचे किंवा घटकाचे प्रतिनिधित्व करतो. 'LGBTQ ध्वज' आणि 'क्विअर ध्वज' या संज्ञा अनेकदा एकमेकांच्या पर्यायी म्हणून वापरल्या जातात.<ref>{{cite web |last1=Sobel |first1=Ariel |date=June 13, 2018 |title=The Complete Guide to Queer Pride flags |url=https://www.advocate.com/pride/2018/6/13/complete-guide-queer-pride-flags |access-date=January 6, 2019 |website=[[The Advocate (LGBT magazine)|The Advocate]] |archive-date=February 9, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209123954/https://www.advocate.com/pride/2018/6/13/complete-guide-queer-pride-flags |url-status=live}}</ref> संपूर्ण एलजीबीटीक्यू समुदायाचे प्रतिनिधित्व करणारा [[इंद्रधनुष्य ध्वज (एलजीबीटी)|इंद्रधनुष्य ध्वज]] हा सर्वाधिक वापरला जाणारा स्वाभिमान ध्वज आहे. स्वाभिमान ध्वज विविध [[लैंगिक कल]], [[प्रणयी कल]], [[लिंगभाव ओळख]], उपसंस्कृती आणि प्रादेशिक उद्देशांचे प्रतिनिधित्व करू शकतात. अनेक समुदायांनी वेगवेगळे ध्वज स्वीकारले आहेत, ज्यापैकी बहुतांश ध्वजांनी इंद्रधनुष्य ध्वजापासून प्रेरणा घेतली आहे. हे ध्वज अनेकदा हौशी डिझाइनर्सद्वारे तयार केले जातात आणि नंतर ऑनलाइन किंवा संलग्न संस्थांमध्ये त्यांना प्रसिद्धी मिळते, ज्यामुळे अखेरीस समुदायाचे प्रतीकात्मक प्रतिनिधित्व म्हणून त्यांना निम-अधिकृत दर्जा प्राप्त होतो. सामान्यतः, या ध्वजांमध्ये विविध रंगांचा समावेश असतो, जे संबंधित समुदायांच्या वेगवेगळ्या पैलूंचे प्रतीक असतात. == उल्लेखनीय उदाहरणे == === इंद्रधनुष्य ध्वज === [[गिल्बर्ट बेकर]] यांनी १९७८ च्या सॅन फ्रान्सिस्को गे फ्रीडम डे सोहळ्यासाठी.<ref>{{Cite web |date=June 17, 2021 |title=Original 1978 rainbow flag designed by Gilbert Baker acquired by San Francisco's GLBT Historical Society |url=https://www.theartnewspaper.com/2021/06/17/original-1978-rainbow-flag-designed-by-gilbert-baker-acquired-by-san-franciscos-glbt-historical-society |access-date=December 7, 2022 |website=The Art Newspaper - International art news and events |archive-date=December 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207133237/https://www.theartnewspaper.com/2021/06/17/original-1978-rainbow-flag-designed-by-gilbert-baker-acquired-by-san-franciscos-glbt-historical-society |url-status=live}}</ref> इंद्रधनुषी प्राइड ध्वजाची रचना केली. हा ध्वज "आशेचे आणि मुक्तीचे प्रतीक" म्हणून, तसेच गुलाबी त्रिकोणाच्या <ref>{{cite web |date=2018 |title=Rainbow Flag: Origin Story |url=https://gilbertbaker.com/rainbow-flag-origin-story/|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618200034/https://gilbertbaker.com/rainbow-flag-origin-story/ |archive-date=June 18, 2018 |website=[[Gilbert Baker Foundation]]}}</ref> प्रतीकात्मकतेला पर्याय म्हणून तयार करण्यात आला होता. या ध्वजावर प्रत्यक्ष इंद्रधनुष्य दर्शवलेले नाही. त्याऐवजी, इंद्रधनुष्याचे रंग आडव्या पट्ट्यांच्या स्वरूपात दर्शवले आहेत, ज्यात लाल रंग वर आणि जांभळा रंग खाली आहे. मूळ आठ-रंगी आवृत्तीमध्ये, गुलाबी रंग लैंगिकतेचा, लाल रंग जीवनाचा, केशरी रंग (मानसिक) जखम भरणीचा, पिवळा रंग सूर्याचा, हिरवा रंग निसर्गाचा, फिरोजी रंग कलेचा, निळा रंग सुसंवादाचा आणि जांभळा रंग आत्म्याचे प्रतीक<ref>{{cite web |date=April 26, 2005 |title=Symbols of Pride of the LGBTQ Community |url=http://apps.carleton.edu/campus/gsc/students/ally/lgbtsymbols/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210045929/http://apps.carleton.edu/campus/gsc/students/ally/lgbtsymbols/ |archive-date=February 10, 2012 |access-date=January 23, 2012 |website=[[Carleton College]]}}</ref>. मूळ २०फूट x ३० फूट, आठ-रंगी ध्वजाची एक प्रतिकृती बेकर यांनी २००० मध्ये तयार केली आणि ती सॅन फ्रान्सिस्कोमधील कॅस्ट्रो जिल्ह्यात स्थापित करण्यात आली<ref>{{cite magazine |last1=Rochman |first1=Sue |date=June 20, 2000 |title=Rainbow flap|url=https://books.google.com/books?id=CGMEAAAAMBAJ&pg=PA16 |magazine=[[The Advocate (LGBT magazine)|The Advocate]] |page=16 |access-date=August 21, 2018}}</ref>. इंद्रधनुषी ध्वजाचे अनेक प्रकार अस्तित्वात आहेत, ज्यामध्ये त्रिकोण किंवा लॅम्डा सारखी इतर एलजीबीटीक्यू चिन्हे समाविष्ट आहेत.<ref>{{cite web |last=Riffenburg |first=Charles Edward IV |date=2004 |title=Symbols of the Gay, Lesbian, Bisexual, and Transgender Movements |url=http://www.qrd.org/qrd/www/orgs/avproject/symbols.htm |access-date=July 25, 2019 |website=Queer Resources Directory |archive-date=July 22, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190722060109/http://www.qrd.org/qrd/www/orgs/avproject/symbols.htm |url-status=live}}</ref> २०१८ मध्ये, डिझायनर डॅनियल क्वेसरने समावेशन आणि प्रगतीवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी इतर ध्वजांचे घटक समाविष्ट करून इंद्रधनुषी स्वाभिमान ध्वजाची एक सुधारित आवृत्ती तयार केली. हा ध्वज प्रगती आणि स्वाभिमान (''प्रोग्रेस प्राइड'') ध्वज म्हणून ओळखला जातो. २०२१ मध्ये, ''इंटरसेक्स इक्वालिटी राइट्स यूकेच्या'' व्हॅलेंटिनो व्हेचिएट्टीने [[मध्यलिंगी स्वाभिमान ध्वज|मध्यलिंगी स्वाभिमान ध्वजाचा]] समावेश करण्यासाठी प्रगती आणि स्वाभिमान ध्वजाची पुनर्रचना केली.<ref name="Parsons-2021">{{cite web|last1=Parsons|first1=Vic|date=June 7, 2021|title=Progress Pride flag gets 2021 redesign to better represent intersex people|url=https://www.pinknews.co.uk/2021/06/07/progress-pride-flag-intersex-flag/|access-date=June 10, 2021|website=PinkNews}}</ref><ref>{{cite web|last1=Alao|first1=Lola Christina|first2=India|last2=Lawrence|date=June 12, 2023|title=The trans and intersex-inclusive Pride flags will fly on Regent Street again soon|url=https://www.timeout.com/london/news/there-is-a-new-updated-version-of-the-pride-flag-063022|website=[[Time Out (magazine)|Time Out]]}}</ref> === अप्रणयत्व === [[चित्र:Aromantic_Pride_Flag.svg|इवलेसे|अप्रणयत्व ध्वज]] [[अप्रणयत्व|अप्रणयी]] स्वाभिमान ध्वजावर पाच आडव्या पट्ट्या आहेत, ज्या (वरपासून खालपर्यंत) हिरव्या, फिकट हिरव्या, पांढऱ्या, राखाडी आणि काळ्या रंगाच्या आहेत. हा ध्वज कॅमेरॉन व्हिमसी <ref name="Gillespie" /> यांनी २०१४ मध्ये तयार केला होता हिरव्या आणि फिकट हिरव्या पट्ट्या अप्रणयत्व आणि संबंधित प्रणयी कलांचे प्रतिनिधित्व करतात.<ref name="Queer-Community-Flags" /> पांढरी पट्टी प्रेमाच्या [[मैत्री]], प्लेटॉनिक आणि सौंदर्यात्मक आकर्षण, क्विअरप्लेटॉनिक नातेसंबंध आणि कुटुंब या सारख्या गैर-प्रणयी प्रकारांचे महत्त्व आणि वैधता दर्शवते. काळ्या आणि राखाडी पट्ट्या लैंगिकता वर्णपटाचे प्रतिनिधित्व करतात, जे [[अप्रणयी अलैंगिक|अप्रणयी-अलैंगिक]] पासून सप्रणयी [[सलैंगिकता|सलैंगिक]] पर्यंत आहे. <ref name="Gillespie">{{cite web |last1=Gillespie |first1=Claire |title=22 Different Pride Flags and What They Represent in the LGBTQ+ Community |url=https://www.health.com/mind-body/different-pride-flags-what-they-represent |access-date=July 19, 2020 |website=Health.com |archive-date=July 19, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719233822/https://www.health.com/mind-body/different-pride-flags-what-they-represent |url-status=live}}</ref><ref name="Queer-Community-Flags">{{cite web |title=Queer Community Flags |url=https://www.queerevents.ca/queer-corner/blog/queer-community-flags |access-date=March 11, 2023 |archive-date=April 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404191338/https://www.queerevents.ca/queer-corner/blog/queer-community-flags |url-status=live}}</ref> === अलैंगिकता ===   [[चित्र:Asexual_Pride_Flag.svg|अल्ट=Black, gray, white, purple stripes|इवलेसे|अलैंगिकतेचा ध्वज]] [[अलैंगिकता|अलैंगिक]] स्वाभिमान ध्वजात वरून खाली काली, राखाडी, पांढरी आणि जांभळी अशा चार आडव्या पट्ट्या आहेत. <ref>{{cite book |last1=Bilić |first1=Bojan |title=Intersectionality and LGBT Activist Politics: Multiple Others in Croatia and Serbia |last2=Kajinić |first2=Sanja |date=2016 |publisher=Springer |pages=95–96}}</ref><ref>{{cite book |last1=Decker |first1=Julie |chapter=Asexual Community Insiders|title=The Invisible Orientation: An Introduction to Asexuality |publisher=Carrel Books, which is owned by [[Skyhorse Publishing]]|year=2014|isbn=978-1-63144-017-5 |page=101}}</ref> ऑगस्ट २०१० मध्ये, ध्वज तयार करण्याच्या आणि निवडण्याच्या सामुदायिक प्रयत्नाचा एक भाग म्हणून, '[[एसेक्सुअल व्हिजिबिलिटी अँड एज्युकेशन नेटवर्क|एसेक्सुअल व्हिजिबिलिटी अँड एज्युकेशन नेटवर्क'च्या]] एका वापरकर्त्याद्वारे हा ध्वज तयार करण्यात आला.<ref>{{cite web |date=February 20, 2012 |title=The Asexuality Flag |url=http://www.asexualityarchive.com/the-asexuality-flag/ |publisher=Asexuality Archive |access-date=September 26, 2021 |archive-date=September 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917010329/https://www.asexualityarchive.com/the-asexuality-flag/ |url-status=live}}</ref><ref name="AAJ">{{cite book |title=Ace and Aro Journeys |author=[[The Ace and Aro Advocacy Project]] |year=2023 |pages=44–45 |publisher=Jessica Kingsley Publishers}}</ref> काळी पट्टी अलैंगिकता दर्शवते; राखाडी पट्टी ग्रे-अलैंगिकता आणि [[निमलैंगिकता]] दर्शवते; पांढरी पट्टी [[विषमलैंगिक समर्थक|समर्थक]] दर्शवते; आणि जांभळी पट्टी समुदाय दर्शवते.<ref name="mashableglossary">{{cite web |last1=Petronzio |first1=Matt |date=June 13, 2014 |title=A Storied Glossary of Iconic LGBT Flags and Symbols (Gallery) |url=https://mashable.com/2014/06/13/lgbt-pride-symbols/#co._PVJ5mgqY |access-date=July 17, 2014 |website=[[Mashable]] |archive-date=April 3, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403014428/https://mashable.com/2014/06/13/lgbt-pride-symbols/#co._PVJ5mgqY |url-status=live}}</ref><ref name="Advocate">{{cite web |last=Sobel |first=Ariel |date=June 13, 2018 |title=The Complete Guide to Queer Pride Flags |url=https://www.advocate.com/pride/2018/6/13/complete-guide-queer-pride-flags#media-gallery-media-8 |access-date=June 28, 2018 |work=[[The Advocate (LGBT magazine)|The Advocate]] |archive-date=June 28, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180628185105/https://www.advocate.com/pride/2018/6/13/complete-guide-queer-pride-flags#media-gallery-media-8 |url-status=live}}</ref> === उभयलैंगिकता === [[चित्र:Bisexual_Pride_Flag.svg|अल्ट=Magenta, lavender, and blue stripes|इवलेसे|उभयलैंगिकतेचा ध्वज]] ५ डिसेंबर १९९८ रोजी सादर करण्यात आलेला [[उभयलैंगिकता|उभयलैंगिक]] स्वाभिमान ध्वज,<ref name="Page-flag">{{cite web |last1=Page |first1=Michael |date=2001 |title=History of the Bi Pride Flag |url=http://www.biflag.com/Activism.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20010801185547/http://www.biflag.com/Activism.asp |archive-date=August 1, 2001 |access-date=January 23, 2012 |website=BiFlag.com}}</ref> या समुदायामध्ये आणि संपूर्ण समाजात उभयलैंगिक व्यक्तींचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी आणि त्यांची दृश्यमानता वाढवण्यासाठी कार्यकर्ते मायकल पेज यांनी संकल्पित केला होता. पेज यांनी या रंगांचे मिश्रण निवडले: मॅजेंटा (गुलाबी), लॅव्हेंडर (जांभळा) आणि रॉयल (निळा).<ref name="Page-flag" /> तयार झालेल्या आयताकृती ध्वजामध्ये वरच्या बाजूला एक रुंद गुलाबी पट्टा, खालच्या बाजूला निळ्या रंगाचा एक रुंद पट्टा आणि मध्यभागी जांभळ्या रंगाचा एक अरुंद पट्टा आहे. पेजने रंगांचा अर्थ असा वर्णन केला आहे की, "गुलाबी रंग केवळ समलैंगिक (गे आणि लेस्बियन) आकर्षणाचे प्रतिनिधित्व करतो, निळा रंग केवळ विषमलैंगिक आकर्षणाचे प्रतिनिधित्व करतो आणि त्यातून तयार होणारा जांभळा रंग दोन्ही लिंगांच्या (बाय) लैंगिक आकर्षणाचे प्रतिनिधित्व करतो."<ref name="Page-flag" /> त्यांनी ध्वजाचा अर्थ अधिक सखोलपणे वर्णन केला आहे, ते म्हणतात, "उभयलैंगिक स्वाभिमान ध्वजामधील प्रतीकात्मकता समजून घेण्याची गुरुकिल्ली ही आहे की जसे जांभळ्या रंगाचे पिक्सेल गुलाबी आणि निळ्या दोन्ही रंगांमध्ये नकळतपणे मिसळून जातात, अगदी त्याचप्रमाणे 'वास्तविक जगात' उभयलैंगिक लोक समलैंगिक आणि विषमलैंगिक दोन्ही समुदायांमध्ये नकळतपणे मिसळून जातात."<ref name="Page-flag" /><ref>{{Cite web |date=November 9, 2021 |title=What Exactly Is The Bisexual Pride Flag, And What Does It Mean? |url=https://queerintheworld.com/bisexual-pride-flag/ |access-date=December 7, 2022 |language=en |archive-date=December 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207131303/https://queerintheworld.com/bisexual-pride-flag/ |url-status=live}}</ref> [[चित्र:Bi_triangles.svg|इवलेसे|लिझ नानिया यांनी संकल्पित केलेल्या उभयलैंगिक त्रिकोणांमधून (बाय-अँगल्स) मायकल पेजने [[उभयलैंगिक स्वाभिमान ध्वज|बायसेक्शुअल प्राइड फ्लॅगसाठी]] रंग आणि आच्छादन घेतल्याचे सांगितले.]] पेजने सांगितले की त्यांने या ध्वजासाठीचे रंग आणि एकमेकांवर आच्छादणारे भाग उभयलैंगिक त्रीकोणांमाधून (बाय-अँगल्स) घेतले. या आकृतीत उभयलैंगिकता दर्शवणारे निळे आणि गुलाबी त्रिकोण एकमेकांवर आच्छादित असलेले दिसतात.<ref name="biflag">{{cite web |date=1998-12-05 |title=History, Bi Activism, Free Graphics |url=http://www.biflag.com/Activism.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20010801185547/http://biflag.com/Activism.asp |archive-date=2001-08-01 |access-date=2020-04-20 |publisher=BiFlag.com}}</ref><ref name="Liz-Nania">{{Cite web|url=https://www.liznania.com/early-work|title=Biangles, bisexual symbol, bi colors, bi history|website=Liz Nania}}</ref> 'बाय-अँगल्स'ची रचना कलाकार लिझ नॅनिया यांनी केली होती, जेव्हा त्यांनी 1987 मध्ये समलैंगिक हक्कांसाठी वॉशिंग्टनवरील दुसऱ्या राष्ट्रीय मोर्चासाठी एका उभयलैंगिक तुकडीचे सह-आयोजन केले होते <ref name="Liz-Nania"/><ref name="Dezeen">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dezeen.com/2019/10/23/queer-design-andrew-campbell-50-years-lgbt-graphic-design/|title=''Queer x Design highlights 50 years of LGBT+ graphic design''|last=Jordahn|first=Sebastian|date=2019-10-23|website=[[Dezeen]]|access-date=2021-06-12}}</ref> 'बायअँगल्स'च्या रचनेची सुरुवात गुलाबी त्रिकोणाने झाली, जे नाझी छळछावणीचे चिन्ह होते आणि नंतर [[समलैंगिकता|समलैंगिकतेचे]] प्रतिनिधित्व करणारे गे मुक्तीचे प्रतीक बनले. निळ्या त्रिकोणाच्या समावेशामुळे गुलाबी रंगाला एक विरोधाभास मिळतो आणि ते [[विषमलैंगिकता|विषमलैंगिकतेचे]] प्रतिनिधित्व करते. हे दोन त्रिकोण एकमेकांवर आच्छादित होऊन जांभळा रंग तयार करतात. <ref>{{Cite web |title=Biangles, bisexual symbol, bi colors, bi history — Liz Nania |url=https://www.liznania.com/early-work |access-date=2022-06-26 |website=Liz Nania |language=en-US}}</ref> === समलैंगिक पुरुष (गे पुरुष) === [[चित्र:Gay_Men_Pride_Flag.svg|अल्ट=A blue and blueish green flag|इवलेसे|समलैंगिक पुरुषांचा ध्वज]] समलैंगिक पुरुषांचे प्रतीक म्हणून विविध स्वाभिमान ध्वज वापरले गेले आहेत. १९७८ पासून समलैंगिक पुरुषांचे आणि त्यानंतर संपूर्ण एलजीबीटीक्यू समुदायाचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी इंद्रधनुषी ध्वजांचा वापर केला जात आहे. २०१० च्या दशकापासून, विशेषतः समलैंगिक पुरुष समुदायाचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी विविध संकल्पना प्रस्तावित करण्यात आल्या आहेत, त्यापैकी वर दर्शवलेले ध्वज आज सर्वात प्रचलित आहे. === मध्यलिंगी ===   [[चित्र:Intersex_flag.svg|अल्ट=A yellow background with a purple circle in the middle, representing intersex people.|इवलेसे|मध्यलिंगी ध्वज]] इंटरसेक्स ह्युमन राइट्स ऑस्ट्रेलियाचे मॉर्गन कारपेंटर यांनी जुलै २०१३ मध्ये [[मध्यलिंगी]] ध्वज तयार केला, ज्याचा उद्देश "कोणत्याही ध्वजाचे अनुकरण केलेला नसूनही अर्थावर दृढपणे आधारित" असा ध्वज बनवणे हा होता. ही संस्था त्या वर्तुळाचे वर्णन असे करते: ''अखंड आणि कोणत्याही अलंकारांविना—जे समग्रता, परिपूर्णता आणि आपल्या सुप्त क्षमतांचे प्रतीक आहे. आम्ही आजही आपल्या शरीरावरील स्वायत्ततेसाठी आणि जननेंद्रियांच्या अखंडतेसाठी लढा देत आहोत; आणि हे प्रतीक आम्ही जसे आणि ज्या स्वरूपात असू इच्छितो, तसे असण्याच्या आमच्या अधिकाराचे प्रतिनिधित्व करते''.<ref>{{cite web |last1=Carpenter |first1=Morgan |date=July 5, 2013 |title=An intersex flag |url=http://ihra.org.au/22773/an-intersex-flag/ |access-date=February 17, 2021 |website=[[Intersex Human Rights Australia]] |archive-date=July 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709150738/https://ihra.org.au/22773/an-intersex-flag/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Yu |first1=Ming |date=July 11, 2013 |title=Are you male, female or intersex?|url=https://www.amnesty.org.au/features/comments/32251/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923072805/http://www.amnesty.org.au/features/comments/32251 |archive-date=September 23, 2016 |access-date=February 17, 2021 |website=[[Amnesty International]]}}</ref><ref>{{cite web |last1=Busby |first1=Cec |date=October 28, 2013 |title=Intersex advocates address findings of Senate Committee into involuntary sterilisation |url=http://gaynewsnetwork.com.au/news/intersex-advocates-address-findings-of-senate-committee-into-involuntary-sterilisation-12237.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115130147/http://gaynewsnetwork.com.au/news/intersex-advocates-address-findings-of-senate-committee-into-involuntary-sterilisation-12237.html |archive-date=January 15, 2016 |access-date=January 15, 2016 |website=[[Gay News Network]]}}</ref> === समलिंगिक महिला(लेस्बियन महिला) === [[समलिंगी स्त्री|लेस्बियन]] स्वाभिमान ध्वजासाठी कोणतीही एकच रचना मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारली गेलेली नाही.<ref name="Bendix">{{cite news |last1=Bendix |first1=Trish |date=September 8, 2015 |title=Why don't lesbians have a pride flag of our own?|url=https://www.afterellen.com/people/452039-dont-lesbians-pride-flag |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909150736/https://www.afterellen.com/people/452039-dont-lesbians-pride-flag |archive-date=September 9, 2015 |access-date=June 8, 2019 |website=[[AfterEllen]]}}</ref> तथापि, अनेक लोकप्रिय रचना अस्तित्वात आहेत. दुधारी परशू लेस्बियन ध्वज १९९९ मध्ये ग्राफिक डिझायनर शॉन कॅम्पबेल यांनी तयार केला होता आणि जून २००० मध्ये ''गे अँड लेस्बियन टाइम्स'' च्या पाम स्प्रिंग्स आवृत्तीत प्रकाशित झाला होता.<ref name="Bendix" /><ref name="Ref29">{{cite web |url=https://www.refinery29.com/en-us/lgbt-pride-flags-meaning |title=A Complete Guide To All The LGBTQ+ Flags & What They Mean |date=June 19, 2019 |access-date=July 6, 2019 |publisher=[[Refinery29]] |first=Kasandra |last=Brabaw |archive-date=March 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210312065228/https://www.refinery29.com/en-us/lgbt-pride-flags-meaning |url-status=live}}</ref> या संकल्पनेत जांभळ्या पार्श्वभूमीवर, उलट्या काळ्या त्रिकोणावर दुधारी परशू दर्शवलेली आहे. दुधारी परशू हे [[ग्रीक पुराणकथा|ग्रीक पौराणिक कथांमधील]] ॲमेझॉन स्त्रियांनी वापरलेले शस्त्र म्हणून ओळखले जात होते.<ref name=Alyson_p99>{{cite book |title=The Alyson Almanac: A Treasury of Information for the Gay and Lesbian Community |year=1989 |publisher=[[Alyson Publications]] |location=Boston, Massachusetts |chapter=Gay Symbols Through the Ages |pages=[https://archive.org/details/alysonalmanactr00bost/page/99 99–100] |isbn=0-932870-19-8}}</ref><ref name=Murphy_p44>{{cite book |editor-last1=Murphy |editor-first1=Timothy F. |title=Reader's Guide to Lesbian and Gay Studies |date=2000 |edition=1st |page=[https://books.google.com/books?id=FeWMAQAAQBAJ&pg=PA44 44] |publisher=[[Fitzroy Dearborn Publishers]] |location=Chicago, Illinois |isbn=1-57958-142-0}}</ref> १९७० च्या दशकात समलैंगिक स्त्रीवादी समुदायाने हे परशू सक्षमीकरणाचे प्रतीक म्हणून स्वीकारले.<ref name=Zimmerman-symbols>{{cite book |editor1-last=Zimmerman |editor1-first=Bonnie |editor1-link=Bonnie Zimmerman |title=Lesbian Histories and Cultures: An Encyclopedia |date=2000 |edition=1st |volume=1 (Encyclopedia of Lesbian and Gay Histories and Cultures) |publisher=[[Garland Publishing]] |isbn=0-8153-1920-7 |page=748 |chapter=Symbols (by Christy Stevens) |chapter-url=https://archive.org/details/encyclopediaofle00bzim/page/748 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/encyclopediaofle00bzim/page/748}}</ref> [[नाझी जर्मनी|नाझी जर्मनीने]] ज्या स्त्रियांना [[नाझीवाद|नाझी]] स्त्रीच्या आदर्शाशी जुळवून न घेतल्यामुळे असामाजिक मानले, ज्यात [[समलैंगिकता|समलैंगिक स्त्रियांचाही]] समावेश होता, आणि त्यांना [[नाझी छळछावण्या|छळछावण्यांमध्ये]] ठवलय जात असे.<ref name=Encyclopedia>{{cite web |title=Lesbians Under the Nazi Regime |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/lesbians-under-the-nazi-regime |website=[[Holocaust Encyclopedia]] |publisher=[[United States Holocaust Memorial Museum]] |date=March 31, 2021 |access-date=January 28, 2023 |archive-date=March 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325155611/https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/lesbians-under-the-nazi-regime |url-status=live}}</ref> या स्त्रियांची ओळख पटवण्यासाठी त्यांना उलट्या काळ्या त्रिकोणाचे चिन्ह परिधान करावे लागत असे.<ref name=Elman>{{Cite news |last1=Elman |first1=R. Amy |title=Triangles and Tribulations: The Politics of Nazi Symbols |url=http://remember.org/educate/elman |website=Remember.org |access-date=December 10, 2016 |archive-date=December 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220110705/http://remember.org/educate/elman|url-status=live}} (Originally published as {{Cite journal |last1=Elman |first1=R. Amy |title=Triangles and Tribulations: The Politics of Nazi Symbols |url=https://archive.org/details/journal-of-homosexuality_1996_30_3/page/139 |journal=[[Journal of Homosexuality]] |date=1996 |volume=30 |number=3 |pages=1–11 |doi=10.1300/J082v30n03_01 |pmid=8743114 |issn=0091-8369}})</ref> काही समलैंगिक स्त्रियांनी हे चिन्ह पुन्हा स्वीकारले, जसे [[समलिंगी पुरुष|समलिंगी पुरुषांनी]] गुलाबी त्रिकोण पुन्हा स्वीकारला ( जर्मन फौजदारी संहितेच्या कलम 175 मध्ये समलैंगिक स्त्रियांचा समावेश नसला तरी, अनेक समलैंगिक स्त्रियांनी देखील गुलाबी त्रिकोण पुन्हा स्वीकारला).<ref name=Elman /> [[साफो|साफोच्या]] कवितेमुळे जांभळा रंग लेस्बियन स्त्रियांशी संबंधित झाला.<ref name=Prager>{{cite web |last1=Prager |first1=Sarah |title=Four Flowering Plants That Have Been Decidedly Queered (Sapphic Violets) |url=https://daily.jstor.org/four-flowering-plants-decidedly-queered/ |website=[[JSTOR|JSTOR Daily]] |date=January 29, 2020 |access-date=July 19, 2020 |archive-date=February 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203190720/https://daily.jstor.org/four-flowering-plants-decidedly-queered/ |url-status=live}}</ref> लिपस्टिक लेस्बियन ध्वज २०१० मध्ये नॅटली मॅक्रे यांनी ''<nowiki/>'दिस लेस्बियन लाईफ''' या [[अनुदिनी|ब्लॉगमध्ये]] सादर केला होता.<ref name=Mathers>{{cite news |last1=Mathers |first1=Charlie |title=18 Pride flags you might not have seen before |url=https://www.gaystarnews.com/article/pride-flag-community/ |work=[[Gay Star News]] |date=January 1, 2018 |access-date=June 4, 2019 |archive-date=June 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601020941/https://www.gaystarnews.com/article/pride-flag-community/ |url-status=dead}} (The Mathers article shows the derivative design, but not the original flag.)</ref><ref name=Horniman>{{cite web |last1=Redwood |first1=Soleil |title=A Horniman Lesbian Flag |url=https://www.horniman.ac.uk/story/a-horniman-lesbian-flag/ |website=[[Horniman Museum]] |date=February 26, 2020 |access-date=November 21, 2021 |archive-date=August 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816211624/https://www.horniman.ac.uk/story/a-horniman-lesbian-flag/ |url-status=live }}</ref> या संकल्पनेत डाव्या कोपऱ्यात एक लाल चुंबन आहे, आणि या ध्वजावर लाल आणि गुलाबी रंगांच्या सहा छटा असलेल्या सात पट्ट्या आणि मध्यभागी एक पांढरी पट्टीवर रेखाटलेली आहे..<ref name=Rawles>{{cite news |last1=Rawles |first1=Timothy |title=The many flags of the LGBT community |url=https://sdgln.com/social/2019/07/12/many-flags-lgbt-community |work=[[San Diego Gay & Lesbian News]] |date=July 12, 2019 |access-date=September 3, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712231000/https://sdgln.com/social/2019/07/12/many-flags-lgbt-community |archive-date=July 12, 2019 |url-status=dead}}</ref> लिपस्टिक लेस्बियन ध्वज "अशा समलैंगिक महिलांचे प्रतिनिधित्व करतो ज्यांची लैंगिक अभिव्यक्ती अधिक स्त्रीसारखी असते". परंतु हा ध्वज मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारला गेला नाही.<ref name="Bendix" /> काही समलैंगिक स्त्रिया या ध्वजाच्या विरोधात आहेत कारण त्यात 'बुच लेस्बियन्स'चा समावेश नाही, तर काहींनी मॅक्रेवर तिच्या ब्लॉगवर [[उभयलैंगिकद्वेष|उभयलैंगिकद्वेषी]], वर्णद्वेषी आणि [[पारलिंगीद्वेष|पारलिंगीद्वेषी]] टिप्पण्या लिहिल्याचा आरोप केला आहे.<ref>{{Cite web |url=https://www.refinery29.com/en-ca/lgbt-pride-flags-meaning |title=A Complete Guide To All The LGBTQ+ Flags & What They Mean |first=Kasandra |last=Brabaw |website=[[Refinery29]] |access-date=January 28, 2023 |archive-date=January 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128221747/https://www.refinery29.com/en-ca/lgbt-pride-flags-meaning |url-status=live}}</ref> "गुलाबी" किंवा लेस्बियन ध्वज हा लिपस्टिक लेस्बियन ध्वजावरून तयार करण्यात आला होता, पण त्यातून चुंबनाचे चिन्ह काढून टाकण्यात आले.<ref name=Rawles /> गुलाबी ध्वजाचा वापर एक सामान्य लेस्बियन स्वाभिमान ध्वज म्हणून अधिक झाला.<ref name=Andersson>{{Cite news |last1=Andersson |first1=Jasmine |title=Pride flag guide: what the different flags look like, and what they all mean |url=https://inews.co.uk/news/pride-flag-guide-what-the-different-flags-look-like-and-what-they-all-mean/ |work=[[i (British newspaper)|i]] |date=July 4, 2019 |access-date=September 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190824081636/https://inews.co.uk/news/pride-flag-guide-what-the-different-flags-look-like-and-what-they-all-mean/ |archive-date=August 24, 2019 |url-status=live}}</ref> सात पट्ट्यांच्या गुलाबी ध्वजाच्या धर्तीवर तयार केलेला "सूर्यास्त" लेस्बियन स्वाभिमान ध्वज, 2018 मध्ये [[अनुदिनी|ब्लॉगर]] एमिली ग्वेनने टंबलरवर सादर केला. <ref name="Dastagir-USA">{{cite news |last1=Dastagir |first1=Alia E. |last2=Oliver |first2=David |title=LGBTQ Pride flags go beyond the classic rainbow. Here's what each one means |work=[[USA Today]] |url=https://eu.usatoday.com/in-depth/graphics/2021/06/01/lgbtq-pride-flags-meaning-gay-lesbian-transgender-nonbinary-intersex-pride-flags-represent/5133381001/ |date=June 1, 2021 |access-date=June 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601103213if_/https://eu.usatoday.com/in-depth/graphics/2021/06/01/lgbtq-pride-flags-meaning-gay-lesbian-transgender-nonbinary-intersex-pride-flags-represent/5133381001/|archive-date=June 1, 2021}}</ref> या रंगांमध्ये "लिंगभाव-विसंगती" साठी गडद नारंगी, "स्वातंत्र्या" साठी केशरी, "समुदाया"साठी फिकट केशरी, "स्त्रीत्वाशी असलेले अद्वितीय नाते" यासाठी पांढरा, "शांतता आणि सलोखा" यासाठी गुलाबी, "प्रेम आणि लैंगिकता" यासाठी फिकट गुलाबी आणि "स्त्रीत्वा"साठी गडद गुलाब यांचा समावेश आहे. २०१८ च्या रंगांमधून लवकरच पाच पट्ट्यांची आवृत्ती तयार करण्यात आली..<ref name=BBC_flags>{{Cite news |last1=Murphy-Kasp |first1=Paul |url=https://www.bbc.com/news/av/uk-england-london-48885240/pride-in-london-what-do-all-the-flags-mean |title=Pride in London: What do all the flags mean? |work=[[BBC News]] |date=July 6, 2019 |access-date=July 6, 2019 |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617211013/https://www.bbc.com/news/av/uk-england-london-48885240/pride-in-london-what-do-all-the-flags-mean |url-status=live}} (video)</ref> === अद्विवर्णी === [[चित्र:Nonbinary_flag.svg|अल्ट=Yellow, white, light purple, and black stripes.|इवलेसे|अद्विवर्णी (लिंगभाव) ध्वज]] [[अद्विवर्णी लिंगभाव|अद्विवर्णी]] स्वाभिमान ध्वज २०१४ मध्ये काय रोवन यांनी तयार केला.<ref>{{cite news |last1=Glass |first1=Jess |date=June 26, 2018 |title=Pride flags: All of the flags you might see at Pride and what they mean |url=https://www.pinknews.co.uk/2018/06/26/all-of-the-flags-you-might-see-at-pride-and-what-they-mean |access-date=April 19, 2019 |work=[[PinkNews]] |archive-date=April 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190419195547/https://www.pinknews.co.uk/2018/06/26/all-of-the-flags-you-might-see-at-pride-and-what-they-mean |url-status=live}}</ref> प्रत्येक पट्ट्याचा रंग अद्विवर्णी ओळखीचे वेगवेगळे प्रकार दर्शवतो: पिवळा रंग [[लिंगभाव द्विवर्णक|लिंगभाव द्विवर्णकाच्या]] बाहेर स्वतःची ओळख सांगणाऱ्या लोकांसाठी, पांढरा रंग अनेक लिंगभाव असलेल्या अद्विवर्णी लोकांसाठी, जांभळा रंग पुरुष आणि स्त्री दोन्ही लिंगांचे मिश्रण असलेल्यांसाठी आणि काळा रंग [[आलिंगभावी]] व्यक्तींसाठी आहे.<ref>{{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Everything you never understood about being nonbinary |url=https://www.gaygull.com/everything-never-understood-nonbinary |access-date=April 19, 2019 |website=Gaygull |archive-date=October 31, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031014056/https://www.gaygull.com/everything-never-understood-nonbinary |url-status=live}}</ref> === सार्वलैंगिकता ===   [[चित्र:Pansexuality_flag.svg|अल्ट=Pink, yellow, and light blue stripes.|इवलेसे|सार्वलैंगिकता ध्वज]] [[सार्वलैंगिकता]] ध्वज ऑक्टोबर २०१० मध्ये एका टंब्लर ब्लॉगमध्ये सादर करण्यात आला.<ref name="clare">{{cite web |date=June 27, 2013 |title=A field guide to Pride flags |url=http://clarebayley.com/2013/06/a-field-guide-to-pride-flags/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724230618/http://clarebayley.com/2013/06/a-field-guide-to-pride-flags/|archive-date=July 24, 2014 |access-date=July 17, 2014 |website=Clare Bayley}}</ref><ref>{{Cite web |date=November 10, 2021 |title=What Is The Pansexual Pride Flag, And What Does It Stand For? |url=https://queerintheworld.com/pansexual-pride-flag/ |access-date=December 7, 2022 |language=en |archive-date=December 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207131343/https://queerintheworld.com/pansexual-pride-flag/ |url-status=live}}</ref> त्यात गुलाबी, पिवळ्या आणि निळ्या रंगाच्या तीन आडव्या पट्ट्या आहेत. <ref name="clare" /><ref name="Shenandoah">{{cite web |date=December 5, 2016 |title=Pansexual Pride Day Today |url=http://www.su.edu/event/pansexual-pride-day/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820034519/https://www.su.edu/event/pansexual-pride-day-today/ |archive-date=August 20, 2017 |access-date=July 17, 2014 |website=[[Shenandoah University]]}}</ref><ref name="wings">{{cite web |date=November 9, 2012 |title=Do You Have a Flag? |url=http://www.freedomrequireswings.com/2012/11/do-you-have-flag.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130227063534/http://www.freedomrequireswings.com/2012/11/do-you-have-flag.html |url-status=dead |archive-date=February 27, 2013 |access-date=July 17, 2014 |website=Freedom Requires Wings}}</ref><sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[विकिपीडिया:विश्वसनीय स्रोत|<span title="The material near this tag may rely on an unreliable source. (November 2022)">अविश्वसनीय स्रोत?</span>]]'' &#x5D;</sup> "गुलाबी रंग स्त्रियांबद्दलचे आकर्षण, निळा रंग पुरुषांबद्दलचे आकर्षण आणि पिवळा रंग इतर सर्वांबद्दलचे <ref name="clare" /> ([[अद्विवर्णी लिंगभाव]] व इतर लिंगभाव असलेल्या व्यक्तींबद्दल) आकर्षण दर्शवतो";.<ref name="wings" /><ref name="mashableglossary" /><ref name="ucsc">{{cite web |title=Cantú Queer Center - Sexuality Resources |url=http://queer.ucsc.edu/resources/sexualities.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517044617/http://queer.ucsc.edu/resources/sexualities.html |archive-date=May 17, 2017 |access-date=July 17, 2014}}</ref><ref name="overtherainbow">{{cite web |title=Gay & Lesbian Pride Symbols - Common Pride Symbols and Their Meanings |url=http://www.overtherainbowshop.com/symbols.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160928022535/http://www.overtherainbowshop.com/symbols.htm |archive-date=September 28, 2016 |access-date=July 17, 2014}}</ref> === पारलिंगी === [[चित्र:Transgender_Pride_flag.svg|इवलेसे|पारलिंगी ध्वज]] [[पारलिंगी]] स्वाभिमान ध्वज १९९९ मध्ये पारलिंगी महिला मोनिका हेल्म्स यांनी संकल्पित केला होता<ref>{{cite magazine |last=Fairyington |first=Stephanie |date=November 12, 2014 |title=The Smithsonian's Queer Collection |url=http://www.advocate.com/arts-entertainment/art/2014/11/12/smithsonians-queer-collection |magazine=[[The Advocate (LGBT magazine)|The Advocate]] |access-date=June 5, 2015}}</ref>. हा ध्वज २००० मध्ये अमेरिकेतील [[ॲरिझोना]] राज्यातील फिनिक्स येथील एका स्वाभिमान मोर्च्यात (प्राइड परेड) पहिल्यांदा सार्वजनिकरित्या प्रदर्शित करण्यात आला<ref name="transcastro">{{Cite web |date=November 20, 2012 |title=LOOK: Historic Transgender Flag Flies Over The Castro |url=https://www.huffpost.com/entry/transgender-flag_n_2166742 |access-date=December 7, 2022 |website=[[HuffPost]] |language=en |archive-date=October 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023223214/https://www.huffpost.com/entry/transgender-flag_n_2166742 |url-status=live}}</ref>. अमेरिकेत पारलिंगी स्मृती दिनानिमित्त, १९ नोव्हेंबर २०१२ पासून सॅन फ्रान्सिस्कोच्या कॅस्ट्रो जिल्ह्यातील एका मोठ्या सार्वजनिक ध्वजस्तंभावर हा ध्वज फडकवण्यात आला<ref name="transcastro" />. हा ध्वज पारलिंगी समुदायाचे प्रतिनिधित्व करतो आणि त्यात पाच आडव्या पट्ट्या आहेत: दोन फिकट निळ्या, दोन गुलाबी आणि मध्यभागी एक पांढरी पट्टी.<ref>{{Cite web |date=November 10, 2021 |title=What Is The Transgender Pride Flag, And What Does It Stand For? |url=https://queerintheworld.com/transgender-pride-flag/ |access-date=December 7, 2022 |language=en |archive-date=December 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207131531/https://queerintheworld.com/transgender-pride-flag/ |url-status=live}}</ref> <ref>{{cite news |last1=Gray |first1=Emma |last2=Vagianos |first2=Alanna |date=July 27, 2017|title=We Have A Navy Veteran To Thank For The Transgender Pride Flag |work=[[Huffington Post]] |url=https://www.huffingtonpost.com.au/entry/we-have-a-navy-veteran-to-thank-for-the-transgender-pride-flag_us_5978c060e4b0e201d57a711f |access-date=August 31, 2017 |archive-date=September 1, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180901113228/https://www.huffingtonpost.com.au/entry/we-have-a-navy-veteran-to-thank-for-the-transgender-pride-flag_us_5978c060e4b0e201d57a711f |url-status=live}}</ref> === स्थान-आधारित ध्वज === == संदर्भ == [[वर्ग:लैंगिकतेचे ध्वज]] 7e12gjbo749bn7l5oaofp0k9fidwter 0 380146 2705125 2701353 2026-08-24T06:42:34Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705125 wikitext text/x-wiki '''[[२०२६ टाटा आयपीएल]]''' ही [[इंडियन प्रीमियर लीग]] फ्रँचायझी [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरू]]चा (आरसीबी) '''१९ वा हंगाम''' होता. [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग]]मध्ये भाग घेणाऱ्या दहा संघांपैकी हा एक संघ होता. आरसीबी [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग|गतविजेता संघ]] होता.<ref>{{ESPNcricinfo 2|series|ref=ipl-2025-1449924/points-table-standings|title=2025 Indian Premier League {{!}} Points Table |access-date=3 June 2025|dynamic=n|archive-url=https://web.archive.org/web/20250627053137/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/points-table-standings|archive-date=27 June 2025}}</ref> २०२६ च्या अंतिम सामन्यात आरसीबीने [[गुजरात टायटन्स]]चा पराभव करून जेतेपद कायम राखले. == हंगामपूर्व == {{मुख्य लेख|२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग मधील खेळाडू बदलांची यादी}} [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]] हा भारताच्या [[बेंगळुरू]] शहरातील एक फ्रँचायझी क्रिकेट संघ आहे. हा संघ [[इंडियन प्रीमियर लीग]]च्या [[२००८ इंडियन प्रीमियर लीग|पहिल्या हंगामापासून]] खेळत आहे. हा संघ स्पर्धेतील संयुक्त पाचवा सर्वात यशस्वी संघ आहे, ज्याने [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग|मागील आवृत्तीत]] [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग अंतिम सामना|अंतिम सामन्यात]] [[पंजाब किंग्स]]चा ६ धावांनी पराभव करून आपले पहिले विजेतेपद मिळवले होते.<ref>{{cite web |access-date=3 June 2025 |title=Kohli and RCB are finally IPL champions |url=https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/punjab-kings-vs-royal-challengers-bengaluru-final-1473511/match-report |work=[[ESPNcricinfo]] |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603233600/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/punjab-kings-vs-royal-challengers-bengaluru-final-1473511/match-report |url-status=live }}</ref> ते २८ मार्च ते ३१ मे २०२६ या कालावधीत आयोजित [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|२०२६ च्या आवृत्तीत]] खेळणाऱ्या दहा संघांपैकी एक आहेत.<ref>{{Cite web |title=IPL 2026 to be held between March 28 and May 3 |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-to-be-held-between-march-26-and-may-31-1515758 |access-date=23 December 2025 |publisher=[[ESPNcricinfo]] |language=en |archive-date=23 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223004319/https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-to-be-held-between-march-28-and-may-3-1515758 |url-status=live }}</ref> संघाचे नेतृत्व [[रजत पाटीदार]] करत असून प्रशिक्षक [[अँडी फ्लॉवर]] आहेत.<ref name=":0">{{cite web |title=From Hardik Pandya to Shubman Gill to Rajat Patidar, meet the captains for IPL 2026 |url=https://gulfnews.com/sport/cricket/ipl/from-hardik-pandya-to-shubman-gill-to-rajat-patidar-meet-the-captains-for-ipl-2026-1.500477820 |work=[[Gulf News]] |access-date=18 March 2026}}</ref> संघ आपल्या घरगुती मैदानांवरील पाच सामने [[एम. चिन्नास्वामी मैदान|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियमवर]] खेळत असून उर्वरित दोन घरगुती सामने [[शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय स्टेडियमवर]] आयोजित केले जात आहेत.<ref>{{cite web |title=RCB to play five home games at Chinnaswamy Stadium in IPL 2026 |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137950/rcb-to-play-five-home-games-at-chinnaswamy-stadium-in-ipl-2026-royal-challengers-bengaluru-ipl-2026-cricbuzzcom |work=[[Cricbuzz]] |access-date=18 March 2026}}</ref> संघाने हंगामातील पहिला सामना २८ मार्च रोजी [[सनरायझर्स हैदराबाद]]विरुद्ध एम. चिन्नास्वामी स्टेडियमवर खेळला.<ref name=":1">{{cite web |title=IPL Match Today: RCB begin title defence against SRH in high-voltage clash |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/ipl-match-today-rcb-begin-title-defence-against-srh-in-high-voltage-clash/articleshow/129850649.cms |work=[[The Times of India]] |date=28 March 2026 |access-date=29 March 2026}}</ref> === कायम ठेवलेले आणि कमी केलेले खेळाडू === संघाने कायम ठेवलेल्या खेळाडूंची घोषणा १५ नोव्हेंबर २०२५ रोजी करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=TATA IPL 2026 Player Retentions Announced |url=https://www.iplt20.com/news/4247/tata-ipl-2026-player-retentions-announced#:~:text=The%20player%20retention%20window%20for,players%20ahead%20of%20the%20auction. |access-date=22 December 2025 |work=[[Indian Premier League]] |date=15 November 2025 }}</ref> संघाने एकूण १७ खेळाडूंना संघात कायम ठेवले.<ref name=":2">{{cite web |title=RCB retain 17 players from title-winning squad ahead of IPL 2026 Auction |url=https://www.royalchallengers.com/rcb-cricket-news/news/rcb-retain-17-players-from-title-winning-squad-ahead-of-ipl-2026-auction |access-date=18 March 2026 |work=[[Royal Challengers Bengaluru]] |date=15 November 2025 }}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |+ कायम ठेवलेले खेळाडू<ref>{{cite web |title=TATA IPL 2026 - Retained Players.15.11.25 |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1763209725967_TATA%20IPL%202026%20-%20Playing%20Squad%20-%2015.11.2025%20(1).pdf |work=[[Indian Premier League]] |access-date=15 November 2025 |archive-date=2025-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212072438/https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1763209725967_TATA%20IPL%202026%20-%20Playing%20Squad%20-%2015.11.2025%20(1).pdf |url-status=dead }}</ref> |- ! व्याप्ती="col" | क्र. ! व्याप्ती="col" | खेळाडू ! व्याप्ती="col" | मानधन ! व्याप्ती="col" | क्र. ! व्याप्ती="col" | खेळाडू ! व्याप्ती="col" | मानधन |- | १८ || [[विराट कोहली]] || {{INRConvert|21|c|lk=on}} | ८ || [[टिम डेव्हिड]] || {{INRConvert|3|c|lk=on}} |- | ३८ || [[जॉश हेझलवूड]] || {{INRConvert|12.5|c|lk=on}} | ५ || [[सुयश शर्मा]] || {{INRConvert|2.6|c|lk=on}} |- | २८ || [[फिल सॉल्ट]] || {{INRConvert|11.5|c|lk=on}} | २ || [[जेकब बेथेल]] || {{INRConvert|2.6|c|lk=on}} |- | ९७ || [[रजत पाटीदार]] '''(क)''' || {{INRConvert|11|c|lk=on}} | ३७ || [[देवदत्त पडिक्कल]] || {{INRConvert|2|c|lk=on}} |- | ५५ || [[जितेश शर्मा]] || {{INRConvert|11.5|c|lk=on}} | ५३ || [[नुवान थुशारा]] || {{INRConvert|1.6|c|lk=on}} |- | १५ || [[भुवनेश्वर कुमार]] || {{INRConvert|10.75|c|lk=on}} | ४८ || [[रोमारिओ शेफर्ड]] || {{INRConvert|1.5|c|lk=on}} |- | ४२ || [[रासिथ सलाम]] || {{INRConvert|6|c|lk=on}} | २४ || [[स्वप्नील सिंग]] || {{INRConvert|50|l|lk=on}} |- | ६ || [[कृणाल पंड्या]] || {{INRConvert|5.75|c|lk=on}} | १४ || [[अभिनंदन सिंग]] || {{INRConvert|30|l|lk=on}} |- | १३ || [[यश दयाल]] || {{INRConvert|5|c|lk=on}} | colspan=3 {{n/a}} |- |} {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |+ मुक्त केलेले खेळाडू<ref>{{cite web |title=TATA IPL 2026 - Released Players.15.11.25 |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1763209634289_TATA%20IPL%202026-%20Released%20Players.15.11.25.pdf |work=[[Indian Premier League]] |access-date=15 November 2025 |archive-date=2025-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212063015/https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1763209634289_TATA%20IPL%202026-%20Released%20Players.15.11.25.pdf |url-status=dead }}</ref> ! [[यष्टीरक्षक]] || [[अष्टपैलू खेळाडू|अष्टपैलू]] || [[वेगवान गोलंदाजी|वेगवान गोलंदाज]] || [[फिरकी गोलंदाजी|फिरकी गोलंदाज]] |- | valign="top" | * [[मयंक अग्रवाल]] * [[स्वस्तिक चिकाडा]] | valign="top" | * [[लियाम लिविंगस्टोन]] * [[मनोज भांडगे]] | valign="top" | * [[लुंगी न्गिदी]] | valign="top" | * [[मोहित राठी]] |} === २०२५ लिलाव === हा लिलाव १६ डिसेंबर २०२५ रोजी [[अबू धाबी]], [[संयुक्त अरब अमिराती]] येथे पार पडला.<ref>{{cite web |date= 13 November 2025 |access-date=15 December 2025 |title=IPL auction set to take place on December 16 in Abu Dhabi |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-auction-to-take-place-on-december-16-in-abu-dhabi-1510968 |publisher=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> बेंगळुरूने [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग मधील खेळाडू बदलांची यादी|२०२६ च्या लिलावात]] {{INRConvert|16.40|c}} च्या शिल्लक रकमेसह प्रवेश केला होता, ज्यामध्ये ८ जागा भरायच्या होत्या (२ परदेशी खेळाडूंसह).<ref>{{cite web |date= 16 December 2025 |access-date=16 December 2025 |title=237.55 Cr, 77 slots: All the numbers you need to know ahead of IPL 2026 Auction |url=https://www.royalchallengers.com/rcb-cricket-news/news/23755-cr-77-slots-all-the-numbers-you-need-to-know-ahead-of-ipl-2026-auction#:~:text=16.4%20Cr%2C%208%20slots:%20All,at%20the%20IPL%202026%20Auction |publisher=[[Royal Challengers Bengaluru]]}}</ref> या आवृत्तीसाठी संघाने खरेदी केलेला सर्वात महागडा खेळाडू [[व्यंकटेश अय्यर]] होता, ज्याला {{INRConvert|7|c}} मानधन देण्यात आले.<ref>{{cite web |date= 16 December 2025 |access-date=29 March 2026 |title=IPL 2026 auction: Venkatesh Iyer takes 70 percent pay cut, begins new chapter with RCB |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ipl-2026-auction-venkatesh-iyer-massive-pay-cut-rcb-rs-7-crore-2836743-2025-12-16 |publisher=[[India Today]]}}</ref> संघाने आपल्या सर्व उर्वरित जागा भरल्या आणि त्यांच्याकडे {{INRConvert|25|l}} शिल्लक राहिले.<ref>{{cite web |title=RCB IPL Auction 2026 Review: Royal Challengers Bengaluru fine-tune championship squad |url=https://www.firstpost.com/firstcricket/rcb-ipl-2026-auction-review-royal-challengers-bengaluru-strengths-weaknesses-13960724.html |access-date=29 March 2026 |work=[[Firstpost]] |date=17 December 2025 }}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders defaultcenter col1left" style="font-size:95%;" |+ रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरचा लिलाव सारांश ! scope="col" rowspan="2" | संघ ! scope="colgroup" colspan="3" | कायम ठेवलेले ! scope="colgroup" colspan="3" | खरेदी केलेले ! scope="colgroup" colspan="3" | एकूण |- ! scope="col" | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले ! scope="col" | अनकॅप्ड (विनाअनुभव) ! scope="col" | एकूण ! scope="col" | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले ! scope="col" | अनकॅप्ड (विनाअनुभव) ! scope="col" | एकूण ! scope="col" | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले ! scope="col" | अनकॅप्ड (विनाअनुभव) ! scope="col" | एकूण |- ! scope="row" | [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]] | {{center|११}} || {{center|६}} || {{center|१७}} || {{center|३}} || {{center|५}} || {{center|८}} || {{center|१४}} || {{center|११}} || {{center|२५}} |- |} <!-- == साखळी सामने == === गुण फलक === {{#section:2026 Indian Premier League|pt}} === साखळी सामन्यांतील कामिगरी === {{#invoke:IndianPremierLeagueProgression | create | W1, W11, L16, W20, W23, L26, W34, W39, L42, L50, W54, W57, W61, L67 |W71, U, W74 | caption = लीग प्रगती | teams = {{IPL Teams 1|rcb}} | knockoutType = 2 | matchesPerTeam = 14 | matchReportArticle = 2026 Indian Premier League}} === सामने === {{#section:2026 Indian Premier League|match1}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match11}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match16}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match20}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match23}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match26}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match34}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match39}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match42}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match50}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match54}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match57}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match61}} ---- {{#section:2026 Indian Premier League|match67}} == बाद फेरी == === क्वालिफायर १ === {{#section:2026 Indian Premier League|match71}} ---- --> === अंतिम सामना === {{मुख्य|२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग अंतिम सामना}} == आकडेवारी == {{मुख्य लेख|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरच्या विक्रमांची यादी}} === सर्वाधिक धावा === {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:95%;" |- ! धावा ! खेळाडू ! {{Abbr|डाव|Innings}} ! {{Abbr|सर्वोच्च|Highest Score (* धावा नाबाद दर्शवते)}} |- ! ६७५ |[[विराट कोहली]] |१६ |१०५* |- ! ५०१ |[[रजत पाटीदार]] |१४ |९३* |- ! ४६४ |[[देवदत्त पडिक्कल]] |१५ |६१ |- ! ३०५ |[[टिम डेव्हिड]] |१४ |७०* |- ! २२६ |[[कृणाल पंड्या]] |९ |७३ |- ! colspan=4 | <small>अंतिम अद्यतन: ३१ मे २०२६{{Cn|date=April 2026}}</small> |} === सर्वाधिक बळी (विकेट्स) === {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:95%;" |- ! बळी ! खेळाडू ! {{Abbr|सर्वोत्तम कामगिरी|Best bowling figure for an innings - Wickets taken/Runs conceded}} |- !rowspan=1|२८ |[[भुवनेश्वर कुमार]] |४/२३ |- !१९ |[[रासिथ सलाम]] |४/२४ |- !rowspan=1|१५ |[[जॉश हेझलवूड]] |४/१२ |- !१४ |[[कृणाल पंड्या]] |२/३० |- !rowspan=2|९ |[[सुयश शर्मा]] |२/४७ |- |[[जेकब डफी]] |३/२२ |- ! colspan="3" | <small>अंतिम अद्यतन: ३१ मे २०२६{{Cn|date=April 2026}}</small> |} === सामन्यातील सर्वोत्तम खेळाडू पुरस्कार === {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:95%;" |- ! सामना क्र. ! दिनांक ! खेळाडू ! प्रतिस्पर्धी संघ ! योगदान ! संदर्भ |- |१ |२८ मार्च २०२६ |[[जेकब डफी]] |[[सनरायझर्स हैदराबाद]] |३/२२ (४ षटके) |{{Cn|date=April 2026}} |- |११ |५ एप्रिल २०२६ |[[टिम डेव्हिड]] |[[चेन्नई सुपर किंग्स]] |७०*(२५) |{{Cn|date=April 2026}} |- |२० |१२ एप्रिल २०२६ |[[फिल सॉल्ट]] |[[मुंबई इंडियन्स]] |७८(३६) |{{Cn|date=April 2026}} |- |२३ |१५ एप्रिल २०२६ |[[जॉश हेझलवूड]] |[[लखनौ सुपर जायंट्स]] |१/२० (४ षटके) |{{Cn|date=April 2026}} |- |३४ |२४ एप्रिल २०२६ |[[विराट कोहली|विरात कोहली]] |[[गुजरात टायटन्स]] |८१(४४) |{{Cn|date=April 2026}} |- |३९ |२७ एप्रिल २०२६ |[[जॉश हेझलवूड]] (२) |[[दिल्ली कॅपिटल्स]] |४/१२ (३.३ षटके) |{{Cn|date=April 2026}} |- |५४ |१० मे २०२६ |[[भुवनेश्वर कुमार]] |[[मुंबई इंडियन्स]] |४/२३ (४ षटके) आणि ७*(२) |{{Cn|date=May 2026}} |- |५७ |१३ मे २०२६ |[[विराट कोहली|विरात कोहली]] (२) |[[कोलकाता नाईट रायडर्स]] |१०५* (६०) |{{Cn|date=May 2026}} |- |६१ |१७ मे २०२६ |[[व्यंकटेश अय्यर]] |[[पंजाब किंग्स]] |७३* (४०) |{{Cn|date=May 2026}} |- |७१ (क्वालिफायर १) |२६ मे २०२६ |[[रजत पाटीदार]] |[[गुजरात टायटन्स]] |९३* (३३) |{{Cn|date=May 2026}} |- |७४ (अंतिम सामना) |३१ मे २०२६ |[[विराट कोहली|विरात कोहली]] (३) |[[गुजरात टायटन्स]] |७५* (४२) |{{Cn|date=May 2026}} |} == टीपा == {{टीपा सूची}} == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} === सामान्य संदर्भ === * {{Cite journal |date=11 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Part I |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1773233174530_TATA%20IPL%20Schedule%202026_Part%201.pdf |journal=[[इंडियन प्रीमियर लीग]] वेळापत्रक |publisher=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |volume=19 |issue=1 |accessdate=2026-05-31 |archive-date=2026-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260413212539/https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1773233174530_TATA%20IPL%20Schedule%202026_Part%201.pdf |url-status=dead }} * {{Cite journal |date=26 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Part II |url=https://scores.iplt20.com/TATA%20IPL%202026%20Season%20Schedule.pdf |journal=[[इंडियन प्रीमियर लीग]] वेळापत्रक |publisher=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |volume=19 |issue=2 |accessdate=2026-05-31 |archive-date=2026-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514042009/https://scores.iplt20.com/TATA%20IPL%202026%20Season%20Schedule.pdf |url-status=dead }} == बाह्य दुवे == * {{अधिकृत संकेतस्थळ|https://royalchallengers.com/}} * [https://www.iplt20.com/teams/royal-challengers-bangalore आयपीएल टी२० संघ | रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर] {{रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर}} {{2026 इंडियन प्रीमियर लीग}} [[वर्ग:२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]] [[वर्ग:रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरचे हंगाम]] i2y7alu9nvd8td6e06x6jocwssz60tr 0 380245 2704804 2701876 2026-08-23T18:41:46Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704804 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी|मतदारसंघ3={{Plain list| * [[हेन्री काउंटी, व्हर्जिनिया|हेन्री काउंटी]] (१७७९–१७८४) * [[प्रिंस एडवर्ड काउंटी, व्हर्जिनिया|प्रिंस एडवर्ड काउंटी]] (१७८७–१७९०) * [[शार्लट काउंटी, व्हर्जिनिया|शार्लट काउंटी]] (१७९९) }}|जन्म_तारीख={{OldStyleDateDY|२९ मे,|१७३६|१८ मे, १७३६}}|मृत्युदिनांक={{death date and age|1799|6|6|1736|5|29}}|party={{Plain list| * [[Anti-Federalism|Anti-Federalist]] * [[Anti-Administration party|Anti-Administration]] * [[Federalist Party|Federalist]] }}|चित्र=Patrick henry.JPG|पद=व्हर्जिनियाचे पहिले आणि सहावे गव्हर्नर}} {{मट्रा}} '''पॅट्रिक हेन्री''' (मे २९, १७३६ [OS मे १८, १७३६]{{Spaced en dash}} जून ६, १७९९) हे एक अमेरिकी राजकारणी, मळेमालक आणि वक्ते होते ज्यांनी दुसऱ्या [[व्हर्जिनिया अधिवेशने|व्हर्जिनिया अधिवेशनात]] (१७७५) घोषित केले: "Give me Liberty, or give me Death!" (स्वातंत्र्य द्या किंवा मृत्यु द्या!) एक संस्थापक पिता म्हणून, त्यांनी १७७६ ते १७७९ आणि १७८४ ते १७८६ या काळात व्हर्जिनियाचे पहिले आणि सहावे वसाहत-पश्चात गव्हर्नर होते. व्हर्जिनियाच्या हॅनोव्हर काउंटीचे मूळ असलेले हेन्रींचे शिक्षण प्रामुखपणे घरीच झाले. एक दुकान चालवण्याचा अयशस्वी प्रयत्न आणि हॅनोव्हर मधुशालेमध्ये आपल्या सासऱ्यांना मदत केल्यानंतर, ते स्वाध्ययनातून वकील बनले. १७६० मध्ये वकिली सुरू करून, हेन्री आंग्लिकी धर्मगुरूंविरुद्धच्या पार्सनच्या वादामध्ये त्यांच्या विजयामुळे ते लवकरच प्रसिद्ध झाले. त्यांची व्हर्जिनियाच्या बर्जेसांचे सभामध्ये निवड झाली, जिथे ते १७६५ च्या मुद्रांक अधिनियमाविरुद्धच्या आपल्या प्रक्षोभक शब्दांमुळे पटकन ओळखले जाऊ लागले. १७७४ मध्ये, हेन्रींनी पहिल्या खंड काँग्रेसमध्ये प्रतिनिधी म्हणून काम केले, जिथे त्यांनी राजासाठी अर्जावर (ज्याला हेन्रींनी लिहिण्यास मदत केली) आणि खंड संघटनेवर स्वाक्षरी केली. अधिवेशनातील त्यांच्या शब्दांमुळे आणि दारूगोळाच्या घटनेनंतर, राजेशाही सरकारने जप्त केलेल्या दारुगोळ्याची किंमत चुकवेपर्यंत वसाहतीची राजधानी विल्यम्सबर्गच्या दिशेने सैन्य कूच केल्यामुळे, व्हर्जिनियाच्या लोकांमध्ये त्यांची लोकप्रियता आणखी वाढली. हेन्रींनी स्वातंत्र्याचा आग्रह धरला आणि १७७६ मध्ये जेव्हा पाचव्या व्हर्जिनिया अधिवेशनाने मान्यता दिली, तेव्हा त्यांनी व्हर्जिनिया हक्कांचा जाहीरनामा आणि मूळ व्हर्जिनिया संविधान यांचा मसुदा तयार करण्यास नेमलेल्या समितीवर काम केले. नवीन सनदेनुसार हेन्रींची लगेचच गव्हर्नर म्हणून निवड झाली आणि त्यांनी एकूण पाच एक-वर्षांच्या कार्यकाळांसाठी हे पद भूषवले. १७७९ मध्ये गव्हर्नरपद सोडल्यानंतर, हेन्रींनी १७८४ मध्ये गव्हर्नर म्हणून आपल्या शेवटच्या दोन कार्यकाळांना सुरुवात करेपर्यंत व्हर्जिनियाच्या प्रतिनिधीगृहात काम केल. महासंघांचे लेख अंतर्गत राष्ट्रीय सरकाराच्या क्रियांमुळे हेन्रींना एका शक्तिशाली संघराज्यीय सरकारची भीती वाटू लागली आणि त्यांनी १७८७ च्या घटनात्मक परिषदेसाठी प्रतिनिधी म्हणून नियुक्ती नाकारली. त्यांनी [[अमेरिकेचे संविधान|अमेरिकेच्या संविधानाच्या]] मंजुरीला विरोध केला, कारण त्यांना एका शक्तिशाली केंद्र सरकारची भीती होती आणि त्यावेळी अधिकारांचे विधेयक नव्हते. आपल्या शेवटच्या वर्षांमध्ये, त्यांनी संघराज्यीय सरकारमधील अनेक पदे नाकारून वकिलीचा व्यवसाय पुन्हा सुरू केला. आपल्या आयुष्यात गुलाम मालक असून, ही प्रथा संपावी अशी त्यांची आशा होती, परंतु गुलामांची आयात थांबवण्यापलीकडे त्यांच्याकडे कोणतीही योजना नव्हती. हेन्रींना त्यांच्या वक्तृत्वासाठी आणि स्वातंत्र्याच्या लढ्याचे उत्साही प्रवर्तक म्हणून ओळखले जाते. == सुरुवातीचे जीवन (१७३६–१७५९) == म्हेन्रींचा जन्म २९ मे १७३६ रोजी व्हर्जिनिया वसाहतीमधील हॅनोव्हर काउंटीमधले स्टडली नावाच्या कौटुंबिक शेतावर झाला. <ref name="a">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.anb.org/articles/01/01-00396.html|title=Henry, Patrick|last=Tate|first=Thad|date=February 2000|website=[[American National Biography Online]]|url-access=subscription|access-date=October 8, 2017}}</ref> त्याचे वडील जॉन हेन्री हे स्कॉटलंडमधील अ‍ॅबर्डीनशायरहून आलेले होते, ज्यांनी १७२० च्या दशकात व्हर्जिनियाला स्थलांतर करण्याच्या आधी अ‍ॅबर्डीन विद्यापीठाच्या किंग्ज कॉलेजमध्ये शिक्षण घेतले होते. {{Sfn|Meade}} सु. १७३२ मध्ये हॅनोव्हर काउंटीमध्ये स्थायिक झाल्यावर, जॉन हेन्रींनी सारा विन्स्टन साइमांशी लग्न केले, ज्या इंग्रजी वंशाच्या एका प्रतिष्ठित कुटुंबातील एक श्रीमंत विधवा होत्या. {{Sfn|Meade}} [[चित्र:Shelton_House_-_Shenk.jpg|उजवे|इवलेसे|व्हर्जिनियामधील टोटोपोटोमोय क्रीकजवळील 'रुरल प्लेन्स'(घराचे नाव)चे दृश्य. असे म्हटले जाते की, हेन्रींनी सारा शेल्टनशी दिवाणखान्यातच लग्न केले होते.]] १७५४ मध्ये, हेन्रींनी सारा शेल्टनांशी लग्न केले. असे म्हटले जाते की हा लग्न तिच्या 'रुरल प्लेन्स' "ग्रामीण मैदान" (जे नंतर 'शेल्टन हाऊस' म्हणूनही ओळखले जाऊ लागले) या कौटुंबिक घराच्या दिवाणखान्यात झाला. लग्नाची भेट म्हणून, तिच्या वडिलांनी त्या दोघांला सहा गुलाम आणि {{Convert|300|acre|km2|adj=on}} मेकॅनिक्सविल जवळील पाइन स्लॅश शेत . पूर्वीच्या लागवडीमुळे पाइन स्लॅशची जमीन नापीक झाली होती आणि हेन्रींनी नवीन शेतं साफ करण्यास गुलामांसोबत काम केले. १७५० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात व्हर्जिनियामध्ये दुष्काळाची वर्षे होती आणि मुख्य घर जळून, हेन्रींनी हार मानली आणि साराच्या वडिलांच्या मालकीच्या हॅनोव्हर मधुशालेमध्ये राहायला गेले. {{Sfn|Mayer}} हेन्री अनेकदा आपल्या कर्तव्याचा भाग म्हणून हॅनोव्हर मधुशालेमध्ये यजमान बनत असे आणि व्हायोलिन वाजवून पाहुण्यांचे मनोरंजन करत असे. या काळात तिथे राहिलेले माणसांमध्ये १७ वर्षाचे [[थॉमस जेफरसन|थॉमस जेफरसनही]] होते, जे कॉलेज ऑफ विल्यम अँड मेरीमध्ये शिक्षणासाठी जात होते. त्यांनी नंतर लिहिले की, त्यांच्या वयात सहा वर्षांचे अंतर असूनही, त्यांची हेन्रींशी चांगली ओळख झाली. {{Sfn|Mayer}} जेफरसनांनी १८२४ मध्ये डॅनियल वेबस्टरला सांगितले, "पॅट्रिक हेन्री मुळात एक बारमन होते", हे वर्णन हेन्रींच्या चरित्रकारांना अन्यायकारक वाटले आहे; त्यांचे पद त्यापेक्षा अधिक सामान्य होते आणि हॅनोव्हर मधुशालेचे मुख्य व्यवसाय प्रवाशांना सेवा देणे हा होता, दारू देणे नव्हे. हेन्रींचा सर्वात जुना चरित्रकार, विल्यम विर्ट, हेन्रींचा व्यवसाय बारकीप होता ही जेफरसनची सूचना नाकारतात, परंतु नमूद करतात की पाहुण्यांची योग्य प्रकारे काळजी घेतली जाईल याची खात्री करण्यास जे आवश्यक होते ते करणे "श्री. हेन्रींच्या परिस्थितीत खूप स्वाभाविक" ठरले असते. {{Sfn|Kukla}} == क्रांतिकारक वकील आणि राजकारणी (१७६०–१७७५) == === पार्सनचा वाद(१७६०–१७६३) === हॅनोव्हर मधुशालेमध्ये असताना, हेन्रींनी कायद्याचा अभ्यास करण्यास वेळ काढला. त्यांनी हे किती काळ केले हे अस्पष्ट आहे; त्यांनी नंतर सांगितले की हा काळ फक्त एक महिना होता. एका जवळच्या वकिलाच्या सल्ल्यानुसार, हेन्रींनी १७६० मध्ये वकिलीच्या परवान्यासाठी अर्ज केले आणि वसाहतीची राजधानी विल्यम्सबर्गमधील नामांकित वकील असलेल्या परीक्षकांसमोर हजर झाले. कायदेशीर प्रक्रियांचे त्यांचे ज्ञान कमी असूनही, परीक्षक हेन्रींच्या बुद्धिमत्तेने प्रभावित झाले. ते एप्रिल १७६० मध्ये उत्तीर्ण झाले आणि त्यानंतर त्यांनी हॅनोव्हर आणि जवळपासच्या परगण्यांच्या न्यायालयांमध्ये काम करत वकिली सुरू केली. <ref name="a">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.anb.org/articles/01/01-00396.html|title=Henry, Patrick|last=Tate|first=Thad|date=February 2000|website=[[American National Biography Online]]|url-access=subscription|access-date=October 8, 2017}}</ref> {{Sfn|Kukla}} हेन्री एक कुशल वकील बनले कारण न्यायालयात "त्यांनी शीघ्र बुद्धी, मानवी स्वभावाचे ज्ञान आणि न्यायिक कौशल्ये दाखवली." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mtsu.edu/first-amendment/article/1164/patrick-henry%20the%20original|title=Patrick Henry|last=Gruberg|first=Marin|year=2009|publisher=The First Amendment Encyclopedia presented by the John Seigenthaler Chair of Excellence in First Amendment Studies|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828201423/https://mtsu.edu/first-amendment/article/1164/patrick-henry|archive-date=August 28, 2023|access-date=August 28, 2023}}</ref> १७५० च्या दशकातील दुष्काळामुळे तंबाखूच्या किमतीत एकदम वाढ झाली होती. व्हर्जिनियामध्ये परकीय चलन दुर्मिळ होते आणि वसाहतीमधील पगार अनेकदा तंबाखूच्या एका पौंडाच्या स्वरूपात केले जात होते. दुष्काळापूर्वी, तंबाखूची किंमत बऱ्याच काळापासून दोन पेन्स प्रति पौंड (०.४५ किलोग्रॅम) होती आणि १७५५ आणि १७५८ मध्ये, व्हर्जिनिया बर्जेसांचे सभा, वसाहती विधानमंडळाचे निवडलेले कनिष्ठ सभागृह, यांनी दोन पेनी अधिनियमाला मंजूर केले, ज्याच्यामुळे तंबाखूमध्ये केलेली कर्जे मर्यादित कालावधीसाठी दोन पेन्स प्रति पौंड दराने फेडण्याची परवानगी मिळाली. {{Sfn|Campbell|p=28}} या पैसे घेणाऱ्यांमध्ये सार्वजनिक अधिकार होता, ज्यात अँग्लिकी धर्मगुरूही होते—अँग्लिकी धर्म हा व्हर्जिनियाचा स्थापित चर्च होता—आणि अनेक धर्मगुरूंनी लंडनमधील व्यापार मंडळाकडे बर्जेसांचा निर्णय रद्द करण्यास याचिका केली, जी त्यांनी मान्य केली. त्याच्यानंतर पाच धर्मगुरूंनी थकबाकीसाठी खटला दाखल केला, हे खटले पार्सनचा वाद म्हणून ओळखले जातात; त्यांच्यापैकी, फक्त रेव्हरंड जेम्स मॉरी यशस्वी झाले, आणि नुकसान भरपाई निश्चित करण्यास १ डिसेंबर १७६३ रोजी हॅनोव्हर काउंटीमध्ये एक पंच नेमण्यात येणार होती. या सुनावणीसाठी मॉरीच्या पॅरिश चर्चसभा हेन्रींना वकील म्हणून नियुक्त केले. {{Sfn|Kukla}} पॅट्रिक हेन्रींचे वडील, जॉन हेन्री, हे पीठासीन न्यायाधीश होते. {{Sfn|McCants|p=40}} [[चित्र:Parson's_Cause_by_Cooke.jpg|डावे|इवलेसे|जॉर्ज कुक यांचे ''<nowiki/>'वाद घालत पॅट्रिक हेन्री''' ]] वादातील गोष्टी सिद्ध करणारे पुरावे सादर झाल्यानंतर, मॉरीच्या वकिलाने धर्मगुरूंच्या स्तुतीपर भाषण दिले, ज्यांपैकी बरेच जण उपस्थित होते. हेन्रींनी नुकसान भरपाईच्या प्रश्नाकडे दुर्लक्ष करून, परंतु राजाच्या सरकारने दोन पेनी अधिनियमाला दिलेल्या नकाराधिकाराच्या असंवैधानिकतेवर लक्ष केंद्रित करून, एक तासाचे भाषण दिले. हेन्रीने दोन पेनी अधिनियमासारखे चांगले कायदे रद्द करणाऱ्या कोणत्याही राजाला "हुकूमशहा" मानले, जो "आपल्या प्रजेच्या आज्ञाधारकतेचा सगळे हक्क गमावतो", आणि धर्मगुरूंनी, आर्थिक दिलासा देण्यास तयार केलेल्या निष्पक्ष कायद्याला आव्हान देऊन, स्वतःंना "समाजाचे शत्रू" असल्याचे दाखवून दिले होते. {{Sfn|McCants|pp=118–119}} विरोधी वकिलांनी हेन्रींवर देशद्रोहाचा आरोप केला आणि काहींनी तोच आरोप उचलून धरला, पण देखील हेन्री बोलत राहिले आणि न्यायाधीशांनी त्यांना थांबवण्यास काहीही केले नाही. {{Sfn|McCants}} हेन्रीने ज्युरीला मॉरीचे अनुकरण करू पाहणाऱ्या कोणाच्याही फायद्यासाठी त्याला एक उदाहरण म्हणून सादर करण्याचे आवाहन केले आणि ज्युरीने एक फारथिंगची नुकसान भरपाई द्यावी असे सुचवले. {{Sfn|Kukla}} पंचाने केवळ काही क्षणांतच एक पेनी नुकसान भरपाई निश्चित केली. हेन्रींना नायक म्हणून गौरवले. चरित्रकार हेन्री मेयरांच्या मते, हेन्रींनी "धार्मिक आणि राजकीय बाहेरील लोकांच्या खालच्या स्तरावरील भावनांना संघटित करण्याच्या अपारंपरिक मार्गांनी स्थानिक उच्चभ्रूंचे विशेषाधिकार परिभाषित केले होते." {{Sfn|Mayer}} हेन्रींची प्रसिद्धता मोठ्या प्रमाणात वाढली आणि पार्सनच्या वादानंतरच्या वर्षात त्याने १६४ नवीन पक्षकार जोडले. {{Sfn|Campbell}} === मुद्रांक अधिनियम (१७६४-१७६५) === [[चित्र:Patrick_Henry_Rothermel.jpg|इवलेसे|पीटर फ्रे. रोथरमेलांचे काढलेले ''<nowiki/>'व्हर्जिनियाच्या प्रतिनिधीगृहासमोर पॅट्रिक हेन्री''' (१८५१) हे चित्र.]] पार्सनच्या वादाच्या पार्श्वभूमीवर, साध्या लोकांच्या स्वातंत्र्याचे रक्षण करणाऱ्या आपल्या शब्दांमुळे आणि मैत्रीपूर्ण स्वभावामुळे हेन्रीला व्हर्जिनियाच्या दुर्गम भागात लोकप्रिय बनू लागले. १७६४ मध्ये, हॅनोव्हर काउंटीमधून निवडून आलेल्या नॅथॅनियल वेस्ट डँड्रिजचे बर्जेसांसमोरील निवडणुकीत प्रतिनिधित्व करून त्यांनी आपले स्थान आणखी उंचावले. डँड्रिजवर मतदारांना दारूची लाच दिल्याचा आरोप होता, जी एक खूप सामान्य पण बेकायदेशीर प्रथा होती. हेन्रींनी मतदारांच्या अधिकारांच्या समर्थनासाठी एक प्रभावी भाषण दिले असे म्हटले जाते, परंतु त्याचा मजकूर सापडले नाही. हेन्री वाद हरला, परंतु त्यांची रिचर्ड हेन्री ली, पेटन रँडॉल्फ आणि जॉर्ज वायथ आशा विशेषाधिकार आणि निवडणूक समितीच्या प्रभावशाली सदस्यांसोबत भेट झाली. {{Sfn|Kidd|pp=46–48}} १७६५ मध्ये, थॉमस जॉन्सनचे भाऊ विल्यम जॉन्सनांनी (जे पार्सनच्या वादात हेन्रींच्या पक्षकारांपैकी एक होते) लुइसा काउंटीच्या बर्जेस पदाचा राजीनामा दिला. हेन्रींच्या मालकीची काउंटीमध्ये जमीन असल्याने (जी त्यांना वडिलांकडून कर्ज फेडण्यास मिळाली होती), ते उमेदवार होण्यास पात्र होते आणि त्यांनी मे १७६५ मध्ये जागा जिंकली. अधिवेशन आधीच सुरू झाले असल्याने ते लगेच विल्यम्सबर्गला रवाना झाले. {{Sfn|Mayer|pp=69–70}} [[सप्त-वार्षिक युद्ध|सात वर्षांच्या युद्धाच्या]] (ज्याला उत्तर अमेरिकेत फ्रेंच आणि इंडियन युद्ध म्हटले जाते) (१७५६-१७६३) खर्चामुळे ब्रिटनचे राष्ट्रीय कर्ज जवळजवळ दुप्पट झाले होते, आणि युद्धाचा बराचसा भाग उत्तर अमेरिकेत आणि त्याच्या जवळा लढला गेल्यामुळे, ब्रिटिश सरकारने अमेरिकी वसाहतींवर थेट कर लावायचे प्रयत्न केले. १७६५ चा मुद्रांक अधिनियम हा महसूल वाढवण्याचे आणि वसाहतींवर अधिकार प्रस्थापित करण्याचे दोन्ही साधन होते. {{Sfn|Kidd|pp=53–58}} बर्जेसांनी लंडनमधील त्यांचे प्रतिनिधी, एडवर्ड मॉन्टेगांना या उपायाला विरोध करण्याचे निर्देश दिले आणि इतर वसाहतींच्या विधिमंडळांनीही तसेच त्यांच्या स्वतःच्या प्रतिनिधींना निर्देश दिले. प्रस्तावित उपायावर बरीच चर्चा सुरू झाली आणि व्हर्जिनियामध्ये पत्रककारांनी हेन्रींनी पार्सनच्या वादामध्ये मांडलेले युक्तिवाद विकसित केले. {{Sfn|Kukla|pp=49–56}} २० मे रोजी पॅट्रिक हेन्रींनी विधानमंडळाच्या एका सुस्त अधिवेशनात शपथ घेतली; खूप दस्य शहराबाहेर गेले होते. सु. २८ मे रोजी, मॉन्टेगांकडून एक तातडीचे पत्र घेऊन एक जहाज आले: मुद्रांक अधिनियम मंजूर झाला होता. २९ मे रोजी, हेन्रींनी व्हर्जिनिया मुद्रांक अधिनियम ठराव सादर केले. {{Sfn|Kidd|p=58}} पहिल्या दोन ठरावांनी पुष्टी केली की वसाहतवाल्यांना ब्रिटीशांसारखेच समान हक्क आणि विशेषाधिकार आहेत; पुढील दोन ठरावांमध्ये असे म्हटले होते की कर आकारणी केवळ आपल्या प्रतिनिधींनीच करावी . पाचवा ठराव सर्वात जास्ती प्रक्षोभक होता, कारण त्यात व्हर्जिनिया विधानमंडळ, म्हणजेच विधानसभा, कर आकारणीसाठी अधिकृत व्हर्जिनियाचे प्रतिनिधी म्हणून घोषित केले होते. आणखी दोन ठराव मांडले, तथापि त्यांचे लेखक कोण होते अनिश्चित आहे. {{Sfn|Kidd}} एडमंड आणि हेलन मॉर्गन, मुद्रांक अधिनियम संकटावरील त्यांच्या वृत्तांतात, असे सुचवतात की हेन्री मुद्रांक अधिनियमाला व्हर्जिनियाच्या लोकांच्या हक्कांसाठी धोका आणि स्वतःला राजकीयदृष्ट्या पुढे नेण्यास संधी अशा दोन्ही दृष्टीने पाहत होते. {{Sfn|Morgan and Morgan|p=305}}{{Quote box | quote = If this be treason, make the most of it! "जर हा राजद्रोह असेल, तर तो पूर्णत्वास नेण्यास माझी काही हरकत नाही!" | width = 16% | source = हेन्री बर्जसांना संबोधित करत }}''Problems playing this file? See [[:en:Help:Media|media help]].''   मुद्रांक अधिनियमाच्या विरोधित हेन्रींनी केलेल्या भाषणाचे शब्दशः प्रतिलेखन नाही. मजकूर हे पुनर्रचना आहेत, जे बहुतेक दशकांनंतरच्या आठवणींवर आधारित आहेत, जोपर्यंत भाषण आणि हेन्री हे दोघेही प्रसिद्ध झाले होते. उदा., जेफरसन, जे अजूनही जवळच्या विल्यम अँड मेरी कॉलेजमध्ये शिकत होते, त्यांनी हेन्रींच्या शब्दांची भव्यता आठवली. {{Sfn|Kidd|pp=51–53}} १७९० पर्यंत हेन्रींच्या शब्दांची पुनर्रचना करण्याचा कोणताही प्रयत्न केला गेला नाही, जेव्हा [[जेम्स मॅडिसन|जेम्स मॅडिसनांनी]] माजी बर्जेस एडमंड पेंडलटनअंना पत्र लिहिले, परंतु मॅडिसनला कळले की पेंडलटन तेथे नव्हते. १८०५ मध्ये विर्टने हेन्रीच्या चरित्रावर काम सुरू करेपर्यंत दुसरा प्रयत्न झाला नाही. एका फ्रांसी प्रवाशाने, ज्यांचे नाव अज्ञात आहे आणि ज्यांची रोजनिशी १९२१ मध्ये सापडली {{Sfn|Morgan and Morgan}} हेन्रींच्या भाषणाच्या वेळी नोंदवले की, "एक सदस्य उभा राहिला आणि म्हणाला की त्याने वाचले आहे की पूर्वीच्या काळी तार्क्विनुस आणि [[ज्युलियस सीझर|युलियस]] यांचा ब्रुतुस होता, [[इंग्लंडचा पहिला चार्ल्स|चार्ल्सचा]] [[ऑलिव्हर क्रॉमवेल|क्रॉमवेल]] होता, आणि त्यांना यात शंका नाही की एखादा चांगला अमेरिकी आपल्या देशाच्या बाजूने उभा राहील". {{Sfn|Kidd|pp=51–53}} हेन्रींनी राजा [[युनायटेड किंग्डमचा तिसरा जॉर्ज|जॉर्ज तिसऱ्यांच्या]] हत्येचे आवाहन केल्यासारखे वाटत असल्याने, सभापती जॉन रॉबिन्सन यांच्यासह सभागृहात "देशद्रोह!" अशा घोषणा दिल्या गेल्या. थोरले जॉन टायलर (भविष्यातील राष्ट्राध्यक्षांचे वडील), जे जेफरसनांसोबत सत्र पाहत उभे होते, त्यांनी या क्षणाला "चारित्र्य निर्णायक ठरवणारा कठीण क्षण" म्हटले आणि दोघांनी आठवले की हेन्री डगमगले नाही: "जर हा राजद्रोह असेल, तर तो पूर्णत्वास नेण्यास माझी काही हरकत नाही!". {{Sfn|Kukla}} बर्जेसांनी पहिले पाच ठराव स्वीकारले—इतर दोन, ज्यात विधानसभेव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही संस्थेला व्हर्जिनियाच्या नागरिकांवर कर लावण्याचा अधिकार नाकारले आणि संसदेला तो अधिकार आहे असे म्हणणाऱ्या कोणालाही वसाहतीचा शत्रू ठरवले, ते मंजूर झाले नाहीत. {{Sfn|Kidd}} मॉर्गन्सच्या मते, मंजूर झालेले ठराव १७६४ मध्ये बर्जेसांनी लंडनला पाठवलेल्या अर्जामधील भाषेपेक्षा फारसे वेगळे नव्हते आणि हेन्रीला होणारा विरोध अंशतः तो व्हर्जिनियाच्या राजकारणात नवखा असल्यामुळे असू शकतो. {{Sfn|Morgan and Morgan}} ३१ मे रोजी, हेन्री अनुपस्थित असताना आणि बहुधा घरी परतत असताना, बर्जेसांनी पाचवा ठराव वगळला आणि राजेशाही गव्हर्नर फ्रान्सिस फॉकियरांनी त्यापैकी कोणताही ठराव अधिकृत वर्तमानपत्र, ''व्हर्जिनिया राजपत्रामध्ये'' छापण्यास नकार दिला. मंजूर झालेल्या ठरावांचे अधिकृत मसुदे नाकारल्यामुळे, वसाहतींमधील आणि ब्रिटनमधील वर्तमानपत्रांनी सगळे सात ठराव छापले, आणि ते सर्व प्रभावशाली व्हर्जिनियाचे वसाहतीचे ठराव म्हणून सादर केले गेले. प्रत्यक्षात मंजूर झालेल्या कायद्यापेक्षा एकत्रितपणे अधिक मूलगामी असलेले हे ठराव, ऑगस्टच्या मध्यापर्यंत ब्रिटनमध्ये पोहोचले, जी मुद्रांक अधिनियम मंजूर झाल्यानंतरची पहिली अमेरिकी प्रतिक्रिया होती. उत्तर अमेरिकेत, त्यांनी मुद्रांक अहिनियमाला होणाऱ्या विरोधाला चालना दिली आणि व्हर्जिनियाला संसदेच्या कृतीच्या विरोधात अग्रणी बनवले. {{Sfn|Kukla}} हेन्रींच्या ''<nowiki/>'अमेरिकी राष्ट्रीय चरित्र''' या लेखात थॅड टेटांच्या मते, "केवळ व्हर्जिनियामध्येच नव्हे, तर सगळे मुख्य भूभागावरील ब्रिटिश वसाहतींमध्ये, हेन्रींनी साम्राज्यवादी धोरणाचा एक तडजोड न करणारा विरोधक म्हणून आपली प्रतिष्ठा त्वरीत स्थापित केली." <ref name="a">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.anb.org/articles/01/01-00396.html|title=Henry, Patrick|last=Tate|first=Thad|date=February 2000|website=[[American National Biography Online]]|url-access=subscription|access-date=October 8, 2017}}</ref> मॉर्गन्स म्हणतात की, "व्हर्जिनियामध्ये मुद्रांक अधिनियमाने पॅट्रिक हेन्रींच्या राजकारणातील शानदार प्रवेशाची संधी दिली". {{Sfn|Morgan and Morgan}} === वकील आणि जमीनदार (१७६६–१७७३) === फॉकियरने १ जून १७६५ रोजी बर्जेस सभा बरखास्त केली, या आशेने की नवीन निवडणुका कट्टरपंथींना काढून टाकतील, परंतु तसे झाले नाही कारण त्याऐवजी पुराणमतवादी नेते निवडणुकीत पराभाव झाले. गव्हर्नराने नोव्हेंबर १७६६ पर्यंत बर्जेस सभेचे अधिवेशन बोलावले नाही, तोपर्यंत संसदेने मुद्रांक अधिनियम रद्द केला होता, ज्याच्यामुळे व्हर्जिनियाला न्यू यॉर्कमधील मुद्रांक अधिनियम काँग्रेसमध्ये प्रतिनिधी पाठवता आले नाहीत. मुद्रांक अधिनियमाच्या विरोधात व्हर्जिनियामध्ये झालेल्या सक्रिय प्रतिकारात हेन्रींची भूमिका अनिश्चित आहे. जरी कायदेमंडळाच्या अधिवेशनाच्या अभावामुळे संकटाच्या काळात हेन्री बाजूला पडले, तरी त्याच्यामुळे सभागृहाच्या प्रस्थापित नेत्यांचेही खच्चीकरण झाले, जे वसाहतीत विखुरलेले राहिले आणि बदलासाठीचा लोकांचा राग वाढत असताना त्यांना एकत्र चर्चा करण्याची संधी मिळाली नाही. {{Sfn|Kukla|pp=80–82}} जेव्हा शेवटीबर्गसेसांची बैठक झाली, तेव्हा हेन्रींनी कधीकधी वसाहतींच्या नेत्यांना विरोध केला, पण ब्रिटिश धोरणांविरुद्ध त्यांच्याशी एकजूट दाखवली. १७६० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात आणि १७७० च्या दशकाच्या सुरुवातीला, हेन्रीने आपला अधिक वेळ वैयक्तिक बाबींवर लक्ष केंद्रित करण्यात घालवला, <ref name="a">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.anb.org/articles/01/01-00396.html|title=Henry, Patrick|last=Tate|first=Thad|date=February 2000|website=[[American National Biography Online]]|url-access=subscription|access-date=October 8, 2017}}</ref> तरीही शक्तिशाली समित्यांवर काम करून बर्गसेसमध्ये त्याचे स्थान उंचावले. {{Sfn|Campbell}} हेन्रींचे कुटुंब त्यांच्या लुइसा काउंटीमधील मालमत्तेवरील एका नवीन घरात राहायला गेले, बहुधा १७६५ च्या उत्तरार्धात, आणि १७६९ पर्यंत तेथे राहिले, जेव्हा हेन्री हॅनोव्हर काउंटीला परतले. १७७४ मध्ये राजेशाही अधिकाराखालील न्यायालये बंद होईपर्यंत त्यांचा वकिलीचा व्यवसाय चांगलाच चालू राहिला. जेफरसनांनी नंतर तक्रार केली की हेन्री कायद्याच्या अभ्यासात आळशी आणि अज्ञानी होता, पंचासमोर खटले चालवणे हीच त्यांची एकमेव प्रतिभा होती, आणि हेन्रींवर आरोप केला की तो गुन्हेगारी आरोपींना निर्दोष सोडवण्यास त्यांच्याकडून जास्त फी आकारत असे. नॉरीन डिक्सन कॅम्पबेल यांनी हेन्रीच्या चरित्रात जेफरसनच्या टिप्पण्या निराधार असल्याचे म्हटले आहे, आणि नमूद केले आहे की हेन्रींचे दर त्या काळासाठी माफक होते आणि हेन्रींच्या क्षमतेबद्दल पूर्वीच्या इतिहासकारांचा हवाला दिला आहे. {{Sfn|Campbell}} एके काळी मित्र असलेल्या त्या दोघांमध्ये भांडण झाल्यानंतर अनेक वर्षांनी जेफरसनने ही टिप्पणी केली. {{Sfn|Kidd}} १७६९ मध्ये, हेन्रीला विल्यम्सबर्ग येथील व्हर्जिनियाच्या उच्च न्यायालयासमोर वकिली करण्याची परवानगी मिळाली, जे काउंटी न्यायालयांपेक्षा अधिक प्रतिष्ठित ठिकाण होते. {{Sfn|Kidd}} {{Sfn|Campbell}} === पुन्हा सहभाग आणि पहिली खंडीय काँग्रेस (१७७३-१७७५) === १७७३ मध्ये, हेन्रीचा शाही गव्हर्नर, जॉन मरे, डनमोरचे चौथे अर्ल, यांच्याशी संघर्ष झाला. १७७१ मध्ये नियुक्त झालेल्या या राज्यापालाने बनावट नोटा बनवणाऱ्या टोळीला पकडण्यासाठी मदत करण्यास पिट्सिल्व्हेनिया काउंटीमध्ये इंग्रज सैनिक पाठवले होते. पकडल्यानंतर, त्यांना उच्च न्यायालयासमोर खटल्यासाठी तात्काळ विल्यम्सबर्गला नेले. गुन्हा ज्या काउंटीमध्ये घडला किंवा जिथे संशयिताला पकडले गेले, तिथेच न्यायालयीन कार्यवाही सुरू झाली पाहिजे, या पूर्वपरंपरेकडे दुर्लक्ष केले. हे एक संवेदनशील प्रकरण होते, विशेषतः ऱ्होड आयलंडमधील नुकत्याच घडलेल्या <nowiki><i id="mwAaE">गॅस्पे</i></nowiki> प्रकरणामुळे, ज्याच्यात ब्रिटिशांनी एक ब्रिटिश जहाज जाळणाऱ्यांना पकडून खटल्यासाठी परदेशात पाठवायचा प्रयत्न केला होता. बर्जेसांना डनमोरच्या कृतीबद्दल त्याला फटकारायचे होते, आणि हेन्री त्या आठ जणांच्या समितीचा भाग होते, ज्यांनी एक ठराव तयार केला. या ठरावात टोळीला पकडल्याबद्दल राज्यापालाचे आभार मानले होते, पण फौजदारी प्रक्रियेच्या "साधी पद्धती" चा वापर केल्याने दोषी आणि निर्दोष दोघांचेही संरक्षण होते, असे प्रतिपादन केले होते. {{Sfn|Kukla|pp=152–155}} त्यांनी इतर वसाहतींच्या नेत्यांशी संवाद साधण्यास, एकमेकांना माहिती देण्यास आणि समन्वय साधण्यास एका पत्रव्यवहार समितीची योजना देखील तयार केली, जी बर्जेसांनी स्वीकारली. हेन्रींचा त्यात सदस्य म्हणून समावेश होता. {{Sfn|Mayer}} जरी हेन्रींचा तोपर्यंत असा विश्वास बसला होता की [[ग्रेट ब्रिटनचे राजतंत्र|ग्रेट ब्रिटनसोबतचा]] संघर्ष आणि स्वातंत्र्य अटळ आहे, {{Sfn|Kukla|p=138}} त्यांच्याकडे यासाठी कोणतीही नीती नव्हती. १७७४ मध्ये, जेव्हा अशी बातमी कळली की बोस्टन टी पार्टीच्या प्रतिशोधार्थ संसदेने बोस्टनचे बंदर बंद करण्याचा ठराव मंजूर केला आहे, तेव्हा बर्जेस बसलेले होते आणि हेन्रींसह अनेक बर्जेस यावर प्रतिक्रिया तयार करण्यास रॅले मधुशालेमध्ये एकत्र जमले. या कामात समितीमध्ये सामील झालेल्या फेअरफॅक्स काउंटीचे माजी बर्जेस जॉर्ज मेसनांच्या मते, हेन्रींनी पुढाकार घेतला. मेसन आणि हेन्रींच्यात एक जवळचे राजकीय संबंध निर्माण झाला जो १७९२ मध्ये मेसनच्या मृत्यूपर्यंत टिकला. हेन्रीच्या समितीने तयार केलेल्या ठरावानुसार, बोस्टनचे बंदर बंद ठेवण्याची तारीख, १ जून १७७४, उपवास आणि प्रार्थनेचा दिवस म्हणून निश्चित केला. तो ठराव बर्जेसनी मंजूर केला, परंतु डनमोरांनी ती समिती विसर्जित केली. न डगमगता, माजी आमदार रॅले टॅव्हर्नमध्ये भेटले आणि स्थानिक भावना दर्शवण्यास काउंटी बैठकांना वेळ मिळाल्यानंतर, ऑगस्टमध्ये पुन्हा भेटण्यास त्यांनी स्वतःला एका अधिवेशनाच्या रूपात पुनर्गठित केले. त्यांनी चहा आणि इतर उत्पादनांवर बहिष्कार टाकण्याचे आवाहनही केले. {{Sfn|Kukla}} पाच व्हर्जिनिया अधिवेशनांनी (१७७४-१७७६) व्हर्जिनिया वसाहतीला स्वातंत्र्याकडे नेले, राजेशाही सत्ता संपत असल्यामुळे. काउंटी सभांच्या अनेक ठरावांमुळे त्यांच्या कार्याला चालना मिळाली, ज्यामध्ये वसाहतींवरील संसदेचा अधिकार नाकारण्यात आला आणि आयातीवर बहिष्कार टाकण्याचे आवाहन केले. {{Sfn|Kukla|pp=141–143}} पहिले अधिवेशन १ ऑगस्टपासून विल्यम्सबर्गमधील बर्जेसांच्या सभागृहात भरले; डनमोर मूळ अमेरिकी लोकांशी लढत असल्यामुळे राजधानीत अनुपस्थित होते आणि ते हस्तक्षेप करू शकले नाहीत. ब्रिटनपासून वेगळे होऊ अशा इच्छेसोबत आणि काही प्रमाणात तडजोडीची आशा बाळगणारे यांच्यात विभागलेले हे अधिवेशन एका आठवड्यासाठी चालले; [[फिलाडेल्फिया|फिलाडेल्फियामधील]] खंडीय काँग्रेससाठी प्रतिनिधींची निवड हा एक महत्त्वाचा निर्णय होता. हेन्रींची सात प्रतिनिधींपैकी एक म्हणून निवड झाली, ते फेअरफॅक्स काउंटीचे बर्जेस वॉशिंग्टनांच्यासोबत दुसऱ्या स्थानावर राहिले, दोघांनाही रँडॉल्फपेक्षा तीन मते कमी मिळाली. {{Sfn|Mayer|pp=198–204}} [[चित्र:Washington_Pendleton_Henry_cropped.jpg|डावे|इवलेसे|पहिल्या खंडीय काँग्रेससाठी फिलाडेल्फियाला जात असलेल्या वॉशिंग्टन (मध्यभागी), हेन्री (उजवीकडे) आणि पेंडलटन यांचे १९व्या शतकातील कोरीव चित्र.]] वॉशिंग्टनची मालमत्ता, माउंट व्हर्नन, स्कॉचटाऊन ते फिलाडेल्फियाच्या मार्गावर असल्याने, त्यांनी हेन्रींना तिथे थांबण्याचे आणि त्याच्यासोबत फिलाडेल्फियाला येण्याचे आमंत्रण दिले. हेन्री आणि पेंडलटन, जे काँग्रेसमधील व्हर्जिनियाचा दुसरा प्रतिनिधी आणि हेन्रींचे राजकीय प्रतिस्पर्धी होते, यांनी हे आमंत्रण स्वीकारले. {{Sfn|Mayer}} प्रतिनिधी आणि फिलाडेल्फियातील प्रसिद्ध माणसांनी व्हर्जिनियाच्या लोकांमध्ये खूप रस घेतला, ज्यांनी ब्रिटनच्या प्रतिकारात पुढाकार घेतला होता, पण इतर वसाहतींमधील फार कमी लोक त्यांना भेटले होते. १७७० मध्ये न्यू यॉर्कला केलेल्या एका व्यावसायिक दौऱ्याव्यतिरिक्त, हेन्रींचा उत्तरेकडील हा पहिलाच मुक्काम होता, {{Sfn|Kukla}} पण त्यांना कळालं की त्यांचे कृती खूप लोकांना माहीत होत्या. <ref name="a">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.anb.org/articles/01/01-00396.html|title=Henry, Patrick|last=Tate|first=Thad|date=February 2000|website=[[American National Biography Online]]|url-access=subscription|access-date=October 8, 2017}}</ref> अधिवेशने ५ सप्टेंबर, १७७४ रोजी मिस्त्री गृहामध्ये सुरू झाली. {{Sfn|Mayer}} कनेक्टिकटच्या सायलास डीनांनी हेन्रींचे वर्णन "मी ऐकलेला सर्वात परिपूर्ण वक्ता... एका पत्रात मी तुम्हाला त्यांच्या आवाजातील सूराची, किंवा त्यांच्या शैलीतील किंवा वागणुकीतील उच्च दर्जाची, तरीही नैसर्गिक लालित्यपूर्णतेची कल्पना देऊ शकत नाही". {{Sfn|Kukla}} {{Sfn|Mayer}} काँग्रेसचे सचिव, चार्ल्स थॉमसनांनी लिहिले की, जेव्हा हेन्री उभे राहिले, तेव्हा एखाद्या ग्रामीण धर्मोपदेशकासारख्या साध्या कपड्यात असलेल्या माणसाकडून त्यांना फारशी अपेक्षा नव्हती. "पण जसजसे ते पुढे बोलू लागले, तसतसे त्यांनी युक्तिवादाची अशी विलक्षण ताकद आणि अशी नाविन्यपूर्ण व आवेशपूर्ण वक्तृत्वशैली दाखवली की, संपूर्ण सभागृहात जणू प्राण फुंकले गेले. मग तो उत्साही प्रश्न एका माणसाकडून दुसऱ्या माणसाकडे गेला... 'कोण आहे? कोण आहे?' त्यांना ओळखणाऱ्या काही लोकांकडून उत्तर आले, 'ते ''पॅट्रिक हेन्री'' आहेत.' {{Sfn|Kukla}} === "Liberty or Death" (स्वातंत्र्य नाहीतर मृत्यू) (१७७५) === हॅनोव्हर काउंटीने हेन्रींना दुसऱ्या व्हर्जिनिया अधिवेशनासाठी प्रतिनिधी म्हणून निवडले, जे २० मार्च १७७५ रोजी [[रिचमंड (व्हर्जिनिया)|रिचमंड]] शहरातील संत जॉन एपिस्कोपल चर्चमध्ये भरले होते. राजेशाही अधिकारापासून अधिक सुरक्षित असल्यामुळे रिचमंडची निवड केली होती. व्हर्जिनियाने जमैका वसाहतीच्या मळेवाल्यांच्या याचिकेतील भाषा वापरावी की नाही यावर अधिवेशनात चर्चा झाली. या दस्तऐवजात ब्रिटिश कृतींबद्दल तक्रारी होत्या, पण राजा वसाहती कायद्यांना नकाराधिकार देऊ शकतो हे मान्य केले होते आणि त्यात सलोख्याचे आवाहन केले होते. हेन्रींनी राजेशाही अधिकारापासून स्वतंत्र असे सैन्य उभारण्यास दुरुस्त्या सुचवल्या, ज्यात ब्रिटनसोबतचा संघर्ष अटळ आहे हे मान्य केले होते, ज्यामुळे मध्यममार्गी लोकांचा विरोध झाला. २३ मार्च रोजी, त्यांनी आपल्या दुरुस्त्यांचे समर्थन केले आणि ज्या वाक्यासाठी ते प्रसिद्ध आहेत ते म्हणून समारोप केला: "जर आपण एवढे क्षुद्र असलो की ही इच्छा बाळगावी, तर आता ह्या लढाईतून माघार घेण्यास खूप उशीर झाला आहे. शरणागती आणि गुलामगिरीशिवाय माघार घेण्याचा दुसरा कोणताच मार्ग नाही! आपल्या साखळदंडांना घडवून टाकण्यात आले आहे! त्यांची झणझण बोस्टनच्या मैदानावर ऐकू येत आहे! हे युद्ध टळणारे नाही, आणि ते येवो! मी पुन्हा सांगतो, महोदय, ते येवो. ह्या प्रकरणाला हलके दाखवून देण्याचा प्रयत्न करणे व्यर्थ आहे. सज्जन 'शांती, शांती' असे ओरडतील; पण काही शांती नाही. हे युद्ध सुरू झाले आहे! उत्तरेकडून वाहणारा पुढचा वारा आपल्या कानी ताकदवान शस्त्रांचा आवाज घेऊन येईल! आपले मित्र आधीच रणावर उभे आहेत! आपण येथे निष्क्रिय का बसलो आहोत? सज्जनांना काय हवे आहे? त्यांना काय अपेक्षित आहे? इतके प्रिय आहे का जीवन, किंवा इतकी गोड आहे का शांती, की तिला साखळदंड आणि गुलामगिरीच्या किमतीत विकत घ्यावे? असे होऊ देऊ नकोस, हे देवा! इतर कोणता मार्ग पत्करतील हे मला माहीत नाही; पण माझ्या बाबतीत, स्वातंत्र्य द्या किंवा द्या मृत्यू!" आपले भाषण संपवताना, हेन्रीने रोमन देशभक्त धाकटे केटो अनुकरण करत एक हस्तिदंती कागदी चूक आपल्या छातीकडे खुपसला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.redhill.org/paper-cutter/|title=Paper Cutter|last=Hill|first=Patrick Henry's Red|website=Patrick Henry's Red Hill|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203232553/https://www.redhill.org/paper-cutter/|archive-date=December 3, 2023|access-date=April 22, 2024}}</ref> हेन्रीच्या भाषणामुळे अधिवेशनाला यश मिळाले आणि अधिवेशनाने त्याच्या दुरुस्त्या स्वीकारल्या. {{Sfn|Kukla}} तरीही, त्या अगदी थोड्या मतांनी मंजूर झाल्या, कारण हेन्री आणि इतर जहालमतवाद्यांनी केलेल्या विरोधाचे काय होईल याबद्दल अनेक प्रतिनिधी अनिश्चित होते आणि अधिवेशनाच्या आग्रहावरून फार कमी परगण्यांनी स्वतंत्र लष्करी कंपन्या स्थापन केल्या. {{Sfn|McDonnell}} === दारूगोळा घटना(१७७५) === [[चित्र:Patrick_Henry_broadside.jpg|उजवे|इवलेसे|हेन्रींविरुद्ध शाही घोषणा, १७७५]] २१ एप्रिल १७७५ रोजी, गव्हर्नर डनमोरांनी त्यांच्या अधिपत्याखालील रॉयल मरीन सैनिकांना विल्यम्सबर्गमधील दारूगोळ्याच्या कोठारातून दारूगोळा जप्त करून तो एका नौदलाच्या जहाजावर नेण्याची आज्ञा दिली. हा दारूगोळा सरकारचा होता आणि गुलामांच्या बंडासारख्या गरजेच्या वेळी तो दिला जाणार होता. डनमोरांमुळे अनेक व्हर्जिनियन चिडले. दुसऱ्या खंडीय सभेचे प्रतिनिधी म्हणून निवड झाल्यामुळे हेन्री फिलाडेल्फियाला निघाले होते, पण हॅनोव्हर काउंटी सोडण्यापूर्वीच एका दूतांनी त्यांना गाठले आणि ते स्थानिक लोकसेनेची कमान सांभाळण्यास परत आले. दारूगोळा परत मिळावा किंवा वसाहतवाल्यांना त्यांची भरपाई मिळावी या मागणीसाठी, २ मे रोजी हेन्री आपल्या सैन्यासह विल्यम्सबर्गाला निघाले, आणि डनमोरांनी लिहिल्याप्रमाणे, "प्रत्यक्ष युद्धाचे सर्व स्वरूप" दिसत होते. {{Sfn|Kukla}} तोपर्यंत, लेक्सिंग्टन आणि कॉनकॉर्डच्या लढायांची बातमी पोहोचली होती आणि खूप व्हर्जिनियन लोकांचा असा विश्वास होता की ब्रिटनसोबत युद्ध सुरू झाले आहे. जवळच्या परगण्यांतील उत्साही स्वयंसेवकांनी त्याच्या सैन्याला बळकटी दिल्याने, {{Sfn|McDonnell}} हेन्रींकडे विल्यम्सबर्ग ताब्यात घेण्यास आणि डनमोरांचा मानहानीकारक पराभव करण्यास पुरेसे सैन्यबळ असण्याची शक्यता होती, पण सावधगिरी बाळगण्याचा आग्रह करणाऱ्या वाढत्या प्रभावी दूतांनी त्याची आगेकूच मंदावली, आणि न्यू केंट परगण्यात, तो अजूनही सु. {{Convert|16|mile}} दूर होता. काँग्रेसमधील हेन्रींच्या तीन सहकारी प्रतिनिधींनी त्यांना त्यांचा मोर्चा थांबवण्यास राजी करण्यात मदत केली. हेन्रींनी वसाहतवाल्यांना नुकसान भरपाई देण्याचा आग्रह धरल्यामुळे, गव्हर्नराच्या सभेच्या एका सदस्याने विनिमय पत्राद्वारे दारूगोळाचे पैसे देण्याचे मान्य केले. {{Sfn|Kukla}} जरी डनमोरांनी "''हॅनोव्हर'' काउंटीचा एक ''पॅट्रिक हेन्री'' नावाचे माणूस आणि त्यांचे काही भरकटलेले अनुयायी" यांच्याविरुद्ध एक घोषणापत्र जारी केले असले तरी, १५ काउंटी समित्यांनी हेन्रींच्या कृतीला लगेचच मान्यता दिली आणि जेव्हा ते शेवटी फिलाडेल्फियाला निघाले, तेव्हा किनाऱ्यावर रांगेत उभ्या असलेल्या लोकसेनेने त्यांना [[पोटॉमॅक नदी|पोटामॅकपर्यंत]] संरक्षण दिले आणि त्यांची फेरी निघून जाताना जल्लोष केला. {{Sfn|Kukla|pp=183–185}} सर्वांनीच मान्यता दिली नाही; हेन्रींच्या या मोहिमेमुळे काही मध्यममार्गी लोक हादरले, ज्यांना भीती होती की तो असा संघर्ष भडकवू शकतो ज्यात व्हर्जिनिया ब्रिटनच्या ताकदासमोर एकटी पडेल. त्यांनी त्यांना मालमत्तेच्या पवित्रतेसाठी धोका म्हणूनही पाहिले, कारण हेन्री आणि त्यांचे सैन्य कोणाचीही मालमत्ता ताब्यात घेऊ शकत होते. स्वातंत्र्यासाठी लोकांचा पाठिंबा वाढत गेल्याने, विरोधक एकतर चळवळीत सामील झाले किंवा शांत राहणेच हुशार आहे असे ठरवले. {{Sfn|McDonnell|pp=66–70}} == स्वातंत्र्य आणि पहिल्यांदा गव्हर्नर म्हणून कार्यकाळ (१७७६–१७७९) == डिसेंबर १७७५ मध्ये भरलेल्या चौथ्या व्हर्जिनिया अधिवेशनात हेन्री बसले नाहीत, {{Sfn|Campbell|pp=172–173}} ते त्यांच्या लष्करी सेवेमुळे अपात्र होते. {{Sfn|Kukla}} ते पुन्हा नागरी झाल्यावर, एप्रिल १७७६ मध्ये हॅनोव्हर काउंटीच्या जमीनदारांनी त्यांना पुढील महिन्यात होणाऱ्या पाचव्या अधिवेशनासाठी निवडले. {{Sfn|Campbell}} जास्तीतर प्रतिनिधी स्वातंत्र्याच्या बाजूने होते, पण ते कसे आणि केव्हा घोषित करावे यावर त्यांचे मतभेद होते. हेन्रींनी व्हर्जिनियाला स्वतंत्र घोषित करणारा आणि सगळ्या वसाहतींना स्वतंत्र घोषित करण्यास काँग्रेसला आग्रह करणारा ठराव मांडला. धर्मगुरू एडमंड रँडॉल्फांच्या मते, जेव्हा ते अखेरीस बोलले, तेव्हा हेन्री "अशा वातावरणात दिसले ज्यास त्यांचा जन्म झाला होता. शांत विवेकबुद्धीलाही जी गाठ सोडवता येत नव्हती, ती तोडणे हे त्यांच्या प्रतिभेच्या भव्यतेला साजेसे होते. त्यांनी तर्काच्या कोणत्याही सूक्ष्मतेत प्रवेश केला नाही, पण लोकांच्या आता स्पष्ट दिसणाऱ्या उत्साहाने ते अग्नीच्या स्तंभाप्रमाणे प्रेरित झाले होते, जो अंधकारमय परिस्थिती असूनही त्यांना प्रतिज्ञा केलेल्या भूमीकडे घेऊन जाईल." {{Sfn|Kidd|pp=121–122}} शेवटचे ठराव मोठ्या प्रमाणात हेन्रींच्या ठरावावर आधारित होता आणि तो १५ मे १७७६ रोजी एकमताने मंजूर झाले. व्हर्जिनियाला स्वतंत्र घोषित करण्याबरोबरच, या ठरावाने काँग्रेसमधील राज्याच्या प्रतिनिधींना अमेरिकी स्वातंत्र्यासाठी दबाव आणण्याचे निर्देश दिले, जे त्यांनी केले, ली यांनी प्रस्ताव मांडला आणि जेफरसनांनी [[अमेरिकेच्या स्वातंत्र्याचा जाहीरनामा|घोषणापत्र]] लिहिले. {{Sfn|Kidd}} त्यानंतर अधिवेशनाने व्हर्जिनियाच्या सरकारसाठी संविधानावर विचार करण्यासाठी सुरुवात केली. आर्किबाल्ड कॅरींच्या नेतृत्वाखालील एका समितीवर हेन्रींची नियुक्ती केली. {{Sfn|Campbell|pp=223–224}} समितीचे शेवटचे सदस्य, फेअरफॅक्स काउंटीचे जॉर्ज मेसन, यांच्यावर खूप कामाची जबाबदारी आली, जे त्यांच्या आजारपणामुळे १८ मे पर्यंत विल्यम्सबर्गला पोहोचले नव्हते. मेसनांनी पहिले अधिकारांच्या घोषणपात्राचा मसुदा तयार केला; व त्यावर २५ मे रोजी कॅरी समितीमध्ये चर्चा झाली. शेवटचे घोषणेपेक्षा मेसनांचा मसुदा अधिक प्रभावशाली ठरला, ज्याचा उपयोग जेफरसनांनी स्वातंत्र्याची घोषणा लिहिताना आणि १८व्या व १९व्या शतकातील अनेक राज्यांच्या संविधानांच्या लेखकांनी केला. जेव्हा मसुद्यावर चर्चा झाली, तेव्हा ऑरेंज काउंटीचे प्रतिनिधी [[जेम्स मॅडिसन|जेम्स मॅडिसनांच्या]] विनंतीवरून हेन्रींनी एक दुरुस्ती सादर केली, ज्यात मेसनांच्या धार्मिक सहिष्णुतेच्या आवाहनाऐवजी पूर्ण [[धर्म स्वातंत्र्य|धर्मस्वातंत्र्याची]] मागणी केली. हे व्हर्जिनियाचा प्रस्थापित धर्म, अँग्लिकनवादासाठी धोका मानले गेले आणि ते मंजूर झाले नाही. मॅडिसनांनी त्यात बदल केले आणि दुसऱ्या प्रतिनिधीकडून, बहुधा रँडॉल्फांकडून, ते सादर करवून घेतले आणि ते मंजूर झाले. मेसनांच्या मसुद्यात विनान्यायचौकशी शिक्षा अधिनियमांवर बंदी घालण्याची मागणी केली होती. हेन्रींनी प्रतिनिधींना सांगितले की काही गंभीर गुन्हेगारांपर्यंत इतर कोणत्याही मार्गाने पोहोचता येणार नाही, आणि असे करून ती बंदी काढून टाकली. {{Sfn|Kukla|pp=210–213}} अधिवेशनाने १२ जून रोजी अधिकारांच्या घोषणपात्राला मान्यता दिली. {{Sfn|Kidd}} [[चित्र:Patrick_Henry_estate_marker_Henry_County_Virginia_1922.JPG|इवलेसे|व्हर्जिनियाच्या हेन्री काउंटीमधील लेदरवुड मळाच्या पूर्वीच्या जागेवर लावलेला मोठा दगड आणि फलक.]] == लेदरवुड आणि प्रतिनिधींचे सभागृह (१७७९–१७८४) == लेदरवुडमध्ये, हेन्रींनी कमी लोक असलेल्या काउंटीमधील कामांसाठी स्वतःला वाहून घेतले आणि प्रमुख जमीनदारांप्रमाणेच त्यांना काउंटी न्यायालयात (स्थानिक प्रशासकीय मंडळ) आणि पॅरिश चर्चसभेत जागा दिली. त्यांनी काँग्रेसचा प्रतिनिधी म्हणून निवडून येण्यासाठी नकार दिला, कारण त्यांचे स्वतःचे काम आणि पूर्वीच्या आजारपणामुळे ते शक्य नव्हते. जेव्हा गव्हर्नर जेफरसनांनी १७८० च्या सुरुवातीला त्यांना एक चिठ्ठी पाठवली, तेव्हा हेन्रींनी कृतज्ञतेने उत्तर दिले, आपल्या एकाकीपणाबद्दल तक्रार केली आणि युद्ध सुरू असताना परिस्थितीबद्दलच्या आपल्या अनेक चिंतांबद्दल लिहिले. त्यानंतर लवकरच हेन्री काउंटीच्या जमीनदारांनी त्यांच्या नावावरून नाव ठेवलेल्या व्यक्तीला प्रतिनिधीगृहात पाठवले, पण काही आठवड्यांतच, आरोग्याच्या त्रास पुन्हा उद्भवल्या, ज्यामुळे त्यांना लेदरवुडला परतावे लागले. {{Sfn|Mayer|pp=341–342}} रिचमंडमध्ये असताना (जिथे राजधानी हलवण्यात आली होती), हेन्रींनी खंडीय चलनाचे पुनर्मूल्यांकन करण्याच्या आणि काही कर लादण्याच्या काँग्रेसच्या योजनेला विरोध केला, कारण त्यांना वाटत होते की याचा फायदा फक्त उत्तरेकडील लोकांना होईल. ते ती योजना हाणून पाडण्यात यशस्वी झाला, पण त्यांनी रिचमंड सोडल्यानंतर, समर्थकांनी विधानमंडळाला ती योजना मंजूर करण्यासाठी प्रवृत्त केले. {{Sfn|Kidd|pp=153–155}} घरी परतल्यानंतर, सीमेवरील भागात हल्ले करणाऱ्या निष्ठावंतांच्या टोळ्यांना दडपण्यास स्वयंसेवकांची भरती करण्याच्या प्रयत्नांमध्ये ते मोठ्या प्रमाणावर गुंतले होते. हेन्री सैन्यासोबत होते, जरी त्यांनी त्यांचे नेतृत्व केले नाही, आणि ते प्रतिकार दडपण्यात साधारणपणे यशस्वी झाले. सप्टेंबर १७८० मध्ये स्वयंसेवकांना बरखास्त केले. {{Sfn|Kukla|pp=245–247}} [[चित्र:Agreement_signed_Patrick_Henry,_May_3,_1784.jpg|इवलेसे|एस्थर नावाच्या गुलाम स्त्रीच्या खरेदीसंबंधी पॅट्रिक हेन्री आणि पीटर पर्किन्स यांच्यातील करार, ३ मे १७८४]] == गव्हर्नर म्हणून दुसरा कार्यकाळ (१७८४–१७८६) == हेन्रींचा गव्हर्नर म्हणून दुसरा कार्यकाळ दोन वर्षांचा होता, कारण १७८५ मध्ये विधानमंडळाने त्यांना पुन्हा निवडले. {{Sfn|Campbell}} हा कार्यकाळ, त्यांच्या पहिल्या कार्यकाळापेक्षा अधिक शांत होता. या वेळी, हेन्री आणि त्यांचे कुटुंब चेस्टरफील्ड काउंटीमधील "सॅलिसबरी" येथे राहत होते, जे सु. {{Convert|13|mi}} रिचमंडपासून {{Sfn|Campbell|pp=320–321}} एका मोकळ्या प्रदेशात होते, व जे त्यांनी भाड्याने घेतले होते, जरी त्यांचे व्हर्जिनिया राजधानीजवळ एक अधिकृत निवासस्थान होते, जे त्यावेळी बांधकामाधीन होते. विधानसभेने लोकसेनेसाठी नवीन शस्त्रास्त्रांसाठी कायदा मंजूर केला होता आणि हेन्रींनी ती फ्रांसमधून पाठवण्यास लाफायेटांसोबत काम केले. {{Sfn|Mayer|pp=364–365}} प्रत्येक काउंटीची लोकसेना घट्ट स्थानिक नियंत्रणाखाली होती, व या परिस्थितीमुळे युद्धादरम्यान अडचणी निर्माण झाल्या होत्या कारण जेव्हा हेन्री आणि इतर गव्हर्नरांना राज्याबाहेर सेवा करण्यास किंवा खंडीय सैन्यात भरती करण्यास सांगितले गेले तेव्हा लोकसेनेने त्यांचे आज्ञा मानण्यासच नकार दिला. १७८४ मध्ये, लोकसेनेला केंद्रीय नियंत्रणाखाली आणण्याच्या प्रयत्नात, विधानसभेने एक कायदा मंजूर केला ज्याने सर्व लोकसेना अधिकारी पदे रद्द केली आणि गव्हर्नराच्या परिषदाच्या संमतीने हेन्रींना बदली अधिकारी नियुक्त करण्याची परवानगी दिली. व्हर्जिनियाच्या संविधानानुसार काउंटी न्यायालयाकडून शिफारस असणे आवश्यक होते. परगणा न्यायालयाला विचारण्याऐवजी, हेन्रींनी प्रत्येक काउंटीतील प्रसिद्ध नागरिकांकडून शिफारसी मागवल्या, ज्यांना ते किंवा त्यांचे परिषदाचे सदस्य ओळखत होते. याचा परिणाम म्हणजे काउंटींमध्ये जवळजवळ बंड झाले, कारण नागरिकांनी हा कायदा असंवैधानिक असल्याचे सांगून त्यांचा निषेध केला आणि काउंटींनी त्यांचे पालन करण्यास नकार दिला. या कायद्याची मोठ्या प्रमाणावर अंमलबजावणी झाली नाही, व ऑक्टोबर १७८५ मध्ये, हेन्रींनी कायदेमंडळाला ते रद्द करण्याची विनंती केली; त्यांनी पुढच्या वर्षी त्याचे पालन केले. {{Sfn|McDonnell|pp=506–513}} == संविधानाचे विरोधक (१७८७–१७९०) == नोव्हेंबर १७८६ मध्ये गव्हर्नरपदाचा कार्यकाळ संपल्यानंतर दूरच्या लेदरवुडला परत जाण्याची अनिच्छित, हेन्रींनी हॅनोव्हर काउंटीमध्ये जमीन खरेदी करण्याची आशा बाळगली होती, पण त्याऐवजी प्रिन्स एडवर्ड काउंटीमध्ये मालमत्ता खरेदी केली. {{Sfn|Mayer}} हॅम्पडेन-सिडनी कॉलेज, ज्याची स्थापना करण्यास त्यांनी १७७५ मध्ये मदत केली होती, ते त्याच काउंटीमध्ये आहे आणि हेन्रींनी आपल्या मुलांना तेथे दाखल केले. जमीनदारांनी १७८७ च्या सुरुवातीला हेन्रीला प्रतिनिधीगृहात निवडले आणि त्याने १७९० च्या शेवटपर्यंत तेथे सेवा केली. राज्ज्यपाल रँडॉल्फने हेन्रीला सांविधानिक अधिवेशनाचा प्रतिनिधी बनवण्याचा प्रस्ताव दिला, जे अधिवेशन त्याच वर्षी नंतर फिलाडेल्फियामध्ये होणार होते. या अधिवेशनात संघराज्य करारामधील बदलांवर विचार केला जाणार होता, जो दस्तऐवज १७७७ पासून राज्यांमधील सैल संघराज्याचे नियमन करत होता. {{Sfn|Campbell}} हेन्रींनी आर्थिकदृष्ट्या अवघड असल्याचे सांगून ही नियुक्ती नाकारली. <ref name="a">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.anb.org/articles/01/01-00396.html|title=Henry, Patrick|last=Tate|first=Thad|date=February 2000|website=[[American National Biography Online]]|url-access=subscription|access-date=October 8, 2017}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTate2000">Tate, Thad (February 2000). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[http://www.anb.org/articles/01/01-00396.html "Henry, Patrick"]</span>. ''[[American National Biography Online]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">October 8,</span> 2017</span>.</cite></ref> एक आख्यायिका अशी आहे की जेव्हा हेन्रींना विचारले की ते का गेले नाही, तेव्हा त्यांनी उत्तर दिले, "मला काहीतरी काळेबेरे वाटले." {{Sfn|Kidd}} सप्टेंबर १७८७ मध्ये फिलाडेल्फिया अधिवेशन संपल्यावर, त्यांचे अध्यक्ष वॉशिंग्टन, हे घरी परतले आणि त्यांनी लगेच नवीन [[अमेरिकेचे संविधान|संविधानाची]] एक प्रत हेन्रींना पाठवून त्यांना पाठिंबा देण्याची शिफारस केली. हेन्री हे प्रिन्स एडवर्ड काउंटीचे प्रतिनिधी म्हणून शरद ऋतूतील कायदेमंडळाच्या अधिवेशनास रिचमंडमध्ये होते. फिलाडेल्फियामध्ये अध्यक्षपद भूषवल्याबद्दल आणि दस्तऐवज पाठवल्याबद्दल वॉशिंग्टनांचे आभार मानताना ते म्हणाले, "मला खेद वाटतो की मी प्रस्तावित संविधानाशी माझे मन जुळवून घेऊ शकत नाही. या कारणास्तव मला वाटणारी चिंता मी व्यक्त करू शकेन त्यापेक्षा अतिशय जास्त आहे." {{Sfn|Kukla|p=307}} तथापि, त्यांनी असे सूचित केले की ते अजूनही आपले मत बदलण्यास तयार आहेत. यामुळे, मेसन आणि एडमंड रँडॉल्फ (दोघेही फिलाडेल्फियाचे प्रतिनिधी) यांसारख्या संविधानाच्या विरोधकांनी आपली मते प्रसिद्ध केली असताना हेन्रींना तटस्थ राहणे आणि आपली मते अधिक स्पष्ट करणे शक्य झाले. {{Sfn|Kukla}} संविधानावरील व्हर्जिनियाच्या सुरुवातीच्या वादात, राज्याने त्यांना मान्यता द्यावी की नाही हे ठरवण्यास अधिवेशन बोलावण्याच्या आवाहनावेळी, हेन्री आणि मेसन हे त्या लोकांपैकी होते ज्यांनी दुरुस्त्या करण्याच्या अटीवर अधिवेशनाला त्यांना मान्यता देण्याची परवानगी देण्याचे समर्थन केले. अधिवेशनाच्या सदस्यांना काय करायचे हे ठरवण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य देणाऱ्या भाषेसह या प्रकरणात तडजोड करण्यात आली आणि ते जून १७८८ साठी निश्चित केले, मार्चमध्ये निवडणुका होणार होत्या; ज्यांनी त्यांचे समर्थन केले आणि ज्यांनी केले नाही त्या दोघांनाही वाटले की वेळ त्यांच्या फायद्याची ठरेल. {{Sfn|Mayer}} प्रिन्स एडवर्ड काउंटीमधून हेन्री अधिवेशनासाठी सहजपणे निवडून आले, तरीही हॅम्पडेन-सिडनीचे अध्यक्ष जॉन ब्लेअर स्मिथांनी हेन्रींच्या उपस्थितीत एका सभेत विद्यार्थ्यांकडून संविधानावरील हेन्रींचे भाषण आणि स्मिथांचे स्वतःचे खंडन वाचून दाखवून त्यांना त्रास दिला. {{Sfn|Mayer|p=391}} हेन्रींनी संविधानाला विरोध केला कारण त्यात [[अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्रपतींच्या]] रूपात एक शक्तिशाली कार्यकारी अधिकार दिला होता; त्यांनी व्हर्जिनियाला राजा जॉर्जपासून मुक्त करण्यास लढा दिला होता, तो एका निरंकुश शासकाला असे अधिकार सोपवण्यास नव्हता. त्यानुसार हेन्रींनी संविधानाला एक प्रतिगामी पाऊल आणि क्रांतीच्या कार्यात मरण पावलेल्यांचा विश्वासघात मानले. {{Sfn|Kidd}} किडच्या मते, २ जून १७८८ रोजी सुरू झालेल्या व्हर्जिनिया मान्यता अधिवेशनात, {{Sfn|Kukla|p=321}} हेन्रींचे "व्यक्तिमत्व त्याच्या संपूर्ण सामर्थ्याने आणि वैभवाने झळकले." {{Sfn|Kidd|p=194}} हेन्रींनी सुचवले की संविधानाच्या रचनाकारांना "आम्ही, लोक" अशी सुरुवात करण्याचा आणि राज्यांच्या अधिकारांकडे दुर्लक्ष करण्याचा कोणताही अधिकार नव्हता. त्यांनी सुचवले की त्या दस्तऐवजाने खूप कमी लोकांच्या हातात खूप जास्त अधिकार दिले आहेत. {{Sfn|Kidd}} त्यांनी नमूद केले की, अधिकारांच्या विधेयकाशिवाय प्रस्तावित केलेल्या संविधानाने वैयक्तिक अधिकारांचे संरक्षण केले नाही: "तुमच्या सर्वात पवित्र अधिकारांचा त्याग केल्याने तुमच्या स्वातंत्र्याची सुरक्षा होईल का? स्वातंत्र्य, ही सर्व ऐहिक आशीर्वादांपैकी सर्वात मोठी गोष्ट आहे—आम्हाला तो अनमोल दागिना द्या आणि तुम्ही बाकी सर्व काही घेऊ शकता. पण मी इतका काळ जगलो आहे की मी आता जुन्या विचारांचा माणूस झालो आहे. कदाचित मानवाच्या सर्वात प्रिय अधिकारांबद्दलची अढळ निष्ठा, या सुसंस्कृत, प्रबुद्ध दिवसांत जुन्या पद्धतीची मानली जाऊ शकते: जर तसे असेल, तर मला तसेच राहावेसे वाटते."{{sfn|Campbell|p=340}} संविधानाचे प्रमुख समर्थक असलेले मॅडिसन, अधिवेशनाच्या बहुतेक काळात आजारी असल्यामुळे हेन्रींच्या टीकेला उत्तर देण्यास संकोच करत होते. अधिवेशनातील भावना मंजुरीकडे झुकत असल्यामुळे आपण हरणारी लढाई लढत आहे हे हेन्रींच्या लक्षात आले असेल, पण त्यांनी सविस्तरपणे बोलणे सुरूच ठेवले, {{Sfn|Kidd}} आणि त्यांची भाषणे रिचमंड अधिवेशनाच्या चर्चेच्या पानांपैकी जवळजवळ एक चतुर्थांश भाग व्यापतात. {{Sfn|Campbell}} मंजुरीचे समर्थक बनलेले गव्हर्नर रँडॉल्फांनी सुचवले की, जर अधिवेशनाने हेन्रींना युक्तिवाद चालू ठेवण्याची परवानगी दिली, तर ते ६ आठवड्यांऐवजी ६ महिनेच चालेल. {{Sfn|Kidd}} २५ जून रोजी अधिवेशनाने संविधानाला मंजुरी देण्यास मतदान केल्यानंतर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thoughtco.com/ratification-order-of-constitution-105416|title=The Order in Which the States Ratified the US Constitution|last=M. A.|first=History|last2=B. A.|first2=History|website=ThoughtCo|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108001653/https://www.thoughtco.com/ratification-order-of-constitution-105416|archive-date=November 8, 2020|access-date=July 15, 2020}}</ref>, अधिवेशनाने सु. ४० दुरुस्त्या प्रस्तावित केल्या होत्या. या वस्तुस्थितीमुळे हेन्री काहीसे शांत झाले; त्यापैकी काही नंतर अधिकारांच्या विधेयकात होत्या. मंजुरीला विरोध करणारे हेन्रींचे सहकारी मेसन, नवीन शासन योजनेतील दोषांवर एक ज्वलंत टीका करणार होते; परंतु त्यांना त्यापासून परावृत्त करण्यात आले. एका वृत्तानुसार, हेन्रींनी इतर विरोधकांना सांगितले की मंजुरीला विरोध करून त्याने आपले कर्तव्य बजावले आहे, आणि प्रजासत्ताकवादी म्हणून, लोकशाही मार्गाने प्रश्न सोडवले गेल्याने, त्या सर्वांनी घरी जावे हेच उत्तम. मॅडिसनांनी वॉशिंग्टनला लिहिले की हेन्रींना अजूनही आशा होती की दुसऱ्या राष्ट्रीय अधिवेशनात संघीय सरकारची शक्ती कमकुवत करण्यासाठी दुरुस्त्या प्रस्तावित केल्या जातील. {{Sfn|Kidd}} {| style="margin:1em auto;" |[[चित्र:Patrick_Henry_.1955-$1.jpg|इवलेसे|पॅट्रिक हेन्री, लिबर्टी अंक, १९५५]] |[[चित्र:Credo_Liberty_or_Death.jpg|इवलेसे| अमेरिकन क्रेडो मालिकेत हेन्रींना सन्मानित करणारा १९६१ चा अंक]] |} == नोंदी == {{संदर्भयादी|20em}} === ग्रंथसूची === * {{जर्नल स्रोत|last=Beeman|first=Richard R.|author-link=Richard Beeman|date=July 1987|title=The Democratic Faith of Patrick Henry|url=https://archive.org/details/sim_virginia-magazine-of-history-and-biography_1987-07_95_3/page/301|journal=The Virginia Magazine of History and Biography|volume=95|issue=3|pages=301–316|issn=0042-6636|ref={{sfnRef|Beeman}}}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/patrickhenrypatr0000camp|title=Patrick Henry: Patriot and Statesman|last=Campbell|first=Norine Dickson|publisher=The Devin-Adair Company|year=1969|isbn=9780815965015|location=New York, NY|oclc=694997|ref={{sfnRef|Campbell}}|url-access=registration}} * Chernow, Ron (2005). Alexander Hamilton. Penguin. * {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/patrickhenryfirs0000kidd_o4b5|title=Patrick Henry: First Among Patriots|last=Kidd|first=Thomas S.|publisher=Basic Books|year=2011|isbn=978-0-465-00928-2|location=New York, NY|ref={{sfnRef|Kidd}}}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Patrick Henry: Champion of Liberty|url=https://archive.org/details/patrickhenrycham0000kukl|last=Kukla|first=Jon|publisher=Simon & Schuster|year=2017|isbn=978-1-4391-9081-4|location=New York, NY|ref={{sfnRef|Kukla}}}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=dPPT0miYV3QC|title=A Son of Thunder: Patrick Henry and the American Republic|last=Mayer|first=Henry|publisher=Grove Press|year=1986|isbn=978-0-8021-3815-6|location=New York, NY|ref={{sfnRef|Mayer}}}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Patrick Henry, the Orator|url=https://archive.org/details/patrickhenryorat0000mcca|last=McCants|first=David A.|publisher=Greenwood Press|year=1990|isbn=978-0-313-26210-4|location=Westport, CT|ref={{sfnRef|McCants}}}} * {{स्रोत पुस्तक|title=The Politics of War: Race, Class and Conflict in Revolutionary Virginia|last=McDonnell|first=Michael A.|publisher=The University of North Carolina Press|year=2012|isbn=978-1-4696-0107-6|location=Chapel Hill, NC|ref={{sfnRef|McDonnell}}}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Patrick Henry: Patriot in the Making|url=https://archive.org/details/isbn_9780397005956|last=Meade|first=Robert D.|publisher=Lippincott|year=1957|location=Philadelphia, PA|oclc=964630|ref={{sfnRef|Meade}}}} * {{स्रोत पुस्तक|title=The Stamp Act Crisis: Prologue to Revolution|url=https://archive.org/details/stampactcrisispr0000morg_a9m7|last=Morgan|first=Edmund S.|last2=Morgan|first2=Helen M.|publisher=The University of North Carolina Press|year=1995|isbn=978-0-8078-4513-4|location=Chapel Hill, NC|ref={{sfnRef|Morgan and Morgan}}|orig-year=1953}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/isbn_9781565849211|title=Founding Myths: Stories that Hide Our Patriotic Past|last=Raphael|first=Ray|publisher=The New Press|year=2004|isbn=978-1-56584-921-1|location=New York, NY|ref={{sfnRef|Raphael}}}} === प्राथमिक स्रोत === * कुविलॉन, मार्क, संपादक. ''पॅट्रिक हेन्री: चरित्रात्मक चुकांची दुरुस्ती...'' (१९९६), ब्रुकनील, व्हर्जिनिया: पॅट्रिक हेन्री मेमोरियल फाउंडेशन. <nowiki>ISBN 1-931196-10-9</nowiki> * एल्सन, जेम्स एम., संपा. ''[https://books.google.com/books?id=TnkrAQAAIAAJ पॅट्रिक हेन्री त्यांच्या भाषणांमध्ये आणि लेखनांमध्ये आणि त्यांच्या समकालीनांच्या शब्दांत]'' (2007), लिंचबर्ग, व्हर्जिनिया: वॉर्विक हाऊस पब्लिशर्स. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780979036750|<bdi>९७८०९७९०३६७५०</bdi>]] * हेन्री, विल्यम विर्ट, संपादक. ''पॅट्रिक हेन्री, जीवन, पत्रव्यवहार आणि भाषणे'' (१८९१, ३ खंड), यात उपलब्ध असलेल्या बऱ्याच प्राथमिक स्रोत सामग्रीचे पुनर्मुद्रण केले आहे. {{DEFAULTSORT:हेन्री, पॅट्रिक}} [[वर्ग:व्हर्जिनियाचे गव्हर्नर]] [[वर्ग:इ.स. १७९९ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १७३६ मधील जन्म]] jhro29djzutqdlg9p61o9tqtwsqymo3 0 380357 2704892 2702175 2026-08-23T20:38:27Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704892 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{बदल}} '''मरे न्यूटन रोथबार्ड''' ({{IPAc-en|US|ˈ|r|ɔː|θ|b|ɑːr|d}}; [[२ मार्च]], [[इ.स. १९२६|१९२६]] - [[७ जानेवारी]], [[इ.स. १९९५|१९९५]]) एक [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवादाचे]] अमेरिकन [[अर्थतज्ज्ञ]],<ref name="nytimes">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html|title=Obituary: Murray N. Rothbard, Economist And Free-Market Exponent, 68|last=Stout|first=David|date=January 11, 1995|work=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905034710/https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html|archive-date=September 5, 2019|access-date=July 3, 2025}}</ref><ref>{{cite book|title=Biographical Dictionary of American Economists|last=Lewis|first=David Charles|publisher=Thoemmes|year=2006|isbn=978-1-84371112-4|editor=Ross Emmett|chapter=Rothbard, Murray Newton (1926–1995)}}</ref><ref>{{cite book|title=Biographical Dictionary of American Economists|last=Lewis|first=David Charles|publisher=Thoemmes|year=2006|isbn=978-1-84371112-4|editor=Ross Emmett|chapter=Rothbard, Murray Newton (1926–1995)}}</ref><ref name=":12">[[Ronald Hamowy]], ed., 2008, ''[https://books.google.com/books?isbn=1412965802 The Encyclopedia of Libertarianism]'', [[Cato Institute]], Sage, {{ISBN|1-41296580-2}}, p. 62: "a leading economist of the Austrian school"; pp. 11, 365, 458: "Austrian economist".</ref> [[आर्थिक इतिहासकार]],<ref>{{cite journal|last1=Bessner|first1=Daniel|date=December 8, 2014|title=Murray Rothbard, Political Strategy, and the Making of Modern libertarianism|journal=Intellectual History Review|volume=24|issue=4|pages=441–56|doi=10.1080/17496977.2014.970371|s2cid=143391240}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Matthews|first1=Peter Hans|last2=Ortmann|first2=Andreas|date=July 2002|title=An Austrian (Mis)Reads Adam Smith: A Critique of Rothbard as Intellectual Historian|url=https://archive.org/details/review-of-political-economy_2002-07_14_3/page/379|journal=Review of Political Economy|volume=14|issue=3|pages=379–92|citeseerx=10.1.1.535.510|doi=10.1080/09538250220147895|s2cid=39872371}}</ref> [[राजकीय सिद्धांतकार]],<ref name="Enemy">{{cite book|title=An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard|url=https://archive.org/details/enemyofstatelife0000raim|last=Raimondo|first=Justin|publisher=Prometheus Books|year=2000|isbn=978-1-61592-239-0|location=Amherst, [[New York (state)|NY]]|author-link=Justin Raimondo}}</ref> आणि कार्यकर्ता होते. रोथबार्ड २०व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या अमेरिकेच्या स्वातंत्र्यवादी चळवळामध्ये एक अत्यंत महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व होते, खास करून त्यातील [[दक्षिणपंथी राजकारण|दक्षिणपंथी]] भाग, आणि [[अराजक भांडवलशाही|अराजक भांडवलशाहीचे]] संस्थापक व सिद्धांतवादी होते.<ref name="Hamowy">{{cite book|title=The Encyclopedia of Libertarianism|url=https://archive.org/details/encyclopediaofli0000unse_d0r9|last=Doherty|first=Brian|publisher=Sage Publications|year=2008|isbn=978-1-4129-6580-4|editor-last=Hamowy|editor-first=Ronald|editor-link=Ronald Hamowy|location=Thousand Oaks, CA|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofli0000unse_d0r9/page/10 10], 441–43|chapter=Rothbard, Murray (1926–1995)|author-link=Brian Doherty (journalist)}}</ref><ref name="Hamowy2">{{cite book|title=The Encyclopedia of Libertarianism|url=https://archive.org/details/encyclopediaofli0000unse_d0r9|last=Doherty|first=Brian|publisher=Sage Publications|year=2008|isbn=978-1-4129-6580-4|editor-last=Hamowy|editor-first=Ronald|editor-link=Ronald Hamowy|location=Thousand Oaks, CA|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofli0000unse_d0r9/page/10 10], 441–43|chapter=Rothbard, Murray (1926–1995)|author-link=Brian Doherty (journalist)}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Politics of Postanarchism|url=https://archive.org/details/politicsofpostan0000newm|last=Newman|first=Saul|date=2010|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0-7486-3495-8|page=[https://archive.org/details/politicsofpostan0000newm/page/43 43]|doi=10.3366/edinburgh/9780748634958.001.0001}}</ref> त्यांनी राजकीय सिद्धांत, इतिहास, अर्थशास्त्र आणि इतर विषयांवर वीसहून अधिक पुस्तके लिहिली.<ref name="Hamowy3">{{cite book|title=The Encyclopedia of Libertarianism|url=https://archive.org/details/encyclopediaofli0000unse_d0r9|last=Doherty|first=Brian|publisher=Sage Publications|year=2008|isbn=978-1-4129-6580-4|editor-last=Hamowy|editor-first=Ronald|editor-link=Ronald Hamowy|location=Thousand Oaks, CA|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofli0000unse_d0r9/page/10 10], 441–43|chapter=Rothbard, Murray (1926–1995)|author-link=Brian Doherty (journalist)}}</ref> रोथबार्ड यांनी असा युक्तिवाद केला की "कॉर्पोरेट राज्याच्या मक्तेदारी प्रणाली" <ref>Rothbard, Murray. [http://archive.lewrockwell.com/rothbard/rothbard40.html "The Great Society: A Libertarian Critique" ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618045339/http://archive.lewrockwell.com/rothbard/rothbard40.html}}, Lew Rockwell.</ref> द्वारे पुरविल्या जाणाऱ्या सर्व सेवा खाजगी कंपन्यांद्वारे अधिक कार्यक्षमतेने पुरविल्या जाऊ शकतात आणि लिहिले की [[राज्य]] "पद्धतशीर आणि व्यापक लूट" आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Logic of Action Two: Applications and Criticism from the Austrian School|last=Rothbard|first=Murray|publisher=Edward Elgar|year=1997|isbn=978-1858985701|location=Cheltenham, UK|page=67|chapter=The Myth of Neutral Taxation}} First published in ''The Cato Journal'', Fall 1981.</ref> <ref name="Hans-Hermann Hoppe">{{स्रोत पुस्तक|title=The Ethics of Liberty|last=Hoppe|first=Hans-Hermann|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|year=1998|chapter=Introduction|author-link=Hans-Hermann Hoppe|access-date=September 13, 2014|chapter-url=https://mises.org/rothbard/ethics/hoppeintro.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914001855/https://mises.org/rothbard/ethics/hoppeintro.asp|archive-date=September 14, 2014}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Ethics of Liberty|last=Rothbard|first=Murray|publisher=[[New York University Press]]|year=2002|isbn=978-0814775066|location=New York|pages=167–68|chapter=The Nature of the State|access-date=September 13, 2014|orig-year=1982|chapter-url=https://mises.org/rothbard/ethics/twentytwo.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914001703/https://mises.org/rothbard/ethics/twentytwo.asp|archive-date=September 14, 2014}}</ref> त्यांनी आंशिक राखीव बँकिंगला फसवणुकीचा एक प्रकार म्हटले आणि मध्यवर्ती बँकिंगला विरोध केला. <ref name="Mystery">{{स्रोत पुस्तक|url=https://mises.org/document/614/Mystery-of-Banking-The|title=The Mystery of Banking|last=Rothbard|first=Murray|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|year=2008|isbn=978-1933550282|edition=2nd|location=Auburn, AL|pages=111–13|access-date=September 13, 2014|orig-year=1983|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914003927/https://mises.org/document/614/Mystery-of-Banking-The|archive-date=September 14, 2014}}</ref> त्यांनी इतर राष्ट्रांच्या कारभारात सर्व लष्करी, राजकीय आणि आर्थिक हस्तक्षेपाला स्पष्टपणे विरोध केला. <ref name="Casey">{{स्रोत पुस्तक|title=Murray Rothbard|last=Casey|first=Gerard|publisher=Continuum|year=2010|isbn=978-1441142092|editor-last=Meadowcroft|editor-first=John|series=Major Conservative and Libertarian Thinkers|volume=15|location=London|pages=4–5, 129|author-link=Gerard Casey (philosopher)}}</ref> <ref>Klausner, Manuel S. (Feb. 1973). [https://web.archive.org/web/20210913075343/https://reason.com/1973/02/01/the-new-isolationism/ "The New Isolationism."] An Interview with Murray Rothbard and [[Leonard Liggio]]. ''[[Reason (magazine)|Reason]]''. [https://reason.com/issue/february-1973/ Full issue.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210913075646/https://reason.com/issue/february-1973/}} </ref> रोथबार्ड यांनी मुख्य प्रवाहातील आर्थिक पद्धती नाकारल्या आणि त्यांच्याऐवजी लुडविग वॉन मिसेस यांच्या कृतीशास्त्राचा स्वीकार केला. त्यांच्या लेखन आणि स्वातंत्र्यवादी कार्यकर्तेसोबतच, त्यांनी १९६६ पासून ब्रुकलिन तंत्रनिकेतन संस्थेमध्ये अर्धवेळ अर्थशास्त्र शिकवले आणि १९८६ नंतर नेवाडा विद्यापीठ, लास वेगास येथे एका प्रतिष्ठित पदावर शिकवले. <ref name="Enemy">{{स्रोत पुस्तक|title=An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard|url=https://archive.org/details/enemyofstatelife0000raim|last=Raimondo|first=Justin|publisher=Prometheus Books|year=2000|isbn=978-1-61592-239-0|location=Amherst, [[New York (state)|NY]]|author-link=Justin Raimondo}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRaimondo2000">[[Justin Raimondo|Raimondo, Justin]] (2000). ''An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard''. Amherst, [[न्यू यॉर्क (राज्य)|NY]]: Prometheus Books. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-61592-239-0|<bdi>978-1-61592-239-0</bdi>]].</cite></ref> <ref name=":10">{{स्रोत पुस्तक|title=American Conservatism: An Encyclopedia|publisher=ISI Books|year=2006|isbn=978-1-932236-43-9|editor-last=Frohnen|editor-first=Bruce|location=Wilmington, [[Delaware|DE]]|page=750|chapter=Rothbard, Murray (1926–95)|quote=Only after several decades of teaching at the Polytechnic Institute of New York did Rothbard obtain an endowed chair, and like that of Mises at NYU, his own at the University of Nevada at Las Vegas was established by an admiring benefactor.|editor-last2=Beer|editor-first2=Jeremy|editor-last3=Nelson|editor-first3=Jeffrey O.}}</ref> तेल उद्योगातील अब्जाधीश चार्ल्स कोच यांच्या सहकार्याने रोथबार्ड यांनी १९७० च्या दशकात केटो इन्स्टिट्यूट आणि सेंटर फॉर लिबर्टेरियन स्टडीज यांच्या स्थापनेत महत्त्वाची भूमिका बजावली. <ref name="Hamowy">{{स्रोत पुस्तक|title=The Encyclopedia of Libertarianism|url=https://archive.org/details/encyclopediaofli0000unse_d0r9|last=Doherty|first=Brian|publisher=Sage Publications|year=2008|isbn=978-1-4129-6580-4|editor-last=Hamowy|editor-first=Ronald|editor-link=Ronald Hamowy|location=Thousand Oaks, CA|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofli0000unse_d0r9/page/10 10], 441–43|chapter=Rothbard, Murray (1926–1995)|author-link=Brian Doherty (journalist)}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDoherty2008">[[Brian Doherty (journalist)|Doherty, Brian]] (2008). "Rothbard, Murray (1926–1995)". In [[Ronald Hamowy|Hamowy, Ronald]] (ed.). ''The Encyclopedia of Libertarianism''. Thousand Oaks, CA: Sage Publications. pp.&nbsp;10, <span class="nowrap">441–</span>43. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-4129-6580-4|<bdi>978-1-4129-6580-4</bdi>]].</cite></ref> त्यांनी केटो आणि कोच यांच्याशी संबंध तोडले आणि १९८२ मध्ये ल्यू रॉकवेल आणि बर्टन ब्लूमर्ट यांच्यासोबत [[अलाबामा|अलाबामामध्ये]] मिसेस संस्थेची स्थापना केली. {{Sfn|Hawley|2016|page=128-129, 164}} <ref name=":18">{{स्रोत पुस्तक|title=Marginal Revolutionaries: How Austrian economists fought the war of ideas|last=Wasserman|first=Janek|date=2019|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-24917-0|location=New Haven|pages=257}}</ref> जरी ते दक्षिणपंथी स्वातंत्र्यवादी होते, तरी रोथबार्ड [[मिल्टन फ्रीडमन]], [[आयन रँड]] आणि [[ॲडम स्मिथ]] यांचे टीकाकार होते. रोथबार्ड यांनी समतावाद आणि नागरी अधिकार चळवळीला विरोध केला आणि कल्याणकारी राज्याच्या वाढीसाठी महिलांचे मतदान आणि सक्रियतेला जबाबदार धरले. <ref name=":11">{{जर्नल स्रोत|last=Jensen|first=Jacob|date=April 2022|title=Repurposing Mises: Murray Rothbard and the Birth of Anarchocapitalism|url=https://muse.jhu.edu/article/855169|journal=Journal of the History of Ideas|language=en|volume=83|issue=2|pages=315–32|doi=10.1353/jhi.2022.0015|issn=1086-3222|pmid=35603616|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712160927/https://muse.jhu.edu/article/855169|archive-date=July 12, 2022|access-date=April 17, 2023}}</ref> <ref name=":8" /> <ref name=":5">O'Malley, Michael (2012). ''Face Value: The Entwined Histories of Money and Race in America.'' Chicago, Illinois: University of Chicago Press. पृ. २०५–०७</ref> त्यांनी [[ऐतिहासिक सुधारणावाद|ऐतिहासिक सुधारणावादाला]] प्रोत्साहन दिले आणि होलोकॉस्ट नाकारणाऱ्या हॅरी एल्मर बार्न्सांशी मैत्री केली. <ref name=":16">{{ज्ञानकोश स्रोत}} </ref> <ref name=":7">{{जर्नल स्रोत|last=Jackson|first=John P. Jr|year=2021|title=The Pre-History of American Holocaust Denial|url=https://muse.jhu.edu/article/804147|journal=American Jewish History|volume=105|issue=1|pages=25–48|doi=10.1353/ajh.2021.0002|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20210904004649/https://muse.jhu.edu/article/804147|archive-date=September 4, 2021|access-date=October 23, 2022}}</ref> <ref name=":17">[[Kevin D. Williamson|Williamson, Kevin D]]. (January 23, 2012). [http://www.nationalreview.com/nrd/articles/293707/courting-cranks/page/0/3?cb=1 "Courting the Cranks."]''[[National Review]]'', January 2013 ed., p. 4 {{Subscription required}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020023729/http://www.nationalreview.com/nrd/articles/293707/courting-cranks/page/0/3?cb=1}} </ref> त्यांच्या कारकिर्दीच्या उत्तरार्धात, रोथबार्ड यांनी पारंपरिक पुराणमतवादासोबत (ज्याला ते पारंपरिक स्वातंत्र्यवाद म्हणत होते) स्वातंत्र्यवादी युतीचे समर्थन केले, दक्षिणपंथी लोकवादाला पसंती दिली आणि डेव्हिड ड्यूक व [[जोसेफ मॅककार्थी|जोसेफ मॅकार्थी]] यांना राजकीय रणनीतीसाठी आदर्श म्हणून वर्णन केले. <ref name="Paul Newsletters">{{जर्नल स्रोत|last=Sanchez|first=Julian|last2=Weigel|first2=David|date=January 16, 2008|title=Who Wrote Ron Paul's Newsletters?|url=http://reason.com/archives/2008/01/16/who-wrote-ron-pauls-newsletter/singlepage|journal=[[Reason (magazine)|Reason]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002130521/http://reason.com/archives/2008/01/16/who-wrote-ron-pauls-newsletter/singlepage|archive-date=October 2, 2013|access-date=August 14, 2013}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Individualists: Radicals, Reactionaries, and the Struggle for the Soul of Libertarianism|last=Zwolinski|first=Matt|last2=Tomasi|first2=John|publisher=Princeton University Press|year=2023|isbn=978-0-691-15554-8|location=United Kingdom|page=244}}</ref> <ref name=":8">{{स्रोत पुस्तक|title=Right-wing critics of American conservatism|url=https://archive.org/details/rightwingcritics0000hawl|last=Hawley|first=George|date=2016|publisher=University Press of Kansas|isbn=978-0-7006-2193-4|location=Lawrence|pages=[https://archive.org/details/rightwingcritics0000hawl/page/159 159]–167}}</ref> <ref name=":15">{{स्रोत पुस्तक|title=Routledge handbook of anarchy and anarchist thought|last=Massimino|first=Cory|date=2021|publisher=Routledge, Taylor & Francis group|isbn=978-1-138-73758-7|editor-last=Chartier|editor-first=Gary|series=Routledge handbooks|location=London|chapter=Two cheers for Rothbardianism|editor-last2=Van Schoelandt|editor-first2=Chad}}</ref> २०१० च्या दशकात, अति-दक्षिणावर प्रभाव म्हणून ते पुन्हा चर्चेत आले. <ref name=":11" /> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Slobodian|first=Quinn|author-link=Quinn Slobodian|date=November 2019|title=Anti-'68ers and the Racist-Libertarian Alliance: How a Schism among Austrian School Neoliberals Helped Spawn the Alt Right|journal=Cultural Politics|volume=15|issue=3|pages=372–86|doi=10.1215/17432197-7725521}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Cooper|first=Melinda|date=November 2021|title=The Alt-Right: Neoliberalism, Libertarianism and the Fascist Temptation|journal=[[Theory, Culture & Society]]|volume=38|issue=6|pages=29–50|doi=10.1177/0263276421999446}}</ref> == जीवन आणि कार्य == === शिक्षण === रोथबार्ड यांचे पालक डेव्हिड आणि रे रोथबार्ड हे अनुक्रमे पोलंड आणि रूसमधून अमेरिकेत आलेले [[ज्यू लोक|यहूदी]] स्थलांतरित होते. डेव्हिड एक रसायनशास्त्रज्ञ होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/etexts/hhhonmnr.asp|title=Murray N. Rothbard: Economics, Science, and Liberty|last=Hoppe|first=Hans-Hermann|year=1999|publisher=The Ludwig von Mises Institute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102050422/https://mises.org/etexts/hhhonmnr.asp|archive-date=November 2, 2014|access-date=September 13, 2014}} Reprinted from ''15 Great Austrian Economists'', edited by Randall G. Holcombe.</ref> न्यू यॉर्क शहरातील बर्च वॅथेन लेनोक्स या खाजगी शाळेत शिकले. <ref name="Raimondo2000-34">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=YBsyVMg5HToC&pg=PA34|title=An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard|last=Raimondo|first=Justin|publisher=Prometheus Books, Publishers|year=2000|isbn=978-1-61592-239-0|page=34|access-date=June 28, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20191016074108/https://books.google.com/books?id=YBsyVMg5HToC&pg=PA34|archive-date=October 16, 2019}}</ref> रोथबार्ड यांनी नंतर सांगितले की, [[द ब्राँक्स|ब्राँक्समध्ये]] त्यांनी शिक्षण घेतलेल्या "त्यांच्या मते अधोगतीला गेलेल्या आणि समतावादी सार्वजनिक शिक्षणव्यवस्थेपेक्षा" त्यांना बर्च वॅथेन खूप जास्त आवडत होते. <ref name="OldRight">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lewrockwell.com/1970/01/murray-n-rothbard/life-in-the-old-right/|title=Life in the Old Right|last=Rothbard|first=Murray|publisher=Lew Rockwell|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906090636/https://archive.lewrockwell.com/rothbard/rothbard45.html|archive-date=September 6, 2017|access-date=March 16, 2015}}</ref> रोथबार्ड यांनी लिहिले की ते "[[दक्षिणपंथी राजकारण|दक्षिणपंथी]] " (" जुन्या दक्षिणपंथाचे " अनुयायी) म्हणून वाढले, त्यांचे मित्र आणि शेजारी " [[साम्यवाद|साम्यवादी]] किंवा त्यांचे समर्थक" होते. ते तरुणपणी न्यू यॉर्क युवा रिपब्लिकन क्लबचे सदस्य होते. <ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nyyrc.com/history/|title=History|website=NYYRC|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012210513/https://nyyrc.com/history/|archive-date=October 12, 2019|access-date=October 15, 2019}}</ref> रोथबार्ड यांनी आपल्या वडिलांचे वर्णन एक [[व्‍यक्तिवाद|व्यक्तिवादी]] म्हणून केले आहे, ज्यांनी किमान सरकार, [[मुक्त बाजार]], [[खाजगी मालमत्ता]] आणि "स्वतःच्या कर्तृत्वाच्या बळावर प्रगती करण्याचा दृढनिश्चय... सर्व [[समाजवाद]] मला अमानुषपणे जबरदस्तीचा आणि घृणास्पद वाटला." <ref name="OldRight">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lewrockwell.com/1970/01/murray-n-rothbard/life-in-the-old-right/|title=Life in the Old Right|last=Rothbard|first=Murray|publisher=Lew Rockwell|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906090636/https://archive.lewrockwell.com/rothbard/rothbard45.html|archive-date=September 6, 2017|access-date=March 16, 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRothbard">Rothbard, Murray. [https://www.lewrockwell.com/1970/01/murray-n-rothbard/life-in-the-old-right/ "Life in the Old Right"]. Lew Rockwell. [https://web.archive.org/web/20170906090636/https://archive.lewrockwell.com/rothbard/rothbard45.html Archived] from the original on September 6, 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 16,</span> 2015</span>.</cite></ref> १९५२ मध्ये, त्यांचे वडील न्यू जर्सीमधील टाइड वॉटर तेल शुद्धीकरण कारखान्यामध्ये, ज्याचे ते व्यवस्थापन करत होते, कामगार संपादरम्यान अडकले, ज्यामुळे संघटित कामगारांबद्दलची त्यांची नापसंती सिद्ध झाली. <ref name=":13">{{स्रोत पुस्तक|title=Radicals for capitalism : a freewheeling history of the modern American libertarian movement|url=https://archive.org/details/radicalsforcapit0000dohe|last=Doherty|first=Brian|date=2007|publisher=PublicAffairs|isbn=978-1-58648-350-0|location=New York|oclc=76141517}}</ref> रोथबार्ड यांनी [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठात]] शिक्षण घेतले, जिथे त्यांनी १९४५ मध्ये गणितात कला स्नातक (BA) पदवी आणि १९५६ मध्ये अर्थशास्त्रात विद्यावाचस्पती मिळवली. त्यांचा पहिला राजकीय सक्रिय सहभाग १९४८ मध्ये, वंशभेदवादी दक्षिण कॅरोलिनाचे स्ट्रोम थर्मंड यांच्या अध्यक्षीय प्रचार मोहिमेच्या वतीने झाला. ''दी अमेरिकन कंझर्व्हेटिव्हनुसार'', १९४८ च्या अध्यक्षीय निवडणुकीत, रोथबार्ड यांनी, "कोलंबियातील एक यहूदी विद्यार्थी म्हणून, 'स्ट्रोम थर्मंडांसाठी विद्यार्थी' नावाची शाखा स्थापन करून आपल्या सहकाऱ्यांना धक्का दिला होता, कारण त्यांचा राज्यांच्या अधिकारांवर इतका ठाम विश्वास होता". <ref>{{Cite magazine|last=McCarthy|first=Daniel|date=March 12, 2007|title=Enemies of the State|url=http://www.amconmag.com/article/2007/mar/12/00027/|magazine=[[The American Conservative]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605015227/http://www.amconmag.com/article/2007/mar/12/00027/|archive-date=June 5, 2011|access-date=August 13, 2013}}</ref> त्यांची विद्यावाचस्पती मिळण्यास झालेला विलंब हा अंशतः त्यांचे मार्गदर्शक जोसेफ डॉर्फमन यांच्याशी झालेल्या मतभेदांमुळे आणि अंशतः आर्थर बर्न्स यांनी त्यांचा प्रबंध नाकारल्यामुळे होता. बर्न्स हे रोथबार्ड कुटुंबाचे जुने मित्र आणि [[मॅनहॅटन|मॅनहॅटनमधील]] त्यांच्या फ्लॅट वास्तूच्या शेजारी होते. बर्न्स यांनी [[ड्वाइट डी. आयझेनहॉवर|राष्ट्राध्यक्ष आयझेनहॉवर]] यांच्या आर्थिक सल्लागार परिषदेचे प्रमुख म्हणून काम पाहण्यास कोलंबिया विद्यापीठाच्या प्राध्यापक पदावरून रजा घेतल्यानंतरच रोथबार्ड यांचा प्रबंध स्वीकारण्यात आला आणि त्यांना डॉक्टरेट मिळाली. <ref name="Enemy">{{स्रोत पुस्तक|title=An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard|url=https://archive.org/details/enemyofstatelife0000raim|last=Raimondo|first=Justin|publisher=Prometheus Books|year=2000|isbn=978-1-61592-239-0|location=Amherst, [[New York (state)|NY]]|author-link=Justin Raimondo}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRaimondo2000">[[Justin Raimondo|Raimondo, Justin]] (2000). ''An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard''. Amherst, [[न्यू यॉर्क (राज्य)|NY]]: Prometheus Books. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-61592-239-0|<bdi>978-1-61592-239-0</bdi>]].</cite></ref>:४३-४४<ref name="French">French, Doug (December 27, 2010) [https://mises.org/daily/4919/Burns-Diary-Exposes-the-Myth-of-Fed-Independence Burns Diary Exposes the Myth of Fed Independence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914010342/https://mises.org/daily/4919/Burns-Diary-Exposes-the-Myth-of-Fed-Independence}}, [[Ludwig von Mises Institute]] </ref> रोथबार्ड यांनी नंतर सांगितले की त्यांचे सर्व सहकारी विद्यार्थी कट्टर [[वामपंथी राजकारण|वामपंथी]] होते आणि त्यावेळी कोलंबियामध्ये असलेल्या केवळ दोन रिपब्लिकनपैकी ते एक होते. <ref name="Enemy" /> : ४  === लग्न, व्होल्कर निधी आणि शिक्षणक्षेत्र === १९४० च्या दशकात, रोथबार्ड यांनी आर्थिक शिक्षतेसाठी संस्था या विचारपीठात लिओनार्ड रीड यांच्यासाठी लेखांची छाननी केली, फ्रँक चोडोरोव्ह यांच्याशी ओळख झाली आणि अल्बर्ट जे नॉक, गॅरेट गॅरेट, इसाबेल पॅटरसन, हे. लू. मेंकेन आणि ऑस्ट्रियन संप्रदायाचे अर्थतज्ज्ञ लुडविग फॉन मिसेस यांच्या स्वातंत्र्यवादी विचारांच्या कार्यांचे विस्तृत वाचन केले. <ref name="Enemy">{{स्रोत पुस्तक|title=An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard|url=https://archive.org/details/enemyofstatelife0000raim|last=Raimondo|first=Justin|publisher=Prometheus Books|year=2000|isbn=978-1-61592-239-0|location=Amherst, [[New York (state)|NY]]|author-link=Justin Raimondo}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRaimondo2000">[[Justin Raimondo|Raimondo, Justin]] (2000). ''An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard''. Amherst, [[न्यू यॉर्क (राज्य)|NY]]: Prometheus Books. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-61592-239-0|<bdi>978-1-61592-239-0</bdi>]].</cite></ref> : ४६ <ref name=":13">{{स्रोत पुस्तक|title=Radicals for capitalism : a freewheeling history of the modern American libertarian movement|url=https://archive.org/details/radicalsforcapit0000dohe|last=Doherty|first=Brian|date=2007|publisher=PublicAffairs|isbn=978-1-58648-350-0|location=New York|oclc=76141517}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDoherty2007">Doherty, Brian (2007). ''Radicals for capitalism : a freewheeling history of the modern American libertarian movement''. New York: PublicAffairs. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-58648-350-0|<bdi>978-1-58648-350-0</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/76141517 76141517].</cite></ref> १९४९ मध्ये मिसेस यांचे ''मानवी कृती (ह्युमन ॲक्शन)'' हे पुस्तक वाचून रोथबार्ड अतिशय प्रभावित झाले .<ref name=":18">{{स्रोत पुस्तक|title=Marginal Revolutionaries: How Austrian economists fought the war of ideas|last=Wasserman|first=Janek|date=2019|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-24917-0|location=New Haven|pages=257}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWasserman2019">Wasserman, Janek (2019). ''Marginal Revolutionaries: How Austrian economists fought the war of ideas''. New Haven: Yale University Press. p.&nbsp;257. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-300-24917-0|<bdi>978-0-300-24917-0</bdi>]].</cite></ref> १९५० च्या दशकात, जेव्हा मिसेस न्यू यॉर्क विद्यापीठाच्या स्टर्न व्यापारी शाळेच्या वॉल स्ट्रीट विभागात शिकवत होते, तेव्हा रोथबार्ड त्यांच्या अनौपचारिक परिसंवादाला उपस्थित राहिले. <ref name=":14" /> रोथबार्ड यांना स्वातंत्र्यवादी चळवळीला प्रोत्साहन द्यायचे होते; १९५० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत, त्यांनी न्यू यॉर्क शहरात 'बास्तिया मंडळ' नावाचा एक स्वातंत्र्यवादी आणि अराजकतावादी सामाजिक गट स्थापन करण्यास मदत केली. <ref name=":12" /> <ref name=":13" /> १९५० च्या दशकात ते माँट पेलरीन समाजातही सामील झाले. <ref name=":14">{{स्रोत पुस्तक|title=Crack-up capitalism: market radicals and the dream of a world without democracy|last=Slobodian|first=Quinn|date=2023|publisher=Metropolitan Books, Henry Holt and Co.|isbn=978-1-250-75390-8|edition=1st|location=New York}}</ref> रोथबार्ड यांनी विल्यम व्होल्कर निधीचे लक्ष वेधून घेतले, जो गट १९५० च्या दशकात आणि १९६० च्या दशकाच्या सुरुवातीला दक्षिणपंथी प्रोत्साहनला देण्यास आर्थिक पाठबळ त्यांनी दिले. <ref>David Gordon, 2010, ed., [https://mises.org/document/5777/Strictly-Confidential-The-Private-Volker-Fund-Memos-of-Murray-N-RothbardStrictly Confidential: The Private Volker Fund Memos of Murray N. Rothbard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914002006/https://mises.org/document/5777/Strictly-Confidential-The-Private-Volker-Fund-Memos-of-Murray-N-Rothbard}} Quote from Rothbard: "The Volker Fund concept was to find and grant research funds to hosts of libertarian and right-wing scholars and to draw these scholars together via seminars, conferences, etc."</ref> व्होल्कर निधीने रोथबार्ड यांना ''मानवी कृती'' हे पुस्तक अशा स्वरूपात समजावून सांगण्यास पैसे दिले, जेणेकरून महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांना मिसेसच्या विचारांची ओळख करून देता येईल; त्यांनी पैसा आणि पत यावर लिहिलेल्या एका नमुना प्रकरणाला मिसेसची मान्यता मिळाली. दहा वर्षे, व्होल्कर निधीने त्यांना "वरिष्ठ विश्लेषक" म्हणून मानधन दिले. <ref name="Enemy">{{स्रोत पुस्तक|title=An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard|url=https://archive.org/details/enemyofstatelife0000raim|last=Raimondo|first=Justin|publisher=Prometheus Books|year=2000|isbn=978-1-61592-239-0|location=Amherst, [[New York (state)|NY]]|author-link=Justin Raimondo}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRaimondo2000">[[Justin Raimondo|Raimondo, Justin]] (2000). ''An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard''. Amherst, [[न्यू यॉर्क (राज्य)|NY]]: Prometheus Books. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-61592-239-0|<bdi>978-1-61592-239-0</bdi>]].</cite></ref>  रोथबार्ड यांनी आपले काम पुढे चालू ठेवताना, प्रकल्पाचा विस्तार केला. याचा परिणाम १९६२ मध्ये प्रकाशित झालेले ''माणूस, अर्थव्यवस्था, व राज्य(मॅन, इकॉनोमी, अँड स्टेट)'' या त्यांच्या पुस्तकात. त्यांच्या प्रकाशनानंतर, मिसेसने रोथबार्ड यांच्या कार्याची भरभरून प्रशंसा केली. <ref name="Essential">{{स्रोत पुस्तक|url=https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf|title=The Essential Rothbard|last=Gordon|first=David|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|year=2007|isbn=978-1-933550-10-7|location=Auburn, Alabama|oclc=123960448|author-link=David Gordon (philosopher)|access-date=July 7, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522113238/https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf|archive-date=May 22, 2021}}</ref> राज्याच्या अस्तित्वाचे प्राथमिक समर्थन सुरक्षेला मानणाऱ्या मिसेसच्या विपरीत, रोथबार्ड यांनी १९५० च्या दशकात लष्कर, पोलीस आणि न्यायपालिकेसाठीही खाजगी बाजारपेठेचा युक्तिवाद करण्याची सुरुवात केली. <ref name=":11">{{जर्नल स्रोत|last=Jensen|first=Jacob|date=April 2022|title=Repurposing Mises: Murray Rothbard and the Birth of Anarchocapitalism|url=https://muse.jhu.edu/article/855169|journal=Journal of the History of Ideas|language=en|volume=83|issue=2|pages=315–32|doi=10.1353/jhi.2022.0015|issn=1086-3222|pmid=35603616|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712160927/https://muse.jhu.edu/article/855169|archive-date=July 12, 2022|access-date=April 17, 2023}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJensen2022">Jensen, Jacob (April 2022). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://muse.jhu.edu/article/855169 "Repurposing Mises: Murray Rothbard and the Birth of Anarchocapitalism"]</span>. ''Journal of the History of Ideas''. '''83''' (2): <span class="nowrap">315–</span>32. [[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]]:[[doi:10.1353/jhi.2022.0015|10.1353/jhi.2022.0015]]. [[आयएसएसएन|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1086-3222 1086-3222]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35603616 35603616]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:248985277 248985277]. [https://web.archive.org/web/20220712160927/https://muse.jhu.edu/article/855169 Archived] from the original on July 12, 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 17,</span> 2023</span>.</cite></ref> रोथबार्ड यांच्या १९६३ च्या ''अमेरिकेची महामन्दी(अमेरिकास ग्रेट डिप्रेशन)'' या पुस्तकात महामंदीसाठी सरकारी धोरणांमधील अपयशाला जबाबदार धरले आणि [[भांडवलशाही]] अस्थिर असते या व्यापक मताला आव्हान दिले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Encyclopedia of Philosophy and the Social Sciences|last=Kaldis|first=Byron|publisher=[[Sage Publications]]|year=2013|isbn=978-1506332611|location=United States|page=44}}</ref> [[चित्र:Murray_Rothbard.jpg|डावे|इवलेसे|१९५० च्या दशकात रोथबार्ड]] १९५३ मध्ये, रोथबार्ड यांनी न्यू यॉर्क शहरात जोआन बीट्रिस शुमाकर (१९२८-१९९९) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/library/joann-beatrice-schumacher-rothbard-1928-1999|title=JoAnn Beatrice Schumacher Rothbard (1928–1999)|date=October 30, 1999|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804030902/https://mises.org/library/joann-beatrice-schumacher-rothbard-1928-1999|archive-date=August 4, 2020|access-date=July 20, 2020}}</ref> यांच्याशी लग्न केले, ज्यांना ते जोई म्हणत होते. <ref name="Essential">{{स्रोत पुस्तक|url=https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf|title=The Essential Rothbard|last=Gordon|first=David|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|year=2007|isbn=978-1-933550-10-7|location=Auburn, Alabama|oclc=123960448|author-link=David Gordon (philosopher)|access-date=July 7, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522113238/https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf|archive-date=May 22, 2021}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGordon2007">[[David Gordon (philosopher)|Gordon, David]] (2007). [https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf ''The Essential Rothbard''] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Auburn, Alabama: [[Ludwig von Mises Institute]]. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-933550-10-7|<bdi>978-1-933550-10-7</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/123960448 123960448]. [https://web.archive.org/web/20210522113238/https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on May 22, 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">July 7,</span> 2021</span>.</cite></ref>  जोआन एक इतिहासकार, रोथबार्ड यांचे वैयक्तिक संपादक, जवळचे सल्लागार तसेच त्यांच्या रोथबार्ड बैठकांची यजमान होती. त्यांचे वैवाहिक जीवन प्रेमळ होते आणि रोथबार्ड जोआनला अनेकदा आपल्या जीवनाचा आणि कर्तृत्वाचा "अपरिहार्य आधारस्तंभ" म्हणत होते. तिच्या मते, व्होल्कर निधीच्या आश्रयामुळे रोथबार्ड यांना त्यांच्या लग्नाच्या पहिल्या १५ वर्षांत एक स्वतंत्र सिद्धांतकार आणि तज्ज्ञ म्हणून घरून काम करणे शक्य झाले. <ref>Scott Sublett, "Libertarians' Storied Guru", ''Washington Times'', July 30, 1987 </ref> १९६२ मध्ये व्होल्कर निधी कोसळला, ज्यामुळे रोथबार्ड यांना न्यू यॉर्कमधील विविध शैक्षणिक संस्थांमध्ये नोकरी शोधावी लागली. १९६६ मध्ये वयाच्या ४० व्या वर्षी त्यांना ब्रुकलिन तंत्रनिकेतन संस्थेमध्ये अभियांत्रिकी विद्यार्थ्यांना अर्थशास्त्र शिकवण्याची अर्धवेळ नोकरी मिळाली. त्या संस्थेत अर्थशास्त्र विभाग किंवा अर्थशास्त्रातील पदवी अभ्यासक्रम नव्हते आणि रोथबार्ड यांनी तेथील सामाजिक विज्ञान विभागाला "[[मार्क्सवाद|मार्क्सवादी]]" म्हणून हिणवले. त्यांचे चरित्रकार, जस्टिन रायमोंडो {{Sfn|Hawley|2016}} लिहितात की, रोथबार्ड यांना ब्रुकलिन तंत्रिकेतनात शिकवणे आवडले कारण आठवड्यातून फक्त दोन दिवस काम केल्यामुळे त्यांना स्वातंत्र्यवादी राजकारणातील घडामोडींमध्ये योगदान देण्याचे स्वातंत्र्य मिळाले. <ref name="Enemy">{{स्रोत पुस्तक|title=An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard|url=https://archive.org/details/enemyofstatelife0000raim|last=Raimondo|first=Justin|publisher=Prometheus Books|year=2000|isbn=978-1-61592-239-0|location=Amherst, [[New York (state)|NY]]|author-link=Justin Raimondo}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRaimondo2000">[[Justin Raimondo|Raimondo, Justin]] (2000). ''An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard''. Amherst, [[न्यू यॉर्क (राज्य)|NY]]: Prometheus Books. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-61592-239-0|<bdi>978-1-61592-239-0</bdi>]].</cite></ref> रोथबार्ड यांनी १९८६ पर्यंत या भूमिकेत काम केले. <ref name="nytimes">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html|title=Obituary: Murray N. Rothbard, Economist And Free-Market Exponent, 68|last=Stout|first=David|date=January 11, 1995|website=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905034710/https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html|archive-date=September 5, 2019|access-date=July 3, 2025}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStout1995">Stout, David (January 11, 1995). [https://web.archive.org/web/20190905034710/https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html "Obituary: Murray N. Rothbard, Economist And Free-Market Exponent, 68"]. ''[[न्यू यॉर्क टाइम्स|The New York Times]]''. Archived from [https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html the original] on September 5, 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">July 3,</span> 2025</span>.</cite></ref> <ref name="Klein">Peter G. Klein, ed., F.A. Hayek, ''The Fortunes of Liberalism: Essays on Austrian Economics and the Ideal of Freedom'', [[University of Chicago Press]], 2012, [https://books.google.com/books?id=hrS-xhUGKHIC&pg=PA54 p. 54] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503213142/https://books.google.com/books?id=hrS-xhUGKHIC&pg=PA54}}, {{ISBN|0-22632116-9}} </ref> तेव्हा ६० वर्षी असलेले रोथबार्ड यांनी ब्रुकलिन तंत्रिकेतन संस्था सोडून नेवाडा विद्यापीठ, लास वेगास (UNLV) येथील ली व्यापार शाळेमध्ये प्रवेश घेतला, जिथे त्यांनी एस. जे. हॉल प्रतिष्ठित अर्थव्यवस्थेचे प्राध्यापक हे पद भूषवले, जे एका स्वातंत्र्यवादी उद्योगपतीनेही दान केलेले पद होते. <ref>Rockwell, Llewellyn H. (May 31, 2007). [https://mises.org/daily/2584/ "Three National Treasures."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914010718/https://mises.org/daily/2584/}} Mises.org</ref> <ref name=":10">{{स्रोत पुस्तक|title=American Conservatism: An Encyclopedia|publisher=ISI Books|year=2006|isbn=978-1-932236-43-9|editor-last=Frohnen|editor-first=Bruce|location=Wilmington, [[Delaware|DE]]|page=750|chapter=Rothbard, Murray (1926–95)|quote=Only after several decades of teaching at the Polytechnic Institute of New York did Rothbard obtain an endowed chair, and like that of Mises at NYU, his own at the University of Nevada at Las Vegas was established by an admiring benefactor.|editor-last2=Beer|editor-first2=Jeremy|editor-last3=Nelson|editor-first3=Jeffrey O.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrohnenBeerNelson2006">Frohnen, Bruce; Beer, Jeremy; Nelson, Jeffrey O., eds. (2006). "Rothbard, Murray (1926–95)". ''American Conservatism: An Encyclopedia''. Wilmington, [[डेलावेर|DE]]: ISI Books. p.&nbsp;750. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-932236-43-9|<bdi>978-1-932236-43-9</bdi>]]. <q>Only after several decades of teaching at the Polytechnic Institute of New York did Rothbard obtain an endowed chair, and like that of Mises at NYU, his own at the University of Nevada at Las Vegas was established by an admiring benefactor.</q></cite></ref> रोथबार्ड यांचे मित्र, विद्यार्थी आणि सहकारी मिसेसी अर्थशास्त्रज्ञ हान्स-हेर्मन हॉप यांच्या मते, रोथबार्डने शिक्षणक्षेत्रात "सीमान्त जीवन" जगले, पण ते त्यांच्या लेखनातून मोठ्या संख्येने "विद्यार्थी आणि शिष्य" आकर्षित करू शकले, ज्यामुळे ते "समकालीन स्वातंत्र्यवादी चळवळीचे निर्माते आणि प्रमुख प्रवर्तकांपैकी एक" बनले. <ref name=":9">Hoppe, Hans-Hermann (1999). [https://mises.org/etexts/HHHonMNR.pdf "Murray N. Rothbard: Economics, Science, and Liberty."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224060422/http://mises.org/etexts/hhhonmnr.pdf}} Mises.org</ref> स्वातंत्र्यवादी अर्थशास्त्रज्ञ जेफ्री हर्बेनर, जे रोथबार्डला आपला मित्र आणि "बौद्धिक मार्गदर्शक" म्हणत, त्यांनी एका श्रद्धांजलीपर लेखात म्हटले आहे की रोथबार्डला मुख्य प्रवाहातील शिक्षणक्षेत्रातून "केवळ बहिष्कार" मिळाला. <ref>Herbener, J. (1995). L. Rockwell (ed.), [http://library.freecapitalists.org/books/Murray%20N%20Rothbard/memoriam.pdf ''Murray Rothbard, In Memoriam''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220074229/http://library.freecapitalists.org/books/Murray%20N%20Rothbard/memoriam.pdf}}. Auburn, AL.: [[Ludwig von Mises Institute]]. पृ. ८७</ref> रोथबार्ड यांनी १९८६ पासून त्यांच्या मृत्यूपर्यंत UNLV मधील आपले पद सांभाळले. <ref name="nytimes">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html|title=Obituary: Murray N. Rothbard, Economist And Free-Market Exponent, 68|last=Stout|first=David|date=January 11, 1995|website=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905034710/https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html|archive-date=September 5, 2019|access-date=July 3, 2025}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStout1995">Stout, David (January 11, 1995). [https://web.archive.org/web/20190905034710/https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html "Obituary: Murray N. Rothbard, Economist And Free-Market Exponent, 68"]. ''[[न्यू यॉर्क टाइम्स|The New York Times]]''. Archived from [https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html the original] on September 5, 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">July 3,</span> 2025</span>.</cite></ref> === जुना दक्षिणपंथ === आपल्या आयुष्यात, रोथबार्ड यांनी जुन्या दक्षिणपंथी आणि स्वातंत्र्यवादी तत्त्वांचा प्रचार करण्यास अनेक वेगवेगळ्या राजकीय चळवळींमध्ये सहभाग घेतले. जॉर्ज हॉली लिहितात की, "दुर्दैवाने रोथबार्ड यांच्यासाठी, ज्यावेळी ते एक बुद्धिजीवी म्हणून परिपक्व होत होते, त्याच वेळी जुना दक्षिणपंथ एक बौद्धिक आणि राजकीय शक्ती म्हणून संपुष्टात येत होती", आणि धाकटे विल्यम फ्रॅं. बकले यांच्यासारख्या कट्टर साम्यवादविरोधी पुराणमतवादी चळवळीने जुन्या दक्षिणपंथी अलगतावादाची जागा घेतली. <ref name=":8">{{स्रोत पुस्तक|title=Right-wing critics of American conservatism|url=https://archive.org/details/rightwingcritics0000hawl|last=Hawley|first=George|date=2016|publisher=University Press of Kansas|isbn=978-0-7006-2193-4|location=Lawrence|pages=[https://archive.org/details/rightwingcritics0000hawl/page/159 159]–167}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHawley2016">Hawley, George (2016). ''Right-wing critics of American conservatism''. Lawrence: University Press of Kansas. pp.&nbsp;<span class="nowrap">159–</span>167. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-7006-2193-4|<bdi>978-0-7006-2193-4</bdi>]].</cite></ref> रोथबार्ड हे सिनेटर [[जोसेफ मॅककार्थी|जोसेफ मॅकार्थी]] यांचे प्रशंसक होते — मॅकार्थींच्या [[शीत युद्ध|शीतयुद्धाच्या]] विचारांसाठी नव्हे, तर त्यांच्या लोकलुब्धतेसाठी, ज्याचे श्रेय रोथबार्ड यांनी "कॉर्पोरेट उदारमतवाद" असे संबोधलेल्या प्रस्थापित एकमताला विस्कळीत करण्याचे दिले. <ref name=":8">{{स्रोत पुस्तक|title=Right-wing critics of American conservatism|url=https://archive.org/details/rightwingcritics0000hawl|last=Hawley|first=George|date=2016|publisher=University Press of Kansas|isbn=978-0-7006-2193-4|location=Lawrence|pages=[https://archive.org/details/rightwingcritics0000hawl/page/159 159]–167}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHawley2016">Hawley, George (2016). ''Right-wing critics of American conservatism''. Lawrence: University Press of Kansas. pp.&nbsp;<span class="nowrap">159–</span>167. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-7006-2193-4|<bdi>978-0-7006-2193-4</bdi>]].</cite></ref> रोथबार्ड यांनी बकले यांच्या ''नॅशनल रिव्ह्यूमध्ये'' अनेक लेख लिहिले, पण त्यांनी पुराणमतवादी चळवळीवर सैन्यवादामुळे टीका केल्यामुळे बकले आणि मासिकाशी त्यांचे संबंध बिघडले. <ref name=":8" /> विशेषतः, अशा सैन्यवादामुळे राज्याच्या सत्तेचे समर्थन आणि विस्तार कसा होऊ शकतो याला रोथबार्ड यांचा विरोध होता. <ref name=":11">{{जर्नल स्रोत|last=Jensen|first=Jacob|date=April 2022|title=Repurposing Mises: Murray Rothbard and the Birth of Anarchocapitalism|url=https://muse.jhu.edu/article/855169|journal=Journal of the History of Ideas|language=en|volume=83|issue=2|pages=315–32|doi=10.1353/jhi.2022.0015|issn=1086-3222|pmid=35603616|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712160927/https://muse.jhu.edu/article/855169|archive-date=July 12, 2022|access-date=April 17, 2023}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJensen2022">Jensen, Jacob (April 2022). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://muse.jhu.edu/article/855169 "Repurposing Mises: Murray Rothbard and the Birth of Anarchocapitalism"]</span>. ''Journal of the History of Ideas''. '''83''' (2): <span class="nowrap">315–</span>32. [[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]]:[[doi:10.1353/jhi.2022.0015|10.1353/jhi.2022.0015]]. [[आयएसएसएन|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1086-3222 1086-3222]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35603616 35603616]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:248985277 248985277]. [https://web.archive.org/web/20220712160927/https://muse.jhu.edu/article/855169 Archived] from the original on July 12, 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 17,</span> 2023</span>.</cite></ref> रोथबार्ड यांनी १९५९ मध्ये होलोकॉस्ट नाकारणाऱ्या हॅरी एल्मर बार्न्सांशी मैत्री केली <ref name=":7">{{जर्नल स्रोत|last=Jackson|first=John P. Jr|year=2021|title=The Pre-History of American Holocaust Denial|url=https://muse.jhu.edu/article/804147|journal=American Jewish History|volume=105|issue=1|pages=25–48|doi=10.1353/ajh.2021.0002|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20210904004649/https://muse.jhu.edu/article/804147|archive-date=September 4, 2021|access-date=October 23, 2022}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJackson2021">Jackson, John P. Jr (2021). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://muse.jhu.edu/article/804147 "The Pre-History of American Holocaust Denial"]</span>. ''American Jewish History''. '''105''' (1): <span class="nowrap">25–</span>48. [[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]]:[[doi:10.1353/ajh.2021.0002|10.1353/ajh.2021.0002]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:239763082 239763082]. [https://web.archive.org/web/20210904004649/https://muse.jhu.edu/article/804147 Archived] from the original on September 4, 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">October 23,</span> 2022</span>.</cite></ref> रॉबर्ट लेफेवरच्या ''रॅम्पार्ट जर्नल ऑफ इंडिव्हिज्युअलिस्ट थॉटच्या'' १९६६ च्या एका अंकात, जो [[ऐतिहासिक सुधारणावाद|ऐतिहासिक सुधारणावादाला]] समर्पित होता, रोथबार्ड यांनी असा युक्तिवाद केला की पहिले महायुद्ध, दुसरे महायुद्ध आणि शीतयुद्ध सुरू करण्यास पाश्चात्य लोकशाही देश जबाबदार होते. <ref name=":7" /> रोथबार्ड यांनी १९६८ मध्ये बार्न्सांच्या मृत्यूपूर्वी आणि नंतर त्यांच्या जर्नलमध्ये बार्न्सांचे लेखन प्रकाशित केले, ज्यात केटो संस्थेच्या जर्नलमध्ये मरणोत्तर प्रकाशित केलेल्या लेखनही आहेत. <ref name=":7" /> === आयन रँड यांच्याशी संघर्ष === [[चित्र:Ayn_Rand_(1943_Talbot_portrait).jpg|इवलेसे|[[आयन रँड]], वस्तुवादाच्या संस्थापिका.]] १९५४ मध्ये, रोथबार्ड, मिसेसच्या परिसंवादामधील इतर अनेक उपस्थितांसोबत, वस्तुवादाच्या संस्थापिका कादंबरीकार [[आयन रँड]] यांच्या मंडळात सामील झाले. लवकरच ते तिच्यापासून वेगळे झाले, आणि इतर गोष्टींबरोबरच त्यांनी लिहिले की, तिच्या कल्पना तिने दावा केल्याप्रमाणे इतके मूळ नव्हत्या, तर [[ॲरिस्टॉटल]], [[थॉमस अ‍ॅक्विनास|थॉमस ॲक्विनास]] आणि हर्बर्ट स्पेन्सर यांच्या कल्पनांसारख्या होत्या. <ref name="Enemy">{{स्रोत पुस्तक|title=An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard|url=https://archive.org/details/enemyofstatelife0000raim|last=Raimondo|first=Justin|publisher=Prometheus Books|year=2000|isbn=978-1-61592-239-0|location=Amherst, [[New York (state)|NY]]|author-link=Justin Raimondo}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRaimondo2000">[[Justin Raimondo|Raimondo, Justin]] (2000). ''An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard''. Amherst, [[न्यू यॉर्क (राज्य)|NY]]: Prometheus Books. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-61592-239-0|<bdi>978-1-61592-239-0</bdi>]].</cite></ref> १९५८ मध्ये, रँडची कादंबरी ''ॲटलसनी खांदे उडवले(ॲटलास श्रग्ड)'' प्रकाशित झाल्यानंतर, रोथबार्डने तिला एक "चाहत्याचे पत्र" लिहिले, ज्यात त्यांनी त्या पुस्तकाला "एक अथांग खजिना" आणि "केवळ आतापर्यंत लिहिलेली सर्वश्रेष्ठ कादंबरीच नव्हे, तर काल्पनिक किंवा वैचारिक, आतापर्यंत लिहिलेल्या सर्वश्रेष्ठ पुस्तकांपैकी एक" म्हटले. त्यांनी असेही लिहिले: "तुम्ही [रॅंड] मला नैसर्गिक अधिकार आणि नैसर्गिक कायद्याच्या तत्त्वज्ञानाच्या संपूर्ण क्षेत्राची ओळख करून दिली," ज्यामुळे त्यांना "नैसर्गिक अधिकारांची गौरवशाली परंपरा" शिकण्याची प्रेरणा मिळाली. <ref name="Enemy" /> : १२१, १३२–३४ <ref name="Burns">{{स्रोत पुस्तक|title=Goddess of the Market: Ayn Rand and the American Right|title-link=Goddess of the Market|last=Burns|first=Jennifer|publisher=Oxford Univ. Press|year=2009|isbn=978-0-19-532487-7|author-link=Jennifer Burns (historian)}}</ref> : १४५, १८२ <ref>[https://mises.org/journals/jls/21_4/21_4_3.pdf "Mises and Rothbard Letters to Ayn Rand"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140711225127/http://mises.org/journals/jls/21_4/21_4_3.pdf}}, ''[[Journal of Libertarian Studies]]'', Volume 21, No. 4 (Winter 2007): 11–16.</ref> रोथबार्ड काही महिन्यांसाठी रँडच्या मंडळात पुन्हा सामील झाला पण लवकरच विविध मतभेदांमुळे, ज्यात [[अराजकता|अराजकतावादाच्या]] त्यांच्या व्याख्येचा बचाव करणेही होते, ते रँडशी पुन्हा संबंधी तुटले. === स्वातंत्र्यवाद आणि केटो संस्था === [[चित्र:Rothbard_'70s.jpg|डावे|इवलेसे|१९७० च्या दशकात रोथबार्ड]] १९६९ ते १९८४ पर्यंत, रोथबार्डने ''द लिबर्टेरियन फोरमचे'' संपादन केले, सुरुवातीला हेस यांच्यासोबतच (जरी हेस यांचा सहभाग १९७१ मध्ये संपला). <ref>{{स्रोत बातमी|last=Riggenbach|first=Jeff|url=https://mises.org/daily/4330|title=Karl Hess and the Death of Politics|date=May 13, 2010|work=Mises Institute|publisher=Ludwig von Mises Institute|access-date=August 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021020555/http://mises.org/daily/4330|archive-date=October 21, 2013|url-status=live}}</ref> कमी वाचकसंख्या असूनही, या नियतकालिकाने ''नॅशनल रिव्ह्यूशी'' संबंधित पुराणमतवाद्यांना देशभर चर्चेत गुंतवले. रोथबार्ड यांनी [[रॉनल्ड रेगन|रोनाल्ड रेगन]] यांची १९८० ची अध्यक्षीय निवडणूक ही स्वातंत्र्यवादी तत्त्वांचा विजय होता हे मत नाकारले आणि ''लिबर्टेरियन फोरममधील'' लेखांच्या मालिकेतून रेगन यांच्या आर्थिक कार्यक्रमावर आक्रमण चढवला. १९८२ मध्ये, रोथबार्डने रेगन यांच्या खर्चात कपात करण्याच्या दाव्यांना "फसवणूक" आणि "ढोंग" म्हटले आणि रेगन समर्थकांवर त्यांच्या धोरणांमुळे महागाई आणि बेरोजगारी यशस्वीरित्या कमी झाल्याचा खोटा आभास निर्माण करण्यास आर्थिक आकडेवारीमध्ये फेरफार केल्याचा आरोप केला. <ref>Ronald Lora, William Henry Longton, editors, ''The Conservative Press in Twentieth-Century America'', Chapter "The Libertarian Forum", Greenwood Publishing Group, 1999, [https://books.google.com/books?id=Ioakmq8yxA4C&dq=Murray+Rothbard+nonintervention+foreign+policy&pg=PA372 p. 372] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510233147/https://books.google.com/books?id=Ioakmq8yxA4C&pg=PA372&dq=Murray+Rothbard+nonintervention+foreign+policy&hl=en&sa=X&ei=0HT4UbrPAsKCyAHn44HIAg&ved=0CGQQ6AEwCQ}}, {{ISBN|0313213909}},</ref> १९८७ मध्ये त्यांनी "रेगनॉमिक्सच्या मिथकांवर" देखील टीका केली <ref name="mises3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/library/myths-reaganomics|title=The Myths of Reaganomics &#124; Mises Institute|date=June 9, 2004|website=mises.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020062853/https://mises.org/library/myths-reaganomics|archive-date=October 20, 2017|access-date=August 28, 2017}}</ref> रोथबार्ड यांनी वामपंथी स्वातंत्र्यवाद्यांच्या "उन्मादी शून्यवाद" वर टीका केली, पण त्याचबरोबरही राज्यव्यवस्था उलथवून टाकण्यास केवळ शिक्षणावर अवलंबून राहण्यात समाधान मानणाऱ्या दक्षिणपंथी स्वातंत्र्यवाद्यांवरही टीका केली; त्यांचा विश्वास होता की स्वातंत्र्यवाद्यांनी स्वातंत्र्य मिळवण्यास त्यांच्यासाठी उपलब्ध असलेल्या कोणत्याही नैतिक युक्तीचा अवलंब केला पाहिजे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Conservative Press in Twentieth-Century America|url=https://archive.org/details/bwb_W7-CUQ-102|last=Perry|first=Marvin|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1999|isbn=978-0-313-21390-8|editor-last=Lora|editor-first=Ronald|location=Westport, Connecticut|page=[https://archive.org/details/bwb_W7-CUQ-102/page/369 369]|chapter=Libertarian Forum 1969–1986|oclc=40481045|editor-last2=Henry|editor-first2=William Longton}}</ref> रँडॉल्फ बॉर्न यांची "युद्ध हे राज्याचे आरोग्य आहे" ही कल्पना आत्मसात करून, रोथबार्ड यांनी आपल्या आयुष्यात सर्व युद्धांना विरोध केला आणि युद्धविरोधी चळवळीतही भाग घेतला. <ref name="Gordon">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/about/3249|title=Biography of Murray N. Rothbard (1926–1995)|last=Gordon|first=David|authorlink=David Gordon (philosopher)|date=February 26, 2007|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202054227/http://mises.org/about/3249|archive-date=February 2, 2012|access-date=August 13, 2013}}</ref> १९७० आणि १९८० च्या दशकात, रोथबार्ड स्वातंत्र्यवादी पक्षामध्ये सक्रिय होते. ते पक्षाच्या अंतर्गत राजकारणात वारंवार सामील होते. रोथबार्ड यांनी १९७६ मध्ये स्वातंत्र्यवादी अभ्यासाच्या केंद्रामध्ये आणि १९७७ मध्ये ''जर्नल ऑफ लिबर्टेरियन स्टडीजची'' स्थापना केली. ते १९७७ मध्ये केटो संस्थेच्या संस्थापकांपैकी एक होते (ज्यांना चार्ल्स कोच यांनी दिलेला निधी स्वातंत्र्यवादासाठी एक मोठा आर्थिक ओघ होता) {{Sfn|Hawley|2016}} आणि "जॉन ट्रेंचर्ड आणि थॉमस गॉर्डन यांच्या ब्रिटिश वृत्तपत्रीय निबंधांच्या ''केटोचे पत्र'' या शक्तिशाली मालिकेच्या नावावरून या स्वातंत्र्यवादी विचार मंचेला नाव देण्याची कल्पना त्यांनी मांडली, ज्याचा अमेरिकेच्या संस्थापक पित्यांवर क्रांती घडवून आणण्यात निर्णायक प्रभाव होता". <ref name="Burris">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/lrc-blog/kochs-v-soros-a-partial-backstory/|title=Kochs v. Soros: A Partial Backstory|last=Burris|first=Charles|date=February 4, 2011|publisher=[[LewRockwell.com]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314082157/http://archive.lewrockwell.com/lrc-blog/kochs-v-soros-a-partial-backstory/|archive-date=March 14, 2022|access-date=August 14, 2013}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cato.org/pubs/papers/25th_annual_report.pdf|title=25 years at the Cato Institute: The 2001 Annual Report|pages=11–12|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070508204943/http://www.cato.org/pubs/papers/25th_annual_report.pdf|archive-date=May 8, 2007|access-date=August 18, 2013}}</ref> === मिसेस संस्था === १९८२ मध्ये, केटो संस्थेशी संबंध बिघडल्यानंतर, रोथबार्डने (ल्यू रॉकवेल आणि बर्टन ब्लूमर्ट यांच्यासोबत) ऑबर्न, अलाबामा येथे लुडविग फॉन मिसेस संस्थेची सह-स्थापना केली <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/wire/story-mises-institute|title=The Story of the Mises Institute|date=September 19, 2018|publisher=Ludwig von Mises Institute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200823180918/https://mises.org/wire/story-mises-institute|archive-date=August 23, 2020|access-date=February 8, 2022}}</ref> आणि १९९५ पर्यंत ते शैक्षणिक घडामोडींचे उपाध्यक्ष होते. <ref name="nytimes">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html|title=Obituary: Murray N. Rothbard, Economist And Free-Market Exponent, 68|last=Stout|first=David|date=January 11, 1995|website=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905034710/https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html|archive-date=September 5, 2019|access-date=July 3, 2025}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStout1995">Stout, David (January 11, 1995). [https://web.archive.org/web/20190905034710/https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html "Obituary: Murray N. Rothbard, Economist And Free-Market Exponent, 68"]. ''[[न्यू यॉर्क टाइम्स|The New York Times]]''. Archived from [https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html the original] on September 5, 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">July 3,</span> 2025</span>.</cite></ref> रोथबार्ड यांनी १९८७ मध्ये संस्थेचे ''ऑस्ट्रियन अर्थव्यवस्थेची समीक्षा(रिव्ह्यू ऑफ ऑस्ट्रियन इकॉनॉमिक्स)'' हे एक विषम अर्थशास्त्रीय <ref>Lee, Frederic S., and Cronin, Bruce C. (2010). [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1536-7150.2010.00751.x/pdf "Research Quality Rankings of Heterodox Economic Journals in a Contested Discipline."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180311153929/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1536-7150.2010.00751.x/pdf}} ''American Journal of Economics and Sociology''. 69(5): 1428</ref> नियतकालिक देखील सुरू केले, ज्याचे नाव नंतर ''ऑस्ट्रियन अर्थव्यवस्थेची त्रैमासिक जर्नल(क्वार्टर्ली जर्नल ऑफ ऑस्ट्रियन इकॉनॉमिक्स)'' असे बदलले. <ref name="Gordon">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/about/3249|title=Biography of Murray N. Rothbard (1926–1995)|last=Gordon|first=David|authorlink=David Gordon (philosopher)|date=February 26, 2007|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202054227/http://mises.org/about/3249|archive-date=February 2, 2012|access-date=August 13, 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGordon2007">[[David Gordon (philosopher)|Gordon, David]] (February 26, 2007). [https://mises.org/about/3249 "Biography of Murray N. Rothbard (1926–1995)"]. [[Ludwig von Mises Institute]]. [https://web.archive.org/web/20120202054227/http://mises.org/about/3249 Archived] from the original on February 2, 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">August 13,</span> 2013</span>.</cite></ref> वेबसाइटनुसार, रोथबार्ड यांनी "मिसेस संस्था आणि '<nowiki/>''द रोथबार्ड-रॉकवेल रिपोर्ट''' या प्रकाशनाच्या संगोपनासाठी ल्यू रॉकवेल (नंतर त्यांचे जुने मित्र ब्लूमर्ट सामील झाले) यांच्यासोबत जवळून काम केले; जे रोथबार्डच्या १९९५ मधील मृत्यूनंतर ''LewRockwell.com'' या वेबसाइटमध्ये विकसित झाले". <ref name="Burris">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/lrc-blog/kochs-v-soros-a-partial-backstory/|title=Kochs v. Soros: A Partial Backstory|last=Burris|first=Charles|date=February 4, 2011|publisher=[[LewRockwell.com]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314082157/http://archive.lewrockwell.com/lrc-blog/kochs-v-soros-a-partial-backstory/|archive-date=March 14, 2022|access-date=August 14, 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBurris2011">Burris, Charles (February 4, 2011). [http://archive.lewrockwell.com/lrc-blog/kochs-v-soros-a-partial-backstory/ "Kochs v. Soros: A Partial Backstory"]. [[LewRockwell.com]]. [https://web.archive.org/web/20220314082157/http://archive.lewrockwell.com/lrc-blog/kochs-v-soros-a-partial-backstory/ Archived] from the original on March 14, 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">August 14,</span> 2013</span>.</cite></ref> === पारंपरिक स्वातंत्र्यवाद === [[चित्र:Lewrockwell.jpg|इवलेसे|222x222अंश|ल्यू रॉकवेल]] १९८९ मध्ये, रोथबार्ड यांनी स्वातंत्र्यवादी पक्ष सोडली आणि [[शीत युद्ध|शीतयुद्धोत्तर]] हस्तक्षेप-विरोधी दक्षिणपंथींशी संबंध जोडण्यास सुरुवात केली. त्यांनी स्वतःला पारंपरिक स्वातंत्र्यवादी(paleolibertarian) म्हटले, जी मुख्य प्रवाहातील स्वातंत्र्यवादाच्या सांस्कृतिक उदारमतवादाविरुद्ध एक पुराणमतवादी प्रतिक्रिया होती. <ref name="Paul Newsletters">{{जर्नल स्रोत|last=Sanchez|first=Julian|last2=Weigel|first2=David|date=January 16, 2008|title=Who Wrote Ron Paul's Newsletters?|url=http://reason.com/archives/2008/01/16/who-wrote-ron-pauls-newsletter/singlepage|journal=[[Reason (magazine)|Reason]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002130521/http://reason.com/archives/2008/01/16/who-wrote-ron-pauls-newsletter/singlepage|archive-date=October 2, 2013|access-date=August 14, 2013}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSanchezWeigel2008">Sanchez, Julian; Weigel, David (January 16, 2008). [http://reason.com/archives/2008/01/16/who-wrote-ron-pauls-newsletter/singlepage "Who Wrote Ron Paul's Newsletters?"]. ''[[Reason (magazine)|Reason]]''. [https://web.archive.org/web/20131002130521/http://reason.com/archives/2008/01/16/who-wrote-ron-pauls-newsletter/singlepage Archived] from the original on October 2, 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">August 14,</span> 2013</span>.</cite></ref> <ref>Rothbard, Murray (November 1994). [http://archive.lewrockwell.com/rothbard/ir/Ch16.html "Big Government Libertarianism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170131223653/http://archive.lewrockwell.com/rothbard/ir/Ch16.html}}, LewRockwell.com</ref> पारंपरिक स्वातंत्र्यवादाने सांस्कृतिक पुराणमतवाद आणि स्वातंत्र्यवादी अर्थशास्त्र यांच्या संश्लेषणाद्वारे असंतुष्ट कामगार-वर्गातील श्वेतवर्णी लोकांना आकर्षित करण्याचा प्रयत्न केला. रीझननुसार, रोथबार्ड यांनी दक्षिणपंथी लोकवादाचे समर्थन केले, कारण मुख्य प्रवाहातील विचारवंत स्वातंत्रवादी दृष्टिकोन स्वीकारत नसल्यामुळे ते निराश झाले होते. त्यांनी सुचवले की, माजी कू क्लक्स क्लॅन ग्रँड विझार्ड डेव्हिड ड्यूक व विस्कॉन्सिनचे सिनेटर [[जोसेफ मॅककार्थी|जोसेफ मॅकार्थी]], <ref name=":4">{{स्रोत बातमी|last=Rothbard|first=Murray|url=https://mises.org/library/strategy-right|title=A Strategy for the Right|date=2010|work=Mises Institute|publisher=[[mises.org]]|access-date=September 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030205243/https://mises.org/library/strategy-right|archive-date=October 30, 2020|url-status=live}}</ref> हे "आउटरीच टू द रेडनेक्स" (ग्रामीण भागातील लोकांपर्यंत पोहोचणे) या प्रयत्नासाठी आदर्श होते, ज्याचा उपयोग एक व्यापक स्वातंत्र्यवादी/पारंपरिक पुराणमतवादी युती करू शकली असती. एकत्र काम करून, ही युती "कॉर्पोरेट उदारमतवादी" मोठे उद्योग आणि माध्यम क्षेत्रातील उच्चभ्रूंच्या "अपवित्र युतीचा" पर्दाफाश करेल, ज्यांनी मोठ्या सरकारच्या माध्यमातून एका परजीवी निम्नवर्गाला विशेषाधिकार दिले आहेत आणि त्याला वाढण्यास कारणीभूत ठरले आहेत. रोथबार्ड यांनी या "निम्नवर्गा" वर "अमेरिकेतील बहुसंख्य मध्यम आणि कामगार वर्गाला लुटण्याचा आणि त्यांचे शोषण करण्याचा" आरोप केला. <ref name="Paul Newsletters" /> ड्यूकच्या राजकीय कार्यक्रमाबद्दल, रोथबार्ड यांनी प्रतिपादन केले की त्यात "असे काहीही नाही" जे "पारंपरिक पुराणमतवादी किंवा पारंपरिक स्वातंत्र्यवादी स्वीकारू शकत नाहीत; कमी कर, नोकरशाही मोडून काढणे, कल्याणकारी व्यवस्थेत कपात करणे, सकारात्मक कृती आणि वांशिक आरक्षणांवर आक्रमण करणे, श्वेतवर्णींसह सर्व अमेरकेच्या लोकांसाठी समान हक्कांची मागणी करणे". <ref name="lewrockwell">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/rothbard/ir/Ch5.html|title=Right-wing Populism|last=Rothbard|first=Murray|date=January 1992|publisher=[[LewRockwell.com]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160524131828/http://archive.lewrockwell.com/rothbard/ir/Ch5.html|archive-date=May 24, 2016|access-date=August 14, 2013}} Originally published in the January 1992 Rothbard-Rockwell Report.</ref> त्यांनी चार्ल्स मरे यांच्या वादग्रस्त पुस्तक ''<nowiki/>'द बेल कर्व्ह''' मधील "वंशवादी विज्ञानाची" प्रशंसा देखील केली. {{Sfn|Hawley|2016}} === वैयक्तिक जीवन === [[चित्र:Murray&Joey.jpg|डावे|इवलेसे|रोथबार्ड त्यांच्या बायको जोईसोबत]] जोई रोथबार्ड यांनी एका श्रद्धांजलीपर लेखात म्हटले आहे की, त्यांच्या नौऱ्याचा स्वभाव आनंदी आणि उत्साही होता आणि रात्री उशिरापर्यंत जागे राहणारे रोथबार्ड, "१२ वाजेच्या आधी न उठता ४० वर्षे आपला उदरनिर्वाह करू शकले. हे त्यांच्यासाठी महत्त्वाचे होते." त्यांनी सांगितले की रोथबार्ड प्रत्येक दिवशी सुरुवात त्यांचे सहकारी ल्यू रॉकवेल यांच्याशी फोनवर बोलून करत होते: "ते एकमेकांची विचारपूस करत असताना त्यांच्या हसण्याच्या लखलखाटाने घर किंवा फ्लॅट हादरून जात असे. मरेला वाटायचे की दिवसाची सुरुवात करण्याचा हा सर्वोत्तम मार्ग आहे". <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://library.freecapitalists.org/books/Murray%20N%20Rothbard/memoriam.pdf|title=Murray Rothbard, In Memoriam|last=Rothbard|first=JoAnn|publisher=von Mises Institute|location=Auburn, AL|pages=vii–ix|access-date=December 16, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141220074229/http://library.freecapitalists.org/books/Murray%20N%20Rothbard/memoriam.pdf|archive-date=December 20, 2014}}</ref> रोथबार्ड अधार्मिक आणि देवाच्या बाबतीत अज्ञेयवादी होते, <ref>Sciabarra, Chris (2000). ''Total Freedom: Toward a Dialectical Libertarianism'', Penn State Press, 2000. p. 358, {{ISBN|0-27102049-0}}</ref> <ref>Vance, Laurence M (March 15, 2011). "Is Libertarianism Compatible with Religion?" Lew Rockwell. </ref> त्यांनी स्वतःचे वर्णन "अज्ञेयवादी आणि सुधारणावादी यहूदी यांचे मिश्रण" असे केले. <ref name="Raimondo2000-67">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=YBsyVMg5HToC&pg=PA67|title=An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard|last=Raimondo|first=Justin|publisher=Prometheus Books|year=2000|isbn=978-1-61592-239-0|page=67|access-date=June 28, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20191016074204/https://books.google.com/books?id=YBsyVMg5HToC&pg=PA67|archive-date=October 16, 2019}}</ref> स्वतःला अज्ञेयवादी आणि [[नास्तिकता|नास्तिक]] म्हणून ओळखत असूनही, ते "धर्माबद्दलच्या वामपंथी स्वातंत्र्यवादी शत्रुत्वावर" टीका करत होते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=An Enemy of the State: the Life of Murray N. Rothbard|url=https://archive.org/details/enemyofstatelife0000raim|last=Raimondo|first=Justin|publisher=Prometheus Books|year=2000|isbn=978-1-57392809-0|page=[https://archive.org/details/enemyofstatelife0000raim/page/326 326]|quote=In the same letter, he reiterates his atheism: "On the religion question, we paleolibertarians are not theocrats," he writes. "Obviously, I could not be myself, both as a libertarian and as an atheist." However, he continued, "the left-libertarian hostility to religion, based as it is on ignorance and the bitterness of "aging adolescent rebels against bourgeois America", is "monstrous."}}</ref> रोथबार्ड यांच्या उत्तरार्धात, त्यांच्या अनेक मित्रांना वाटत होते की ते [[कॅथलिक चर्च|कॅथलिक धर्म]] स्वीकारतील, पण त्यांनी तसे कधीच केले नाही. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Murray Rothbard|last=Casey|first=Gerard|publisher=Continuum|year=2010|isbn=978-1-4411-4209-2|editor-last=Meadowcroft|editor-first=John|series=Major Conservative and Libertarian Thinkers|volume=15|location=London|page=15|author-link=Gerard Casey (philosopher)}}</ref> === मृत्यू === ७ जानेवारी १९९५ रोजी, मॅनहॅटनमधील सेंट ल्यूक्स-रुझवेल्ट हॉस्पिटल सेंटरमध्ये, वयाच्या ६८ व्या वर्षी [[हृदयाघात|हृदयविकाराच्या झटक्याने]] रोथबार्ड यांचे निधन झाले. <ref name="nytimes">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html|title=Obituary: Murray N. Rothbard, Economist And Free-Market Exponent, 68|last=Stout|first=David|date=January 11, 1995|website=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905034710/https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html|archive-date=September 5, 2019|access-date=July 3, 2025}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStout1995">Stout, David (January 11, 1995). [https://web.archive.org/web/20190905034710/https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html "Obituary: Murray N. Rothbard, Economist And Free-Market Exponent, 68"]. ''[[न्यू यॉर्क टाइम्स|The New York Times]]''. Archived from [https://www.nytimes.com/1995/01/11/obituaries/murray-n-rothbard-economist-and-free-market-exponent-68.html the original] on September 5, 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">July 3,</span> 2025</span>.</cite></ref> ''[[न्यू यॉर्क टाइम्स|न्यू यॉर्क टाइम्सच्या]]'' मृत्युलेखामध्ये रोथबार्ड यांना "एक अर्थशास्त्रज्ञ आणि सामाजिक तत्त्वज्ञ, ज्यांनी सरकारी हस्तक्षेपाविरुद्ध वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा जोरदार बचाव केला" असे म्हटले आहे. <ref name="nytimes" /> मिसेस संस्थेचे अध्यक्ष ल्यू रॉकवेल यांनी ''न्यू यॉर्क टाइम्सला'' सांगितले की रोथबार्ड हे "दक्षिणपंथी अराजकवादाचे संस्थापक" होते. <ref name="nytimes" /> धाकटे विल्यम फ्रॅं. बकले यांनी ''नॅशनल रिव्ह्यूमध्ये'' एक टीकात्मक मृत्युलेख लिहिला, ज्यात त्यांनी रोथबार्ड यांच्या "सदोष निर्णयक्षमतेवर" आणि [[शीत युद्ध|शीतयुद्धावरील]] मतांवर टीका केली. <ref name="Casey">{{स्रोत पुस्तक|title=Murray Rothbard|last=Casey|first=Gerard|publisher=Continuum|year=2010|isbn=978-1441142092|editor-last=Meadowcroft|editor-first=John|series=Major Conservative and Libertarian Thinkers|volume=15|location=London|pages=4–5, 129|author-link=Gerard Casey (philosopher)}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCasey2010">[[Gerard Casey (philosopher)|Casey, Gerard]] (2010). Meadowcroft, John (ed.). ''Murray Rothbard''. Major Conservative and Libertarian Thinkers. Vol.&nbsp;15. London: Continuum. pp.&nbsp;<span class="nowrap">4–</span>5, 129. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1441142092|<bdi>978-1441142092</bdi>]].</cite></ref> : मिसेस संस्थेमधील हॉप, रॉकवेल आणि रोथबार्ड यांच्या इतर सहकाऱ्यांनी वेगळे मत मांडले आणि असा युक्तिवाद केला की ते इतिहासातील सर्वात महत्त्वाच्या तत्त्वज्ञांपैकी एक होते. <ref name="Murray N. Rothbard, In Memoriam">''[http://library.freecapitalists.org/books/Murray%20N%20Rothbard/memoriam.pdf Murray N. Rothbard, In Memoriam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220074229/http://library.freecapitalists.org/books/Murray%20N%20Rothbard/memoriam.pdf}}'', Preface by JoAnn Rothbard, edited by Llewellyn H. Rockwell, Jr, published by Ludwig von Mises Institute, 1995.</ref> == मते == === ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्र === रोथबार्ड हे त्यांचे गुरू लुडविग फॉन मिसेस यांच्या ऑस्ट्रियन संप्रदायाचे समर्थक आणि अभ्यासक होते. मिसेसप्रमाणेच, रोथबार्ड यांनी अर्थशास्त्रात वैज्ञानिक पद्धतीचा वापर नाकारला आणि अर्थमिती, अनुभवजन्य व सांख्यिकीय विश्लेषण आणि मुख्य प्रवाहातील सामाजिक विज्ञानाची इतर साधने या क्षेत्राबाहेरची आहेत असे मानले (आर्थिक इतिहास ती साधने वापरू शकतो, पण प्रत्यक्ष अर्थशास्त्र नाही). <ref name="mises.org">Rothbard, Murray (1976). [https://mises.org/rothbard/praxeology.pdf ''Praxeology: The Methodology of Austrian Economics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140731160019/http://mises.org/rothbard/praxeology.pdf}}. Mises.org</ref> त्याऐवजी त्यांनी मिसेस यांची पूर्णपणे ''पूर्व-अनुभवी'' पद्धती असलेल्या कृतीशास्त्र स्वीकार केला. कृतीशास्त्र आर्थिक नियमांना भूमितीय किंवा गणितीय स्वयंसिद्धांसारखे मानते: जे निश्चित, अपरिवर्तनीय, वस्तुनिष्ठ आणि तार्किक विचाराने ओळखता येण्यासारखे असतात. <ref name="mises.org" /> <sup class="noprint Inline-Template noprint Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs a reference to an independent source. (March 2023)">स्वतंत्र स्रोताची आवश्यकता आहे</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> मिसेसी अर्थशास्त्रज्ञ हान्स-हेर्मन हॉप यांच्या मते, वैज्ञानिक पद्धत आणि [[अनुभववाद|अनुभववादाचा]] त्याग करणे हे मिसेसी दृष्टिकोनाला "इतर सर्व सध्याच्या आर्थिक संप्रदायांपासून" वेगळे करते, ज्या मिसेसी दृष्टिकोनाला "अंधश्रद्धाळू आणि अशास्त्रीय" म्हणून नाकारतात. चॅपमन विद्यापीठ आणि अर्थिक अभ्यासाठी संस्थेचे मार्क स्काउसेन, जे मुख्य प्रवाहातील अर्थशास्त्राचे टीकाकार आहेत, <ref name="mises">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/media/2938/Where-Modern-Economics-Went-Wrong|title=Where Modern Economics Went Wrong|website=mises.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916033639/http://mises.org/media/2938/Where-Modern-Economics-Went-Wrong|archive-date=September 16, 2014|access-date=August 28, 2017}}</ref> रोथबार्ड यांची प्रतिभावान, त्यांची लेखनशैली प्रभावी, त्यांचे आर्थिक युक्तिवाद बारिक आणि तार्किकदृष्ट्या कठोर आणि त्यांची मिसेसियन कार्यपद्धती योग्य असल्याचे कौतुक करतात. <ref name=":3">Mark Skousen. ''[https://books.google.com/books?id=6sisXMv_AecC&pg=PA390 The Making of Modern Economics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527151449/https://books.google.com/books?id=6sisXMv_AecC&lpg=PP1&pg=PA390}}'' (M.E. Sharpe, 2009, p. 390). Skousen writes that Rothbard "refused to write for the academic journals."</ref> पण स्काउसेन हे मान्यही करतात की रोथबार्ड हे मुख्य प्रवाहातील अर्थशास्त्राच्या "शाखेच्या बाहेर" होते आणि त्यांच्या वैचारिक मंडळाबाहेर त्यांच्या कार्याकडे दुर्लक्ष झाले. रोथबार्ड यांनी ऑस्ट्रियन व्यवसाय चक्र सिद्धांतावर विस्तृतपणे लिहिले आणि या दृष्टिकोनाचा भाग म्हणून, त्यांनी मध्यवर्ती बँकिंग, वैध चलन आणि आंशिक-राखीव बँकिंगला तीव्र विरोध केला, तसेच [[सुवर्ण विनिमय परिमाण|सुवर्ण मानक]] आणि बँकांसाठी १००% राखीव निधीच्या आवश्यकतेचे समर्थन केले. <ref name="Mystery">{{स्रोत पुस्तक|url=https://mises.org/document/614/Mystery-of-Banking-The|title=The Mystery of Banking|last=Rothbard|first=Murray|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|year=2008|isbn=978-1933550282|edition=2nd|location=Auburn, AL|pages=111–13|access-date=September 13, 2014|orig-year=1983|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914003927/https://mises.org/document/614/Mystery-of-Banking-The|archive-date=September 14, 2014}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRothbard2008">Rothbard, Murray (2008) [1983]. [https://mises.org/document/614/Mystery-of-Banking-The ''The Mystery of Banking''] (2nd&nbsp;ed.). Auburn, AL: [[Ludwig von Mises Institute]]. pp.&nbsp;<span class="nowrap">111–</span>13. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1933550282|<bdi>978-1933550282</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20140914003927/https://mises.org/document/614/Mystery-of-Banking-The Archived] from the original on September 14, 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 13,</span> 2014</span>.</cite></ref> : ८९-९४, ९६-९७ <ref name="Gordon">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/about/3249|title=Biography of Murray N. Rothbard (1926–1995)|last=Gordon|first=David|authorlink=David Gordon (philosopher)|date=February 26, 2007|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202054227/http://mises.org/about/3249|archive-date=February 2, 2012|access-date=August 13, 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGordon2007">[[David Gordon (philosopher)|Gordon, David]] (February 26, 2007). [https://mises.org/about/3249 "Biography of Murray N. Rothbard (1926–1995)"]. [[Ludwig von Mises Institute]]. [https://web.archive.org/web/20120202054227/http://mises.org/about/3249 Archived] from the original on February 2, 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">August 13,</span> 2013</span>.</cite></ref> <ref name="golddollar">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/daily/1829|title=The Case for a 100 Percent Gold Dollar|last=Rothbard|first=Murray|year=1991|publisher=Ludwig von Mises Institute|orig-year=1962|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801065845/http://mises.org/daily/1829|archive-date=August 1, 2013|access-date=August 13, 2013}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/north/north769.html|title=What Is Money? Part 5: Fractional Reserve Banking|last=North|first=Gary|authorlink=Gary North (economist)|date=October 10, 2009|publisher=LewRockwell.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313211006/http://archive.lewrockwell.com/north/north769.html|archive-date=March 13, 2014|access-date=August 13, 2013}}</ref> === नैतिकता === [[चित्र:Ludwig_von_Mises.jpg|इवलेसे|लुडविग फॉन मिसेस]] जरी रोथबार्ड यांनी त्यांच्या सामाजिक सिद्धांतासाठी आणि अर्थशास्त्रासाठी लुडविग फॉन मिसेसची निगमनात्मक पद्धत स्वीकारली असली तरी, <ref>Grimm, Curtis M.; Hunn, Lee; Smith, Ken G. ''Strategy as Action: Competitive Dynamics and Competitive Advantage''. New York: Oxford University Press. 2006. p. 43 {{ISBN?}}</ref> नीतीशास्त्राच्या प्रश्नावर ते मिसेसपेक्षा वेगळे होते. विशेषतः, त्यांनी मिसेसचा हा विश्वास नाकारला की नैतिक मूल्ये व्यक्तिनिष्ठ राहतात आणि तत्त्व-आधारित, [[नैसर्गिक कायदा|नैसर्गिक कायद्याच्या]] तर्काच्या बाजूने उपयुक्ततावादाला विरोध केला. आपल्या मुक्त-बाजारपेठी विचारांच्या समर्थनार्थ, मिसेसने उपयुक्ततावादी आर्थिक युक्तिवादांचा वापर करून असा दावा केला की हस्तक्षेपवादी धोरणांमुळे समाजाची स्थिती बिघडते. रोथबार्ड यांनी प्रतिवाद केला की हस्तक्षेपवादी धोरणांमुळे, काही सरकारी कर्मचारी आणि सामाजिक कार्यक्रमांच्या लाभार्थ्यांसह, काही लोकांना प्रत्यक्षात फायदा होतो. म्हणून, मिसेसच्या विपरीत, रोथबार्ड यांनी मुक्त बाजारपेठेसाठी वस्तुनिष्ठ, नैसर्गिक-कायद्याच्या आधाराचा युक्तिवाद केला. <ref name="Essential">{{स्रोत पुस्तक|url=https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf|title=The Essential Rothbard|last=Gordon|first=David|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|year=2007|isbn=978-1-933550-10-7|location=Auburn, Alabama|oclc=123960448|author-link=David Gordon (philosopher)|access-date=July 7, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522113238/https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf|archive-date=May 22, 2021}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGordon2007">[[David Gordon (philosopher)|Gordon, David]] (2007). [https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf ''The Essential Rothbard''] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Auburn, Alabama: [[Ludwig von Mises Institute]]. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-933550-10-7|<bdi>978-1-933550-10-7</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/123960448 123960448]. [https://web.archive.org/web/20210522113238/https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on May 22, 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">July 7,</span> 2021</span>.</cite></ref> त्यांनी या तत्त्वाला " स्व-मालकी " म्हटले, ही कल्पना [[जॉन लॉक|जॉन लॉकच्या]] लेखनावर ढोबळपणे आधारित केली आणि तसेच अभिजात उदारमतवाद आणि जुन्या दक्षिणपंथी साम्राज्यविरोधातून संकल्पना घेतल्या. <ref name="Enemy">{{स्रोत पुस्तक|title=An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard|url=https://archive.org/details/enemyofstatelife0000raim|last=Raimondo|first=Justin|publisher=Prometheus Books|year=2000|isbn=978-1-61592-239-0|location=Amherst, [[New York (state)|NY]]|author-link=Justin Raimondo}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRaimondo2000">[[Justin Raimondo|Raimondo, Justin]] (2000). ''An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard''. Amherst, [[न्यू यॉर्क (राज्य)|NY]]: Prometheus Books. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-61592-239-0|<bdi>978-1-61592-239-0</bdi>]].</cite></ref> : १३४  रोथबार्ड यांनी मूळ विनियोगासाठी मालमत्तेचा श्रम सिद्धांत स्वीकारला <ref>Dominiak, Łukasz. (2017). "Libertarianism and Original Appropriation". Historia i Polityka22: 43‒56. </ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Dominiak|first=Łukasz|year=2023|title=Mixing Labor, Taking Possession, and Libertarianism: Response to Walter Block|url=https://repozytorium.umk.pl/server/api/core/bitstreams/ca04b8ba-40df-4c1f-8b46-1acc0f84213b/content|journal=Studia z Historii Filozofii|volume=14|issue=3|pages=169–195|doi=10.12775/szhf.2023.026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121112652/https://repozytorium.umk.pl/server/api/core/bitstreams/ca04b8ba-40df-4c1f-8b46-1acc0f84213b/content|archive-date=21 November 2025}}</ref> परंतु लॉकची अट नाकारली, असा युक्तिवाद करत की जर एखादी व्यक्ती मालकी नसलेल्या जमिनीमध्ये आपले श्रम मिसळते, तर ती व्यक्ती कायमची योग्य मालक बनते आणि त्या वेळेनंतर, ती खाजगी मालमत्ता बनते जी केवळ व्यापार किंवा देणगीद्वारे हस्तांतरित होऊ शकते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kyriazi|first=Harold|year=2004|title=31 Reckoning with Rothbard|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-economics-and-sociology_2004-04_63_2/page/451|journal=American Journal of Economics and Sociology|volume=63|issue=2|pages=451–84|doi=10.1111/j.1536-7150.2004.00298.x}}</ref> रोथबार्ड समतावादाचे प्रखर टीकाकार होते. रोथबार्डच्या १९७४ च्या ''नैसर्गाविरुद्ध बंड हे समतावाद आणि इतर लेख(इगॅलिटेरियनिझम ॲज अ रिव्होल्ट अगेन्स्ट नेचर अँड अदर एसेज)'' या पुस्तकातील शीर्षक निबंधात म्हटले आहे: "समानता ही नैसर्गिक व्यवस्थेत नाही, आणि प्रत्येकाला प्रत्येक बाबतीत (कायद्यासमोर वगळता) समान बनवण्याच्या मोहिमेचे निश्चितपणे विनाशकारी परिणाम होतील." <ref>George C. Leef, [http://www.fee.org/the_freeman/detail/egalitarianism-as-a-revolt-against-nature-and-other-essays-by-murray-rothbard-edited-by-david-gordon#axzz2i8c6D5oO "Book Review of ''Egalitarianism as a Revolt Against Nature and Other Essays'' by Murray Rothbard", edited by David Gordon (2000 ed.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019180503/http://www.fee.org/the_freeman/detail/egalitarianism-as-a-revolt-against-nature-and-other-essays-by-murray-rothbard-edited-by-david-gordon#axzz2i8c6D5oO}}, ''[[The Freeman (publication)|The Freeman]]'', July 2001.</ref> त्यात रोथबार्डने लिहिले: "समतावादी वामपंथाच्या केंद्रस्थानी हा विचित्र विश्वास आहे की वास्तवाला कोणतीही रचना नाही; की संपूर्ण जग एक कोरी पाटी आहे जी केवळ मानवी इच्छेच्या वापराने कोणत्याही क्षणी कोणत्याही इच्छित दिशेने बदलली जाऊ शकते." <ref>Rothbard, Murray (2003). [http://archive.lewrockwell.com/rothbard/rothbard31.html "Egalitarianism as a Revolt Against Nature and Other Essays"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618045321/http://archive.lewrockwell.com/rothbard/rothbard31.html}}, essay published in full at [[Lewrockwell.com]]. See also Rothbard's essay [https://mises.org/daily/3007 "The Struggle Over Egalitarianism Continues"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914021835/https://mises.org/daily/3007}}, the 1991 introduction to republication of ''Freedom, Inequality, Primitivism, and the Division of Labor'', [[Ludwig Von Mises Institute]], 2008. </ref> [[नोआम चॉम्स्की|नोम चॉम्स्कींनी]] रोथबार्ड यांच्या आदर्श समाजावर टीका करताना म्हटले की, "हे एक असे द्वेषपूर्ण जग आहे की, कोणत्याही माणसाला त्यात राहण्याची इच्छा होणार नाही... सगळ्यात पहिले, ते एका क्षणासाठीही काम करू शकणार नाही—आणि जरी ते करू शकले असते, तरी तुम्हाला फक्त तिथून बाहेर पडावेसे वाटेल, किंवा आत्महत्या करावीशी वाटेल किंवा असेच काहीतरी." <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=TykKulVqY9UC|title=Understanding Power: The Indispensable Chomsky|last=Schoeffel|first=John|last2=Chomsky|first2=Noam|date=2011|publisher=ReadHowYouWant.com|isbn=978-1-4587-8817-7|language=en|access-date=October 31, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806062507/https://books.google.com/books?id=TykKulVqY9UC|archive-date=August 6, 2020}}</ref> तत्त्वज्ञ जेम्स वे. चाइल्ड यांनी तर रोथबार्ड आणि तशा इतर स्वातंत्र्यवादी फसवणुकीचा निकष टिकवू शकतात की नाही यावरही प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Child|first=James W|date=July 1994|title=Can libertarianism sustain a fraud standard?|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/293652?journalCode=et|journal=Ethics|volume=104|issue=4|pages=722–738|doi=10.1086/293652|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Ferguson|first=Benjamin|date=July 2018|title=Can Libertarians Get Away with Fraud?|journal=Economics and Philosophy|volume=34|issue=2|pages=165–184|doi=10.1017/S0266267117000311|doi-access=free}}</ref> === अराजक-भांडवलशाही === अराजक-भांडवलवाद्यांच्या मते, विविध सिद्धांतकारांनी अराजक-भांडवलशाहीसारखे कायदेशीर तत्त्वज्ञान मांडले आहे; तथापि, १९७१ मध्ये "अराजक-भांडवलशाही" आणि "अराजक-भांडवलवाद" या संज्ञा रोथबार्ड यांनी तयार केल्याचे श्रेय दिले जाते (जरी "अराजक-भांडवलशाही" हा शब्द कार्ल हेस यांच्या 1969 च्या ''राजनीतिचा मृत्यु (द डेथ ऑफ पॉलिटिक्स)'' या निबंधात सर्वात आधी आढळला होता)''.'' <ref name="HessDoP">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://fare.tunes.org/books/Hess/dop.html|title=The Death of Politics|last=Hess|first=Karl|date=2003|website=Faré's Home Page|publisher=Playboy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802164945/http://fare.tunes.org/books/Hess/dop.html|archive-date=August 2, 2019|access-date=9 October 2023|quote=Laissez-faire capitalism, or '''anarchocapitalism''' [sic], is simply the economic form of the libertarian ethic. Laissez-faire capitalism encompasses the notion that men should exchange goods and services, without regulation, solely on the basis of value for value. It recognizes charity and communal enterprises as voluntary versions of this same ethic. Such a system would be straight barter, except for the widely felt need for a division of labor in which men, voluntarily, accept value tokens such as cash and credit. Economically, this system is anarchy, and proudly so.}}</ref> <ref name="Johnson2015">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://c4ss.org/content/39997|title=Karl Hess on Anarcho-Capitalism|last=Johnson|first=Charles|date=28 August 2015|website=Center for a Stateless Society|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004131548/https://c4ss.org/content/39997|archive-date=October 4, 2023|access-date=9 October 2023|quote=In fact, the earliest documented, printed use of the word "anarcho-capitalism" that I can find [...] actually comes neither from Wollstein nor from Rothbard, but from Karl Hess's manifesto "The Death of Politics," which was published in ''Playboy'' in March, 1969.]}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The material near this tag may rely on a self-published source. (November 2023)">स्वयं-प्रकाशित स्रोत?</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> <ref name="Leeson">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=_pQ4DwAAQBAJ&pg=PA180|title=Hayek: A Collaborative Biography, Part IX: The Divine Right of the 'Free' Market|last=Leeson|first=Robert|publisher=Springer|year=2017|isbn=978-3-319-60708-5|page=180|quote=To the original 'anarchocapitalist' (Rothbard coined the term) [...].|access-date=November 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425065230/https://books.google.com/books?id=_pQ4DwAAQBAJ&pg=PA180|archive-date=April 25, 2023}}</ref> <ref name="Flood2010">Flood, Anthony (2010). [http://anthonyflood.com/rothbardknowyourrights.htm Untitled preface to Rothbard's "Know Your Rights"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811135031/http://anthonyflood.com/rothbardknowyourrights.htm}}, originally published in ''WIN: Peace and Freedom through Nonviolent Action'', Volume 7, No. 4, 1 March 1971, 6–10. Flood's quote: "Rothbard's neologism, 'anarchocapitalism,' probably makes its first appearance in print here."</ref> त्याने ऑस्ट्रियन संप्रदाय, अभिजात उदारमतवाद आणि १९व्या शतकातील अमेरिकेच्या व्यक्तिवादी अराजकतावादी यांच्या घटकांचे संश्लेषण करून अराजकतावादाचे एक दक्षिणपंथी स्वरूप तयार केले. <ref>''Blackwell Encyclopaedia of Political Thought'', 1987, {{ISBN|978-0-631-17944-3}}, p. 290; quote: "A student and disciple of the Austrian economist Ludwig von Mises, Rothbard combined the laissez-faire economics of his teacher with the absolutist views of human rights and rejection of the state he had absorbed from studying the individualist American anarchists of the 19th century such as Lysander Spooner and Benjamin Tucker."</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Hayek: A Collaborative Biography, Part IX: The Divine Right of the 'Free' Market|last=Robert Leeson|publisher=Springer|year=2017|isbn=978-3-319-60708-5|page=180|quote=To the original 'anarchocapitalist' (Rothbard coined the term) [...].}}</ref> <ref name=":11">{{जर्नल स्रोत|last=Jensen|first=Jacob|date=April 2022|title=Repurposing Mises: Murray Rothbard and the Birth of Anarchocapitalism|url=https://muse.jhu.edu/article/855169|journal=Journal of the History of Ideas|language=en|volume=83|issue=2|pages=315–32|doi=10.1353/jhi.2022.0015|issn=1086-3222|pmid=35603616|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712160927/https://muse.jhu.edu/article/855169|archive-date=July 12, 2022|access-date=April 17, 2023}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJensen2022">Jensen, Jacob (April 2022). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://muse.jhu.edu/article/855169 "Repurposing Mises: Murray Rothbard and the Birth of Anarchocapitalism"]</span>. ''Journal of the History of Ideas''. '''83''' (2): <span class="nowrap">315–</span>32. [[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]]:[[doi:10.1353/jhi.2022.0015|10.1353/jhi.2022.0015]]. [[आयएसएसएन|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1086-3222 1086-3222]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35603616 35603616]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:248985277 248985277]. [https://web.archive.org/web/20220712160927/https://muse.jhu.edu/article/855169 Archived] from the original on July 12, 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 17,</span> 2023</span>.</cite></ref> त्यांचे शिष्य हान्स-हेर्मन हॉप यांच्या मते, "रोथबार्ड यांच्याशिवाय उल्लेख करण्यासारखी कोणतीही अराजक-भांडवलशाही चळवळ अस्तित्वात नसती". <ref name="H-H Hoppe">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/hoppe/hoppe5.html|title=Anarcho-Capitalism: An Annotated Bibliography|last=Hoppe|first=Hans-Hermann|authorlink=Hans-Hermann Hoppe|date=December 31, 2001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140111070712/http://archive.lewrockwell.com/hoppe/hoppe5.html|archive-date=January 11, 2014|access-date=June 2, 2013}}</ref> ल्यू रॉकवेल यांनी एका श्रद्धांजलीपर लेखात रोथबार्ड यांना, त्यांनी वर्णन केलेल्या "स्वातंत्र्यवादी अराजकतावाद" च्या सर्व विविध प्रवाहांचा "विवेक" म्हटले आहे आणि सांगितले की त्यांचे समर्थक अनेकदा त्यांच्या उदाहरणाने वैयक्तिकरित्या प्रेरित झाले होते. <ref>Rockwell, Llewellyn (1995). [http://library.freecapitalists.org/books/Murray%20N%20Rothbard/memoriam.pdf "Murray N. Rothbard: In Memoriam."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220074229/http://library.freecapitalists.org/books/Murray%20N%20Rothbard/memoriam.pdf}} p. 117</ref> १९४० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात पदव्युत्तर शिक्षण घेत असताना, रोथबार्ड यांनी विचार केला की स्वातंत्र्यवादी आणि ''अनिर्बंध'' तत्त्वांचे कठोर पालन करण्यास राज्याचे पूर्णपणे उच्चाटन करणे आवश्यक आहे तरी का. त्यांनी अर्थव्यव्सस्थेच्या अभ्यासासाठी संस्थेचे संस्थापक बाल्डी हार्पर यांना भेट दिली, <ref name="The Encyclopedia of Libertarianism by Hamowy">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&q=libertarian+encyclopedia|title=The Encyclopedia of Libertarianism|date=2008|publisher=Sage|isbn=978-1-4129-6580-4|editor-last=[[Ronald Hamowy]]|location=Thousand Oaks, CA|page=623|access-date=November 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415022033/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&q=libertarian+encyclopedia|archive-date=April 15, 2021}}{{स्रोत बातमी|last=Rothbard|first=Murray N.|title=Floyd Arthur 'Baldy' Harper, RIP|date=August 17, 2007|work=Mises Daily}}</ref> ज्यांना कोणत्याही सरकारच्या गरजेबद्दल शंका होती. रोथबार्ड म्हणाले की या काळात, ते लायसँडर स्पूनर आणि बेंजामिन टक्कर यांसारख्या १९ व्या शतकातील अमेरिकेच्या व्यक्तिवादी अराजकतावाद्यांनी आणि बेल्जियन अर्थशास्त्रज्ञ गुस्ताव्ह द मोलिनारी यांनी प्रभावित झाले होते, ज्यांनी अशी प्रणाली कशी कार्य करू शकते याबद्दल लिहिले होते. <ref name="Essential">{{स्रोत पुस्तक|url=https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf|title=The Essential Rothbard|last=Gordon|first=David|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|year=2007|isbn=978-1-933550-10-7|location=Auburn, Alabama|oclc=123960448|author-link=David Gordon (philosopher)|access-date=July 7, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522113238/https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf|archive-date=May 22, 2021}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGordon2007">[[David Gordon (philosopher)|Gordon, David]] (2007). [https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf ''The Essential Rothbard''] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Auburn, Alabama: [[Ludwig von Mises Institute]]. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-933550-10-7|<bdi>978-1-933550-10-7</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/123960448 123960448]. [https://web.archive.org/web/20210522113238/https://cdn.mises.org/The%20Essential%20Rothbard_4.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on May 22, 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">July 7,</span> 2021</span>.</cite></ref> अशाप्रकारे, त्यांनी "मिसेसच्या अनिर्बंध अर्थशास्त्राला व्यक्तिवादी अराजकतावाद्यांच्या मानवाधिकारांच्या निरंकुश विचारांशी आणि राज्याच्या नकाराशी जोडले." <ref name="Miller">{{स्रोत पुस्तक|title=Blackwell Encyclopaedia of Political Thought|url=https://archive.org/details/blackwellencyclo0000unse_w3j5|publisher=[[Blackwell Publishing]]|year=1991|isbn=978-0-631-17944-3|editor-last=Miller|editor-first=David|editor-link=David Miller (political theorist)|page=[https://archive.org/details/blackwellencyclo0000unse_w3j5/page/290 290]}}</ref> एडवर्ड स्ट्रिंगहॅमच्या मते: "१९४० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात, मरे रोथबार्ड यांनी ठरवले की खाजगी-मालमत्ता अराजकतावाद हा मुक्त-बाजारपेठ विचारांचा तार्किक निष्कर्ष आहे [...]." <ref name="Stringham2007">{{स्रोत पुस्तक|title=Anarchy and the Law: The Political Economy of Choice|last=Stringham|first=Edward Peter|publisher=Transaction Publishers|year=2007|location=New Brunswick, NJ|page=3|chapter=Chapter 1: Introduction|chapter-url=https://deliverypdf.ssrn.com/delivery.php?ID=241124005024104084119023003122010066007003009040033092067067101077117023028084030102114017055054029044016124100023087125120022008000007082048031117095082018065072020041095026023125102088018095067108021106075117108123010108108003084003077099006003082&EXT=pdf&INDEX=TRUE}}{{मृत दुवा}} </ref> === वंश, लिंग आणि नागरी अधिकार === जॉर्ज मेसन विद्यापीठातील इतिहासाचे सहयोगी प्राध्यापक मायकल ओ'मॅली, रोथबार्ड यांचा नागरी हक्क चळवळ आणि [[महिलांचा मताधिकार|महिला मताधिकार]] चळवळीबद्दलचा सूर "तिरस्कारपूर्ण आणि शत्रुत्वपूर्ण" असल्याचे वर्णन करतात. रोथबार्ड यांनी महिला हक्क कार्यकर्त्यांवर टीका केली, आणि कल्याणकारी राज्याच्या वाढीचे श्रेय राजकीयदृष्ट्या सक्रिय अविवाहित स्त्रियांना दिले, "ज्यांच्या दुसऱ्यांच्या कामात ढवळाढवळ करण्याच्या प्रवृत्ती घर आणि कुटुंबाच्या जबाबदाऱ्यांनी बांधलेल्या नव्हत्या". <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://mises.org/library/book/progressive-era|title=The Progressive Era|last=Rothbard|first=Murray|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|year=2017|isbn=978-1610166744|location=Auburn, AL|pages=332|access-date=August 19, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023131723/https://cdn.mises.org/The%20Progressive%20Era_0.pdf|archive-date=October 23, 2020}}</ref> रोथबार्ड यांनी असा युक्तिवाद केला की पुरोगमी युगातील आणि त्यानंतरच्या विविध प्रकारच्या पुरोगामित्वाला, ज्यांना ते अमेरिकेवर एक हानिकारक प्रभाव मानत होते, त्यांचे नेतृत्व यांकी प्रोटेस्टंट (सहा [[न्यू इंग्लंड]] राज्ये आणि अपस्टेट न्यू यॉर्कमधील इंग्रजी वंशाचे [[प्रोटेस्टंट पंथ|प्रोटेस्टंट]] लोक), यहूदी स्त्रिया आणि "समलिंगी अविवाहित स्त्रिया" यांच्या युतीने केले होते. <ref>Murray N. Rothbard (August 11, 2006). [https://mises.org/daily/2225 "Origins of the Welfare State in America"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141011063900/http://mises.org/daily/2225}}. ''mises.org''.</ref> रोथबार्ड यांनी, [[स्त्रीवाद|स्त्रीवादाच्याच]] विषयावर लिहिताना म्हटले की, "अनेक अमेरिकेचे पुरुष मातृसत्ताक समाजात राहतात, जिथे पहिले 'मॉमइझम' (आईवरील अति आधार, 'आईवाद'), नंतर महिला शिक्षिका आणि त्यानंतर त्यांच्या बायकोंचे वर्चस्व असते", आणि स्त्रिया फायद्यात होत्या कारण त्यांना त्यांच्या नौऱ्यांचा पाठिंबा होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rothbard.it/articles/women-liberation.pdf|title=The Great Women's Liberation Issue: Setting It Straight|last=Rothbard|first=Murray Newton|date=May 1970|publisher=Individualist}}</ref> रोथबार्ड यांचा स्त्रीवादाबद्दलचा नकारात्मक दृष्टिकोन १९९१ च्या 'महान थॉमस आणि हिल कार्यक्रम: भयानक विभागाला थांबवणे'''(द ग्रेट थॉमस अँड हिल शो: स्टॉपिंग द मॉन्स्ट्रस रेजिमेंट)'' या लेखातही आढळतो, जिथे त्यांनी लिहिले, "माझ्या नास्तिक स्वातंत्र्यवादी मित्रांना दुखावण्याचा धोका पत्करूनही, मला वाटते की हे दररोज अजून स्पष्ट होत आहे की पुराणमतवादी बरोबर आहेत: की प्रत्येक समाजात कोणता ना कोणता धर्म प्रभावी ठरणार आहे. आणि जर, उदा., ख्रिस्ती धर्माचा तिरस्कार करून त्याला बाहेर फेकले गेले, तर धर्माचे कोणतेतरी भयानक स्वरूप त्याची जागा घेणार आहे: मग तो साम्यवाद असो, न्यू एज गूढवाद असो, स्त्रीवाद असो किंवा वामपंथी शुद्धतावाद असो. मानवी स्वभावाच्या या मूलभूत सत्याला टाळण्यात काही अर्थ नाही." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://archive.lewrockwell.com/rothbard/ir/Ch69.html|title=THE GREAT THOMAS & HILL SHOW: STOPPING THE MONSTROUS REGIMENT|last=Rothbard|first=Murray Newton|date=December 1991|website=archive.lewrockwell.com}}</ref> रोथबार्ड यांनी "संपूर्ण 'नागरी हक्क' रचना" काढून टाकण्याची मागणी केली, जी त्यांच्या मते "प्रत्येक अमेरिकेच्या नागरिकाच्या मालमत्तेच्या हक्कांना पायदळी तुडवते." त्यांनी १९६४ चा नागरी हक्क कायदा, ज्यात रोजगारातील भेदभावासंबंधीच्या शीर्षक ७ चा होता, रद्द करण्याच्या बाजूने सातत्याने मत मांडले, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/rothbard/ir/Ch69.html|title=The Great Thomas & Hill Show: Stopping the Monstrous Regiment|website=archive.lewrockwell.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418134336/https://archive.lewrockwell.com/rothbard/ir/Ch69.html|archive-date=April 18, 2017|access-date=July 31, 2016}}</ref> आणि शाळांचे राज्य-अनिवार्य एकीकरण स्वातंत्र्यवादी तत्त्वांचे उल्लंघन करते या कारणास्तव ''ब्राउन विरुद्ध शिक्षण मंडळ'' हा निर्णय रद्द करण्याची मागणी केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lewrockwell.com/2015/11/lew-rockwell/open-borders-assault-private-property/|title=Open Borders Are an Assault on Private Property – LewRockwell LewRockwell.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604161028/https://www.lewrockwell.com/2015/11/lew-rockwell/open-borders-assault-private-property/|archive-date=June 4, 2016|access-date=July 31, 2016}}</ref> "दक्षिणपंथी लोकवाद" नावाच्या एका निबंधात, रोथबार्ड यांनी "मध्यम आणि कामगार वर्गापर्यंत पोहोचण्यासाठी" काही उपाययोजना प्रस्तावित केल्या, ज्यात पोलिसांना "रस्त्यावरील गुन्हेगारांवर" कठोर कारवाई करण्याचे आवाहन करणे होते. त्यांनी लिहिले की "पोलिसांना मोकळे सोडले पाहिजे" आणि "त्यांना तात्काळ शिक्षा देण्याची परवानगी दिली पाहिजे, अर्थातच चूक झाल्यास ते जबाबदार असतील". त्यांनी पोलिसांना "रस्त्यांवरील भिकारी आणि भटके लोक हटवावेत" याचेही समर्थन केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/rothbard/ir/Ch5.html|title=Right-Wing Populism|website=archive.lewrockwell.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160524131828/http://archive.lewrockwell.com/rothbard/ir/Ch5.html|archive-date=May 24, 2016|access-date=July 31, 2016}}</ref> <ref name=":15">{{स्रोत पुस्तक|title=Routledge handbook of anarchy and anarchist thought|last=Massimino|first=Cory|date=2021|publisher=Routledge, Taylor & Francis group|isbn=978-1-138-73758-7|editor-last=Chartier|editor-first=Gary|series=Routledge handbooks|location=London|chapter=Two cheers for Rothbardianism|editor-last2=Van Schoelandt|editor-first2=Chad}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMassimino2021">Massimino, Cory (2021). "Two cheers for Rothbardianism". In Chartier, Gary; Van Schoelandt, Chad (eds.). ''Routledge handbook of anarchy and anarchist thought''. Routledge handbooks. London: Routledge, Taylor & Francis group. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-138-73758-7|<bdi>978-1-138-73758-7</bdi>]].</cite></ref> रोथबार्ड यांची नागरी हक्क चळवळीतील अनेक नेत्यांबद्दल तीव्र मते होती. त्यांच्या मते कृष्णवर्णीय फुटीरतावादी [[माल्कम एक्स]] हे एक "महान कृष्णवर्णीय नेते" होते आणि एकीकरणवादी [[मार्टिन ल्यूथर किंग|मार्टिन ल्यूथर किंग ज्युनियर]] यांना श्वेतवर्णीय लोकांना पसंत होते कारण ते "विकसित होत असलेल्या निग्रो क्रांतीवरील प्रमुख प्रतिबंधक शक्ती होते". <ref name="Enemy">{{स्रोत पुस्तक|title=An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard|url=https://archive.org/details/enemyofstatelife0000raim|last=Raimondo|first=Justin|publisher=Prometheus Books|year=2000|isbn=978-1-61592-239-0|location=Amherst, [[New York (state)|NY]]|author-link=Justin Raimondo}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRaimondo2000">[[Justin Raimondo|Raimondo, Justin]] (2000). ''An Enemy of the State: The Life of Murray N. Rothbard''. Amherst, [[न्यू यॉर्क (राज्य)|NY]]: Prometheus Books. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-61592-239-0|<bdi>978-1-61592-239-0</bdi>]].</cite></ref> जेकब जेन्सेन लिहितात की, १९६० च्या दशकातील रोथबार्ड यांची भाष्ये, ज्यात विभक्त समुदायांमध्ये "ब्लॅक पॉवर" आणि "व्हाइट पॉवर" या दोन्हींना मान्यता दिली होती, ती वांशिक विलगीकरणाला पाठिंबा देण्यासारखीच होती. {{Sfn|Jensen|2022}} १९९३ मध्ये, रोथबार्ड यांनी "विभक्त कृष्णवर्णीय राष्ट्रा"ची संकल्पना नाकारली आणि विचारले, "कोणाला असे वाटते का की... नवीन आफ्रिका अमेरिकेकडून कोणत्याही मोठ्या "परकीय मदती"शिवाय स्वतःच्या बळावर पुढे जाण्यास समाधानी असेल?" <ref>Rothbard, Murray N. (February 1993). [http://archive.lewrockwell.com/1970/01/murray-n-rothbard/their-malcolm-and-mine/ "Their Malcolm ... and Mine."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330013408/http://archive.lewrockwell.com/1970/01/murray-n-rothbard/their-malcolm-and-mine/}} LewRockwell.com</ref> रोथबार्ड यांनी असेही सुचवले की मार्टिन ल्यूथर किंग ज्युनियर यांना असलेला विरोध, ज्यांना त्यांनी "सक्तीचे एकीकरणवादी" म्हणून हिणवले होते, तो त्यांच्या " पारंपरिक स्वातंत्र्यवादी " राजकीय चळवळीच्या सदस्यांसाठी एक कसोटी असायला हवा. <ref>Rothbard, Murray (November 1994). [http://archive.lewrockwell.com/rothbard/ir/Ch16.html "Big-Government Libertarians."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170131223653/http://archive.lewrockwell.com/rothbard/ir/Ch16.html}} ''LewRockwell.com''</ref> === युद्धाबद्दलची मते === रँडॉल्फ बॉर्नप्रमाणे, रोथबार्ड यांचा असा विश्वास होता की "युद्ध हे राज्याचे आरोग्य आहे". डेव्हिड गॉर्डन यांच्या मते, रोथबार्ड यांच्या आक्रमक परराष्ट्र धोरणाला विरोध करण्याचे हेच कारण होते. <ref name="Gordon">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/about/3249|title=Biography of Murray N. Rothbard (1926–1995)|last=Gordon|first=David|authorlink=David Gordon (philosopher)|date=February 26, 2007|publisher=[[Ludwig von Mises Institute]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202054227/http://mises.org/about/3249|archive-date=February 2, 2012|access-date=August 13, 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGordon2007">[[David Gordon (philosopher)|Gordon, David]] (February 26, 2007). [https://mises.org/about/3249 "Biography of Murray N. Rothbard (1926–1995)"]. [[Ludwig von Mises Institute]]. [https://web.archive.org/web/20120202054227/http://mises.org/about/3249 Archived] from the original on February 2, 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">August 13,</span> 2013</span>.</cite></ref> रोथबार्ड यांचा असा विश्वास होता की नवीन युद्धे थांबवणे आवश्यक आहे आणि सरकारने नागरिकांना पूर्वीच्या युद्धांमध्ये कसे ओढले हे जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे. "युद्ध, शांती, व राज्य" आणि "राज्याचे शरीरशास्त्र" या दोन निबंधांनी या विचारांचा विस्तार केला. रोथबार्ड यांनी विल्फ्रेदो पारेतो, गाएतानो मोस्का आणि रॉबर्ट मिशेल्स यांच्या विचारांचा उपयोग करून राज्य कर्मचारी, उद्दिष्ट्ये आणि विचारधारेचे साचा तयार केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://antiwar.com/stromberg/?articleid=4296|title=Murray Rothbard on States, War, and Peace: Part I|last=Stromberg|first=Joseph R.|date=January 10, 2005|publisher=[[Antiwar.com]]|orig-year=first published June 12, 2000|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110823091728/http://antiwar.com/stromberg/?articleid=4296|archive-date=August 23, 2011|access-date=May 1, 2009}} Also see [http://www.antiwar.com/stromberg/?articleid=4420 Part II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417215914/http://antiwar.com/stromberg/?articleid=4420}}, originally published June 20, 2000.</ref> <ref>See both essays: Rothbard, Murray. [http://www.lewrockwell.com/rothbard/rothbard26.html "War, Peace, and the State"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515223625/http://www.lewrockwell.com/rothbard/rothbard26.html}}, first published 1963; [http://www.lewrockwell.com/rothbard/rothbard62.html "Anatomy of the State"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120908063653/http://www.lewrockwell.com/rothbard/rothbard62.html}}, first published 1974.</ref> <sup class="noprint Inline-Template noprint Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs a reference to an independent source. (March 2023)">स्वतंत्र स्रोताची आवश्यकता आहे</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFATULTSORT:रॉथबार्ट, मरे}} [[वर्ग:अमेरिकन अर्थतज्ज्ञ]] [[वर्ग:इ.स. १९९५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] l3pkarpdnuu193jje9756wncw1cbs5u 0 380521 2704967 2689716 2026-08-23T23:00:45Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704967 wikitext text/x-wiki {{मट्रा}} {{माहितीचौकट पदाधिकारी|alt=|मतदारसंघ1=|जन्म_तारीख={{birth date|df=yes|1899|09|13}}|मृत्युदिनांक={{nowrap| {{death date and age|df=yes|1938|11|30|1899|09|13}}}}|party=[[National-Christian Defense League]] (1923–1927) <br /> [[लोखंडी दल]] (1927–1938)|चित्र=Corneliu Zelea Codreanu.jpg|पद=लोखंडी दलाचे प्रमुख|succeeding=अ}}'''कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु''' {{Efn|जरी "झेलेआ" हे आडनाव आहे, मधले नाव नाही, शब्दकोशात कोद्रेआनु यांना "कोद्रेआनु, कोर्नेल्यु झेलेआ" असे लिहितात}} (जन्मनाव: '''कोर्नेल्यु झेलिन्स्की''', जन्म: १३ सप्टेंबर १८९९ – मृत्यू: ३० नोव्हेंबर १९३८), जे सामान्यतः '''कोर्नेल्यु कोद्रेआनु''' म्हणून ओळखले जातात, एक [[फॅसिझम|फॅसिस्ट]] रोमानी राजकारणी होते. ते 'लोखंडी दल' किंवा ''''[[मिखाएल (आद्यदेवदूत)|आद्यदेवदूत मिखाएलचे]] लीजन'''' (जी ''लीजनवादी'' चळवळ म्हणूनही ओळखली जाते) या संघटनेचे संस्थापक आणि प्रभावी नेते होते. ही संघटना दोन महायुद्धांच्या मधल्या काळात सक्रिय असलेली एक अतिराष्ट्रवादी आणि तीव्र [[ज्यूविरोध|ज्यूविरोधी]] संघटना होती. स्थानिक [[फॅसिझम|फॅसिझमचा]] मुख्य प्रकार मानली जाणारी आणि आपल्या [[गूढवाद|गूढवादी]] व रोमानियन ऑर्थोडॉक्स प्रेरित क्रांतिकारी संदेशासाठी ओळखली जाणारी लोखंडी दल संघटना रोमानियन राजकीय पटलावर प्रमुख बनली. राजकीय प्रस्थापित आणि [[लोकशाही|लोकशाहीवादी]] शक्तींशी संघर्ष करत, आणि अनेकदा [[दहशतवाद|दहशतवादाचा]] अवलंब करत तिने आपले स्थान निर्माण केले. लीजनचे सदस्य परंपरेने कोद्रेआनु यांना ''<nowiki/>'कपितानुल'' ' ("प्रमुख") म्हणत आणि त्यांच्या मृत्यूपर्यंत संघटनेवर त्यांची संपूर्ण सत्ता होती. [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर आ. को. कुझा आणि [[Constantin Pancu|कोंस्तान्तिन पांकू]] यांच्याशी संबंधित साम्यवादविरोधी आणि ज्यूविरोधी आंदोलक म्हणून आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात करणाऱ्या कोद्रेआनुने, राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीगची सह-स्थापना केली आणि [[याश]] पोलीस प्रीफेक्ट [[कोंस्तान्तिन मांक्यु]] यांची हत्या केली. कोद्रेआनुने अति-दक्षिणपंथी अनेक चळवळी स्थापन करण्यासाठी कुझाला सोडले, देशातील बुद्धिजीवी आणि शेतकरी वर्गाच्या वाढत्या गटाला आपल्याभोवती एकत्र केले आणि बृहद् रोमानियाच्या विविध भागांमध्ये वंशविद्वेषी दंगली भडकवल्या. रोमानियाच्या एकामागून एक आलेल्या मंत्रिमंडळांनी अनेक वेळा बेकायदेशीर ठरवलेल्या त्यांच्या लीजनने वेगवेगळी नावे धारण केली आणि भूमिगत राहून स्वतःला टिकवले, याच काळात कोद्रेआनुने औपचारिकपणे नेतृत्व गेओर्गे कान्ताकुझिनो-ग्रनिकेरुल यांच्याकडे सोपवले. कोद्रेआनुंच्या निर्देशांनुसार, लीजनने भ्रष्ट मानलेल्या राजकारण्यांच्या हत्या केल्या, ज्यात पंतप्रधान इओन गे. दुका आणि त्यांचे माजी सहकारी मिहाई स्तेलेस्कू या होता. त्याच वेळी, कोर्नेल्यू झेलेआ कोद्रेआनु यांनी रोमानियाने [[नाझी जर्मनी|नाझी जर्मनीसोबत]] लष्करी आणि राजकीय युती कायम ठेवावी याचे समर्थन केले. १९३७ च्या निवडणुकीत, त्यांच्या पक्षाने सर्वोत्तम कामगिरी नोंदवली, तिसरे स्थान मिळवले आणि १५.८% मते मिळवली. राजा दुसरे कारोल यांनी त्यांना सत्तेपासून दूर ठेवले, ज्याने प्रतिस्पर्धी फॅसिस्ट आणि चौथ्या क्रमांकावर राहिलेल्या राष्ट्रीय ख्रिस्ती पक्षाला एक क्षणिक सरकार स्थापन करण्यास आमंत्रित केले, ज्यानंतर राष्ट्रीय प्रबोधन आघाडीची राजेशाही हुकूमशाही आली. कोद्रेआनु आणि दुसऱ्या बाजूला कारोल व निकोलाय योर्गांसारख्या मध्यममार्गी राजकारण्यांमधील वैर, कोद्रेआनु यांना जिलावा तुरुंगात डांबून आणि शेवटी जांदार्मेरीच्या हातून त्याला फाशी दिल्यावर संपले. त्यांच्या जागी होरिया सिमा नेते बनले. १९४० मध्ये, लोखंड्या दलाने घोषित केलेल्या राष्ट्रीय लेजिओनरी राज्याद्वारे त्यांच्या हत्येचा वापर हिंसक प्रतिशोधाचा आधार म्हणून झाला. === बालपण === कोद्रेआनु यांचा जन्म १३ सप्टेंबर १८९९ रोजी हुश येथे [[Ion Zelea Codreanu|इओन झेलेआ कोद्रेआनु]] आणि एलिझाबेथ यांच्या पोटी झाला. त्यांचे वडील, एक शिक्षक आणि स्वतः एक रोमानियन राष्ट्रवादी, पुढे जाऊन आपल्या मुलाच्या चळवळीतील एक राजकीय व्यक्तिमत्व बनले. [[ऑस्ट्रिया-हंगेरी|ऑस्ट्रिया-हंगेरीमधील]] [[बुकोव्हिना|बुकोविनाचे]] मूळ रहिवासी असलेले इओन, सुरुवातीला ''झेलिन्स्की'' म्हणून ओळखले जात होते; त्यांची पत्नी वांशिकदृष्ट्या जर्मन होती. <ref name="hswrevol">[[Hugh Seton-Watson]], ''The East European Revolution'', Frederick A. Prager, न्यू यॉर्क, १९६१, पृ. २०६</ref> इओन झेलेआ कोद्रेआनु हे मूळचे उक्रेनी किंवा पोलिश वंशाचे स्लाव होते <ref name="hswrevol" /> <ref name="Jelavich, p 1993, p.198">Jelavich, pp. 204–205; [[Emil Cioran]], a philosopher who, early in his life, had been attracted to the Iron Guard, stated in a later interview that he believed Corneliu Zelea Codreanu to be "in fact, [[Slavic peoples|Slavic]], more of a [[Ukrainians|Ukrainian]] [[Hetmans of Ukrainian Cossacks|hetman]] type" (Cioran, ''Convorbiri cu Cioran'', [[Humanitas publishing house| Humanitas]], Bucharest, 1993, in Ornea, पृ. १९८)</ref> <ref name="itrelatiile">{{in lang|ro}} Ilarion Țiu, [http://www.revistaerasmus.go.ro/numarul_14/tiu_i2.html "Relațiile regimului autoritar al lui Carol al II-lea cu opoziția. Studiu de caz: arestarea conducerii Mișcării Legionare"]{{मृत दुवा|date=February 2023|fix-attempted=yes}}, in [http://www.revistaerasmus.go.ro/ ''Revista Erasmus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223115039/http://www.revistaerasmus.go.ro/}}, 14/2003–2005, at the [[University of Bucharest]] Faculty of History; retrieved 13 February २००८</ref> असे असूनही, त्यांनी आयुष्यभर स्वीकारलेल्या रोमानियन राष्ट्रवादी होते. थोरले कोद्रेआनु हे याश विद्यापीठाचे प्राध्यापक आ. को. कुझा यांसारख्या ज्यू-विरोधींशी संबंधित होते. <ref>Ornea, पृ. २८६</ref> कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनुंच्या १९३८ च्या खटल्याच्या अगदी आधी, त्यांच्या वांशिक उत्पत्तीवर अधिकाऱ्यांनी आयोजित केलेल्या एका लेजिओनेरी-विरोधी [[प्रचार]] मोहिमेद्वारे टीका केली होती. या मोहिमेत त्याच्या वंशावळीच्या एका वेगळ्या आवृत्तीच्या प्रती वितरित करण्यात आल्या, ज्यात असा आरोप करण्यात आला होता की तो मिश्र वंशाचा असून, केवळ उक्रेनी, जर्मन आणि रोमानियनच नव्हे, तर झेक आणि रूसींचाही वंशज आहे आणि त्याचे अनेक पूर्वज गुन्हेगार होते. <ref name="itrelatiile" /> इतिहासकार इलारियन टिउ यांनी याचे वर्णन कोद्रेआनुचा अपमान करण्याचा आणि [[बदनामी|त्याची बदनामी करण्याचा]] प्रयत्न असे केले आहे. <ref name="itrelatiile" /> कोद्रेआनु यांची आई बुकोविना जर्मन वंशाची होती, जे मुळात [[बायर्न|बायर्नपासून]] आले होते. <ref>[[Iván T. Berend|Berend, Iván T.]] (2020). ''A Century of Populist Demagogues: Eighteen European Portraits, 1918–2018'', p. 79. Budapest–New York: Central European University Press, {{ISBN|9789633863343}} </ref> १९१६ मध्ये, जेव्हा रोमानिया त्रिपक्षीय बाजूने [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धात]] सामील झाला, तेव्हा कोद्रेआनु सक्तीच्या सैन्यभरतीसाठी खूप लहान होता, तरीही त्याने सैन्यात भरती होऊन त्यानंतरच्या मोहिमेत लढण्याचा प्रयत्न केला. बाकव येथील लष्करी शाळेतील त्याचे शिक्षण (जिथे तो भविष्यातील [[वामपंथी राजकारण|वामपंथी]] कार्यकर्ता पेत्रे पांद्रेआचा सहकारी होता) <ref>Veiga, पृ. ५१, ६८</ref> रोमानियाच्या युद्धात थेट प्रवेशाच्या वर्षीच संपले. १९१९ मध्ये, [[याश]] येथे स्थलांतरित झाल्यानंतर, मोल्डाव्हियामधील बोल्शेविक कारवायांचे परिणाम पाहिल्यानंतर आणि विशेषतः [[ऑक्टोबर क्रांती|ऑक्टोबर क्रांतीमध्ये]] रोमानियाने आपला मुख्य मित्र गमावल्यानंतर, तिला १९१८ च्या बुखारेस्ट करारावर स्वाक्षरी करण्यास भाग पडले, तसेच नवीन स्थापन झाले कम्युनिस्ट इंटरनॅशनल [[साम्यवाद|रोमानियाच्या]] दोन महायुद्धांमधील सीमांना ( ''पहा बृह रोमानिया'' ) जोरपणे विरोध करत होती. <ref>Veiga, पृ. ४१, ४७</ref> [[बुखारेस्ट|बुखारेस्टमध्ये]] (डिसेंबर १९१८) समाजवादी पक्षाच्या बंड दडपल्यानंतर बोल्शेविक प्रभाव एकूणच कमी झाला असला तरी, <ref>Veiga, पृ. ४७</ref> तो याश आणि इतर मोल्दावी शहरांमध्ये आणि गावांमध्ये तुलनेने मजबूत राहिला किंवा तसा मानला गेला. या संदर्भात, १९१८ मध्ये रोमानियामध्ये विलीन झालेला [[बेसारेबिया|बेसाराबियाचा]] पूर्वेकडील प्रदेश बोल्शेविक प्रभावासाठी विशेषतः संवेदनशील आहे, असे कोद्रेआनु आणि इतरांना वाटत होते. <ref name="Barbu, p.196">Barbu, पृ. १९६</ref> कोद्रेआनुने आपल्या वडिलांकडून ज्यूविरोध शिकला, परंतु त्याने त्याचा संबंध साम्यवाद-विरोधाशी जोडला, कारण त्यांचा असा विश्वास होता की [[ज्यू लोक|यहूदी]] हे, इतर गोष्टींबरोबरच, [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत युनियनचे]] मूळ प्रवर्तक होते ( ''पहा यहूदी बोल्शेविकवाद'' ). <ref name=":0">Veiga, पृ. ४८–४९, ५४</ref> === जीसीएन आणि राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीग === कोद्रेआनु यांनी याश येथे कायद्याचे शिक्षण घेतले, जिथे त्यांनी आपल्या राजकीय कारकिर्दीला सुरुवात केली. आपल्या वडिलांप्रमाणेच, ते आ. को. कुझा यांचे जवळचे झाले. बोल्शेविक बंडाच्या भीतीमुळे कोद्रेआनु यांनी स्वतः औद्योगिक कामगारांना संबोधित करण्याचा प्रयत्न केला. त्या वेळी, कुझा असा प्रचार करत होते की यहूदी लोकसंख्या रोमानियन लोकांसाठी एक स्पष्ट धोका आहे, ज्यू लोक रोमानियन तरुण स्त्रियांच्या पवित्रतेला धोका देत आहेत असा दावा करत होते आणि वांशिक विभक्तीकरणाच्या बाजूने प्रचार सुरू केला होता. रोमानियन इतिहासकार आद्रियान च्योरोयानु यांच्या मते, त्यांनी सुरुवातीच्या कोद्रेआनु यांना "अर्ध-लोकप्रियतावादी आंदोलक" म्हणून परिभाषित केले. <ref name="Cioroianu, p.16">च्योरोयानु, पृ. १६</ref> सिओरोइयनू यांच्या मते, कोद्रेआनु रोमानियावर "अतिरेकीपणे" प्रेम करत होता, ज्याचा अर्थ असा होतो की तो देशाला "आदर्शवादी [आणि] त्यांच्या काळातील खऱ्या देशापेक्षा वेगळा" पाहत होता. <ref name="Cioroianu, p.16" /> [[युनायटेड किंग्डम|ब्रिटिश]] विद्वान क्रिस्टोफर कॅथरवूड यांनी देखील कोद्रेआनुला "एक वेडसर ज्यू-विरोधी आणि धार्मिक कट्टरतावादी" म्हणून संबोधले. <ref>Catherwood, पृ. १०४</ref> इतिहासकार झीव बार्बू यांनी असे प्रतिपादन केले की "कुझा हा कोद्रेआनुंचे गुरु होते [...], पण कोद्रेआनु यांनी त्यांच्याकडून जे काही शिकले ते काही विशेष नवीन नव्हते. कुझा यांनी मुख्यत्वे त्याच्या राष्ट्रवाद आणि ज्यू-विरोधासाठी उत्प्रेरकाची भूमिका बजावली." जसे त्याने स्वतः नंतर कबूल केले, हा तरुण कार्यकर्ता शरीरशास्त्रज्ञ आणि ज्यू-विरोधी विचारवंत निकोलाए पाउलेस्कू यांच्याकडूनही खूप प्रभावित झाले होते, जे कुझाच्या चळवळीत सामील होता. <ref>''Final Report'', पृ. ३५, ४४, ४५</ref> १९१९ च्या उत्तरार्धात, कोद्रेआनु ल्पायुषी [[:ro:Garda Conștiinței Naționale|गार्दा कोंश्तीइंचेइ नाशिओनाले]] (GCN, "राष्ट्रीय विवेक रक्षक") मध्ये सामील झाला, जो वीजतंत्री [[Constantin Pancu|कोंस्तान्तिन पांकूने]] बनवले होते.<ref name=":1">Barbu, pp. 196-197; Veiga, pp. 49–50 </ref> पंकू यांचा कोद्रेआनुंवर प्रभाव अतिशय होता. <ref name="ReferenceC">{{जर्नल स्रोत|last=Yavetz|first=Zvi|year=1991|title=An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_1991-09_26_3-4/page/597|journal=Journal of Contemporary History|volume=26|issue=3/4|pages=597–610|doi=10.1177/002200949102600313|jstor=260662}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Please clarify the preceding statement or statements with a good explanation from a reliable source. (August 2021)">?</span></nowiki>''&#x5D;</sup> पांकूंच्या चळवळीने, ज्याची मूळ सदस्यसंख्या ४० पेक्षा जास्त नव्हती, <ref name="Barbu, p.197">Barbu, p. 197 </ref> सर्वहारात निष्ठा पुनरुज्जीवित करण्याचा प्रयत्न केला (वाढलेल्या कामगार हक्कांची वकिली करून साम्यवादाला पर्याय देत). <ref name="Veiga, p.49-50">Veiga, pp. 49–50 </ref> इतर प्रतिगामी गटांप्रमाणे, तिला जनरल आलेक्सांद्रु अवेरेस्कू आणि त्यांच्या वाढत्या लोकप्रिय लोकांच्या पक्षाचा (ज्याचे कुझा बरोबरी झाले) मूक पाठिंबा मिळाला; <ref>Veiga, pp. 46–47 </ref> १९२० मध्ये अवेरेस्कू सत्तेवर आल्याने मोठ्या शहरी भागांमध्ये सामाजिक समस्यांचा एक नवीन काळ सुरू झाला ( ''[[Labor movement in Romania|रोमानियातील कामगार चळवळ]] पहा'' ). <ref name="Veiga, p.49-50" /> जीसीएन, ज्यामध्ये कोद्रेआनुला राष्ट्रवादी कामगार संघटनांचा गाभा दिसत होता, ती संघटना संप दडपण्यात सक्रिय झाली. <ref name=":2">Barbu, p. 197; Veiga, pp. 48–49 </ref> त्यांच्या कारवाया लक्ष वेधून घेण्यात यशस्वी ठरल्या, विशेषतः कोद्रेआनुचे ऐकणाऱ्या आणि ख्रिस्ती विद्यार्थ्यांच्या संघटनामध्ये गटबद्ध झालेल्या विद्यार्थ्यांनी उच्च शिक्षणासाठी 'नुमेरुस क्लाउसुस' (ज्यू आरक्षण) ची मागणी करण्यास सुरुवात केल्यानंतर – यामुळे जीसीएन लोकांमध्ये प्रिय झाले आणि त्यांच्या सर्व विरोधकांवरील हल्ल्यांची वारंवारता आणि मोठ्या प्रमाणात वाढली. <ref>Veiga, p. 52 </ref> याला प्रतिसाद म्हणून, कोद्रेआनु यांना याश विद्यापीठातून काढून टाकले. जरी कुझा आणि इतरांनी त्याच्यासाठी हस्तक्षेप केल्यावर (विद्यापीठ सिनेटचा निर्णय न मानता) त्याला परत येण्याची परवानगी मिळाली, तरी पदवी मिळाल्यानंतर त्याला कधीही [[पदविका|पदवी प्रमाणपत्र]] देण्यात आले नाही. <ref>Cioroianu, p. 17; Ornea, p. 288; Veiga, pp. 52, 55 </ref> १९२२ मध्ये [[बर्लिन]] आणि येना येथे शिक्षण घेत असताना, कोद्रेआनु यांनी [[वायमार प्रजासत्ताक|वायमार प्रजासत्ताकाची]] टीका केली आणि साम्यवादाच्या वाढीविरुद्ध रोमवरील मोर्चा आणि इतालीच्या फॅसिझमची मोठी उपलब्धी म्हणून प्रशंसा केली; यहूदांना संपूर्ण मुक्ती देण्याच्या सरकारच्या निर्णयामुळे डिसेंबरमध्ये झालेल्या मोठ्या रोमानियन विद्यार्थी आंदोलनांबद्दल कळल्यावर त्याने आपला मुक्काम कमी करण्याचा निर्णय घेतला. <ref>Ornea, p. 287 </ref> जेव्हा कोद्रेआनु यांनी आयोजित केलेल्या आंदोलनांकडे नव्या राष्ट्रीय उदारमतवादी सरकारने भाव दिले नाही, तेव्हा त्यांनी आणि कुझा यांनी ४ मार्च १९२३ रोजी राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीग नावाची एक ख्रिस्ती राष्ट्रवादी संघटना स्थापन केली. <ref>Ornea, p. 287; Veiga, p. 74 </ref> १९२५ मध्ये, ''झिओनच्या गुरुंचे राजशिष्टाचार(द प्रोटोकॉल्स ऑफ द एल्डर्स ऑफ झिऑन)'' नावाच्या ज्यूविरोधी खोट्या दस्तऐवजाचा अनुवादक आणि लीजनचा भावी विचारवंत, योन मोत्सा त्यांच्यात सामील झाला. <ref>Catherwood, p. 105; Veiga, p. 75 </ref> त्यानंतर कोद्रेआनुंवर राष्ट्रीय स्तरावर लीगचे आयोजन करण्याची जबाबदारी सोपवली आणि ते विशेषतः तिच्या युवा उपक्रमांमध्ये व्यस्त झाला. <ref>''Final Report'', p. 44 </ref> === मांक्युंची हत्या === लीगच्या रचनेवरून कोद्रेआनु यांचा कुझांशी मतभेद झाला: त्याने मागणी केली की लीगने निमलष्करी आणि क्रांतिकारी स्वरूप धारण करावे, तर कुझा या कल्पनेच्या विरोधात होता. <ref>''Final Report'', pp. 44–45; Brustein, p. 158; Sedgwick, p. 113 </ref> नोव्हेंबरमध्ये, [[बुखारेस्ट|बुखारेस्तमधील]] वकरेश्ती तुरुंगात असताना, कोद्रेआनुने लीगमध्ये एक युवा संघटना स्थापन करण्याची योजना आखली होती, ज्याला ते ''<nowiki/>'आद्यदेवदूत मिखाएलचे लीजन''' असे नाव देऊ इच्छित होता. असे म्हटले जाते की हे तुरुंगातील चर्चच्या भिंतींवर असलेल्या एका ऑर्थोडॉक्स प्रतिमेच्या सन्मानार्थ होते, <ref>''Final Report'', p. 45; Ornea, pp. 287–288 </ref> किंवा, अधिक स्पष्टपणे, स्वतः मिखाएल भेटल्याच्या कोद्रेआनुच्या कथित दाव्याशी संबंधित होते. एका अधिक वैयक्तिक अडचणीमुळेही कोद्रेआनु आणि कुझा यांच्यात दुरावा निर्माण झाला होता, ती म्हणजे कुझांच्या मुलाचे कोद्रेआनुंच्या बहिणीमध्ये प्रेमसंबंध होते, ज्यामुळे ती गर्भवती झाली होती. <ref name="Yavetz pages 597-610">Yavetz, Zvi "An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard" pp. 597–610 from ''Journal of Contemporary History'', Volume 26, Issue 4, September 1991 p. 601. </ref> जेव्हा धाकट्या कुझा यांनी आपल्या प्रेयसीची मागणी नाकारली, तेव्हा त्या दोघांचे नाते तुटले होते; तिने मागणी केली होती की आता ती त्याचे मूल पोटात घेऊन त्यांच्याशी लग्न करावे. जरी हे प्रकरण दाबले गेले असले तरी, त्यांच्या बहिणीला अनौरस संतती होत असल्याची वस्तुस्थिती कोद्रेआनुंसाठी अत्यंत अपमानजनक होती, कारण त्यांना आपले कुटुंब ऑर्थोडॉक्स चर्चचे आदर्श सदस्य म्हणून सादर करायचे होते आणि त्यांनी कुझांकडून आपल्या मुलावर बहिणीशी लग्न करण्यास दबाव आणण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला. <ref name="Yavetz pages 597-610" /> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs additional references to reliable sources. (August 2021)">अतिरिक्त संदर्भ आवश्यक आहेत</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> इयासीमध्ये परतल्यावर, कोद्रेआनु यांनी लीगमध्ये स्वतःची निष्ठा-प्रणाली तयार केली, ज्याची सुरुवात ''Frăția de Cruce'' ("खुरीसचे बंधुत्व", रक्त-बंधुत्वाच्या एका प्रकारावरून नाव दिलेले, ज्यामध्ये खुरीसासह प्रवचन देणे आवश्यक असते) पासून झाली. <ref>Barbu, p. 197; Veiga, pp. 82–83 </ref> ६ मे १९२४ रोजी, याशच्या जवळील ग्रामीण भागात विद्यार्थी केंद्राच्या बांधकामास सुरुवात करण्यासाठी ते एकत्र जमले. रोमानियन पोलीस प्रीफेक्ट कोंस्तान्तिन मांक्युंच्या आज्ञानुसार अधिकाऱ्यांनी ही बैठक हिंसकपणे मोडून काढली. <ref>Veiga, p. 78 </ref> कोद्रेआनु आणि इतर अनेकांना अनेक दिवस मारहाण आणि अत्याचार केला, शेवटी कुझांनी त्यांच्या वतीने हस्तक्षेप केला आणि तो यशस्वी ठरला. <ref>Ornea, p. 288; Scurtu, p. 41</ref> काही काळ राजकीय हालचालींपासून दूर राहिल्यानंतर, कोद्रेआनु यांनी २४ ऑक्टोबर १९२४ रोजी मांक्युंची हत्या करून आणि इतर काही पोलिसांना गंभीर जखमी करून त्याचा बदला घेतला. <ref>Scurtu, p. 41; Veiga, p. 80</ref> ही घटना याश न्यायालयात घडली (जिथे कोद्रेआनुंच्या एका बरोबरीने तक्रार दाखल केल्यानंतर मांक्युंना आरोपांना उत्तर देण्यास बोलावले होते). <ref name="Scurtu, p.41">Scurtu, p. 41</ref> [[न्यायसहायक विज्ञान|न्यायवैद्यक तपासणीत]] असे दिसून आले की, मृत्यूच्या क्षणी मांक्यु आपल्या मारेकऱ्याकडे तोंड करून नव्हते, ज्यामुळे कोद्रेआनुने केवळ मांक्युच्या पूर्वीच्या कृतींवर आधारित आत्मसंरक्षणासाठी हे कृत्य केल्याचे सूचित केले. <ref name="Scurtu, p.41" /> बंदूक चालवल्यानंतर कोद्रेआनु यांनी लगेचच स्वतःला समर्पण केले आणि कोठडीत खटल्याची वाट पाहत राहिला. <ref name="Scurtu, p.41" /> याशचे पोलीस दल अतिशय भ्रष्टाचारामुळे लोकांना आवडत नव्हते आणि अनेक याशकरांनी मांक्युंची हत्या कोद्रेआनुचे एक शौर्यपूर्ण कृत्य म्हणून पाहिले. <ref name="Crampton, Richard page 114">Crampton, Richard ''Eastern Europe in the Twentieth Century-And After'', London: Routledge, 1997 p. 114.</ref> दरम्यान, रोमानियाच्या संसदेत शेतकरी पक्षाचे पाउल बुजोर यांनी हा मुद्दा उपस्थित केला, ज्यांनी राजकीय हिंसाचार आणि [[देशद्रोह|राजद्रोहाशी]] संबंधित कायद्याचे पुनरावलोकन करण्याचा प्रस्ताव प्रथम मांडला; त्याला सत्ताधारी राष्ट्रीय उदारमतवादी पक्षाची मान्यता मिळाली, ज्याने १९ डिसेंबर रोजी ''मिर्झेस्कू कायदा'' <ref name="Scurtu, p.41" /> (त्यांचे प्रवर्तक मिर्झेस्कू यांच्या नावावरून, ज्यांची न्यायमंत्री म्हणून नियुक्ती झाली होती) मंजूर केला. त्याचा सर्वात उल्लेखनीय, जरी अप्रत्यक्ष असला तरी, परिणाम म्हणजे साम्यवादी पक्षावर बंदी घातली. ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरमध्ये, संसद सदस्यांमधील वादविवाद झाले आणि हत्येसाठी कुझांच्या गटाला नैतिकदृष्ट्या जबाबदार धरले: पेत्रे आंद्रेई यांनी सांगितले की "श्री. कुझांनी लक्ष्य साधले आणि कोद्रेआनु यांनी गोळी झाडली", <ref>Andrei, in Scurtu, p. 41</ref> ज्यावर कुझांनी आपली निर्दोषता सिद्ध करत उत्तर दिले, तसेच मांक्युंची क्रूरता ही हिंसक प्रतिशोधासाठी एक न्याय्य कारण होते असा सिद्धांत मांडला. <ref name="Scurtu, p.41" /> जरी कोद्रेआनुंवर मुद्दाम याशपासून दूर तुर्नु सेवेरीन येथे खटला चालवला, तरीही अधिकाऱ्यांना एक निष्पक्ष ज्युरी सापडली नाही. <ref>Ornea, p. 288; Scurtu, p. 42 </ref> ज्या दिवशी त्यांची निर्दोष म्हणून मुक्तता झाली, त्या दिवशी ज्युरीचे सदस्य, ज्यांनी एकूण पाच मिनिटे विचारविनिमय केला, ते लीगची चिन्हे आणि [[स्वस्तिक]] (कुझांच्या लीगद्वारे वापरले जाणारे चिन्ह) असलेले बिल्ले घालून हजर झाले. <ref>Scurtu, p. 42; Veiga, p. 80</ref> विजयी परतल्यानंतर आणि एलेना इलिनोयुंसोबतच्या भव्य लग्नानंतर, <ref>Ornea, p. 289; Veiga, p. 80</ref> कोद्रेआनुंचा कुझांशी दुसऱ्यांदा मतभेद झाली आणि तणाव कमी करण्यास त्यांनी [[फ्रान्स|फ्रान्समध्ये]] रजा घेण्याचा निर्णय घेतला. जून १९२५ मध्ये फोक्शानमध्ये कोद्रेआनु आणि एलेना इलिनोयु यांचे लग्न हे त्या वर्षी रोमानियातील एक प्रमुख सामाजिक कार्यक्रम होता; त्याला भव्य, राजेशाही थाटात साजरा केला आणि पाहण्यास हजारो लोक आले होते, ज्यामुळे माध्यमांचे प्रचंड लक्ष वेधले गेले. <ref>Bucur, Maria "Romania" pp. 57–78 from ''Women, Gender and Fascism in Europe, 1919–1945'' edited by Kevin Passmore, New Brunswick: Rutgers University Press, 2003 pp. 73–74. </ref> लग्नानंतर, कोद्रेआनु आणि त्यांच्या बायकोंच्या मागे "अत्यंत आनंदी" शेतकऱ्यांची चार मैल लांब मिरवणूक निघाली, ज्यात ३,०००+ बैलगाड्या होत्या. कोद्रेआनुच्या अनुयायांपैकी एक यांनी त्यावेळी लिहिले होते की रोमानियन लोकांना शाही सोहळे, विशेषतः शाही लग्नसोहळे आवडत होते, पण युवराज कारोल १९१८ मध्ये एका सामान्य स्त्रीशी खाजगी विवाह करून आणि त्यानंतर ग्रीसमध्ये शाही विवाह करून पलायन केल्यामुळे, रोमानियन लोकांना पाहायचा असलेल्या शाही लग्नसोहळ्यासाठी कोद्रेआनुंचा लग्न हा सर्वोत्तम पर्याय होता. कोद्रेआनुच्या विवाहाचा उद्देश त्याची आतापर्यंतची चंचल प्रतिमा बदलून एका विवाहित पुरुषाची अधिक "स्थिर" माणसाची प्रतिमा निर्माण करणे आणि अशा प्रकारे त्यांच्या सामाजिक मूलतत्त्ववादाबद्दल अधिक पुराणमतवादी रोमानियन लोकांच्या मनात असलेल्या चिंता दूर करणे हा होता. <ref name="ReferenceA" /> === आद्यदेवदूत मिखाएलच्या लीजनची निर्मिती === कोद्रेआनु १९२६ च्या निवडणुकीत भाग घेण्यास [[ग्रेनोबल|ग्रेनोबलहून]] परतले आणि फोक्शान शहरातून उमेदवार म्हणून उभे राहिले. त्यांचा पराभव झाला आणि, जरी लीगला मोठे यश मिळाले होते, तरी त्याच वर्षी ते विसर्जित झाले. कोद्रेआनु यांनी तुरुंगात वेळ घालवलेल्या लीगच्या माजी सदस्यांना एकत्र केले आणि लीजन स्थापन करण्याचे आपले स्वप्न साकार केले (नोव्हेंबर १९२७, नवीन अवेरेस्कू मंत्रिमंडळाच्या पतनानंतर काहीच दिवसांनी, ज्याने आता प्रतिस्पर्धी असलेल्या कुझांना पाठिंबा देणे सुरू ठेवले होते). कोद्रेआनुंनी दावा केला की त्यांना आद्यदेवदूत मिखाएल यांचे दर्शन झाले होते, ज्यांनी त्यांना सांगितले की देवाने त्याला रोमानियाचा तारणहार म्हणून निवडले आहे. सुरुवातीपासूनच, लीजनने दावा केला की पूर्वेकडील ऑर्थोडॉक्स चर्चच्या मूल्यांप्रति असलेली वचनबद्धता त्यांच्या संदेशाचा केंद्रबिंदू आहे आणि कोद्रेआनुंचे कथित दर्शन हे त्यांच्या संदेशाचे केंद्रस्थान होते. <ref name="Crampton, Richard page 114" /> ''Frăția de Cruce'' च्या आधारावर, कोद्रेआनुंनी लीजनची रचना एक निवडक आणि स्वयंपूर्ण गट म्हणून केली, जो केवळ त्यांनाच निष्ठा वाहत असे, आणि लवकरच त्यांनी त्यांचा विस्तार "घरटी" ( ''cuiburi'' ) नावाच्या राजकीय कक्षांच्या प्रतिकृती बनवणाऱ्या राष्ट्र-जाळीमध्ये केला. <ref>Barbu, p. 197; Benedict, p. 457; Ornea, p. 290; Jelavich, p. 206; Veiga, pp. 107–110 </ref> ''Frăția'' ही लीजनची सर्वात गुप्त आणि सर्वोच्च संस्था म्हणून टिकून राहिली, जिने आपल्या सदस्यांना दीक्षाविधीतून जाण्याची आणि "कर्णधार" (ज्या नावाने आता कोद्रेआनु ओळखले जात होते) प्रति निष्ठेची शपथ घेण्याची विनंती केली. [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिके]] इतिहासकार बार्बरा जेलाविच यांच्या मते, या चळवळीने "सुरुवातीला कोणत्याही निश्चित मतवादाचे समर्थन केले नाही, तर त्याऐवजी व्यक्तीच्या नैतिक पुनरुत्थानावर भर दिला", तसेच रोमानियन ऑर्थोडॉक्स चर्चप्रती वचनबद्धता व्यक्त केली. <ref name="Jelavich, p.205">Jelavich, p. 205 </ref> लीजनने आपल्या राजकीय सभांचा भाग म्हणून ऑर्थोडॉक्स विधी सुरू केले, <ref>Barbu, p. 200; Mayall, p. 141</ref> तर कोद्रेआनु लोकवेषात सार्वजनिक ठिकाणी दिसू लागले <ref>Barbu, p. 200; Benedict, p. 456</ref> — ही एक पारंपरिक भूमिका होती जी त्या वेळी फक्त त्यांनी आणि राष्ट्रीय शेतकरी पक्षाचे योन मिहालाके यांनी स्वीकारली होती. <ref>Benedict, p. 456</ref> असताना, लीजनने रोमानियन ऑर्थोडॉक्स धर्मगुरूंशी घनिष्ठ संबंध राखले, <ref>Catherwood, pp. 104, 107</ref> आणि त्यांच्या सदस्यांनी रोमानियन ऑर्थोडॉक्स संदेशांच्या मूळ अर्थासह राजकारण एकत्र केले — ज्यामध्ये रोमानियन बांधव धार्मिक अर्थाने आपल्या राष्ट्रीय मुक्तीची अपेक्षा करत असल्याचा दावा होता. <ref>''Final Report'', pp. 46–47; Mayall, p. 141; Payne, p. 116 </ref> जेलाविच म्हटल्याप्रमाणे, असा गूढवादी दृष्टिकोन हिंसा आणि आत्मत्यागाच्या ओढीशी निगडित होता, "परंतु केवळ तेव्हाच जेव्हा [आतंकवाद] ध्येयाच्या भल्यासाठी केली जात असत आणि नंतर त्याचे प्रायश्चित्त केले जात असे." हिंसक किंवा खुनी कृत्यांमध्ये सामील झालेले लीजनवाद अनेकदा अटक होण्यास स्वतःहून शरण येत होते, <ref>Jelavich, p. 205; Mayall, p. 142</ref> आणि [[येशू ख्रिस्त|ख्रिस्ताच्या]] दुसऱ्या आगमनाची अपेक्षा करणाऱ्या जगात हिंसाचाराला एक आवश्यक पाऊल म्हणून पाहणे सामान्य झाले होते. <ref>Mayall, pp. 141–142</ref> कालांतराने, लीजानने पतितांच्या पंथाभोवती एक सिद्धांत विकसित केला, इतकेच नव्हे तर मृत हे एका शाश्वत राष्ट्रीय समुदायाचा अविभाज्य भाग बनून राहतात असेही सूचित केले. <ref name="Davies, p.968-969">Davies, pp. 968–969</ref> <ref name="Mayall, p.141">Mayall, p. 141</ref> आपल्या गूढवादाचा परिणाम म्हणून, या चळवळीने कोणताही विशिष्ट जाहीरनामा न स्वीकारण्याची किंवा त्याचा प्रचार न करण्याची भूमिका घेतली, <ref>Barbu, p. 197; Ornea, pp. 348–376; Payne, p. 116</ref> आणि कोद्रेआनु यांनी सुरुवातीलाच स्पष्ट केले: "देश माणसांच्या कमतरतेमुळे मरत आहे, राजकीय कार्यक्रमांच्या कमतरतेमुळे नाही." <ref>Codreanu, in Barbu, p. 197</ref> दुसरीकडे, त्यांनी निदर्शनास आणले की लीजनला "नवा माणूस" ( ''omul nou'' ) तयार करायचा होता. <ref>Mayall, p. 141; Ornea, pp. 348–353; Payne, p. 116</ref> स्पष्ट राजकीय संदेश नसूनही, ही चळवळ तिच्या ज्यूविरोधासाठी, रोमानियासमोर "यहूदी प्रश्न" आहे असा युक्तिवाद करण्यास आणि ज्यूंचे अस्तित्व असभ्यता व [[रतिचित्रण|रतिचित्रणावर]] पोसले जाते हे घोषित करण्यास लगेचच ओळखली गेली. <ref>Brustein, p. 158; Catherwood, pp. 104–195</ref> लीजनवादी नेत्याने लिहिले: "आपल्या पिढीचे ऐतिहासिक ध्येय 'काइक' (यहूदी) संकटाची निराकरण करणे आहे. गेल्या १५ वर्षांतील आपल्या सर्व लढायांचा हाच उद्देश होता, आतापासून आपल्या आयुष्यातील सर्व प्रयत्नांचा हाच उद्देश असेल." <ref>Codreanu, in ''Final Report'', p. 45</ref> त्यांनी सर्वसाधारणपणे यहूदांवर रोमानिया आणि देव यांच्यातील थेट संबंध नष्ट करण्याचा प्रयत्न केल्याचा आरोप केला आणि लीजनने [[जुना करार|जुन्या करारातील]] हिब्रू लोक आणि आधुनिक यहूदी यांच्यात कोणताही वास्तविक संबंध नाही या कल्पनेच्या बाजूने प्रचार केला. <ref> ''Final Report'', pp. 46–47</ref> एका प्रसंगी, रोमानियन लोकांच्या उत्पत्तीचा संदर्भ देताना, कोद्रेआनु यांनी सांगितले की यहूदी "आपल्या जनतेची [[प्राचीन रोम|रोमी]]-दाकी रचना" भ्रष्ट करत आहेत. <ref>Codreanu, in Catherwood, p. 105</ref> इस्राएली इतिहासकार जीन अँसेल यांनी लिहिले आहे की, १९ व्या शतकाच्या मध्यापासून पुढे, रोमानियन बुद्धिजीवी ''वर्गाची'' "पश्चिम आणि त्याच्या मूल्यांबद्दल एक द्विधा मनःस्थिती" होती. <ref>Ancel, Jean "Antonescu and the Jews" pp. 463–479 from ''The Holocaust and History The Known, the Unknown, the Disputed and the Reexamined'' edited by Michael Berenbaum and Abraham Peck, Bloomington: Indiana University Press, 1999 p. 463.</ref> १९व्या शतकापासून रोमानिया हा एक प्रखर फ्रांसी-समर्थक देश होता, आणि बहुतेक रोमानियन बुद्धिजीवी लोकशाही, स्वातंत्र्य आणि मानवाधिकार यांच्या सार्वत्रिक आकर्षणाबद्दलच्या फ्रांसी विचारांवर विश्वास ठेवणारे असल्याचे सांगत असे, व त्याच वेळी रोमानियातील यहूदी अल्पसंख्याकांबद्दल ज्यू-विरोधी विचार बाळगत असे. <ref>Ancel, Jean "Antonescu and the Jews" pp. 463–479 from ''The Holocaust and History The Known, the Unknown, the Disputed and the Reexamined'' edited by Michael Berenbaum and Abraham Peck, Bloomington: Indiana University Press, 1999 pp. 463–464.</ref> अँसेल यांनी लिहिले आहे की, कोद्रेआनु हे पहिले महत्त्वपूर्ण रोमानियन होते ज्यांनी केवळ ''बुद्धिजीवींची'' प्रचलित फ्रांसी-समर्थकताच नव्हे, तर सार्वत्रिक लोकशाही मूल्यांची संपूर्ण चौकटही नाकारली, ज्याला कोद्रेआनु यांनी रोमानियाला नष्ट करण्यास रचलेले "यहूदी शोध" म्हटले होते. <ref>Ancel, Jean "Antonescu and the Jews" pp. 463–479 from ''The Holocaust and History The Known, the Unknown, the Disputed and the Reexamined'' edited by Michael Berenbaum and Abraham Peck, Bloomington: Indiana University Press, 1999 p. 464.</ref> त्यांनी यहूदांच्या विनाशाची उघडी मागणी करण्यास सुरुवात केली, <ref>Brustein, p. 158; Catherwood, p. 105</ref> <ref name="sjldict">Stephen J. Lee, ''European Dictatorships, 1918–1945'', [[Routledge]], London, 2000, p. 288. {{ISBN|0-415-23046-2}}</ref> आणि, १९२७ च्या सुरुवातीलाच, या नवीन चळवळीने ओराडिया शहरातील एका [[सिनेगॉग|सिनेगॉगची]] नासधूस करून ते जाळले. <ref name="Brustein, p.158">Brustein, p. 158</ref> अशा प्रकारे रोमानियन समाजात ज्यूविरोधाच्या विलक्षण लोकप्रियतेचा या चळवळीला फायदा झाला: एका विश्लेषणानुसार, पोलंड सोडून, रोमानिया हा [[पूर्व युरोप|पूर्व युरोपातील]] सर्वात ज्यू-विरोधी देश होता. <ref>Benedict, p. 457</ref> कोद्रेआनुंचे सिद्धांत रोमानियन ज्यूविरोधाच्या सर्वात कट्टर स्वरूपांपैकी एक होता आणि तो कुझांचे माजी सहकारी, प्रख्यात इतिहासकार निकोलाए योर्गा यांच्या सामान्यतः अधिक सौम्य ज्यूविरोधी मतांच्या विरुद्ध होता. <ref> ''Final Report'', pp. 28–29</ref> लीजनने पसंत केलेले स्वरूप हे वांशिक ज्यूविरोधाचे एक स्वरूप होते, <ref name="Ox95">Codreanu, Corneliu, "The Resurrection of the Race", pp. 221–222, in ''Fascism'', ed. Roger Griffin. Oxford: Oxford University Press, 1995.</ref> आणि ते कोद्रेआनुंच्या सिद्धांताचा भाग होते की रोमानियन लोक जैविकदृष्ट्या शेजारील किंवा सह-निवासी वांशिक गटांपेक्षा ( हंगेरियन समुदायासह ) वेगळे आणि श्रेष्ठ आहेत. कोद्रेआनु यांनी रोमानियन विस्तारवादाच्या मुद्द्यावरही आपले विचार व्यक्त केले, ज्यावरून असे दिसून येते की ते [[द्नीस्तर नदी|द्नीस्तरच्या]] पलीकडील [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत]] भूभाग (नंतर त्रान्सनीस्त्रिया) समाविष्ट करण्याचा विचार करत होता आणि कार्पेथियन आणि [[डॅन्यूब नदी|डॅन्यूबवर]] केंद्रित रोमानियन-नेतृत्वाखालील आंतरराष्ट्रीय महासंघाची योजना आखत होता. <ref name="sjldict" /> १९३६ मध्ये, कोद्रेआनु यांनी 'वंशाचे पुनरुत्थान' नावाचा एक निबंध प्रकाशित केला, ज्यात त्यांनी लिहिले की<blockquote>मी यावर पुन्हा एकदा जोर देतो: आपला सामना अशा काही दयनीय व्यक्तींशी नाही, जे योगायोगाने येथे आले आहेत आणि आता संरक्षण व आश्रय मागत आहेत. आपला सामना आहे एका पूर्ण विकसित यहूदी राष्ट्राशी, एका संपूर्ण सैन्याशी, जे इथे आपला पराभाव करण्यास आले आहेत. ज्यूंचे स्थलांतर आणि रोमानियामधील त्यांचा शिरकाव अचूक योजनांनुसार पार पाडला जात आहे. बहुधा, 'महान ज्यू परिषद' बाल्टिक समुद्रापासून सुरू होणाऱ्या, पोलंड आणि चेकोस्लोव्हाकियाचा काही भाग आणि रोमानियाचा अर्धा भाग ते थेट काळ्या समुद्रापर्यंत व्यापणाऱ्या जमिनीच्या एका पट्ट्यावर नवीन पालेस्तीनच्या निर्मितीची योजना आखत आहेत. ज्यू आणि राजकारण्यांनी आपल्यावर केलेली वाईट गोष्ट, त्यांनी आपल्या लोकांना ज्या सर्वात मोठ्या धोक्यात टाकले आहे, ते म्हणजे ते आपल्या देशाची संपत्ती आणि मालमत्ता बळकावत आहेत, रोमानियन मध्यमवर्गाचा नाश करीत आहेत, आपल्या शाळा आणि उदारमतवादी व्यवसायांमध्ये शिरकाव करत आहेत, किंवा आपल्या पूर्णच्या पूर्ण राजकीय आयुष्यावर त्यांचा जो घातक प्रभाव पडत आहे, हे नाही, जरी या गोष्टी एका समाजासाठी आधीच जीवघेणे धोके आहेत. उलट, त्यांच्यामुळे लोकांना असलेला सर्वात मोठा धोका हा आहे की ते आपल्याला वांशिकदृष्ट्या कमजोर करत आहेत, ते आपल्या लोकांची वांशिक, रोमी-दाकी रचना नष्ट करत आहेत आणि अशा प्रकारच्या मानवाला जन्माला घालत आहेत जो वांशिक अवशेषांशिवाय काहीही नाही." </blockquote> === पहिल्यांदा त्यांना बेकायदेशीर ठरवणे आणि संसदीय आदेश === दोन वर्षांच्या स्थिरतेनंतर, कोद्रेआनु यांना चळवळीचा उद्देश बदलणे आवश्यक वाटले: त्यांनी आणि चळवळीच्या नेतृत्वांनी ग्रामीण भागांचा दौरा सुरू केला, चर्चमध्ये जाणाऱ्या निरक्षर लोकांना प्रवचनांच्या भाषेत संबोधित केले, लांब पांढरे झगे परिधान करुन [[ज्यू धर्म|ज्यू धर्माविरुद्ध]] ख्रिश्चन पूर्वग्रह भडकवला <ref>Ornea, pp. 291–295</ref> (या तीव्र मोहिमेला या वस्तुस्थितीमुळे देखील चालना मिळाली की पारंपारिकपणे अनुकूल असलेल्या मोल्दावी आणि [[बुकोव्हिना|बुकोवी]] केंद्रांमध्ये कुझांच्या लीगने लीजनला त्वरित बाजूला केले होते). <ref>Veiga, p. 108</ref> १९२८ ते १९३०, अलेक्सांद्रु वायदा-वोयेवोद राष्ट्रीय शेतकरी पक्षाच्या मंत्रिमंडळाने लोखंडी दलाला मौन मदत दिली, परंतु युल्यु मानिउ (त्याच पक्षाचे प्रतिनिधी) यांनी जुलै १९३० नंतर लीजनवर कठोर कारवाई केली. <ref name="Veiga, p.113-116">Veiga, pp. 113–116</ref> हे तेव्हा घडले जेव्हा लीजनने मारामुरेश आणि [[बेसारेबिया|बेसाराबियामध्ये]] नरसंहाराची लाट भडकवण्याचा प्रयत्न केला होता. <ref name="Veiga, p.113-116" /> १९३० मधील एका उल्लेखनीय घटनेत, लीजनवादांनी बोर्शातील शेतकरींला शहरातील ४,००० ज्यूंवर हल्ला करण्यास प्रोत्साहित केले. लीजनने सरकारी अधिकारी आणि पत्रकारांच्या हत्येचाही प्रयत्न केला, ज्यात अंतर्गत व्यवहार उपसचिव कोंस्थान्तिन आंजेलेस्कू होते. <ref>Ornea, p. 291</ref> कोद्रेआनु यांना संभाव्य मारेकरी गेओर्गे बेझा सोबत थोड्या वेळासाठी अटक केली होती: दोघांवर खटला चालवला आणि त्यांची निर्दोष मुक्तता झाली. <ref>Ornea, p. 294</ref> तरीही, हिंसाचाराची लाट आणि बेसाराबियामध्ये नियोजित मोर्चा यांमुळे पंतप्रधान गेओर्गे मिरोनेस्कू आणि गृहमंत्री योन मिहालाके यांनी पक्षावर बंदी घातली (जानेवारी १९३१); पुन्हा अटक झाल्यावर, कोद्रेआनुंची फेब्रुवारीच्या शेवटी निर्दोष मुक्तता झाली. <ref name="Ornea, p.295">Ornea, p. 295</ref> रोमानियातील महामंदी आणि त्याच्यामुळे निर्माण झालेल्या असंतोषामुळे <ref>Veiga, pp. 140–147</ref> चालना मिळाल्यानंतर, १९३१ मध्ये, लीजनला राजा कारोल दुसरे आणि राष्ट्रीय शेतकरी पक्ष यांच्यातील मतभेदाचाही फायदा झाला. ज्यामुळे निकोलाए योर्गा यांच्याभोवती एक मंत्रिमंडळ तयार झाले. यामुळे, कोद्रेआनु हे त्यांच्या मूळ चळवळीतील इतर प्रमुख सदस्यांसोबत — ज्यात त्यांचे वडील योन झेलेआ आणि मिहाई स्तेलेस्कू, एक तरुण कार्यकर्ता ज्याचा शेवटी लीजनशी संघर्ष झाला — "कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु गटबंदी" (लोखंड्या दलाचे तात्पुरते नाव) च्या यादीवर कनिष्ठ सभागृहेत(<nowiki><i>Camera Deputaților)</i></nowiki> निवडून आले; अशी शक्यता आहे की नवीन वायदा-वोयवोद मंत्रिमंडळाने त्यानंतरच्या आंशिक निवडणुकांमध्ये गटबंदीला मौन पाठिंबा दिला. <ref name="Ornea, p.296">Ornea, p. 296</ref> लीजनने एकूण पाच जागा जिंकल्या होत्या, जो त्यांचा पहिला महत्त्वाचा निवडणुकीतील विजय होता. <ref name="Barbu, p.198">Barbu, p. 198</ref> कोद्रेआनु हे मंत्र्यांचा आणि इतर राजकारण्यांचा भ्रष्टाचार प्रकरणानुसार उघडकीस आणण्यास लवकरच प्रसिद्ध झाले (जरी त्यावेळी त्यांच्या अनेक राजकीय विरोधकांनी त्यांना "निस्तेज आणि अकार्यक्षम" असे म्हटले होते). === दुकांशी संघर्ष आणि ततरेस्कूंशी तडजोड === [[चित्र:AntonescuYCodreanu1935.jpg|उजवे|इवलेसे|250x250अंश|१९३५ मध्ये स्कीइंगच्या एका कार्यक्रमात [[इयॉन अँतोनेस्कु|योन आंतोनेस्कु]] आणि कोद्रेआनु]] लीजनच्या क्रांतिकारी क्षमतेबद्दल अधिकाऱ्यांची चिंता वाढत गेली आणि १९३२ मध्ये दोघांमध्ये झालेल्या किरकोळ चकमकींमुळे १९३३ पासून जवळजवळ एक दशकापर्यंत मोठ्या राजकीय हिंसाचाराला सुरुवात झाली. कोद्रेआनुने [[ॲडॉल्फ हिटलर]] आणि [[नाझीवाद|नाझीवादाला]] आपला पूर्ण पाठिंबा व्यक्त केल्यानंतर परिस्थिती आणखी बिघडली (अगदी इटालियन फॅसिझमच्या नुकसानीस कारणीभूत ठरूनही, <ref>Veiga, pp. 251–255</ref> आणि कदाचित कर्णधार आणि स्तेलेस्कु यांच्यातील संघर्षाचे हे एक अतिरिक्त कारण होते). <ref>Veiga, pp. 229, 230</ref> रोमानिया पारंपारिकपणे युरोपमधील सर्वात फ्रान्स-समर्थक देशांपैकी एक होता आणि १९२६ पासून तो आपला "लॅटिन बहीण" फ्रांसचा मित्र होता, त्यामुळे कोद्रेआनु यांनी जर्मनीसोबत युती करण्याचे केलेले आवाहन त्या काळासाठी खूपच नवीन होते. योन गे. दुका यांनी स्थापन केलेल्या नवीन राष्ट्रीय उदारमतवादी मंत्रिमंडळाने अशा उपक्रमांना विरोध केला, लीजन [[नाझी पक्ष|जर्मन नाझी पक्षाची]] कठपुतळी म्हणून काम करत असल्याचे सांगितले आणि १९३३ च्या नवीन निवडणुकांच्या (ज्यात उदारमतवादी जिंकल्या) अगदी आधी मोठ्या संख्येने लेजिअनच्या सैनिकांना अटक करण्याचे आदेश दिले. <ref>Jelavich, p. 206; Veiga, pp. 196–197</ref> ताब्यात घेतलेल्या अनेक लीजनवादांना अधिकाऱ्यांनी ठार मारले. <ref>Jelavich, p. 206</ref> याच्या प्रत्युत्तरादाखल, ३० डिसेंबर १९३३ रोजी लोखंड्या दलाच्या ''निकादोरी'' मरण-दलांनी दुकाची हत्या केली <ref>Ornea, p. 298; Veiga, pp. 197–198</ref> याचा आणखी एक परिणाम म्हणजे, नाए योनेस्कू आणि त्यांच्या साथीदारांनी लोखंड्या दलाच्या दडपशाहीचा निषेध केल्यानंतर, लोखंड्या दलाच्या कोणत्याही संघटनेशी संलग्न नसलेल्या सहानुभूतीदारांवर पहिल्यांदाच कठोर कारवाई करण्यात आली. <ref>Ornea, pp. 244, 298; Veiga, p. 201</ref> दुकाच्या हत्येमुळे, कोद्रेआनु यांना शांतता प्रस्थापित होण्याची वाट पाहत लपून बसावे लागले आणि त्याने नेतृत्व जनरल गेओर्गे कान्ताकुझिनो-ग्रनिकेरुल</a> यांच्याकडे सोपवले, ज्यांनी नंतर या हत्येसाठी थोडे दोष स्वीकारला. <ref>Veiga, pp. 197, 200</ref> लीजनवादी मिहाई स्तेलेस्कू, जे ''रोमानियनवादाचे क्रुसेड(Cruciada Românismului)'' या फुटीर गटाचा प्रमुख म्हणून कोद्रेआनुंचे विरोधक बनले, व त्यांनी आरोप केले की कोद्रेआनु यांना कारोलची प्रेयसी माग्दा लुपेस्कूच्या चुलत भावाने आश्रय दिला होता, यावरून दल भ्रष्ट होत असल्याचे सूचित होते. <ref>Stelescu, 1935, in Ornea, pp. 298–299</ref> कोद्रेआनु यांनी उच्चभ्रू वर्गावर टीका करूनही, १९३४ मध्ये त्याच्या खटल्यादरम्यान गेओर्गे यो. ब्रत्यानू, आलेक्सांद्रु वायदा-वोयवोद आणि कोंस्तान्तिन आर्जेतोयानू यांसारख्या अनेक प्रतिष्ठित राजकारण्यांनी चारित्र्य साक्षीदार म्हणून कोद्रेआनुंच्या बाजूने साक्ष दिली. <ref>Yavetz, Zvi "An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard" pp. 597–610 from ''Journal of Contemporary History'', Volume 26, Issue 4, September 1991 p. 602.</ref> कोद्रेआनुंची पुन्हा निर्दोष मुक्तता झाली. पंतप्रधान दुकांनी आरोप केल्याप्रमाणे, लोखंड्या दलाचे आल्फ्रेड रोझेनबर्ग यांच्या नेतृत्वाखालील नाझी पक्षाच्या परराष्ट्र कार्यालयाशी काही संबंध होते, पण १९३३-३४ मध्ये रोझेनबर्गकडून मिळणाऱ्या आर्थिक मदतीचे मुख्य लाभार्थी कोद्रेआनुंचे प्रतिस्पर्धी ओक्तावियान गोगा होते, ज्यांच्याकडे कोद्रेआनुंसारखा प्रचंड जनसमर्थन नव्हता व त्यामुळे ते अधिक आज्ञाधारक बनले. <ref name="ReferenceB">Yavetz, Zvi "An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard" pp. 597–610 from ''Journal of Contemporary History'', Volume 26, Issue 4, September 1991 p. 606.</ref> नाझींसाठी आणखी एक संकट म्हणजे कोद्रेआनुंच्या या विधानाबद्दलची चिंता होती की रोमानियामध्ये जास्त अल्पसंख्याक आहेत, ज्याच्यामुळे अशी भीती निर्माण झाली की कोद्रेआनु सत्तेवर आल्यास ''फोल्क्सडॉइच'' अल्पसंख्याकांचा छळ करू शकतो. <ref name="ReferenceB" /> जरी मर्यादित असले तरी, नाझी आणि लोखंडी दल यांच्यातील संबंधांमुळे लीजनचे आकर्षण वाढले, कारण लोकांच्या मनात लोखंड दल नाझी जर्मनीच्या वरवर पाहता गतिमान आणि यशस्वी समाजाशी जोडले गेले होते. <ref name="ReferenceB" /> गेओर्गे ततरेस्कू यांच्या पंतप्रधानपदाच्या आणि योन इंकुलेत्स यांच्या अंतर्गत व्यवहार मंत्रालयाच्या नेतृत्वाच्या सुरुवातीनंतर काही काळाने, लीजनवरील दमन थांबले, या उपायाने स्थिरतेचा नवीन काळ सुनिश्चित करण्याची कॅरोलची आशा दर्शविली. <ref>Ornea, pp. 302–305</ref> १९३६ मध्ये, तर्गु म्वेरेश येथील युवा अधिवेशनादरम्यान, कोद्रेआनु यांनी कायमस्वरूपी ''मरण-दलांच्या'' स्थापनेसाठी सहमती दिली, ज्याने ''देकेम्विरी'' नावाच्या गटाद्वारे ( [[Ion Caratănase|योन कारातनासे]] यांच्या नेतृत्वाखाली) असंतुष्ट मिहाई स्तेलेस्कू यांच्या हत्येसह आपली उद्दिष्ट्ये त्वरित दाखवली, <ref>Ornea, pp. 305, 307; Pop, p. 47; Veiga, p. 233</ref> ''रोमानियनवादाच्या क्रुसेडच्या'' लीजन-विरोधी मोहिमेला निष्प्रभ केले, आणि कोद्रेआनु राजकीयदृष्ट्या भ्रष्ट, असंस्कृत, साहित्यिक चोरी करणारे आणि त्यांच्या सार्वजनिक वैराग्य प्रदर्शनात ढोंगी असल्याच्या स्तेलेस्कूच्या दाव्यांना शांत केले. <ref>Pop, pp. 46–47</ref> १९३७ या वर्षी योन मोत्सा (तोपर्यंत चळवळीचे उपाध्यक्ष) आणि वासिले मारिन या दोघांच्या मृत्यू आणि भव्य अंत्यसंस्कारांसाठी करण्यात आले, ज्यांनी [[स्पॅनिश यादवी|स्पॅनिश यादवीत]] [[फ्रांसिस्को फ्रांको|फ्रांसिस्को फ्रांकोच्या]] बाजूने स्वयंसेवा केली होती आणि माजादाहोंडा येथील लढाईत ते मारले गेले होते. <ref>Ornea, pp. 309–311</ref> कोद्रेआनु यांनी त्यांचा आत्मचरित्रात्मक आणि वैचारिक निबंध ''Pentru legionari'' ("माझ्या लीजनवादांसाठी") सुद्धा प्रकाशित केला. <ref> ''Final Report'', pp. 35, 45</ref> याच काळात दल निकोलाए मालाक्सा (जे कारोल यांचे एक प्रमुख सहकारी होते) कडून आर्थिक मदत मिळू लागली, <ref>Veiga, p. 222</ref> आणि अधिक व्यापक प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचण्यास स्वतःमध्ये सुधारणा करण्यास दलाने रस घेतला; कोद्रेआनु यांनी गुणवत्तेवर आधारित पदांची अंतर्गत रचना तयार केली, विविध परोपकारी उपक्रम सुरू केले, पुन्हा एकदा औद्योगिक कामगारांना आकर्षित करणारे विषय मांडले आणि [[कामगारवर्ग|कामगारवर्गाच्या]] सदस्यांना एकत्र करणारी लीजनची शाखा, ''Corpul Muncitoresc Legionar(लीजनवादी कामगार विभाग)'', तयार केली. <ref>Veiga, pp. 216–222, 224–226</ref> अधिक पारंपारिक पक्षांच्या लोकप्रियतेत घट झाल्यामुळे राजा कारोल यांना आपले राज्य टिकवण्यासाठी संघर्ष करावा लागला आणि ततरेस्कूंचा कार्यकाळ संपत आल्यावर, कारोल यांनी कोद्रेआनुंना एक प्रस्ताव दिला, ज्यामध्ये लीजनवादी मंत्रिमंडळाच्या बदल्यात लीजनचे नेतृत्व मागितले; हा प्रस्ताव त्वरित नाकारला. <ref>Veiga, pp. 233–234</ref> === "देशासाठी सर्वकाही" पक्ष === [[चित्र:Corneliu_Zelea_Codreanu_archive_Legionary_Movement_Romanian_Christian_Nationalists.jpg|डावे|इवलेसे|300x300अंश|१९३७ मध्ये कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु आणि लोखंडी दलाचे सदस्य]] निमलष्करी गटांवर बंदी घातल्यानंतर, लीजनचे एका राजकीय पक्षात रूपांतर केले, ज्याने '''Totul Pentru Țară''' ("देशासाठी सर्वकाही") या नावाने निवडणुका लढवत होता. त्यानंतर लगेचच, कोद्रेआनु यांनी [[पूर्व युरोप|पूर्व युरोपमधील]] रोमानियाच्या युतींबद्दल, विशेषतः छोटे त्रिपक्ष आणि बाल्कन कराराबद्दल आपला तिरस्कार जाहीरपणे व्यक्त केला आणि असे सूचित केले की, त्यांची चळवळ सत्तेवर आल्यानंतर ४८ तासांत देश [[नाझी जर्मनी]] आणि फॅशिस्ट इटलीशी संरेखित होईल. <ref>Benedict, p. 457; Cioroianu, p. 17</ref> असे म्हटले जाते की, जर्मन अधिकारी आणि इटलीचे परराष्ट्र मंत्री गालेआत्त्सा चानो या दोघांनीही असाच विश्वास आणि आत्मविश्वास ठेवला होता, ज्यापैकी चानोंनी गोगांच्या मंत्रिमंडळाला लोखंड्या दलाच्या राजवटीकडे संक्रमण म्हणून पाहिले होते. <ref> ''Final Report'', p. 35</ref> १९३७ च्या निवडणुकीत, जेव्हा सरकारने निवडणुकीत फसवणूक करू नये या उद्देशाने राष्ट्रीय शेतकरी पक्षासोबत निवडणूक करार केला, तेव्हा TPȚ ला १५.८% मते मिळाली <ref> ''Final Report'', pp. 39–40; Brustein, p. 159; Cioroianu, p. 17; Jelavich, p. 206; Ornea, p. 312</ref> (कधीकधी १६% पर्यंत वाढवले जाते). बहुमताचा अधिलाभांश पद्धत मिळवण्यात अयशस्वी होऊनही, कोद्रेआनुंची चळवळ त्यावेळी रोमानियातील तिसरा सर्वात लोकप्रिय पक्ष होता, १९३७-१९३८ मध्ये ज्याची लोकप्रियता वाढली असा एकमेव पक्ष होता आणि आतापर्यंतचा फॅशिस्ट गटांपैकी सर्वात लोकप्रिय. <ref> ''Final Report'', p. 39; Brustein, p. 159; Cioroianu, p. 17; Ornea, pp. 312–313; Veiga, pp. 234–236</ref> फक्त नाममात्र फॅशिस्ट असलेले राजा कारोल यांनी लीजनला राजकीय युतींमधून हटवले, ज्यांनी नव्याने स्थापन झालेल्या अधीनस्थ चळवळी आणि पुनरुज्जीवित राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीगला प्राधान्य दिले. <ref>Cioroianu, p. 17; Jelavich, p. 206; Ornea, pp. 312–313; Veiga, pp. 234–236</ref> कुझांनी कवी ओक्तावियान गोगा आणि त्यांच्या राष्ट्रीय कृषी पक्षासोबत मिळून आपले ज्यू-विरोधी सरकार स्थापन केले. कोद्रेआनु आणि या दोन नेत्यांचे पटत नव्हते आणि लीजनने निगमवादाचा अवलंब करून अधिकाऱ्यांशी स्पर्धा करण्यास सुरुवात केली. त्याचबरोबर, त्याने आपल्या अनुयायांना खाजगी व्यवसाय सुरू करण्याचे आवाहन केले, आणि निकोलाए योर्गांच्या सल्ल्याचे पालन करत असल्याचा दावा केला, कारण योर्गांनी असा दावा केला होता की रोमानियन-प्रशासित व्यापार हा त्यांच्या मते " यहूदी प्रश्न " असलेल्या गोष्टीवर एक उपाय ठरू शकतो. राष्ट्रीय ख्रिस्ती पक्ष म्हणून एकवटलेल्या नवीन सरकारी आघाडीने, लीजनकडून मोठ्या प्रमाणावर प्रेरणा घेतलेले निळ्या शर्टातील निमलष्करी दल — ''लंचिएरी'' <ref>Veiga, p. 224</ref> — स्वतःसाठी तयार केले आणि लोखंड्या दलामध्ये लोकांचा रस परत मिळवण्याच्या प्रयत्नात ज्यूंच्या छळाची अधिकृत मोहीम सुरू केली. <ref> ''Final Report'', pp. 40–42; Veiga, pp. 245–247; Sedgwick, p. 114</ref> मोठ्या हिंसाचारानंतर, गोगांनी कोद्रेआनु यांच्याशी संपर्क साधला आणि १९३८ च्या नियोजित निवडणुकांमधून त्यांच्या पक्षाने प्रचार मागे घेण्यास ते सहमत झाले, <ref> ''Final Report'', p. 43; Veiga, pp. 246–247</ref> कारण त्यांचा विश्वास होता की, कोणत्याही परिस्थितीत, राजवटीकडे कोणताही व्यवहार्य उपाय नव्हता आणि ती स्वतःच संपेल — तसेच कोणत्याही संभाव्य एकपक्षीय प्रणालीला एकीकृत करण्याची आपली इच्छा दाखवून राजाच्या हुकूमशाहीचा फायदा घेण्याचा प्रयत्न केला. <ref>Ornea, pp. 313, 314; Veiga, p. 247</ref> === राजे कारोल यांच्यासोबतचा संघर्ष आणि १९३८ चे खटले === कोद्रेआनुंचे मनसुबे कारोल यांनी उधळून लावले, ज्यांनी गोगांना पदच्युत करून राष्ट्रीय सरकार स्थापन करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांनंतर स्वतःची [[हुकुमशाही|हुकूमशाही]] लागू केली. ही व्यवस्था त्याऐवजी १९३८ च्या नवीन संविधानावर, मोठ्या उद्योगांकडून मिळालेल्या आर्थिक पाठबळावर आणि निकोलाय इओर्गा आणि अंतर्गत व्यवहार मंत्री [[आर्मांड कॅलिनेस्कु|आर्मांद कलिनेस्कू]] यांसारख्या अनेक कमी-अधिक पारंपरिक राजकारण्यांना आपल्या बाजूने वळवण्यावर अवलंबून होती ( ''पहा राष्ट्रीय प्रबोधन आघाडी'' ). दलावरील बंदी पुन्हा एकदा कडकपणे लागू केली, कलिनेस्कूंनी लीजनच्या बैठका होत असल्याचे ज्ञात असलेली सर्व सार्वजनिक ठिकाणे ( [[बुखारेस्ट|बुखारेस्टमधील]] अनेक भोजनालयांसोबतही) बंद करण्याची आज्ञा दिली. <ref>Ornea, p. 314</ref> चळवळीच्या सदस्यांवर कडक पाळत ठेवली किंवा नवीन कायद्याचे न पाळण्यामुळे त्यांना अटक केली, तर लोखंड्या दलाचा प्रचार करताना पकडल्यास सरकारी कर्मचाऱ्यांना अटकेचा धोका होता. अधिकृत आणि निम-अधिकृत माध्यमांनी कोद्रेआनुंवर हल्ला करण्यास सुरुवात केली. त्यामुळे योर्गा संपादित करत असलेल्या ''[[Neamul Românesc|<nowiki/>'नेमुल रोमानेस्क'<nowiki/>]]'' या मासिकाने त्यांच्यावर टीका केली. जेव्हा कारोल यांना असे वाटले की परिस्थितीवर त्यांचे पुरेसे नियंत्रण आहे, तेव्हा त्यांनी लोखंड्या दलाचे क्रूरपणे दमन करण्याचा आदेश दिला आणि कोद्रेआनुंना [[बदनामी|बदनामीच्या]] आरोपाखाली अटक केली. हा आरोप कोद्रेआनु यांनी २६ मार्च १९३८ रोजी योर्गाला पाठवलेल्या एका पत्रावर आधारित होता, ज्याच्यामध्ये त्यांनी कारोल यांच्यासोबत सहकार्य केल्याबद्दल योर्गांवर हल्ला चढवला होता आणि त्यांना "नैतिकदृष्ट्या अप्रामाणिक" म्हटले होते. <ref name="itrelatiile" /> <ref>Codreanu, in Ornea, p. 315</ref> कोद्रेआनु यांनी इतिहासकाराच्या त्या आरोपाचा संदर्भ दिला की लीजनवादी व्यापार बंडाला वित्तपुरवठा करत होता आणि असा युक्तिवाद केला की ही रणनीती योर्गांच्या स्वतःच्या युक्तिवादातूनच उद्भवली होती. <ref name="itrelatiile" /> निकोलाए योर्गांनी लष्करी न्यायालयात तक्रार दाखल करून <ref name="itrelatiile" /> <ref>Ornea, p. 316</ref> आणि कोद्रेआनु यांना पत्र लिहून उत्तर दिले, ज्यात त्यांनी "त्यांच्यावर सांडलेल्या रक्ताच्या प्रमाणाबद्दल पश्चात्ताप शोधण्यास [त्यांच्या] विवेकामध्ये खोलवर जाण्याचा" सल्ला दिला. <ref>Iorga, in Ornea, p. 316</ref> [[चित्र:Zelea_Codreanu_Corneliu_1938_high_treason_trial.jpg|डावे|इवलेसे|१९३८ मध्ये कोद्रेआनुवर देशद्रोहाचा खटला]] आरोपपत्राची माहिती मिळाल्यावर, कोद्रेआनु यांनी आपल्या अनुयायांना आवाहन केले की, जर त्यांना ६ महिन्यांपेक्षा कमी तुरुंगवासाची शिक्षा होणार असेल तर कोणतीही कारवाई करू नये, आणि त्यांनी यावर जोर दिला की त्यांना प्रतिष्ठा दाखवायचे आहे; तथापि, त्यांनी अधिकाऱ्यांकडून हल्ला झाल्यास स्वतःचे संरक्षण करण्यास लीजनवादींच्या एका गटाला आदेशही दिला. एप्रिल १९३८ मध्ये, १६ एप्रिलच्या संध्याकाळी, त्यांना चळवळीतील इतर ४४ प्रमुख सदस्यांसह अटक केली, ज्यात योन झेलेआ कोद्रेआनु, गेओर्गे क्लिमे, [[Alexandru Cristian Tell|आलेक्सांद्रु क्रिस्तियन तेल]], रादू जिर, नाए योनेस्कू, [[Șerban Milcoveanu|शेरबान मिल्कोवेनू]] आणि मिहाइल पोलिह्रोनिआदे होते. <ref name="itrelatiile" /> ही कारवाई ऑर्थोडॉक्स [[पाम संडे|झावळ्यांच्या रविवारीच्या]] उत्सवाच्या वेळी झाली (जेव्हा लक्ष्य केलेले लोक त्यांच्या घरी असल्याचे माहिती होते). <ref name="itrelatiile" /> रोमानियन पोलीस प्रांतांमध्ये थोडे वेळ राहिल्यानंतर, कोद्रेआनुंना जिलावा तुरुंगात पाठवले, तर इतर कैद्यांना [[Tismana Monastery|तिस्माना मठात]] (आणि नंतर मिएरकुरिया क्युक येथील सारख्या छळछावण्यांमध्ये ) पाठवले. <ref name="itrelatiile" /> कोद्रेआनुंवर बदनामीचा खटला चालवला आणि त्यांना ६ महिन्यांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावली, त्यानंतर अधिकाऱ्यांनी त्यांच्यावर देशद्रोह, [[देशद्रोह|राजद्रोह]] आणि अल्पवयीन विद्यार्थ्यांना राजकीयदृष्ट्या संघटित करणे, हिंसाचाराला चिथावणी देणारे आदेश जारी करणे, परदेशी संघटनांशी संबंध ठेवणे आणि आगीच्या सरावांचे आयोजन करणे या गुन्ह्यांसाठी आरोपपत्र दाखल केले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.nytimes.com/1938/07/08/archives/codreanu-loses-appeal-rumanian-iron-guard-leader-to-work-in-prison.html|title=Codreanu Loses Appeal; Rumanian Iron Guard Leader to Work in Prison Salt Mines|date=8 July 1938|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=12 September 2023}}</ref> त्याण्च्या बचावासाठी साक्ष देणाऱ्या साक्षीदारांमध्ये सेनापती [[इयॉन अँतोनेस्कु|योन आंतोनेस्कू]] होते, जे नंतर रोमानियाचे ''कोन्दुकतोर'' आणि पंतप्रधान झाले. <ref name="itrelatiile" /> दोन्ही खटल्यांमध्ये अनियमितता होत्या, आणि कोद्रेआनु यांनी न्यायाधीश आणि अभियोक्त्यांवर " बोल्शेविक " पद्धतीने खटले चालवल्याचा आरोप केला, कारण त्याला स्वतःच्या बचावासाठी बोलण्याची परवानगी दिली गेली नव्हती. त्यांनी प्रख्यात वकील इस्त्राते मिसेस्कू आणि ग्रिगोरे युन्युन यांचा सल्ला मागितला, परंतु दोघांनीही नकारला, आणि परिणामी, त्यांच्या बचाव पथकात कमी अनुभव असलेले लीजनवादी कार्यकर्ते होते. <ref name="itrelatiile" /> अधिकाऱ्यांनी त्यांना अनेक वेळा त्यांचे म्हणणे तयार करण्यापासून रोखले. <ref name="itrelatiile" /> सुरुवातीला त्याच्या तुरुंगवासाची परिस्थिती कठोर होती: त्यांची कोठडी दमट आणि थंड होती, ज्याच्यामुळे त्यांना आरोग्याचा त्रास झाला. <ref name="itrelatiile" /> ==== तुरुंगवासाची शिक्षा ==== [[चित्र:Codreanus_begravning.jpg|उजवे|इवलेसे|280x280अंश|कोद्रेआनुंचे अंत्यसंस्कार, नोव्हेंबर 1940]] कोद्रेआनु यांना शेवटी मिठाच्या खाणींमध्ये दहा वर्षांच्या सक्तमजुरीची शिक्षा सुनावली. <ref>Jelavich, p. 207; Ornea, p. 317; Veiga, p. 250, 255–256</ref> इतिहासकार इलारिओन त्युंच्या मते, खटला आणि निकालाकडे सर्वसाधारणपणे उदासीनतेने पाहिले गेले आणि या संदर्भात सार्वजनिक मोर्चा आयोजित करणारा एकमेव राजकीय गट म्हणजे बेकायदेशीर रोमानियन साम्यवादी पक्ष होता, ज्यांच्या काही सदस्यांनी शिक्षेला पाठिंबा दर्शवण्यास न्यायाधीशांसमोर गर्दी केली होती. <ref name="itrelatiile" /> लीजनवादी चळवळ स्वतःच विस्कळीत झाली आणि लीजनच्या प्रांतीय संस्थांनी केंद्रावर नियंत्रण मिळवले, जे अटकांमुळे कमकुवत झाले होते. <ref name="itrelatiile" /> राजकीय व्यवस्थेच्या मुख्य शाखांनी कोद्रेआनुंच्या शिक्षेच्या बातमीचे स्वागत केले, त्याच वेळी लोखंड्या दलाने राष्ट्रीय शेतकारी पक्षाचे विर्जिल माजेआरुंना लक्ष्य करून प्रतिहल्ला आयोजित केला, जे चळवळीच्या अतिरेकीपणाला विरोध करण्यास ओळखले जाऊ लागले होते (माजेआरु या हिंसाचारातून सुखरूप निसटण्यात यशस्वी झाले). <ref name="itrelatiile" /> === मृत्यू === ३० नोव्हेंबर रोजी, अशी घोषणा केली की आदल्या रात्री कोठडीतून पळून जाण्याचा प्रयत्न केल्यानंतर कोद्रेआनु, ''निकादोरी'' आणि ''देकेम्विरी'' यांना गोळ्या घालून ठार मारले होते. <ref>Barbu, p. 198; Jelavich, p. 207; Ornea, pp. 320–321; Sedgwick, p. 115; Veiga, p. 257</ref> खरे तपशील खूप नंतर उघड झाले: त्या चौदा जणांना त्यांच्या तुरुंगातून बाहेर काढले होते आणि स्नागोव (बुखारेस्टजवळ) जवळील जांदार्मेरीने त्यांना ठार मारले होते (गळा दाबून किंवा गळा आवळून आणि गोळ्या घालून), आणि त्यांचे मृतदेह जिलावा तुरुंगाच्या आवारात पुरण्यात आले होते. <ref name="Davies, p.968" /> <ref>Ornea, pp. 320–321; Sedgwick, p. 115; Veiga, p. 257 </ref> त्यांचे देह ॲसिडमध्ये विरघळवले आणि सात टन काँक्रीटखाली ठेवले. <ref name="Davies, p.968">Davies, p. 968</ref> == वारसा == === आजीवन वारसा आणि लीजनवादी शक्ती === [[चित्र:CorneliuZeleaCodreanuEnSello.jpg|डावे|इवलेसे|186x186अंश|राष्ट्रीय लीजनवादी राज्याने १९४० मध्ये जारी केलेले टपाल तिकीट, ज्यावर कोद्रेआनु यांचे चित्र आहे. त्यावरील मथळा असा आहे: "कर्णाधर, तुम्ही देशाला आकाशात पवित्र [चमकणाऱ्या] सूर्याचे रूप द्या."]] आद्रियान क्योरोयानूंच्या मते, कोद्रेआनु हे " आंतरयुद्धकाळातील रोमानियाचे सर्वात यशस्वी राजकीय आणि त्याच वेळी राजकारण-विरोधी स्वरूप" होते. ब्रिटिश संशोधक नॉर्मन डेव्हिस यांनी लीजनचे वर्णन "युरोपमधील अतिशय हिंसक फॅशिस्ट चळवळींपैकी एक" असे केले. स्टॅनले जॉ. पेन यांनी असा युक्तिवाद केला की लोखंडी दल ही "कदाचित आंतरयुद्धकाळातील युरोपमधील सर्वात असामान्य जनचळवळ" होती, आणि नमूद केले की याचा काही भाग कोद्रेआनु "एक प्रकारचे धार्मिक गूढवादी" असल्यामुळे होता; <ref name="Payne, p.116">Payne, p. 116</ref> ब्रिटिश इतिहासकार जेम्स मेयॉल यांनी लीजनला "लहान फॅशिस्ट चळवळींपैकी सर्वात विलक्षण" म्हणून पाहिले. == संदर्भ == === संदर्भ === <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{संदर्भयादी}} === स्रोत ===   [[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १८९९ मधील जन्म]] ln944u05h4x48hddlw2ocv6r726g5il 0 380566 2705135 2689393 2026-08-24T07:07:45Z Abhijitsathe 4193 2705135 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय राजकीय पक्ष |पक्ष_नाव = नॅशनलिस्ट सिटीझेन्स पार्टी ऑफ इंडिया |पक्ष_चिन्ह = NCPI_party_logo.svg |एचटीएमएल_रंग = #f8ff82 |पक्ष_लेखशीर्षक = |पक्षाध्यक्ष = [[काकोली घोष दस्तीदार]] |सचिव = |संसदीय पक्षाध्यक्ष = |लोकसभा_पक्षनेता = [[सुदीप बंदोपाध्याय]] |राज्यसभा_पक्षनेता = |स्थापना = १४ ऑक्टोबर २०२२ |मुख्यालय = [[हावडा]], [[पश्चिम बंगाल]] |युती = [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] (२०२६ पासून) |लोकसभा_पक्षबळ = {{Composition bar|20|543|hex=#f8ff82}} |राज्यसभा_पक्षबळ = {{Composition bar|0|245|hex=#f8ff82}} |राज्यविधानसभा_पक्षबळ = {{Composition bar|0|294|hex=#f8ff82}} ([[पश्चिम बंगाल विधानसभा|पश्चिम बंगाल]]) |राजकीय_तत्त्वे = प्रादेशिक वाद |प्रकाशने = |संकेतस्थळ = |तळटिपा = }} '''नॅशनलिस्ट सिटीझेन्स पार्टी ऑफ इंडिया''' (Nationalist Citizens Party of India) हा भारतातील एक मान्यताप्राप्त राजकीय पक्ष आहे. २०२६ पासून हा [[लोकसभा|लोकसभेमधील]] पाचव्या क्रमांकाचे सदस्यबळ असलेला पक्ष आहे व [[भारतीय जनता पक्ष]]ाच्या नेतृत्वाखालील [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]चा एक घटकपक्ष आहे. ==स्थापना== शंतनू डे यांनी या पक्षाची स्थापना २०२२ मध्ये केली. प्रामुख्याने हा पक्ष [[पश्चिम बंगाल]], [[आसाम]] आणि [[त्रिपुरा]] या राज्यांमध्ये कार्यरत आहे. ==निवडणूक== या पक्षाने २०२३ साली त्रिपुराची विधानसभा निवडणूकीत पहिल्यांदा उमेदवार उतरवले होते. परंतु त्यांना एकही जागा जिंकता आली नाही. ==२०२६ तृणमूल गटाचे विलीनीकरण== [[२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक]] मध्ये सत्ताधारी [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] पक्षाचा दारुण पराभव आणि त्यानंतर पक्षात अंतर्गत कलह, हेवेदावे, असंतोषामुळे काही काळातच पक्ष फुटला. लोकसभेत तृणमूलचे तत्कालीन २८ खासदार होते. पैकी २० खासदारांनी, [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]]च्या खासदार [[काकोली घोष दस्तीदार|डॉ. काकोली सुदर्शन घोष दस्तीदार]] यांच्या नेतृत्वात वेगळा गट स्थापन केला आणि भारतीय राज्यघटनेच्या परिशिष्ठ १० (ज्याला प्रामुख्याने पक्षांतरबंदी कायदा असेही संबोधले जाते), त्याच्या क्लिष्ट कायदेशीर बाबींच्या चौकटीत राहून तसेच त्यामुळे बंडखोर खासदारांचे निलंबन होणार नाही अशी काळजी घेऊन तृणमुल मधून फुटून निघालेले २० खासदार १४ जून २०२६ रोजी भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्षात विलीन झाले.<ref name="rr">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/tmc-rebels-seek-real-party-recognition-speaker-delhi-meet-2926495-2026-06-14?utm_campaign=promotion&utm_source=izooto&utm_medium=push_notifications|publisher=इंडिया टुडे|date=१४ जून २०२६|title=बंडखोर तृणमूल खासदार राष्ट्रवादी जनता पक्षात विलीन}}</ref> विलीन झाल्याचे पश्चात [[काकोली घोष दस्तीदार|डॉ. काकोली सुदर्शन घोष दस्तीदार]] यांना लोकसभेत भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्षाच्या गटनेतेपदी निवडण्यात आले. ==लोकसभा सदस्य== {| ! क्र. ! मतदारसंघ ! नाव |- ! 1 | [[कूच बिहार लोकसभा मतदारसंघ|कूच बिहार]] | [[जगदीशचंद्र बर्मा बसुनिया]] |- ! 2 | [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]] | [[खलीलुर रहमान]] |- ! 3 | [[बहरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बहरामपूर ]] | [[युसुफ पठाण]] |- ! 4 | [[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद ]] | [[अबू ताहेर खान]] |- ! 5 | [[बराकपूर लोकसभा मतदारसंघ|बराकपूर]] | [[पार्था भौमिक]] |- ! 6 | [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]] | [[काकोली घोष दस्तीदार]] |- ! 7 | [[मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघ|मथुरापूर ]] | [[बापी हलदर]] |- ! 8 | [[जादवपूर लोकसभा मतदारसंघ|जादवपूर]] | [[सायोनी घोष]] |- ! 9 | [[कोलकाता दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|कोलकाता दक्षिण]] | [[माला रॉय]] |- ! 10 | [[कोलकाता उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|कोलकाता उत्तर]] | [[सुदीप बंदोपाध्याय]] |- ! 11 | [[हावडा लोकसभा मतदारसंघ|हावडा]] | [[प्रसून बॅनर्जी]] |- ! 12 | [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]] | [[रचना बॅनर्जी]] |- ! 13 | [[आरामबाग लोकसभा मतदारसंघ|आरामबाग ]] | [[मिताली बाग]] |- ! 14 | [[घाटल लोकसभा मतदारसंघ|घाटल]] | [[देव (अभिनेता)|देव]] |- ! 15 | [[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्राम ]] | [[खेरवाल सोरेन]] |- ! 16 | [[मेदिनीपूर लोकसभा मतदारसंघ|मेदिनीपूर]] | [[जून मालिया]] |- ! 17 | [[बांकुरा लोकसभा मतदारसंघ|बांकुरा ]] | [[अरूप चक्रवर्ती]] |- ! 18 | [[बर्धमान पूर्व लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान पूर्व]] | [[शर्मिला सरकार]] |- ! 19 | [[बोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|बोलपूर]] | [[असित कुमार माल]] |- ! 20 | [[बीरभूम लोकसभा मतदारसंघ|बीरभूम ]] | [[शताब्दी रॉय]] |} == संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:इ.स. २०२२ मधील निर्मिती]] 3xf2s17qdi13xccr92oz4mkgcn9w7ri 2705136 2705135 2026-08-24T07:08:29Z Abhijitsathe 4193 /* लोकसभा सदस्य */ 2705136 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय राजकीय पक्ष |पक्ष_नाव = नॅशनलिस्ट सिटीझेन्स पार्टी ऑफ इंडिया |पक्ष_चिन्ह = NCPI_party_logo.svg |एचटीएमएल_रंग = #f8ff82 |पक्ष_लेखशीर्षक = |पक्षाध्यक्ष = [[काकोली घोष दस्तीदार]] |सचिव = |संसदीय पक्षाध्यक्ष = |लोकसभा_पक्षनेता = [[सुदीप बंदोपाध्याय]] |राज्यसभा_पक्षनेता = |स्थापना = १४ ऑक्टोबर २०२२ |मुख्यालय = [[हावडा]], [[पश्चिम बंगाल]] |युती = [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] (२०२६ पासून) |लोकसभा_पक्षबळ = {{Composition bar|20|543|hex=#f8ff82}} |राज्यसभा_पक्षबळ = {{Composition bar|0|245|hex=#f8ff82}} |राज्यविधानसभा_पक्षबळ = {{Composition bar|0|294|hex=#f8ff82}} ([[पश्चिम बंगाल विधानसभा|पश्चिम बंगाल]]) |राजकीय_तत्त्वे = प्रादेशिक वाद |प्रकाशने = |संकेतस्थळ = |तळटिपा = }} '''नॅशनलिस्ट सिटीझेन्स पार्टी ऑफ इंडिया''' (Nationalist Citizens Party of India) हा भारतातील एक मान्यताप्राप्त राजकीय पक्ष आहे. २०२६ पासून हा [[लोकसभा|लोकसभेमधील]] पाचव्या क्रमांकाचे सदस्यबळ असलेला पक्ष आहे व [[भारतीय जनता पक्ष]]ाच्या नेतृत्वाखालील [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]चा एक घटकपक्ष आहे. ==स्थापना== शंतनू डे यांनी या पक्षाची स्थापना २०२२ मध्ये केली. प्रामुख्याने हा पक्ष [[पश्चिम बंगाल]], [[आसाम]] आणि [[त्रिपुरा]] या राज्यांमध्ये कार्यरत आहे. ==निवडणूक== या पक्षाने २०२३ साली त्रिपुराची विधानसभा निवडणूकीत पहिल्यांदा उमेदवार उतरवले होते. परंतु त्यांना एकही जागा जिंकता आली नाही. ==२०२६ तृणमूल गटाचे विलीनीकरण== [[२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक]] मध्ये सत्ताधारी [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] पक्षाचा दारुण पराभव आणि त्यानंतर पक्षात अंतर्गत कलह, हेवेदावे, असंतोषामुळे काही काळातच पक्ष फुटला. लोकसभेत तृणमूलचे तत्कालीन २८ खासदार होते. पैकी २० खासदारांनी, [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]]च्या खासदार [[काकोली घोष दस्तीदार|डॉ. काकोली सुदर्शन घोष दस्तीदार]] यांच्या नेतृत्वात वेगळा गट स्थापन केला आणि भारतीय राज्यघटनेच्या परिशिष्ठ १० (ज्याला प्रामुख्याने पक्षांतरबंदी कायदा असेही संबोधले जाते), त्याच्या क्लिष्ट कायदेशीर बाबींच्या चौकटीत राहून तसेच त्यामुळे बंडखोर खासदारांचे निलंबन होणार नाही अशी काळजी घेऊन तृणमुल मधून फुटून निघालेले २० खासदार १४ जून २०२६ रोजी भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्षात विलीन झाले.<ref name="rr">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/tmc-rebels-seek-real-party-recognition-speaker-delhi-meet-2926495-2026-06-14?utm_campaign=promotion&utm_source=izooto&utm_medium=push_notifications|publisher=इंडिया टुडे|date=१४ जून २०२६|title=बंडखोर तृणमूल खासदार राष्ट्रवादी जनता पक्षात विलीन}}</ref> विलीन झाल्याचे पश्चात [[काकोली घोष दस्तीदार|डॉ. काकोली सुदर्शन घोष दस्तीदार]] यांना लोकसभेत भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्षाच्या गटनेतेपदी निवडण्यात आले. ==लोकसभा सदस्य== {| class="wikitable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! नाव |- ! 1 | [[कूच बिहार लोकसभा मतदारसंघ|कूच बिहार]] | [[जगदीशचंद्र बर्मा बसुनिया]] |- ! 2 | [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]] | [[खलीलुर रहमान]] |- ! 3 | [[बहरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बहरामपूर ]] | [[युसुफ पठाण]] |- ! 4 | [[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद ]] | [[अबू ताहेर खान]] |- ! 5 | [[बराकपूर लोकसभा मतदारसंघ|बराकपूर]] | [[पार्था भौमिक]] |- ! 6 | [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]] | [[काकोली घोष दस्तीदार]] |- ! 7 | [[मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघ|मथुरापूर ]] | [[बापी हलदर]] |- ! 8 | [[जादवपूर लोकसभा मतदारसंघ|जादवपूर]] | [[सायोनी घोष]] |- ! 9 | [[कोलकाता दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|कोलकाता दक्षिण]] | [[माला रॉय]] |- ! 10 | [[कोलकाता उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|कोलकाता उत्तर]] | [[सुदीप बंदोपाध्याय]] |- ! 11 | [[हावडा लोकसभा मतदारसंघ|हावडा]] | [[प्रसून बॅनर्जी]] |- ! 12 | [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]] | [[रचना बॅनर्जी]] |- ! 13 | [[आरामबाग लोकसभा मतदारसंघ|आरामबाग ]] | [[मिताली बाग]] |- ! 14 | [[घाटल लोकसभा मतदारसंघ|घाटल]] | [[देव (अभिनेता)|देव]] |- ! 15 | [[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्राम ]] | [[खेरवाल सोरेन]] |- ! 16 | [[मेदिनीपूर लोकसभा मतदारसंघ|मेदिनीपूर]] | [[जून मालिया]] |- ! 17 | [[बांकुरा लोकसभा मतदारसंघ|बांकुरा ]] | [[अरूप चक्रवर्ती]] |- ! 18 | [[बर्धमान पूर्व लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान पूर्व]] | [[शर्मिला सरकार]] |- ! 19 | [[बोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|बोलपूर]] | [[असित कुमार माल]] |- ! 20 | [[बीरभूम लोकसभा मतदारसंघ|बीरभूम ]] | [[शताब्दी रॉय]] |} == संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:इ.स. २०२२ मधील निर्मिती]] az1w44rjyslar97gic7a76jvwwboj78 0 380755 2704949 2690514 2026-08-23T22:18:16Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704949 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अर्थशास्त्रज्ञ|school_tradition=[[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवाद]]|doctoral_advisor=[[गॅरी बेकर]], [[विल्यम लॅंडेस]]|contributions=[[निष्कासनवाद]]|field=[[राजकीय अर्थशात्र]], [[पर्यावरणीय अर्थशास्त्र]], [[वाहतूक अर्थशास्त्र]], [[राजकीय तत्त्वज्ञान]]|influences=[[लुडविग फॉन मिसेस]], [[मरे रॉथबार्ड]], [[आयन रॅंड]], [[मिल्टन फ्रीडमन]], [[फ्रीडरिश हायेक]], [[हान्स-हेर्मान हॉप]], [[रॉन पॉल]], [[ल्यु रॉकवेल]], [[हे. लु. मेंकेन]]}} {{मट्रा}} '''वॉल्टर एडवर्ड ब्लॉक''' (जन्म २१ ऑगस्ट १९४१) हे एक अमेरिकन [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवादाचे]] अर्थशास्त्रज्ञ आणि अराजक-भांडवलशाही सिद्धांतकार आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/about/|title=About Walter Block|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229160325/http://www.walterblock.com/about/|archive-date=December 29, 2016|access-date=March 27, 2014}}</ref> ते न्यू ऑर्लिन्सचे लॉयोला विद्यापीठ येथील व्यावसाय शाळेत हॅरोल्ड ई. विर्थ एमिनेंट स्कॉलर एंडाऊड चेअर इन इकॉनॉमिक्स आहेत आणि ऑबर्न, अलाबामा येथील मिसेस संस्था या गैर-लाभकारी विचार मंचाचे माजी वरिष्ठ फेलो आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/faculty|title=Mises Institute Faculty Listing|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728094916/http://mises.org/Faculty|archive-date=July 28, 2013|access-date=July 31, 2013}}</ref> == वैयक्तिक जीवन == वॉल्टर ब्लॉक यांचा जन्म [[ब्रुकलिन|ब्रुकलिन, न्यू यॉर्क]] येथे [[ज्यू लोक|यहूदी]] पालक अब्राहम ब्लॉक, एक प्रमाणित सार्वजनिक लेखापाल, आणि रुथ ब्लॉक, एक कायदा सहाय्यक, यांच्या पोटी झाला, ज्यांना ब्लॉक यांनी उदारमतवादी संबोधले आहे. <ref name="autobiography">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|title=On Autobiography|last=Block|first=Walter|date=December 4, 2002|website=LewRockwell.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618073109/http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|archive-date=June 18, 2015}}</ref> त्यांनी जेम्स मॅडिसन माध्यमिकमध्ये शिक्षण घेतले, जिथे [[बर्नी सँडर्स]] त्यांच्या धावपटूंच्या संघात होते. <ref name="thetabletstraightouttabrooklyn">{{स्रोत बातमी|last=Chana|first=Jas|url=http://www.tabletmag.com/jewish-news-and-politics/192931/bernie-sanders-story|title=Straight Outta Brooklyn, by Way of Vermont: The Bernie Sanders Story|date=August 20, 2015|work=The Tablet|quote=At James Madison, Bernie Sanders was a talented athlete and a natural leader. Block recalled how the high school's freshmen would look up to him during their senior year track sessions.|access-date=February 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212080317/http://www.tabletmag.com/jewish-news-and-politics/192931/bernie-sanders-story|archive-date=February 12, 2016|url-status=live}}</ref> ब्लॉक यांनी [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातून]] अर्थशास्त्रामध्ये [[विद्यावाचस्पती]] मिळवली आणि गॅरी बेकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली अमेरिकेतील भाडे नियंत्रणावर आपला प्रबंध लिहिला. <ref name="walterblock">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|title=Walter Block|website=WalterBlock.com|page=2|type=Curriculum vitae|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819031635/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|archive-date=August 19, 2019}}</ref> ब्लॉक स्वतःला "कट्टर [[नास्तिकता|नास्तिक]] " मानतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/block/block94.html|title=Open Letter to Ron Paul by Walter Block|last=Block|first=Walter|date=December 28, 2007|website=LewRockwell.com}}</ref> ते कॅनेडियन नागरिकसुद्धा आहेत. <ref name="youtubeinterview">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=JZGjQ1ywE0s|title=Walter Block|website=youtube.com|type=Interview|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318192554/https://www.youtube.com/watch?v=JZGjQ1ywE0s|archive-date=March 18, 2026}}</ref> एका मुलाखतीत ब्लॉक म्हणाले, "५० आणि ६० च्या दशकात, मी [[ब्रुकलिन|ब्रुकलिनमध्ये]] राहणारा एक साधा साम्यवादी होतो." <ref>{{Cite magazine|date=Summer 1999|title=Radical Economics: An Interview with Walter Block|url=https://www.mises.org/journals/aen/aen19_2_1.asp|magazine=Austrian Economics Newsletter|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914021920/https://www.mises.org/journals/aen/aen19_2_1.asp|archive-date=September 14, 2014}}</ref> ब्लॉक आपल्या स्वातंत्र्यवादाकडे वळण्याचे श्रेय [[आयन रँड]] यांच्या व्याख्यानाला उपस्थित राहण्याला देतात. <ref name="autobiography">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|title=On Autobiography|last=Block|first=Walter|date=December 4, 2002|website=LewRockwell.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618073109/http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|archive-date=June 18, 2015}}</ref> नंतर ब्लॉक यांनी रँड, नॅथॅनियल ब्रँडन आणि लिओनार्ड पेकॉफ यांच्यासोबत एका स्नेहभोजनाला हजेरी लावली, जिथे ब्रँडनने ब्लॉक यांना आयन रँड यांचे ''ॲटलासने खांदे उडवले(ॲटलास श्रग्ड)'' आणि हेन्री हॅझलिट यांचे ''एका धड्यात अर्थशास्त्र(इकॉनॉमिक्स इन वन लेसन)'' वाचण्याचा सल्ला दिला. <ref name="autobiography" /> ते म्हणतात की त्यांच्या धर्मांतराला अंतिम चालना [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवाद]] आणि अराजक-भांडवलशाही सिद्धांतकार [[मरे रॉथबार्ड]] यांना भेटल्यामुळे मिळाली. <ref name="autobiography" /> ब्लॉक हे अराजक-भांडवलवादी असले आणि आयन रँडच्या वस्तुनिष्ठवाद अनुयायांप्रमाणे मर्यादित किंवा न्यूनतम सरकारला विरोध करत असले, आणि तिच्या चळवळीवर "पंथासारखी" म्हणून टीका करत असले तरी, ब्लॉक स्वतःला रँडचा "मोठा चाहता" मानतात आणि ''ॲटलासने खांदे उडवले'' "आतापर्यंत लिहिलेली सर्वोत्कृष्ट कादंबरी" मानतात. <ref>{{Cite AV media}} </ref> <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to better sources. (October 2020)">चांगले<span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>स्रोत<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>आवश्यक<nowiki></span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == व्यावसायिक कारकीर्द == [[चित्र:Walterblock.jpg|डावे|इवलेसे|ब्लॉकची तसवीर]] वॉल्टर ब्लॉक यांनी १९६४ मध्ये ब्रुकलिन विद्यापीठातून तत्त्वज्ञानात कला पदवी आणि १९७२ मध्ये [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातून]] अर्थशास्त्रात विद्यावर्चस्पती मिळवली. त्यांनी सेंट्रल आर्कान्सा विद्यापीठ, होली क्रॉस विद्यापीठ, बारूक विद्यापीठ आणि रटगर्स विद्यापीठात शिकवले. ते सध्या न्यू ऑर्लिन्स येथील लॉयोला विद्यापीठाच्या बट व्यवसाय शाळेत हॅरोल्ड ई. विर्थ एमिनेंट स्कॉलर एंडाऊड चेअर इन इकॉनॉमिक्स हे पद भूषवतात. <ref name="Facultypage">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}</ref> १९७९ ते १९९१ पर्यंत, ब्लॉक फ्रेझर संस्थेर वरिष्ठ अर्थशास्त्रज्ञ होते. <ref name="walterblock">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|title=Walter Block|website=WalterBlock.com|page=2|type=Curriculum vitae|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819031635/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|archive-date=August 19, 2019}}</ref> ते २००० ते २०२४ पर्यंत लुडविग फॉन मिसेस संस्था या विचार मंचेत वरिष्ठ फेलो देखील होते, जिथे त्यांनी विविध ब्लॉग पोस्ट, शोधनिबंध आणि पुस्तके प्रकाशित केली आहेत. <ref name="Facultypage">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/daily/author/443|title=Walter Block|website=[[Ludwig von Mises Institute]] website|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008002549/https://mises.org/daily/author/443|archive-date=October 8, 2014}}</ref> === पुस्तके === वॉल्टर ब्लॉक यांनी दोन डझन पुस्तके लिहिली आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|title=Walter Block|website=WalterBlock.com|page=1|type=Curriculum vitae|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819031635/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|archive-date=August 19, 2019}}</ref> ते त्यांच्या १९७६ च्या ''असमर्थनीयसाठी समर्थन (डिफेंडिंग द अनडिफेंडेबल)'' या पुस्तकासाठी जास्ती ओळखले जातात. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Murphy|first=Robert P.|date=2006|title=A Note on Walter Block's Defending the Undefendable|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1536-7150.2006.00459.x|journal=American Journal of Economics and Sociology|language=en|volume=65|issue=2|pages=463–467|doi=10.1111/j.1536-7150.2006.00459.x|issn=1536-7150|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414223557/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1536-7150.2006.00459.x|archive-date=April 14, 2021|access-date=2021-04-14|quote=Walter Block's amusing and popular Defending the Undefendable offers an intentionally shocking collection of short chapters, each praising a different "rogue" of modern society}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.independent.org/news/article.asp?id=13228|title=Happy Birthday to Libertarian Firebrand Walter Block|last=Carden|first=Art|date=August 22, 2020|website=independent.org|publisher=Independent Institute|publication-place=Oakland, California|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414122103/https://www.independent.org/news/article.asp?id=13228|archive-date=April 14, 2021|access-date=14 April 2021|quote=As befits someone who is probably best known for a book titled Defending the Undefendable, Block is no stranger to controversy.}}</ref> या पुस्तकाचे १० भाषांमध्ये भाषांतर झाले आहे. <ref name="Facultypage">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}</ref> फॉक्स बिझनेस चॅनलचे विश्लेषक जॉन स्टॉसेल यांनी लिहिले की, ब्लॉक यांच्या "डोळे उघडणाऱ्या" पुस्तकाने त्यांना हे पाहण्यास प्रेरित केले की अर्थशास्त्र "व्यवहारज्ञान ज्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करते त्यावर प्रकाश टाकते." <ref>{{Cite magazine|last=Stossel|first=John|author-link=John Stossel|date=August 25, 2011|title=Almost Everything We're Taught Is Wrong, Using economics to explode fallacies|url=http://reason.com/archives/2011/08/25/almost-everything-were-taught|magazine=[[Reason (magazine)|Reason]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702113323/http://reason.com/archives/2011/08/25/almost-everything-were-taught|archive-date=July 2, 2017}}</ref> == दृष्टिकोन == ==== "स्वैच्छिक गुलाम करार" ==== ब्लॉकचा असा विश्वास आहे की, स्वातंत्र्यवादी कायदेशीर व्यवस्थेत, लोकांना स्वतःला गुलामगिरीत विकत घेतलेल्या किंवा स्वतःला गुलामगिरीत विकलेल्या गुलामांना विकत घेऊन ठेवण्याचा कायदेशीर हक्क असावा. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.wsj.com/articles/some-students-want-me-fired-for-a-thought-experiment-11594854800|title=Some Students Want Me Fired for a Thought Experiment|last=Block|first=Walter|date=July 15, 2020|website=The Wall Street Journal}}</ref> नैसर्गिक आणि कायदेशीर अधिकारांच्या "अहस्तांतरणीयते"वरील एका निबंधात, ब्लॉक ज्याला ते " स्वैच्छिक गुलाम करार " संबोधतात त्याचे समर्थन करतात, आणि असे म्हणतात की तो "एक सद्भावपूर्ण करार आहे जिथे प्रतिफलाची देवाणघेवाण होते; जेव्हा तो रद्द केला जातो, तेव्हा चोरी होते". ते नमूद करतात की [[रॉबर्ट नोझिक]] त्यांच्याशी सहमत आहेत, आणि असहमत असलेल्या स्वातंत्र्यवाद्यांच्या मतांवर टीका करतो. ब्लॉक "एक लहानसा बदल" करू पाहतो जो "स्वातंत्र्यवादाला अधिक अंतर्गत सुसंगत बनवून त्याला बळकट करतो." तो असा युक्तिवाद करतो की त्याची भूमिका हे दाखवते की " [[खाजगी मालमत्ता|खाजगी मालमत्तेवर]] आधारित करार मानवी परस्परसंवादाच्या दूरगामी क्षेत्रांपर्यंत, अगदी स्वैच्छिक गुलाम करारांपर्यंतसुद्धा पोहोचू शकतो." <ref name="slavery">{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=Spring 2003|title=Towards a Libertarian Theory of Inalienability: A Critique of Rothbard, Barnett, Smith, Kinsella, Gordon, and Epstein|url=https://mises.org/journals/jls/17_2/17_2_3.pdf|journal=[[Journal of Libertarian Studies]]|volume=17|pages=44, 46, 82|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702052835/http://mises.org/journals/jls/17_2/17_2_3.pdf|archive-date=July 2, 2014}}</ref> ==== अमेरिकेतील गुलामगिरी आणि नागरी अधिकार ==== ''न्यू यॉर्क टाइम्समधील'' जानेवारी २०१४ च्या एका लेखानुसार, ब्लॉकने "एका मुलाखतीत असे सुचवले की गुलामांचे दैनंदिन जीवन 'फारसे वाईट नव्हते - तुम्ही कापूस वेचायचा आणि गाणी गायची.'" <ref name="rand">{{स्रोत बातमी|last=Tanenhaus|first=Sam|url=https://www.nytimes.com/2014/01/26/us/politics/rand-pauls-mixed-inheritance.html?_r=0|title=Rand Paul's Mixed Inheritance|last2=Ruttenberg|first2=Jim|date=January 25, 2014|work=The New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216044301/https://www.nytimes.com/2014/01/26/us/politics/rand-pauls-mixed-inheritance.html?_r=0|archive-date=February 16, 2020}}</ref> त्या लेखात असेही लिहिले होते की ब्लॉकने म्हटले होते की वूलवर्थला कृष्णवर्णीय लोकांना त्यांच्या लंच काउंटरमधून वगळण्याचा अधिकार आहे, आणि असा दावा केला होता की "कोणालाही त्यांच्या इच्छेविरुद्ध लोकांसोबत संबंध ठेवण्यासाठी भाग पाडले जात नाही." ब्लॉकने या लेखाला उत्तर देताना, ''टाइम्सवर'' संदर्भाबाहेर अवतरणे घेतल्याबद्दल मानहानीचा आरोप केला आणि नंतरचे अवतरण अचूक नसल्याचा दावा केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lewrockwell.com/2014/01/walter-e-block/scurrilous-libelous-venomous/|title=Reply to the Scurrilous, Libelous, Venomous, Scandalous New York Times Smear Campaign|last=Block|first=Walter|date=January 30, 2014|website=LewRockwell.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703012155/https://www.lewrockwell.com/2014/01/walter-e-block/scurrilous-libelous-venomous/|archive-date=July 3, 2020}}</ref> आपल्या उत्तरात, त्याने गुलामगिरीला "विकृत आणि राक्षसी" म्हटले आणि असे म्हणाले की गुलामांच्या कामाचे स्वरूप गुलामगिरीला राक्षसी बनवत नाही, तर त्यांना ते काम करण्यास भाग पाडले जाते आणि त्यांना तेथून निघून जाण्याचे स्वातंत्र्य नसते, ही वस्तुस्थिती गुलामगिरीला राक्षसी बनवते. ब्लॉकच्यानुसार, गुलामाला सुखद कामे करण्यास भाग पाडणे हे तितकेच राक्षसी ठरेल कारण ते देखील स्वातंत्र्यवादी अनाक्रमण तत्त्वाचे उल्लंघन करते. ''इन्साइड हायर एडच्या'' एका लेखात असे नमूद केले आहे की, या बातमीला प्रतिसाद म्हणून, ब्लॉकच्या विद्यापीठातील सतरा प्राध्यापकांनी "सर्वांच्या नागरी हक्कांवर वारंवार होणाऱ्या सार्वजनिक हल्ल्यां"बद्दल त्यांची निंदा करण्याची सार्वजनिक मागणी केली. या लेखात असेही वृत्त दिले आहे की, ब्लॉकच्या विद्यापीठाचे अध्यक्ष, रेव्हरंड केविन वाइल्ड्स यांनी त्यांचे युक्तिवाद तर्कदोषपूर्ण असल्याचे जाहीरपणे टीका करण्याचे "विचित्र पाऊल" उचलले. <ref name="ihe">{{Cite magazine|last=Jaschik|first=Scott|date=February 24, 2014|title=Professor Who Defends Segregation|url=http://www.insidehighered.com/news/2014/02/24/loyola-new-orleans-discusses-professor-who-defends-segregation|magazine=Inside Higher Education|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407144922/https://www.insidehighered.com/news/2014/02/24/loyola-new-orleans-discusses-professor-who-defends-segregation|archive-date=April 7, 2020}}</ref> खटल्याच्या तडजोडीचा भाग म्हणून, न्यू यॉर्क टाइम्सने लेखात खालील संपादकीय टीप जोडण्यास सहमती दर्शवली: "या लेखाच्या पूर्वीच्या आवृत्तीत वॉल्टर ब्लॉक यांच्या गुलामगिरीवरील मतांचा चुकीचा उल्लेख करण्यात आला होता. श्री. ब्लॉक यांनी गुलामांचे दैनंदिन जीवन 'फारसे वाईट नव्हते' असे म्हटले असले तरी, ते गुलामगिरीला विरोध करतात कारण ती अनैच्छिक आहे आणि त्यांच्या मते नुकसान भरपाई दिली पाहिजे." <ref> https://www.nytimes.com/2014/01/26/us/politics/rand-pauls-mixed-inheritance.html</ref> === कृष्णवर्णीय आणि महिलांमधील वेतनातील तफावत === बाल्टिमोरच्या लोयोला कॉलेजच्या अर्थशास्त्र विभागाच्या ॲडम स्मिथ समाजाच्या आमंत्रणावरून सादर केलेल्या "सामाजिक न्यायाच्या राजकारण आणि अर्थशास्त्रातील अन्याय" नावाच्या २००८ च्या व्याख्यानात ब्लॉक म्हणाले की "कृष्णवर्णीय आणि महिला" यांना श्वेतवर्णीयांपेक्षा कमी पगार दिला जातो कारण ते "कमी उत्पादक" आहेत. <ref name=":1">{{Cite magazine|last=Guess|first=Andy|date=November 19, 2008|title=When Austrian Economics and Jesuit Theology Don't Mix|url=http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|magazine=[[Inside Higher Education]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220151811/http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|archive-date=2008-12-20}}</ref> व्याख्यानात, ब्लॉकने महिलांविषयीच्या आपल्या मतांचा बचाव करत म्हटले की, तरुण आणि अविवाहित महिलांमध्ये उत्पन्नाची तफावत जवळजवळ नाहीच. एका उपस्थिताने कृष्णवर्णीय आणि श्वेतवर्णीय यांच्या उत्पादकतेतील फरक स्पष्ट करण्यासाठी सांगितले असता, ते म्हणाले की एक अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून ते ही तफावत स्पष्ट करण्यास पात्र नाहीत. ब्लॉकने या तफावतीचे स्पष्टीकरण देऊ शकतील असे दोन विचार मांडले: पहिला, ज्याला त्यांनी "राजकीयदृष्ट्या बरोबर" स्पष्टीकरण म्हटले, म्हणजेच सामाजिक-आर्थिक विषमता आणि कृष्णवर्णीयांवरील ऐतिहासिक अन्याय; दुसऱ्या विचारासाठी, ज्याला ते "राजकीयदृष्ट्या अयोग्य" म्हणतात, त्यांनी आर. हर्नस्टाईन आणि सी. मरे यांच्या "घंटाकार वक्र(द बेल कर्व्ह)" या पुस्तकाचा संदर्भ दिला. <ref name=":1">{{Cite magazine|last=Guess|first=Andy|date=November 19, 2008|title=When Austrian Economics and Jesuit Theology Don't Mix|url=http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|magazine=[[Inside Higher Education]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220151811/http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|archive-date=2008-12-20}}</ref> === लैंगिक अत्याचार === ब्लॉक असे प्रतिज्ञा मांडतात की, "सचिव आणि तिच्या बॉसमध्ये होणारा लैंगिक छळ हा सार्वजनिक ठिकाणी होणाऱ्या चिमटा काढण्यासारखी जबरदस्तीची कृती नाही." ते असा दावा करतात की, असे यासाठी आहे कारण सचिव "जेव्हा नोकरी स्वीकारायला तयार होते आणि विशेषतः जेव्हा ती नोकरी टिकवून ठेवायला तयार होते, तेव्हा ती नोकरीच्या सर्व बाबींना सहमती देते". ते याला "पॅकेज-डील"(एकत्रित सौदा) म्हणतात. ते पुढे सार्वजनिक ठिकाणी होणाऱ्या गोष्टींपेक्षा हे वेगळे ठरवतात, कारण ती ठिकाणे खाजगी मालकीची नसतात आणि म्हणूनच, ते ज्याला "पॅकेज-डील" म्हणतात, त्याला कोणतीही सहमती असू शकत नाही, आणि चिमटा काढणारी व्यक्ती ही खाजगी मालक नसते. ते असा युक्तिवाद करतात की, "जर खाजगी ठिकाणी चिमटा काढणे आणि लैंगिक छळ बेकायदेशीर ठरवले गेले, तर जे लोक स्वेच्छेने अशा गोष्टींमध्ये सहभागी होऊ इच्छितात, त्यांच्या अधिकारांचे उल्लंघन होते." ब्लॉक असा युक्तिवाद करतात की खाजगी ठिकाणी अशा कृत्याच्या "ऐच्छिक" स्वरूपाचा पुरावा हा आहे की "धोक्यात असलेल्या व्यक्तीचा" (पीडित महिलेचा) "प्रश्नातील खाजगी जागेवर कोणताही हक्क नसतो [...] जर ती ज्या ठिकाणी तिचा विनयभंग होतो त्या ठिकाणी जाणे किंवा काम करत राहते, तर ते केवळ ऐच्छिकच असू शकते." <ref name="women">{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=September 1975|title=On The Women's Liberation, or the Male Chauvinist Pig as Hero|journal=[[The Libertarian Forum]]|volume=8|pages=5–8, at p. 6}} Republished in {{स्रोत पुस्तक|url=https://cdn.mises.org/Libertarian%20Forum_Volume_1.pdf#page=624|title=The Complete Libertarian Forum (1969–1984) Volume 1: 1969–1975|date=2006|publisher=Ludwig von Mises Institute|isbn=978-1-933550-02-2|editor-last=Rothbard|editor-first=Murray Newton|publication-place=Auburn, Alabama|pages=601–604, at p. 602|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211202355/https://cdn.mises.org/Libertarian%20Forum_Volume_1.pdf#page=624|archive-date=2019-12-11}}</ref> === महामार्ग खाजगीकरण === ब्लॉक म्हणतात की रस्ते आणि महामार्गांचे सरकारी व्यवस्थापन केवळ अकार्यक्षमच नाही, तर प्राणघातक देखील आहे. ते म्हणतात की "रस्ते समाजवाद" अमेरिकेत दरवर्षी ३५,०००+ लोकांना मारतो. जरी बरेच लोक महामार्गावरील मृत्यूंसाठी मद्यपान, असुरक्षित वाहने किंवा अतिवेगाला दोष देत असले तरी, ब्लॉक हा दोष महामार्ग प्रणालीचे व्यवस्थापन करणाऱ्या सरकारी अधिकाऱ्यांवर टाकतात. "हे शक्य आहे की वेग आणि मद्यपान सुरक्षित वाहन चालवण्यास हानिकारक आहेत; परंतु सुरक्षिततेच्या या पैलूंबाबत योग्य मानके राखली जात आहेत याची खात्री करणे हे रस्ता व्यवस्थापकाचे काम आहे. जर एखाद्या खाजगी, बहुमजली पार्किंग लॉटमध्ये, किंवा शॉपिंग मॉलमध्ये, किंवा दुकानाच्या गल्ल्यांमध्ये असुरक्षित परिस्थिती असेल, तर संबंधित मालकाला जबाबदार धरले जाते." <ref>{{Cite report|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/The%20Privatization%20of%20Roads%20and%20Highways.pdf|title=The Privatization of Roads and Highways: Human and Economic Factors|last=Block|first=Walter|date=2009|publisher=The Mises Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184313/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/The%20Privatization%20of%20Roads%20and%20Highways.pdf|archive-date=December 16, 2014}}</ref> === सरकारी कर्मचाऱ्यांची शिक्षा === ब्लॉकने "राज्यवादी, सरकारी किंवा इतर गुंडगिरीच्या कारवायांमध्ये" गुंतलेल्यांना [[शिक्षा|शिक्षा देण्याबद्दल]] लिहिले आहे. ते असे म्हणतात की "सर्व सरकारी कर्मचारी मानवतेविरुद्धच्या गुन्ह्यासाठी दोषी आहेत असे गृहीत धरले पाहिजे," तरीही ते नमूद करतात की हे गृहीतक अनेक प्रकरणांमध्ये खोडून काढले जाऊ शकते, जसे की अमेरिकन काँग्रेसमन आणि मिसेस इन्स्टिट्यूटचे वरिष्ठ फेलो [[रॉन पॉल]] यांच्या बाबतीत. ब्लॉक अधिग्रहणाधिकाराद्वारे घेतलेल्या जमिनीची परतफेड आणि सरकारी कार्यात सहकार्य करणाऱ्या राजकारणी, आयआरएस कर्मचारी आणि इतरांविरुद्ध संभाव्य सूड यांसारख्या मुद्द्यांची तपासणी करतात. ते अशा वैधांचे वर्णन करतात ज्यानुसार स्वातंत्र्यवादी " न्युरेमबर्ग खटले " चालवले जातील. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2011|title=Toward a Libertarian Theory of Guilt and Punishment for the Crime of Statism|url=https://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_33.pdf|journal=Journal of Libertarian Studies|volume=22|pages=665|archive-url=https://web.archive.org/web/20130911030610/http://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_33.pdf|archive-date=September 11, 2013}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2009|title=Libertarian Punishment Theory: Working for, and Donating to, the State|url=https://mises.org/document/3974/|journal=Libertarian Papers|volume=1|pages=1–31|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914004054/https://mises.org/document/3974/|archive-date=September 14, 2014}}</ref> === निष्कासनवाद (गर्भपाताच्या बाबतीत) === ब्लॉकच्या नैतिक सिद्धांतानुसार, गर्भपाताला संकल्पनात्मकदृष्ट्या गर्भाशयातून [[गर्भावस्था|गर्भावस्थेला]] बाहेर काढणे आणि गर्भावस्थेला मारणे या दोन कृतींमध्ये विभागले पाहिजे. अतिक्रमण आणि [[हत्या|हत्येविरुद्धच्या]] स्वातंत्र्यवादी भूमिकेवर आधारित, ब्लॉक पहिल्या कृतीच्या अधिकाराचे समर्थन करतो, पण, काही विशिष्ट परिस्थिती सोडून, दुसऱ्या कृतीच्या अधिकाराचे नाही. ब्लॉकचा विश्वास आहे की जर गर्भ गर्भाशयाच्या बाहेर जगू शकत नसेल, किंवा महिलेने जगाला गर्भाच्या संरक्षणाचा अधिकार सोडून दिल्याचे जाहीर केले असेल आणि इतर कोणीही गर्भाची काळजी घेण्याची तयारी दाखवून तो अधिकार " गृहनिर्माणित " केले नसेल, तर महिला कायदेशीररित्या गर्भपात करू शकते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|last2=Whitehead|first2=Roy|date=2005|title=Compromising the uncompromisable: A private property rights approach to resolving the abortion controversy|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/publications/block-whitehead_abortion-2005.pdf|journal=Appalachian Journal of Law|volume=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080039/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/publications/block-whitehead_abortion-2005.pdf|archive-date=October 16, 2022}}<br /><br /> {{जर्नल स्रोत|last=Wisniewski|first=Jakub Bozydar|date=2010|title=A Critique of Block on Abortion and Child Abandonment|url=http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-16.pdf|journal=Libertarian Papers|publisher=[[Ludwig Von Mises Institute]]|volume=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080040/http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-16.pdf|archive-date=October 16, 2022}}</ref> मूळ पेशी संशोधन म्हणजे हत्या आहे असे मानणारे आणि त्याचे समर्थन करणारे यांच्यात तडजोड कशी साधायची यावरही त्यांनी लिहिले आहे. फलित अंड्यांनाही मानवाधिकार असतात आणि संशोधक व ती अंडी दत्तक घेऊ इच्छिणाऱ्यांमधील स्पर्धा हे संबंधित मुद्दे आहेत, या त्यांच्या गृहीतकाला ते खाजगी मालमत्ता अधिकारांचा स्वातंत्र्यवादी सिद्धांत लागू करतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2010|title=A Libertarian Perspective on the Stem Cell Debate: Compromising the Uncompromisible|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-medicine-and-philosophy_2010-08_35_4/page/429|journal=Journal of Medicine and Philosophy|volume=35|issue=4|pages=429–448|doi=10.1093/jmp/jhq033|pmid=20624766}}<br /><br /> {{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2010|title=Objections to the Libertarian Stem Cell Compromise|url=http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-34.pdf|journal=Libertarian Papers|volume=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305024719/http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-34.pdf|archive-date=March 5, 2012}}</ref> === गृहनिर्माण === ==== ब्लॉकी तरतूद ==== ब्लॉक असे म्हाणतात की जर मालमत्ता इतरांना वापरण्यास "आवश्यक" असेल, मालकी नसलेल्या मालमत्तेपर्यंत पोहोचण्यास, तर त्यांना त्यावर सुलभता अधिकार मिळतो आणि त्यांनी त्याची तुलना अशा व्यक्तीशी केली आहे जी मुलाला खायला न घालता त्याची हत्या करते . <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/wire/blockean-proviso|title=The Blockean Proviso|last=Kinsella|first=Stephan|date=September 11, 2007|website=Mises Wire|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314170432/https://mises.org/wire/blockean-proviso|archive-date=March 14, 2021|access-date=August 7, 2021}}</ref> ते डोनटच्या जमीन असलेल्या अशा व्यक्तीचे उदाहरण देतात, जो कोणालाही आपल्या जमिनीच्या मध्यभागी येऊ देत नाही आणि हे गृहनिर्माणाच्या सिद्धांताशी विसंगत आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://libertarianpapers.org/wp-content/uploads/2017/05/post/2017/05/lp-9-1-6.pdf|title=The Blockian Proviso and Rationality of Property Rights|last=Dominiak|first=Lukasz|date=2017|website=Libertarian Papers}}</ref> "समजा एक बागेल (किंवा डोनट) आहे, ज्याला मध्ये एक छिद्र आहे. मध्यभागी असलेल्या या छिद्राला 'A', स्वतः बागेलला 'B' आणि बागेलच्या बाहेरच्या परिसराला 'C' असे नाव द्या. समजा 'Mr. B' नावाच्या व्यक्तीने 'B' द्वारे दर्शविलेल्या जमिनीवर गृहनिर्माणित केला आहे. या 'B' भूप्रदेशाच्या खालून बोगदा खोदणे, त्यावर पूल बांधणे किंवा उडणे या सर्व शक्यता सोडून समजा. अशा स्थितीत, 'Mr. B' कडे 'A' क्षेत्राचे नियंत्रण येते, तरीही त्याने 'A' या जमिनीवर ताबा मिळवण्यास बोटही हलवलेली नाही. हो, सध्या 'Mr. B' 'A' चा मालक नाही. पण, आपल्या गृहितकांनुसार, तो जेव्हा हवे तेव्हा या क्षेत्रावर ताबा मिळवू शकतो. 'Mr. B ला 'A' च्या इतर सर्व संभाव्य दावेदारांच्या तुलनेत एक अनुचित फायदा मिळाला आहे. हे दावेदार आता 'C' प्रदेशात राहत आहेत आणि 'Mr. B' च्या मालमत्तेवर (B वर) अतिक्रमण केल्याशिवाय ते 'A' पर्यंत पोहोचू शकत नाहीत. हे गृहनिर्माणाच्या तर्काशी विसंगत आहे, असे माझे मत आहे." ब्लॉकशी असहमत असलेल्या स्टीफन किन्सेला यांनी लॉकी तरतूदवरून ब्लॉकी तरतूद हे नाव ठेवले . तेव्हापासून याला ब्लॉकी तरतूद म्हटले गेले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://repozytorium.uni.wroc.pl/Content/94352/PDF/03_Block_W_E_Butt_J_A_Forestalling_Positive_Obligations_and_the_Lockean_and_Blockian_Provisos_Rejoinder_to_Stephan_Kinsella.pdf|title=Forestalling, Positive Obligations and the Lockean and Blockean Provisos: Rejoinder to Stephan Kinsella*|last=Block|first=Walter E.|last2=Butt|first2=Joseph A.|date=2016|website=Ekonomia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807082625/https://repozytorium.uni.wroc.pl/Content/94352/PDF/03_Block_W_E_Butt_J_A_Forestalling_Positive_Obligations_and_the_Lockean_and_Blockian_Provisos_Rejoinder_to_Stephan_Kinsella.pdf|archive-date=August 7, 2021|access-date=August 7, 2021}}</ref> ==== नकारात्मक गृहनिर्माण ==== ब्लॉकने असा सिद्धांत मांडला आहे की, स्वसंरक्षण करणारी व्यक्ती आक्रमणकर्त्याने वापरलेल्या मानवी ढाल किंवा ओलिसाला इजा पोहोचवू शकते का. ब्लॉकच्या मते हे वैध आहे कारण मानवी ढाल ही आक्रमणकर्त्याची पहिली बळी असते आणि त्यामुळे, तिला तिचे दुःख बचाव करणाऱ्या व्यक्तीपर्यंत, म्हणजेच आक्रमणकर्त्याच्या इच्छित दुसऱ्या बळीपर्यंत, पोहोचवण्याची परवानगी नाही. ब्लॉक याला "नकारात्मक गृहनिर्माण सिद्धांत" संबोधतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Jakobsson|first=Carl|date=2010|title=The Negative Homesteading Theory: Rejoinder to Walter Block on Human Body Shields|url=https://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_6.pdf|journal=Journal of Libertarian Studies|volume=22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130910233301/http://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_6.pdf|archive-date=September 10, 2013}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2011|title=The Human Body Shield|url=https://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_30.pdf|journal=Journal of Libertarian Studies|volume=22|pages=625–630|archive-url=https://web.archive.org/web/20130910232417/http://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_30.pdf|archive-date=September 10, 2013}}</ref> === परराष्ट्र धोरण === २०१४ मध्ये ब्लॉक यांनी अहस्तक्षेपवादी परराष्ट्र धोरणाचे समर्थन केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/library/toward-libertarian-society|title=Toward a Libertarian Society|date=2014-06-06|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021195305/https://mises.org/library/toward-libertarian-society|archive-date=October 21, 2020|access-date=March 30, 2017}}</ref> २०१७ मध्ये ''LewRockwell.com'' वर, त्यांनी अध्यक्षपदाचे उमेदवार [[रॉन पॉल]] आणि परराष्ट्र धोरणावरील रँडी बार्नेट यांच्या ''[[वॉल स्ट्रीट जर्नल|वॉल स्ट्रीट जर्नलच्या]]'' संपादकीयावर टीका केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lewrockwell.com/2007/07/walter-e-block/libertarianism-vs-war/|title=Libertarianism vs. War|website=LewRockwell|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407144917/https://www.lewrockwell.com/2007/07/walter-e-block/libertarianism-vs-war/|archive-date=April 7, 2020|access-date=March 30, 2017}}</ref> किमान २०२३ पासून, ब्लॉकच्या मते हमासविरुद्धच्या लढाईत इस्राएलला पश्चिमेकडून संपूर्ण आणि निर्बंधरहित पाठिंबा मिळण्याचा अधिकार आहे. <ref name=":4">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://walterblock.substack.com/p/the-moral-duty-to-destroy-hamas|title=The Moral Duty to Destroy Hamas|last=Block|first=Walter|date=2023-10-12|website=Walter’s Newsletter|access-date=2026-04-19}}</ref> १३ एप्रिल, २०२६ रोजी ब्लॉकने जेम्स डेलमोर यांच्यासोबत लिहिलेल्या एका लेखात [[२०२६ इस्रायल-अमेरिकेचा इराणवर हल्ला|इराणविरुद्धच्या अमेरिकेच्या युद्धाला]] आपला पाठिंबा दिल. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.washingtonexaminer.com/restoring-america/courage-strength-optimism/4524738/libertarian-case-trump-iran-war-persians-have-natural-rights/|title=The libertarian case for Trump's Iran war: Persians have natural rights, too|last=Block|first=James Delmore and Walter E.|date=2026-04-13|website=Washington Examiner|language=en-US|access-date=2026-04-20}}</ref> === इस्राएल-फिलिस्तीन संघर्ष === ब्लॉकचा विश्वास आहे की "इस्राएलने २००५ मध्ये गाझामधून आपल्याच लोकांना हाकलून दिले जेणेकरून फिलिस्तीन अरब त्यांचे स्वतःचे राज्य उभारण्यास सुरुवात करू शकल्यामुळे. त्याऐवजी त्यांनी हमास निवडले.", म्हणून इस्राएलला पश्चिमेकडून "संपूर्ण, निर्बंधरहित समर्थनाची" गरज आहे. ब्लॉक असे म्हणतात की "आपल्या शेजारी राहणाऱ्या या दुष्ट शक्तीला मुळापासून उखडून टाकण्यास जे काही आवश्यक आहे ते करण्याचा इस्राएलला अधिकार आहे." आणि "अर्थात, इस्राएलच्या संपूर्ण, एकूण आणि निर्णायक विजयाला पाठिंबा देणे आवश्यक आहे. जर याचा अर्थ प्रचंड, अभूतपूर्व लष्करी शक्तीचा वापर करणे असेल, असो. कोणत्याही नागरिकांच्या जीवितहानीसाठी हमास जबाबदार आहे आणि राहील. कार्यकारणभाव. त्यांनी स्वतःचा विनाश आणि त्याचे परिणाम स्वतःच निर्माण केले.". <ref name=":4">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://walterblock.substack.com/p/the-moral-duty-to-destroy-hamas|title=The Moral Duty to Destroy Hamas|last=Block|first=Walter|date=2023-10-12|website=Walter’s Newsletter|access-date=2026-04-19}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBlock2023">Block, Walter (October 12, 2023). [https://walterblock.substack.com/p/the-moral-duty-to-destroy-hamas "The Moral Duty to Destroy Hamas"]. ''Walter’s Newsletter''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 19,</span> 2026</span>.</cite></ref> === ''असमर्थनीयसाठी समर्थन'' === त्यांच्या "असमर्थनीयसाठी समर्थन(डिफेंडिंग दी अंडिफेंडबल)" या पुस्तकात, ब्लॉक अशा लोकांबद्दल बोलतात ज्यांना "सर्वसाधारणपणे खलनायक मानले जाते, आणि ते करत असलेली कार्ये हानिकारक असतात", <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|title=Defending the Undefendable|website=library.freecapitalists.org|page=xiii|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|archive-date=2014-12-16|access-date=2026-04-19}}</ref> जसे की दलाल, झोपडपट्टी मालक, सैडिस्ट, वेश्या, पुरुषप्रधानतावादी, ड्रग विक्रेते, ब्लॅकमेलर, तिकीट काळाबाजार करणारे, सट्टेबाज, भ्रष्ट पोलीस, कचरा टाकणारे, उधळपट्टी करणारे, बदनामी करणारे, नफेखोर, मध्यस्थ, संपफोड्या आणि बालमजुरी करणारे, आणि असे म्हणतात की:<blockquote>१. त्यांनी हिंसक स्वरूपाचा कोणताही गैरप्रकार केलेला नाही; २. जवळजवळ प्रत्येक बाबतीत, त्यांच्यामुळे समाजाला खरेतर फायदाच लाभतो; 3. जर आपण त्यांच्या कारवायांवर बंदी घातली तर ते आपलेच नुकसान आहे <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|title=Defending the Undefendable|website=library.freecapitalists.org|page=xiii|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|archive-date=2014-12-16|access-date=2026-04-19}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf "Defending the Undefendable"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''library.freecapitalists.org''. p.&nbsp;xiii. Archived from [http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on December 16, 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 19,</span> 2026</span>.</cite></ref></blockquote>अराजक भांडवलवादी अर्थशास्त्रज्ञ [[मरे रॉथबार्ड]] यांना असे वाटले की, सीमान्त परिस्थितींवर भर देऊन, ''असमर्थनीयसाठी समर्थन'' हे पुस्तक "अधिक प्रतिष्ठित उद्योग आणि उपक्रमांवरील हजारो गंभीर ग्रंथांपेक्षा [[मुक्त बाजार|मुक्त बाजाराची]] कार्यक्षमता आणि नैतिकता अधिक चांगल्या प्रकारे सिद्ध करते. अत्यंत टोकाच्या प्रकरणांची चाचणी करून आणि ती सिद्ध करून, ते या सिद्धांताचे अधिक स्पष्टीकरण देतात आणि त्याला समर्थन देतात.", आणि त्यांनी संबंधित भूमिका साकारणाऱ्यांना "नायक" संबोधले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|title=Defending the Undefendable|website=library.freecapitalists.org|pages=ix, x, xi|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|archive-date=2014-12-16|access-date=2026-04-20}}</ref> === संमतीचे वय === ''वस्तुनिष्ठवाद विरुद्ध स्वातंत्र्यवाद; पीटर श्वार्ट्झ यांच्यासाठी उत्तर (लिबरटेरिअनिझम व्हर्सेस ऑब्जेक्टिव्हिझम; अ रिस्पॉन्स टू पीटर श्वार्ट्झ)'' या लेखात वॉल्टर ब्लॉक म्हणतात की, ते [[मरे रॉथबार्ड]] यांच्या या विचाराशी सहमत आहेत की, एखादी व्यक्ती विशिष्ट वयात प्रौढ होत नाही, तर जेव्हा ती घर सोडून स्वतःच्या पायावर उभी राहते (म्हणजेच 'होमेस्टिंग' करते), तेव्हा ती प्रौढ होते. अशी व्यक्ती, जरी ती १८ वर्षांपेक्षा कमी वयाची असली तरी, इतर कोणत्याही कायदेशीर प्रौढ व्यक्तीसोबत लैंगिक संबंधांना संमती देण्याचा हक्कदार असते आणि याउलटही. <ref name=":3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://reasonpapers.com/pdf/26/rp_26_4.pdf|title=Libertarianism vs Objectivism; A Response to Peter Schwartz|pages=57, 58}}</ref> त्याच मजकुरात ब्लॉक असे म्हणतात की, जेव्हा कायदेशीर प्रौढ नसलेला अल्पवयीन मुलगा आपले जीवन जगण्यास मदत म्हणून प्रौढ व्यक्तीसोबत लैंगिक संबंध ठेवू शकतो, तेव्हा या नियमाला एक अपवाद असू शकतो.<blockquote>समजा, उपासमारीची परिस्थिती आहे आणि चार वर्षांच्या मुलाच्या (जो प्रौढ नाही आहे) पालकाकडे त्याला खाऊ-पिऊ घालायला पुरेसे पैसे नाहीत. एक श्रीमंत NAMBLA माणूस त्या पालकाला, जर त्याने मुलासोबत लैंगिक संबंध ठेवण्यास संमती दिली तर, स्वतःला आणि आपल्या कुटुंबाला जिवंत ठेवण्यासाठी पुरेसे पैसे देतो. आपण पुढे असे गृहीत धरतो की, त्या चार वर्षांच्या मुलाचा जीव वाचवण्याचा हा एकमेव मार्ग आहे. त्या पालकाने ही ऑफर स्वीकारणे हा बाल अत्याचाराचा गुन्हा ठरेल का? स्वातंत्र्यवादी दृष्टिकोनातून नाही.</blockquote>ब्लॉकच्या मते, जो पालक अशा टोकाच्या उपायांनी आपल्या मुलाला जिवंत ठेवू शकला असता, पण त्याच्या मृत्यूला संमती देतो, तोच खरा शोषक असेल. <ref name=":3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://reasonpapers.com/pdf/26/rp_26_4.pdf|title=Libertarianism vs Objectivism; A Response to Peter Schwartz|pages=57, 58}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://reasonpapers.com/pdf/26/rp_26_4.pdf "Libertarianism vs Objectivism; A Response to Peter Schwartz"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. pp.&nbsp;57, 58.</cite></ref> == प्रकाशने == === लेखक म्हणून === * ''[https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf असमर्थनीय गोष्टींचे रक्षण]'' (१९७६; दहा परदेशी भाषांमध्ये अनुवादित. <ref name="Facultypage">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block "Walter Block faculty page"]. ''[[Loyola University New Orleans]]''. Archived from [http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block the original] on November 23, 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">July 31,</span> 2013</span>.</cite></ref> ) * ''संयुक्त संस्थान अन्वेषण अधिनियम (१९८२) मध्ये सुधारणा करण्यासाठीच्या आराखडा दस्तऐवजाला दिलेला प्रतिसाद'' * ''अर्थशास्त्र आणि कॅनेडियन बिशपांवर लक्ष केंद्रित करणे'' (१९८३) * ''रोजगार समानतेवर लक्ष केंद्रित करणे: रोजगारातील समानतेवरील अबेला रॉयल कमिशनचे टीकात्मक परीक्षण'' ( मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत; १९८५) * ''अमेरिकेचे बिशप आणि त्यांचे टीकाकार: एक आर्थिक आणि नैतिक दृष्टिकोन'' (१९८६). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0889750852|<bdi>९७८-०८८९७५०८५२</bdi>]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&nbsp;[[oclc:15348791|१५३४८७९१]] * ''आर्थिक विचारांचा शब्दकोश'' (मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत; १९८८) . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&nbsp;[[oclc:246846272|२४६८४६२७२]] * ''जगाचे आर्थिक स्वातंत्र्य, १९७५-१९९५'' (जेम्स ग्वार्टनी, रॉबर्ट लॉसन यांच्यासह; १९९६) * ''मुक्त बाजारपेठेच्या दृष्टिकोनातून श्रम अर्थशास्त्र: अकार्यक्षम लोकांना रोजगार देणे'' (२००८). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-9812705686|<bdi>९७८-९८१२७०५६८६</bdi>]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&nbsp;[[oclc:169873717|१६९८७३७१७]] * ''[https://web.archive.org/web/20141216184313/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/The%20Privatization%20of%20Roads%20and%20Highways.pdf रस्ते आणि महामार्गांचे खाजगीकरण: मानवी आणि आर्थिक घटक]'' (२००९). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0773458413|<bdi>९७८-०७७३४५८४१३</bdi>]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&nbsp;[[oclc:64487353|६४४८७३५३]] * ''उच्च शिक्षणातील भिन्न जागतिक दृष्टिकोन: दोन विद्वान न्याय शिक्षणाबद्दल सहकार्याने युक्तिवाद करतात'' (२०१०) * ''[https://web.archive.org/web/20141216191125/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Building%20Blocks%20for%20Liberty.pdf स्वातंत्र्याचे आधारस्तंभ]'' (२०१०). लुडविग फॉन मिसेस इन्स्टिट्यूट, . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&nbsp;[[oclc:717747069|७१७७४७०६९]] * * ''रॉन पॉल आणि स्वातंत्र्याला होकार'' (२०१२). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-4871873239|<bdi>९७८-४८७१८७३२३९</bdi>]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&nbsp;[[oclc:810904922|८१०९०४९२२]] * ''असमर्थितांचे रक्षण भाग २'' (२०१३). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1908089373|<bdi>९७८-१९०८०८९३७३</bdi>]] . * ''जल भांडवलशाही: महासागर, नद्या, तलाव आणि भूजल साठ्यांच्या खाजगीकरणाची बाजू'' (२०१६). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1498518826|<bdi>९७८-१४९८५१८८२६</bdi>]] . * ''अवकाश भांडवलशाही: मानव ग्रह, चंद्र आणि लघुग्रहांवर वसाहती कशा स्थापन करतील'' (२०१८). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-3319746500|<bdi>९७८-३३१९७४६५००</bdi>]] . * ''इस्रायलसाठीचा अभिजात उदारमतवादी युक्तिवाद'' (२०२१) (ॲलन जी. फुटरमन यांच्यासोबत). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9789811639531|<bdi>९७८९८११६३९५३१</bdi>]] . === संपादक म्हणून === * ''क्षेत्रनियोजन: त्याचा खर्च आणि १९८० च्या दशकातील प्रासंगिकता'' (संपादित; १९८०) * ''भाडे नियंत्रण: गैरसमज आणि वास्तव'' (एडगर ओल्सेन यांच्यासोबत संपादित; १९८१) * ''भेदभाव, सकारात्मक कृती आणि समान संधी'' ( मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत संपादित; १९८२) * ''कर आकारणी: एक आंतरराष्ट्रीय दृष्टिकोन'' ( मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत संपादित; १९८४) * ''अर्थशास्त्र आणि पर्यावरण: एक समन्वय'' (संपादित; १९८५; पोर्तुगीजमध्ये अनुवादित १९९२) * ''बाजाराची नैतिकता: धार्मिक आणि आर्थिक दृष्टिकोन'' ( जेफ्री ब्रेनन, केनेथ एल्झिंगा यांच्यासोबत संपादित; १९८५) * ''धर्मशास्त्र, तिसऱ्या जगाचा विकास आणि आर्थिक न्याय'' ( डोनाल्ड शॉ यांच्यासोबत संपादित; १९८५) * ''प्रतिक्रिया: नवीन संयुक्त कंपन्या तपास कायदा'' (संपादित; १९८६) * ''धर्म, अर्थशास्त्र आणि सामाजिक विचार'' ( इर्विंग हेक्सहॅम यांच्यासोबत संपादित; १९८६) * ''[https://www.mises.org/books/maneconomyliberty.pdf माणूस, अर्थव्यवस्था आणि स्वातंत्र्य: मरे एन. रॉथबार्ड यांच्या सन्मानार्थ निबंध]'' ( ल्यू रॉकवेल यांच्यासोबत संपादित; १९८८) * ''बंधने तोडणे; निर्नियमनाचे अर्थशास्त्र: अमेरिका आणि कॅनडाच्या अनुभवांची तुलना'' (जॉर्ज लर्मर यांच्यासोबत संपादित; १९९१) * ''आर्थिक स्वातंत्र्य: मापनाच्या सिद्धांताकडे'' (संपादित; १९९१) * ''स्वातंत्र्यवादी आत्मचरित्रे'' (संपादित; लवकरच प्रकाशित होणार) == नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]] 8ny0f4y7p9ijaym7hr23ojwvrfm34zp 0 380855 2704934 2690986 2026-08-23T21:51:11Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704934 wikitext text/x-wiki [[सामाजिक शास्त्र|सामाजिक शास्त्रांमध्ये]], '''पद्धतशास्त्रीय व्यक्तिवाद''' ही सामाजिक घटनांचे स्पष्टीकरण फक्त व्यक्तींच्या निर्णयांच्या आधारावर देण्याची एक पद्धत आहे, ज्यात प्रत्येक व्यक्ती स्वतःच्या वैयक्तिक प्रेरणांनी प्रेरित असते. याउलट, सामाजिक घटनांचे असे स्पष्टीकरण, ज्यात कार्यकारणभाव संपूर्ण वर्ग किंवा गटांवर कार्य करतो असे गृहीत धरले जाते, ते भ्रामक मानले जाते आणि यामुळे या दृष्टिकोनानुसार ते नाकारले जाते. म्हणजेच, केवळ तीच गट गतिशीलता वैध मानली जाते, जिचे स्पष्टीकरण व्यक्तिनिष्ठ प्रेरणांच्या आधारावर दिले जाऊ शकते. आपल्या खालून-वरच्या सूक्ष्म-स्तरीय दृष्टिकोनामुळे, पद्धतशास्त्रीय व्यक्तिवादाची तुलना अनेकदा पद्धतशास्त्रीय समग्रतावाद, <ref>Zahle, Julie, "Methodological Holism in the Social Sciences", ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'' (Winter 2021 ed.), Edward N. Zalta (ed.), URL = <https://plato.stanford.edu/archives/win2021/entries/holism-social/>.</ref> जो वरून-खालीचा स्थूल-पातळी दृष्टिकोन आहे, आणि पद्धतशास्त्रीय बहुलवाद यांच्याशी केली जाते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.economicswebinstitute.org/glossary/pluralism.htm|title=Pluralism|last=Piana|first=Valentino|date=2020|website=Economics Web Institute|access-date=7 April 2020}}</ref> == सामाजिक शास्त्रांमधील इतिहास == ही चौकट [[मॅक्स वेबर]] यांनी सामाजिक शास्त्रांमध्ये एक पायाभूत गृहीतक म्हणून मांडली आणि त्यांच्या ''अर्थव्यवस्था आणि समाज(इकॉनॉमी अँड सोसायटी)'' या पुस्तकात त्यावर चर्चा केली. <ref>{{Citation|title=Methodological Individualism|accessdate=2021-09-18}}</ref> [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवादासारख्या]] अर्थशास्त्रीय विचारांच्या नंतरच्या मतवादांमध्ये, पद्धतशीर व्यक्तिवादाचे कठोर पालन करणे हे एक आवश्यक प्रारंभिक तत्त्व मानले जाते. हे नव-शास्त्रीय अर्थशास्त्राच्या गृहीतकांवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहे, जिथे सामाजिक वर्तन हे तर्कशुद्ध घटकांच्या संदर्भात स्पष्ट केले जाते, ज्यांच्या निवडी किंमती आणि उत्पन्नाने मर्यादित असतात आणि जिथे व्यक्तींच्या पसंती गृहीत धरल्या जातात. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Stigler|first=George|last2=Gary Becker|date=Mar 1977|title=De gustibus non est disputandum|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_1977-03_67_2/page/76|journal=American Economic Review|volume=67|issue=2|page=76|jstor=1807222}}</ref> == टीका == अर्थशास्त्रज्ञ मार्क ब्लाउग यांनी अर्थशास्त्रातील पद्धतशास्त्रीय व्यक्तिवादावरील अति-अवलंबून राहण्यावर टीका केली आहे, व ते म्हणतात की "पद्धतशीर व्यक्तिवादाचा काटेकोरपणे अर्थ लावल्यास [...] त्याचे अर्थशास्त्रासाठी काय परिणाम होतील हे लक्षात घेणे उपयुक्त आहे. प्रत्यक्षात, ते अशा सर्व स्थूल-अर्थशास्त्रीय विधानांना वगळेल ज्यांना सूक्ष्म-अर्थशास्त्रीय विधानांमध्ये रूपांतरित करता येत नाही [...] याचा अर्थ असा होतो की जवळपास संपूर्ण प्रस्थापित स्थूल-अर्थशास्त्राला नष्ट करण्यासारखे आहे. ज्या पद्धतशास्त्रीय तत्त्वाचे इतके विनाशकारी परिणाम होतात, त्यात नक्कीच काहीतरी चूक असली पाहिजे". <ref name="Blaug">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/methodologyofeco0056blau/page/45|title=The Methodology of Economics: Or, How Economists Explain|last=Blaug|first=Mark|publisher=Cambridge University Press|year=1992|isbn=0-521-43678-8|pages=[https://archive.org/details/methodologyofeco0056blau/page/45 45–46]|url-access=registration}}</ref> तसेच, अर्थशास्त्रज्ञ [[Alan Kirman|ॲलन किर्मन]] यांनी सामान्य समतोल सिद्धांत आणि नव-शास्त्रीय अर्थशास्त्रावर "आर्थिक प्रतुमान तयार करण्याच्या मूलभूतपणे व्यक्तिवादी दृष्टिकोनासाठी" टीका केली आहे आणि दाखवले की व्यक्तिवादी स्पर्धात्मक समतोल आवश्यकपणे स्थिर किंवा अद्वितीय नसतो. तरीही, जर एकत्रित चल जोडले गेले तर स्थिरता आणि अद्वितीयता प्राप्त केली जाऊ शकते आणि यामुळे ते म्हणाले की "आपण एकाकी व्यक्तीच्या पातळीवर सुरुवात करावी ही कल्पना आपण सोडूनच द्यावी". <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kirman|first=Alan|date=1989|title=The Intrinsic Limits of Modern Economic Theory: The Emperor has No Clothes|journal=The Economic Journal|volume=99|issue=395|pages=126–39|doi=10.2307/2234075|jstor=2234075|hdl-access=free}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * पद्धतशीर समग्रता * पद्धतशीर बहुलवाद * [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन शाळा]] * [[कृतीशास्त्र|प्रॅक्सिओलॉजी]] * विश्लेषणात्मक मार्क्सवाद – मार्क्सवादी सिद्धांताची मतवाद == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:समाजशास्त्रीय सिद्धांत]] 8egoztg22n4vtcn04jw9celw0mnw5yu 0 381071 2704965 2700641 2026-08-23T22:54:45Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704965 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of England.svg | team1_name = इंग्लंड | team2_image = Flag of India.svg | team2_name = भारत | from_date = १ | to_date = १९ जुलै २०२६ | team1_captain = [[हॅरी ब्रूक]] | team2_captain = [[शुभमन गिल]] (आं.ए.दि.)<br />[[श्रेयस अय्यर]] (आं.टी२०) | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 2 | team2_ODIs_won = 1 | team1_ODIs_most_runs = [[ज्यो रूट]] (२४९) | team2_ODIs_most_runs = [[शुभमन गिल]] (१८८) | team1_ODIs_most_wickets = [[सॅम कुरन]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[अक्षर पटेल]](५)<br/>[[प्रसिद्ध कृष्ण]] (५) | player_of_ODI_series = [[ज्यो रूट]] (इं) | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 4 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = [[हॅरी ब्रूक]] (२२९) | team1_twenty20s_most_wickets = [[सॅम कुरन]] (७)<br/>[[जोफ्रा आर्चर]] (७)<br/>[[जॉश टँग]] (७) | team2_twenty20s_most_runs = [[श्रेयस अय्यर]] (२१८) | team2_twenty20s_most_wickets = [[अर्शदीप सिंग ]] (४) | player_of_twenty20_series = [[हॅरी ब्रूक]] (इं) }} [[भारतीय क्रिकेट संघ]]ाने [[इंग्लंड क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध खेळण्यासाठी जुलै २०२६ मध्ये इंग्लंडचा दौरा केला.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/england-unveil-blockbuster-schedule-for-summer-of-2026 |trans-title= इंग्लंडतर्फे २०२६ च्या उन्हाळी हंगामासाठी भव्य क्रिकेट वेळापत्रक जाहीर|title=England unveil blockbuster schedule for summer of 2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=२ जुलै २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/135107/india-to-tour-england-again-in-2026-for-white-ball-series |trans-title=२०२६ मध्ये भारत पुन्हा एकदा 'व्हाईट-बॉल' मालिकेसाठी इंग्लंडचा दौरा करणार आहे. |title=India to tour England again in 2026 for white-ball series |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=२ जुलै २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि पाच [[आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२०]] सामने खेळवले गेले.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/13401037/england-to-host-five-countries-in-blockbuster-2026-summer-of-international-cricket |trans-title=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटच्या ब्लॉकबस्टर २०२६ उन्हाळ्यात इंग्लंड पाच देशांचे यजमानपद भूषवणार |title=England to host five countries in blockbuster 2026 summer of international cricket |work=स्काय स्पोर्ट्स |access-date=२ जुलै २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title=पुरुषांचा भविष्यातील दौऱ्याचा कार्यक्रम |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ जुलै २०२६ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-date=2022-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |url-status=dead }}</ref> जुलै २०२५ मध्ये, [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने २०२६ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा एक भाग म्हणून या दौऱ्याच्या सामन्यांची पुष्टी केली.<ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4320034/england-cricket-fixtures-for-2026-international-summer-announced |trans-title=२०२६ च्या आंतरराष्ट्रीय उन्हाळ्यासाठी इंग्लंड क्रिकेट सामने जाहीर|title=England Cricket fixtures for 2026 international summer announced |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=२ जुलै २०२६}}</ref> इंग्लंडने आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका ४-० अशी जिंकली आणि आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारीत अव्वल स्थानी झेप घेतली.<ref>{{cite web |access-date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारीत नव्या संघाला क्रमांक १चा मुकुट |title=New No.1 team crowned in ICC Men's T20I Team Rankings |url=https://www.icc-cricket.com/news/new-no-1-team-crowned-in-icc-men-s-t20i-team-rankings |website=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}</ref> तसेच, आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकेत सलग चार सामने गमावण्याची भारताची इतिहासातील ही पहिलीच वेळ होती.<ref>{{cite web |access-date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title=इंग्लंडकडून ५६ धावांनी पराभव आणि ४-० ने मालिका गमावल्यामुळे भारताचे टी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रमवारीतील अव्वल स्थान हुकले. |title=India lose No 1 T20I spot after 56-run loss completes 4-0 sweep by England |url=https://www.cricinfo.com/series/india-in-england-2026-1496488/england-vs-india-5th-t20i-1496578/match-preview |website=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> एकदिवसीय मालिकेत इंग्लंडने भारताचा २-१ असा पराभव केला.<ref>{{cite web |access-date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= लॉर्ड्सवरील धावांच्या वर्षावात इंग्लंडने भारताचा २७ धावांनी पराभव करून एकदिवसीय मालिका २-१ अशी जिंकली. |title=England beat India by 27 runs in Lord's run-fest to clinch 2-1 ODI series victory |url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/13564957/england-beat-india-by-27-runs-in-lords-run-fest-to-clinch-2-1-odi-series-victory |website=स्काय स्पोर्ट्स }}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left" |- !colspan="2" |{{cr|ENG}} !colspan="2" |{{cr|IND}} |- !आं.ए.दि.<ref>{{cite news |trans-title=भारताविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेसाठी इंग्लंडच्या पुरुष संघाची घोषणा |title=England Men name squad for ODI series with India |url=https://www.ecb.co.uk/news/4529374/england-men-name-squad-for-odi-series-with-india |publisher=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=१० ऑगस्ट २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web |access-date=26 June 2025 |trans-title= भारताविरुद्धच्या 'वायटॅलिटी' आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांसाठी इंग्लंडच्या पुरुष संघाची घोषणा |title=England Men's squad named for Vitality IT20s against India|url=https://www.ecb.co.uk/news/4525017/england-mens-squad-named-for-vitality-it20s-against-india |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]}}</ref> !आं.ए.दि.<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556358/|trans-title= इंग्लंड दौऱ्यासाठी भारताचा एकदिवसीय संघ जाहीर |title=India’s ODI squad for the England tour announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२ जुलै २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556347/team-india-senior-men-and-india-a-squads-announced|trans-title= टीम इंडिया (वरिष्ठ पुरुष) आणि इंडिया 'अ' संघांची घोषणा |title=Team India (Senior Men) and India A squads announced |work=[[ भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date= २ जुलै २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[हॅरी ब्रूक]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आदिल रशीद]] * [[गस ॲटकिन्सन]] * [[जेकब बेथेल]] * [[जेम्स कोल्स]] * [[जॉश टँग]] * [[जोफ्रा आर्चर]] * [[जोस बटलर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[ज्यो रूट]] * [[टॉम बँटन]] * [[बेन डकेट]] * [[ब्रायडन कार्स]] * [[रेहान अहमद]] * [[लियाम डॉसन]] * [[विल जॅक्स]] * [[साकिब महमूद]] * [[सॅम कुरन]] | * [[हॅरी ब्रूक]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आदिल रशीद]] * [[जेकब बेथेल]] * [[जेम्स कोल्स]] * [[जॉर्डन कॉक्स]] * [[जोफ्रा आर्चर]] * [[जॉश टँग]] * [[जोस बटलर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[टॉम बँटन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फिल सॉल्ट]] * [[रेहान अहमद]] * [[लियाम डॉसन]] * [[ल्यूक वुड]] * [[विल जॅक्स]] * [[साकिब महमूद]] * [[सॅम कुरन]] * [[सोनी बेकर]] | * [[शुभमन गिल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[कुलदीप यादव]] * [[केएल राहुल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[गुरनूर ब्रार]] * [[जसप्रीत बुमराह]] * <s>[[नितीशकुमार रेड्डी]]</s> * [[प्रसिद्ध कृष्ण]] * [[प्रिन्स यादव]] * [[रोहित शर्मा]] * [[विराट कोहली]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[हर्ष दुबे]] * <s>[[हर्षित राणा]]</s> | * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[नितीशकुमार रेड्डी]]</s> * [[प्रिन्स यादव]] * <s>[[मोहम्मद सिराज]]</s> * [[रवी बिश्नोई]] * [[वरुण चक्रवर्ती]] * [[वैभव सूर्यवंशी]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[सूर्यांश शेडगे]] * [[हर्षित राणा]] |} ९ जून रोजी, कामाच्या ताणाचे व्यवस्थापन करण्यासाठी [[मोहम्मद सिराज]] मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[प्रसिद्ध कृष्ण]]ची निवड करण्यात आली. <ref>{{cite web |access-date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= आयर्लंड आणि इंग्लंडविरुद्धच्या आंतरराष्ट्रीय टी२० संघांमध्ये मोहम्मद सिराजच्या जागी प्रसिद्ध कृष्णाची निवड. |title=Prasidh Krishna replaces Mohammed Siraj in T20I squads for Ireland & England |url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556348/prasidh-krishna-replaces-mohammed-siraj-in-t20i-squads-for-ireland-england |website=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]]}}</ref> २३ जून रोजी, डाव्या मांडीच्या स्नायूंच्या दुखापतीमुळे [[नितीश कुमार रेड्डी]] मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी टी२० साठी [[सूर्यांश शेडगे]]ची तर एकदिवसीय मालिकेसाठी [[शिवम दुबे]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556360/suryansh-shedge-replaces-nitish-kumar-reddy-in-india-s-squads-for-ireland-and-england-series |trans-title= आयर्लंड आणि इंग्लंड मालिकांसाठीच्या भारतीय संघात नितीश कुमार रेड्डीच्या जागी सूर्यांश शेडगेची निवड. |title=Suryansh Shedge replaces Nitish Kumar Reddy in India's squads for Ireland and England series |work=[[ भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date= २ जुलै २०२६}}</ref><ref>{{cite web |access-date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= इंग्लंडविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेसाठी भारतीय संघात नितीश कुमार रेड्डीच्या जागी शिवम दुबेची निवड. |title=Shivam Dube replaces Nitish Kumar Reddy’s in India squad for England ODIs |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/shivam-dube-replaces-nitish-kumar-reddys-in-india-squad-for-england-odis-10774438 |website=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> १२ जुलै रोजी, हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे [[हर्षित राणा]] एकदिवसीय मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[प्रिन्स यादव]]ची निवड करण्यात आली. <ref>{{cite web |access-date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title=जखमी हर्षित राणा आणि वरुण चक्रवर्ती यांच्या जागी प्रिन्स यादव आणि रवी बिश्नोई |title=Prince Yadav and Ravi Bishnoi replace injured Harshit Rana and Varun Chakaravarthy |url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556367/prince-yadav-and-ravi-bishnoi-replace-injured-harshit-rana-and-varun-chakaravarthy |website=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]]}}</ref> १८ जुलै रोजी, हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे [[वॉशिंग्टन सुंदर]] तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यातून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[हर्ष दुबे]]ची निवड करण्यात आली. <ref>{{cite web|access-date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title=हर्ष दुबेचा भारताच्या एकदिवसीय संघात समावेश|title=Harsh Dubey added to India's ODI squad|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556369/harsh-dubey-added-to-india-s-odi-squad|website=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]]|archive-date=2026-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260718125337/https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556369/harsh-dubey-added-to-india-s-odi-squad|url-status=dead}}</ref> १४ जुलै रोजी, [[ब्रायडन कार्स]]चा इंग्लंडच्या एकदिवसीय संघात समावेश करण्यात आला. <ref>{{cite web |access-date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= ब्रायडन कार्सचा इंग्लंडच्या मेट्रो बँक एकदिवसीय संघात समावेश|title= Brydon Carse added to England Men’s Metro Bank ODI squad |url=https://www.ecb.co.uk/news/4535339 |website=England and Wales Cricket Board}}</ref> == आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका == ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १ जुलै २०२६ | time = १७:३० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|ENG}} | score1 = १८९/७ (२० षटके) | runs1 = [[श्रेयस अय्यर]] ६८ (४७) | wickets1 = [[सकीब महमुद]] ३/३३ (४ षटके) | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496574.html धावफलक] | venue = [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ल-स्ट्रीट]] | umpires = [[माइक बर्न्स]] (इं) आणि [[ग्रॅहाम लॉइड]] (इं) | motm = | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही. | notes = [[अभिषेक शर्मा]]ने (भारत) आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांमध्ये आपला १०० वा षटकार ठोकला. तसेच, हा पराक्रम करणारा तो सर्वात वेगवान फलंदाज ठरला.<ref>{{cite web |access-date=1 जुलै २०२६ |trans-title=अभिषेक शर्माचा आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये विक्रम; १०० षटकार ठोकणारा सर्वात जलद फलंदाज ठरला. |title=Abhishek Sharma breaks T20I record, becomes fastest batter to hit 100 sixes feat|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/abhishek-sharma-t20i-record-fastest-batter-100-sixes-10761337 |website=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> }} ===२रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ४ जुलै २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|ENG}} | score1 = १९०/७ (२० षटके) | runs1 = [[ईशान किशन]] ४९ (४०) | wickets1 = [[सॅम कुरन]] ३/३३ (४ षटके) | score2 = १९१/६ (१९ षटके) | runs2 = [[जेकब बेथेल]] ७६[[नाबाद|*]] (४६) | wickets2 = [[अर्शदीप सिंग ]] ३/४० (४ षटके) | result = इंग्लंड ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496575.html धावफलक] | venue = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] | umpires = [[ग्रॅहाम लॉइड]] (इं) आणि [[मार्टिन सॅगर्स]] (इं) | motm = [[जेकब बेथेल]] (इं) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[जॉश टँग]] (इं) आणि [[वैभव सूर्यवंशी]] (भा) ह्या दोघांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. यासह, वैभव सूर्यवंशी हा भारताकडून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण करणारा सर्वात तरुण भारतीय खेळाडू ठरला आणि त्याने [[सचिन तेंडुलकर]]चा विक्रम मोडला. <ref>{{cite news |trans-title= ऐतिहासिक! वैभव सूर्यवंशीचं भारतात पदार्पण, सचिन तेंडुलकरचा ३६ वर्षांचा विक्रम मोडला. |title=Historic! Vaibhav Sooryavanshi makes India debut, breaks Sachin Tendulkar's 36-year-old record |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/india-tour-of-england/vaibhav-sooryavanshi-creates-history-breaks-sachin-tendulkars-36-year-old-record-ind-vs-eng-1st-t20i/amp_articleshow/132107637.cms |website=द टाईम्स ऑफ इंडिया|access-date=१० ऑगस्ट २०२६}}</ref> * अभिषेक शर्मा (भा) याचा हा ५० वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.<ref>{{cite news |trans-title= ऐतिहासिक दिवस! अभिषेक शर्माचे ५० आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने पूर्ण, तर वैभव सूर्यवंशीचे विक्रमी पदार्पण.|title=Historic day ! Abhishek Sharma completes 50 T20Is as वैभव सूर्यवंशी makes record-breaking debut |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/india-tour-of-england/historic-day-abhishek-sharma-completes-50-t20is-as-vaibhav-sooryavanshi-makes-record-breaking-debut/articleshow/132182570.cms |website=द टाईम्स ऑफ इंडिया|access-date=१० ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[अक्षर पटेल]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमधील आपला १००वा बळी घेतला. आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांमध्ये हा टप्पा गाठणारा तो पहिलाच भारतीय फिरकी गोलंदाज ठरला. <ref>{{cite news |trans-title= अक्षर पटेलचे आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये १०० बळी पूर्ण; ही कामगिरी करणारा ठरला चौथा भारतीय. |title=Axar Patel takes 100 international T20 wickets, becomes fourth Indian to achieve feat |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/axar-patel-100-t20i-wickets-indian-bowlers-list-jasprit-bumrah-eng-vs-ind-2nd-t20i/article71161417.ece |website=स्पोर्टस्टार|access-date=१० ऑगस्ट २०२६}}</ref> }} ===३रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ७ जुलै २०२६ | time = १७:३० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = २०१/७ (२० षटके) | runs1 = [[फिल सॉल्ट]] ७० (४४) | wickets1 = [[प्रिन्स यादव]] २/३० (४ षटके) | score2 = ७६ (११.१ षटके) | runs2 = [[वैभव सूर्यवंशी]] १३ (५) | wickets2 = [[जॉश टँग]] ४/२८ (४ षटके) | result = इंग्लंड १२५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496576.html धावफलक] | venue = [[ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] | umpires = [[मार्टिन सॅगर्स]] (इं) आणि [[रसेल वॉरेन]] (इं) | motm = [[जोफ्रा आर्चर]] (इं) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[ईशान किशन]]चा (भा) हा ५० वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता. * आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांमधील धावांच्या फरकाच्या दृष्टीने हा भारताचा सर्वात मोठा पराभव होता. तसेच, या प्रकारातील ही त्यांची दुसरी सर्वात कमी धावसंख्या होती.<ref>{{cite web |access-date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title=|title= २० वर्षांत पहिल्यांदाच! भारताचा टी-२० आंतरराष्ट्रीय सामन्यात... |url=https://www.news18.com/cricket/first-time-in-20-years-india-lose-a-t20i-match-by-10196328.html |website=न्यूज१८}}</ref><ref>{{cite web |access-date=१० ऑगस्ट २०२६ |trans-title= आर्चर आणि टंग यांनी भारताला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यातील सर्वात मोठा पराभव बहाल केला. |title=Archer, Tongue hand India their biggest T20I defeat |url=https://www.espncricinfo.com/series/india-in-england-2026-1496488/england-vs-india-3rd-t20i-1496576/match-report |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो }}</ref> }} ===४था आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ जुलै २०२६ | time = १७:३० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|ENG}} | score1 = १५८/७ (२० षटके) | runs1 = [[श्रेयस अय्यर]] ८०[[नाबाद|*]] (४९) | wickets1 = [[जोफ्रा आर्चर]] २/२० (४ षटके) | score2 = १५९/१ (१३.५ षटके) | runs2 = [[हॅरी ब्रूक]] ७९[[नाबाद|*]] (३५) | wickets2 = [[अर्शदीप सिंग ]] १/४१ (३.५ षटके) | result = इंग्लंड ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496577.html धावफलक] | venue = [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] | umpires = [[माइक बर्न्स]] (इं) आणि [[रसेल वॉरेन]] (इं) | motm = [[हॅरी ब्रूक]] (इं) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[अक्षर पटेल]]चा (भा) हा १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.<ref>{{cite web |access-date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title=अक्षर पटेलचा १०० वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना; हा टप्पा गाठणारा ठरला पाचवा भारतीय खेळाडू. |title=Axar Patel plays 100th T20I, becomes fifth Indian to reach milestone |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/axar-patel-100-t20i-matches-indian-bowlers-list-jasprit-bumrah-eng-vs-ind-4th-t20i/article71202713.ece |website=स्पोर्टस्टार}}</ref> }} ===५वा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ११ जुलै २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = २५७/३ (२० षटके) | runs1 = [[जोस बटलर]] १३१ (६४) | wickets1 = [[शिवम दुबे]] २/२२ (१ षटक) | score2 = २०१/८ (२० षटके) | runs2 = [[ईशान किशन]] ५६ (३५) | wickets2 = [[सॅम कुरन]] ३/३६ (४ षटके) | result = इंग्लंड ५६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496578.html धावफलक] | venue = [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)| रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] | umpires = [[ग्रॅहाम लॉइड]] (इं) आणि [[रसेल वॉरेन]] (इं) | motm = [[जोस बटलर]] (इं) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[आदिल रशीद]]चा (इं) हा १५०वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.<ref>{{cite web |access-date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title=भारताची गाडी वाहतूक कोंडीत अडकल्यामुळे पाचव्या टी२० सामन्याच्या सुरुवातीस ३० मिनिटांचा विलंब. |title=Start of fifth T20I delayed by 30 minutes with India stuck in traffic |url=https://www.espn.com/cricket/story/_/id/49333581/start-fifth-t20i-delayed-30-minute-indian-team-gets-stuck-traffic |website=ईएसपीएन}}</ref> * [[जोस बटलर]] आणि [[हॅरी ब्रूक]] (इं) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये दुसऱ्या गड्यासाठी सर्वोच्च भागीदारीची नोंद केली. <ref>{{cite web |access-date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title=विक्रमी कामगिरी करणाऱ्या बटलर आणि ब्रूकने उडवली भारताची दाणादाण |title=Record-breaking Buttler and Brook put India to the sword |url=https://www.telegraph.co.uk/cricket/2026/07/11/record-breaking-buttler-and-brook-put-india-to-the-sword |website=द डेली टेलिग्राफ }}</ref> * आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटच्या इतिहासात एका डावात भारताने दिलेल्या ह्या सर्वाधिक धावा होत्या. <ref>{{cite web |access-date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title=विक्रमी भागीदारी, सर्वोच्च धावसंख्या: बटलर आणि ब्रुक यांनी भारताच्या जखमेवर मीठ चोळले. |title=Record partnership, highest total: Buttler, Brook add insult to India's injury |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/england-vs-india-5th-t20i-jos-buttler-harry-brook-2945872-2026-07-11 |website=इंडिया टुडे}}</ref> }} == आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १४ जुलै २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = २५८ (४७.५ षटके) | runs1 = [[ज्यो रूट]] ७६[[नाबाद|*]] (७६) | wickets1 = [[अक्षर पटेल]] ४/६२ (९.५ षटके) | score2 = २६२/४ (४५.२ षटके) | runs2 = [[शुभमन गिल]] ८०[[नाबाद|*]] (७५) | wickets2 = [[जॉश टँग]] १/५० (१० षटके) | result = भारत ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496579.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान| एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] | umpires = [[माइक बर्न्स]] (इं) आणि [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) | motm = [[अक्षर पटेल]](Ind) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[जॉश टँग]] (इं) याने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले.<ref>{{cite web |access-date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title=इंग्लंडच्या फलंदाजीने सामन्याला सुरुवात; भारताच्या संघात बुमराहचे पुनरागमन |title=Tongue debut as England bat; Bumrah back for India |url=https://www.cricinfo.com/story/eng-vs-ind-1st-odi-tongue-debut-as-england-bat-bumrah-back-for-india-1545565 |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[जोस बटलर]]चा (इं) हा २००वा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना होता.<ref>{{cite web |access-date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title=इंग्लंडसाठी २०० वा एकदिवसीय सामना खेळून जोस बटलर एका प्रतिष्ठित गटात सामील. |title=Jos Buttler joins elite club with 200th ODI appearance for England |url=https://ianslive.in/jos-buttler-joins-elite-club-with-200th-odi-appearance-for-england--20260714162154 |website=आयएएनएस लाईव्ह }}</ref> * [[जसप्रीत बुमराह]]ने (भा) त्याचा १५०वा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय बळी घेतला.<ref>{{cite web |access-date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title=जसप्रीत बुमराहने इतिहास रचला; दुर्मिळ 'तिहेरी-विक्रम' करणारा ठरला पहिला भारतीय. |title=Jasprit Bumrah Creates History, Becomes 1st Indian To Achieve Rare Triple-Record |url=https://www.news18.com/cricket/jasprit-bumrah-creates-history-becomes-1st-indian-with-150-odi-200-test-and-100-t20i-wickets-ws-l-10210858.html |website=न्यूज१८}}</ref> }} ===२रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १६ जुलै २०२६ | time = १३:०० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|ENG}} | score1 = २३३ (४४ षटके) | runs1 = [[श्रेयस अय्यर]] ६६ (७१) | wickets1 = [[जोफ्रा आर्चर]] ३/४७ (१० षटके) | score2 = २३५/६ (४४.१ षटके) | runs2 = [[ज्यो रूट]] ९९[[नाबाद|*]] (१३३) | wickets2 = [[गुरनूर ब्रार]] २/६७ (१० षटके) | result = इंग्लंड ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496580.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] | umpires = [[सॅम नोजास्की]] (ऑ) आणि [[रसेल वॉरेन]] (इं) | motm = [[ज्यो रूट]] (इं) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===३रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १९ जुलै २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = ३८७/३ (५० षटके) | runs1 = [[बेन डकेट]] १४१ (१३५) | wickets1 = [[प्रसिद्ध कृष्ण]] २/६९ (१० षटके) | score2 = ३६०/७ (५० षटके) | runs2 = [[रोहित शर्मा]] १३८ (११०) | wickets2 = [[सॅम कुरन]] ४/७५ (१० षटके) | result = इंग्लंड २७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496581.html धावफलक] | venue = [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] | umpires = [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[मार्टिन सॅगर्स]] (इं) | motm = [[जेकब बेथेल]] (इं) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[विराट कोहली]] आणि [[रोहित शर्मा]] ही एकत्र ४०० आंतरराष्ट्रीय सामने खेळणारी पहिली भारतीय जोडी ठरली. <ref>{{cite web |access-date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title=|title=Rohit, Kohli become first Indian pair to play 400 matches together in Lord’s ODI |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/rohit-sharma-virat-kohli-400-matches-together-first-indian-pair-10793607/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}</ref> * आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांमध्ये भारताविरूद्ध इंग्लंडची ही सर्वोच्च धावसंख्या होती. <ref>{{cite web |access-date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= लॉर्ड्सवरील धावांच्या वर्षावात डकेटच्या १४१ धावा रोहितच्या १३८ धावांवर भारी |title=Duckett 141 trumps Rohit 138 in Lord's run-fest |url=https://www.espncricinfo.com/series/india-in-england-2026-1496488/england-vs-india-3rd-odi-1496581/match-report |website=क्रिकइन्फो}}</ref> * या मैदानावर एकदिवसीय सामन्यात शतक झळकावणारा [[रोहित शर्मा]] हा पहिला भारतीय खेळाडू ठरला. <ref>{{cite web |access-date=१० ऑगस्ट २०२६|trans-title= रोहित शर्माने शतकासह निवृत्तीच्या चर्चांना पूर्णविराम दिला; अशी ऐतिहासिक कामगिरी करणारा ठरला पहिलाच भारतीय. |title=Rohit Sharma shuts retirement talks with century, becomes first Indian to achieve historic feat |url=https://www.indiatvnews.com/amp/sports/cricket/rohit-sharma-shuts-retirement-talks-with-century-becomes-first-indian-to-achieve-historic-feat-2026-07-19-1048756 |website=इंडिया टीव्ही न्यूज}}</ref> }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/india-in-england-2026-1496488 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे इंग्लंड दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे इंग्लंड दौरे]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|इंग्लंड]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे इंग्लंड दौरे]] p4sie0b4ne75klx5wwb0xpezhyl19jn 0 382193 2704781 2701125 2026-08-23T17:13:11Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704781 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = नॉर्वे क्रिकेट संघाचा पोर्तुगाल दौरा, २०२५ | team1_name = पोर्तुगाल | team2_name = नॉर्वे | from_date = ५ | to_date = ९ एप्रिल २०२५ | team1_captain = नजम शाहझाद | team2_captain = खिजर अहमद | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 2 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = धवलकुमार नोरोतम (९२) | team2_twenty20s_most_runs = मुहम्मद शेर सहाक (६७) | team1_twenty20s_most_wickets = उपेन शांतू (५)<br />शर्मन वाझ (५) | team2_twenty20s_most_wickets = कमर मुश्ताक (५)<br />अनिल परमार (५) | player_of_twenty20_series = मुहम्मद शेर सहाक (नॉर्वे) }} [[नॉर्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]]ाने एप्रिल २०२५ मध्ये [[पोर्तुगाल]]चा दौरा केला. दौऱ्यात पाच टी१० सामने आणि तीन टी२०आ सामने खेळले गेले.<ref name="tour">{{cite web |url=https://cricketforbundet.no/wp-content/uploads/2025/03/2025-ECN_ECI-Portugal.pdf |title=ECI & ECN Portugal – Menn & kvinner: Reise & turnering |publisher=नॉर्वे क्रिकेट महासंघ |language=no |date=मार्च २०२५ |access-date=२ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> सर्व सामने सांतारेम क्रिकेट मैदान, अल्बेर्गारिया येथे खेळवण्यात आले.<ref name="series">{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/1478226/norway-in-portugal-2025 |title=Norway tour of Portugal 2025 |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |language=en |access-date=२ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> दौऱ्याची सुरुवात ५ एप्रिल रोजी टी१० मालिकेने झाली. नॉर्वेने पहिले तीन सामने जिंकले. चौथा सामना रद्द झाला, तर पोर्तुगालने पाचवा सामना जिंकला. त्यामुळे नॉर्वेने टी१० मालिका ३–१ ने जिंकली.<ref name="t10">{{cite web |url=https://www.ecn.cricket/series/eci-portugal-norway-2025-9135 |title=ECI Portugal-Norway, 2025 |website=युरोपियन क्रिकेट |language=en |access-date=२ ऑगस्ट २०२६ }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्यानंतर झालेल्या टी२०आ मालिकेतील पहिला सामना नॉर्वेने ३९ धावांनी जिंकला. पोर्तुगालने दुसरा सामना ४ गडी राखून जिंकत मालिका बरोबरीत आणली. पोर्तुगालने तिसरा सामना ५४ धावांनी जिंकून तीन सामन्यांची टी२०आ मालिका २–१ ने जिंकली.<ref name="series" /> पोर्तुगालच्या धवलकुमार नोरोतमने टी२०आ मालिकेत सर्वाधिक ९२ धावा केल्या. नॉर्वेकडून मुहम्मद शेर सहाकने सर्वाधिक ६७ धावा केल्या. उपेन शांतू, शर्मन वाझ, कमर मुश्ताक आणि अनिल परमार यांनी प्रत्येकी ५ बळी घेतले. मुहम्मद शेर सहाकला मालिकेतील सर्वोत्तम खेळाडू म्हणून निवडण्यात आले.<ref name="stats">{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/1478226/stats/17069/norway-in-portugal-2025 |title=Norway tour of Portugal 2025 – Statistics |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |language=en |access-date=२ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> == संघ == मालिकेसाठी पोर्तुगालने १७, तर नॉर्वेने १४ खेळाडूंचा संघ निवडला होता.<ref name="squads2025">{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://www.ascores.com/series/ecn-portugal-norway-t20i-squad-list/2025 | title = ECN Portugal-Norway T20I 2025 Squads: Full Player List for All ECN Portugal-Norway T20I Teams | website = AScores | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ | archive-date = 2026-05-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260518162111/https://www.ascores.com/series/ecn-portugal-norway-t20i-squad-list/2025 | url-status = dead }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! style="width:50%;" | पोर्तुगाल ! style="width:50%;" | नॉर्वे |- | style="vertical-align:top;" | * नज्जम शहजाद (कर्णधार) * अमनदीप सिंग * कार्लोस नुनेस * कॉनरॅड ग्रीनशील्ड्स * धवलकुमार नरोतम * फ्रँकोइस स्टोमन * हरदीप सिंग * जल्पेश विजय * जेरेमी मार्टिन्स * जुआन हेन्री * मिगुएल मचाडो (यष्टीरक्षक) * मोहम्मद सिराज निपो * राहुलकुमार हाशू * शयाद्दूर रहमान * शेरमन वाझ * सय्यद मैसम अली * उपेन शांटू | style="vertical-align:top;" | * [[खिजर अहमद|खिझर अहमद]] (कर्णधार आणि यष्टीरक्षक) * अहमदउल्ला शिनवारी * अनिल परमार * एरफान अब्दुलरहिमझाई * फैसल रझा * जुनैद मेहमूद * कुरुगे दर्शना अबेरथना * उस्मान आरिफ * मन्सूर शाह * शेर सहक * कमर मुश्ताक * तफसीर अली * विनय रवी * विशाल शर्मा |} == टी१० मालिका == नॉर्वेने पाच सामन्यांची टी१० मालिका ३–१ ने जिंकली. मालिकेतील चौथा सामना रद्द झाला.<ref name="t10" /> === १ला टी१० === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ५ एप्रिल २०२५ | time = | daynight = | round = | संघ१ = {{cr-rt|NOR}} | संघ२ = {{cr|POR}} | धावसंख्या१ = १५७/४ (१० षटके) | धावसंख्या२ = १३३/७ (१० षटके) | निकाल = नॉर्वे २४ धावांनी विजयी. | स्थळ = सांतारेम क्रिकेट मैदान, अल्बेर्गारिया }} === २रा टी१० === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ५ एप्रिल २०२५ | time = | daynight = | round = | संघ१ = {{cr-rt|POR}} | संघ२ = {{cr|NOR}} | धावसंख्या१ = १२३/६ (१० षटके) | धावसंख्या२ = १२५/२ (९.२ षटके) | निकाल = नॉर्वे ८ गडी राखून विजयी. | स्थळ = सांतारेम क्रिकेट मैदान, अल्बेर्गारिया }} === ३रा टी१० === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ६ एप्रिल २०२५ | time = | daynight = | round = | संघ१ = {{cr-rt|POR}} | संघ२ = {{cr|NOR}} | धावसंख्या१ = ११७/६ (१० षटके) | धावसंख्या२ = ५०/२ (३.१ षटके) | निकाल = नॉर्वे [[डकवर्थ–लुईस–स्टर्न पद्धत|डकवर्थ–लुईस–स्टर्न पद्धतीने]] ११ धावांनी विजयी. | स्थळ = सांतारेम क्रिकेट मैदान, अल्बेर्गारिया }} === ४था टी१० === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ६ एप्रिल २०२५ | time = | daynight = | round = | संघ१ = {{cr-rt|POR}} | संघ२ = {{cr|NOR}} | धावसंख्या१ = | धावसंख्या२ = | निकाल = सामना रद्द. | स्थळ = सांतारेम क्रिकेट मैदान, अल्बेर्गारिया }} === ५वा टी१० === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ६ एप्रिल २०२५ | time = | daynight = | round = | संघ१ = {{cr-rt|NOR}} | संघ२ = {{cr|POR}} | धावसंख्या१ = १३१/४ (१० षटके) | धावसंख्या२ = १३२/१ (६.२ षटके) | निकाल = पोर्तुगाल ९ गडी राखून विजयी. | स्थळ = सांतारेम क्रिकेट मैदान, अल्बेर्गारिया }} == टी२०आ मालिका == === १ला टी२०आ === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ७ एप्रिल २०२५ | time = १३:३० | संघ१ = {{cr-rt|NOR}} | संघ२ = {{cr|POR}} | धावसंख्या१ = १५४/६ (२० षटके) | धावा१ = फैसल रझा ३७* (३०)<br />कुरुगे दर्शना अबेयरत्ने ३३ (२७) | बळी१ = राहुलकुमार हाशू ३/३३ (४ षटके) | धावसंख्या२ = ११५ (१८.१ षटके) | धावा२ = राहुलकुमार हाशू २६ (२३) | बळी२ = कुरुगे दर्शना अबेयरत्ने २/७ (३ षटके) | निकाल = नॉर्वे ३९ धावांनी विजयी. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/1478226/scorecard/1478228/portugal-vs-norway-1st-t20i-norway-in-portugal-2025 धावफलक] | स्थळ = सांतारेम क्रिकेट मैदान, अल्बेर्गारिया | पंच = नईम मलिक (पोर्तुगाल), अँड्र्यू विंटर (इंग्लंड) आणि क्रुत पटेल (भारत; दूरचित्रवाणी पंच) | सामनावीर = कुरुगे दर्शना अबेयरत्ने (नॉर्वे) | नाणेफेक = पोर्तुगाल, क्षेत्ररक्षण. | टीपा = नॉर्वेने तीन सामन्यांच्या मालिकेत १–० अशी आघाडी घेतली.<ref name="first">{{cite web | url = https://www.espn.com/cricket/series/1478226/scorecard/1478228/portugal-vs-norway-1st-t20i-norway-in-portugal-2025 | title = Portugal v Norway, 1st T20I | website = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> }} === २रा टी२०आ === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ८ एप्रिल २०२५ | time = १३:३० | संघ१ = {{cr-rt|NOR}} | संघ२ = {{cr|POR}} | धावसंख्या१ = १३७/७ (२० षटके) | धावा१ = कमर मुश्ताक ४३* (३३)<br />विनय रवी २२* (१८) | बळी१ = मोहम्मद सिराज निपो २/१९ (४ षटके)<br />उपेन शांटू २/२० (४ षटके) | धावसंख्या२ = १३८/६ (१७.५ षटके) | धावा२ = कॉनरॅड ग्रीनशील्ड्स ६७* (४६)<br />जल्पेश विजय २२ (१६) | बळी२ = मुहम्मद शेर सहाक ३/२० (३.५ षटके) | निकाल = पोर्तुगाल ४ गडी राखून विजयी. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/1478226/scorecard/1478229/portugal-vs-norway-2nd-t20i-norway-in-portugal-2025 धावफलक] | स्थळ = सांतारेम क्रिकेट मैदान, अल्बेर्गारिया | पंच = अँड्र्यू विंटर (इंग्लंड), क्रुत पटेल (भारत) आणि नईम मलिक (पोर्तुगाल; दूरचित्रवाणी पंच) | सामनावीर = कॉनरॅड ग्रीनशील्ड्स (पोर्तुगाल) | नाणेफेक = नॉर्वे, फलंदाजी. | टीपा = या विजयामुळे तीन सामन्यांची मालिका १–१ अशी बरोबरीत आली.<ref name="second">{{cite web | url = https://www.espn.com/cricket/series/1478226/scorecard/1478229/portugal-vs-norway-2nd-t20i-norway-in-portugal-2025 | title = Portugal v Norway, 2nd T20I | website = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> }} === ३रा टी२०आ === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ९ एप्रिल २०२५ | time = १३:३० | संघ१ = {{cr-rt|POR}} | संघ२ = {{cr|NOR}} | धावसंख्या१ = १८९/८ (२० षटके) | धावा१ = धवलकुमार नोरोतम ८४ (५५)<br />नज्जम शहजाद ३८ (२१) | बळी१ = अहमदुल्लाह शिनवारी २/२६ (३ षटके)<br />अनिल परमार २/२७ (४ षटके) | धावसंख्या२ = १३५/९ (२० षटके) | धावा२ = मुहम्मद शेर सहाक ५४ (३७)<br />अहमदुल्लाह शिनवारी २६* (२५) | बळी२ = शेरमन वाझ ४/२२ (४ षटके) | निकाल = पोर्तुगाल ५४ धावांनी विजयी. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/1478226/scorecard/1478230/portugal-vs-norway-3rd-t20i-norway-in-portugal-2025 धावफलक] | स्थळ = सांतारेम क्रिकेट मैदान, अल्बेर्गारिया | पंच = क्रुत पटेल (भारत), नईम मलिक (पोर्तुगाल) आणि अँड्र्यू विंटर (इंग्लंड; दूरचित्रवाणी पंच) | सामनावीर = धवलकुमार नोरोतम (पोर्तुगाल) | नाणेफेक = पोर्तुगाल, फलंदाजी. | टीपा = पोर्तुगालने तीन सामन्यांची मालिका २–१ ने जिंकली.<ref name="third">{{cite web | url = https://www.espn.com/cricket/series/1478226/scorecard/1478230/portugal-vs-norway-3rd-t20i-norway-in-portugal-2025 | title = Portugal v Norway, 3rd T20I | website = ईएसपीएन क्रिकइन्फो | language = en | access-date = २ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espn.com/cricket/series/1478226/norway-in-portugal-2025 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील टी२०आ मालिकेचे पान] * [https://www.ecn.cricket/series/eci-portugal-norway-2025-9135 युरोपियन क्रिकेटवरील टी१० मालिकेचे पान]{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५}} [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५]] [[वर्ग:नॉर्वे क्रिकेट संघाचे पोर्तुगाल दौरे|२०२५]] 33e0mh32kyz9e4kig8g9w63ywamd02j 0 382467 2704870 2703253 2026-08-23T20:07:00Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704870 wikitext text/x-wiki '''कोकणातील लोकवाद्ये''' ही कोकण प्रदेशातील लोकजीवन, धार्मिक परंपरा, लोकसंस्कृती, सण-उत्सव, जत्रा, लोकनृत्ये, लोकनाट्ये आणि सामुदायिक सांस्कृतिक जीवनाचा अविभाज्य घटक मानली जातात. पारंपरिक समाजजीवनात या वाद्यांचा उपयोग केवळ मनोरंजनासाठीच नव्हे, तर धार्मिक विधी, देवपूजा, ग्रामदैवतांच्या यात्रा, दशावतार, भजन-कीर्तन, वारकरी संप्रदाय, विवाहसमारंभ तसेच विविध लोकविधींमध्ये केला जातो. कोकणातील अनेक लोकवाद्ये पिढ्यान्‌पिढ्या मौखिक परंपरेतून जतन झाली असून ती स्थानिक सांस्कृतिक ओळख आणि लोकपरंपरेचे प्रतीक मानली जातात. <ref>{{cite book |last=Campbell |first=James MacNabb |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency, Vol. X: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1880 |ref=harv }}</ref><ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Government of Maharashtra |place=Bombay |year=1962 |ref=harv }}</ref><ref>{{cite book |last=Kothari |first=Komal S. |title=Indian Folk Musical Instruments |publisher=Sangeet Natak Akademi |place=New Delhi |year=1968 |ref=harv }}</ref> [[File:Tutari Sanai and Tal.jpg|thumb|right|250px|'''तुतारी, सनई आणि टाळ''' — महाराष्ट्रातील लोककलेत वापरली जाणारी पारंपरिक वाद्ये.]] कोकणातील लोकवाद्यांच्या निर्मितीवर आणि विकासावर प्रदेशाची भौगोलिक रचना, समुद्रकिनारी वसलेले जीवन, सह्याद्री पर्वतरांग, स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्ती तसेच विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांचा प्रभाव दिसून येतो. बांबू, लाकूड, भोपळा, धातू, प्राण्यांची कातडी, शिंगे आणि नैसर्गिक तंतू यांसारख्या स्थानिक साहित्यापासून विविध प्रकारची वाद्ये तयार करण्याची परंपरा कोकणात विकसित झाली. स्थानिक कारागिरांनी तयार केलेल्या या वाद्यांच्या रचना, आकार, ध्वनीवैशिष्ट्ये आणि वादनपद्धती प्रदेशानुसार काही प्रमाणात भिन्न आढळतात. <ref>{{cite book |last=Deva |first=Bigamudre Chaitanya |title=Musical Instruments of India: Their History and Development |publisher=Firma KLM |place=New Delhi |year=1978 |ref=harv }}</ref><ref>{{cite book |last=Krishnaswamy |first=S. |title=Musical Instruments of India |edition=Revised |publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India |place=New Delhi |year=2017 |ref=harv }}</ref><ref>{{cite book |last=Buchner |first=Alexander |title=Folk Music Instruments of the World |publisher=Crown Publishers |place=New York |year=1978 |ref=harv }}</ref> भारतीय संगीतशास्त्रातील पारंपरिक वर्गीकरणानुसार कोकणातील लोकवाद्यांचे अवनद्ध (तालवाद्ये), तंतू (तंतुवाद्ये), सुषिर (वायुवाद्ये) आणि घन (घनवाद्ये) अशा प्रमुख गटांमध्ये वर्गीकरण केले जाते. ढोल, ढोलकी, ताशा, डफ, मृदंग, पखवाज, तुणतुणे, एकतारी, तुतारी, शंख, टाळ, झांज, चिपळ्या आणि नाळ ही या प्रदेशात प्रचलित असलेली प्रमुख लोकवाद्ये आहेत. या वाद्यांचा वापर धार्मिक विधी, लोकनाट्ये, लोकनृत्ये, भजन-कीर्तन तसेच विविध सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रसंगांमध्ये केला जातो.<ref>{{sfn|Kothari|1968}}{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> दशावतार, वारकरी संप्रदाय, गोंधळ, भजन, कीर्तन, ग्रामदैवतांचे उत्सव, जत्रा आणि विविध लोकनृत्यांमुळे कोकणातील लोकवाद्यांची स्वतंत्र परंपरा विकसित झाली आहे. आधुनिक काळात ध्वनिवर्धक यंत्रणा, इलेक्ट्रॉनिक वाद्ये आणि बदलत्या सांस्कृतिक प्रवाहांमुळे काही पारंपरिक लोकवाद्यांचा वापर कमी झाला असला, तरी धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांमध्ये त्यांचे स्थान आजही महत्त्वाचे मानले जाते. <ref>{{cite book |last=Ranade |first=Ashok D. |title=Stage Music of Maharashtra |publisher=Sangeet Natak Akademi |place=New Delhi |year=1986 |ref=harv }}</ref><ref>{{cite journal |last=Mujumdar |first=Manisha Mohan |title=Dashavatar, the Glorious Local Art of Performance: In the Perspective of Globalization |journal=Motifs: An International Journal of English Studies |volume=7 |issue=Special Issue |pages=83–93 |year=2021 |ref=harv }}</ref><ref>{{cite journal |last=Kamble |first=V. C. |last2=Ransure |first2=P. V. |title=Folk and Folk-Lore Culture of Maharashtra |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |year=2008–2009 |pages=191–205 |ref=harv }}</ref> == व्युत्पत्ती == '''लोकवाद्ये''' हा शब्द '''लोक''' आणि '''वाद्य''' या दोन शब्दांच्या संयोगातून तयार झाला आहे. '''लोक''' या शब्दाचा अर्थ विशिष्ट प्रदेशातील सर्वसामान्य समाज, त्यांची जीवनपद्धती, परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा असा होतो, तर '''वाद्य''' म्हणजे ध्वनी निर्माण करून संगीत सादर करण्यासाठी वापरले जाणारे साधन होय. त्यामुळे '''लोकवाद्ये''' म्हणजे विशिष्ट प्रदेशातील लोकसमूहाने पारंपरिक पद्धतीने निर्माण केलेली, पिढ्यान्‌पिढ्या वापरात असलेली आणि लोकजीवनाशी निगडित संगीतवाद्ये अशी त्याची व्यापक व्याख्या केली जाते.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Kothari|1968}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> कोकण प्रदेशातील लोकवाद्यांची परंपरा स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, नैसर्गिक साधनसंपत्ती, धार्मिक श्रद्धा, कृषीप्रधान जीवनशैली आणि सागरी संस्कृती यांच्या परस्परसंवादातून विकसित झाली. या प्रदेशात उपलब्ध असलेल्या बांबू, लाकूड, भोपळा, धातू, प्राण्यांची कातडी, शिंगे आणि नैसर्गिक तंतू यांसारख्या साहित्यापासून विविध प्रकारची वाद्ये तयार करण्याची परंपरा रूढ झाली. परिणामी अनेक लोकवाद्यांची नावे त्यांच्या रचना, आकार, उपयोग, ध्वनी किंवा निर्मितीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या साहित्याशी संबंधित स्वरूपात प्रचलित झाली.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Buchner|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> भारतीय संगीतशास्त्रात वाद्यांचे वर्गीकरण प्राचीन काळापासून विकसित झाले असून, '''भरतमुनींच्या ''नाट्यशास्त्रात''''' वाद्यांचे '''तत (तंतुवाद्ये), अवनद्ध (तालवाद्ये), सुषिर (वायुवाद्ये) आणि घन (घनवाद्ये)''' असे चार प्रमुख प्रकार सांगितले आहेत. हे वर्गीकरण पुढे ''संगीतरत्नाकर'' आणि इतर संगीतशास्त्रीय ग्रंथांमध्येही स्वीकारले गेले. कोकणातील लोकवाद्यांचे वर्गीकरणही याच भारतीय संगीतपरंपरेनुसार केले जाते. <ref>{{cite book |last=Nettl |first=Bruno |title=The Study of Ethnomusicology: Thirty-Three Discussions |edition=3rd |publisher=University of Illinois Press |place=Urbana, Chicago, and Springfield |year=2015 |ref=harv }}</ref><ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> कोकणातील लोकवाद्यांच्या नामपरंपरेवर मराठीबरोबरच संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश, कन्नड, कोकणी, फारसी आणि अरबी भाषांचा प्रभाव आढळतो. प्राचीन सागरी व्यापार, सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि विविध राजसत्तांच्या प्रभावामुळे काही वाद्ये आणि त्यांची नावे कोकणात रूढ झाली, तर काही वाद्यांनी स्थानिक परंपरेनुसार स्वतंत्र वैशिष्ट्ये आत्मसात केली. त्यामुळे कोकणातील लोकवाद्यांची नामपरंपरा ही स्थानिक आणि बाह्य सांस्कृतिक प्रभावांच्या समन्वयातून विकसित झालेली मानली जाते. <ref>{{cite book |last=Jackson |first=A. M. T. |title=Folklore of the Konkan |publisher=British India Press |place=Bombay |year=1915 |ref=harv }}</ref><ref>{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Ranade|1998}}</ref> == इतिहास == कोकणातील लोकवाद्यांचा इतिहास हा प्रदेशाच्या सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक इतिहासाशी निगडित आहे. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेल्या कोकण प्रदेशात प्राचीन काळापासून विविध लोकसमूह, व्यापारी, राजसत्तांचे आश्रय आणि धार्मिक परंपरांचा प्रभाव दिसून येतो. या विविध घटकांच्या परस्परसंवादातून येथे लोकसंगीत आणि लोकवाद्यांची स्वतंत्र परंपरा विकसित झाली.<ref>{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Jackson|1984}}{{sfn|Ratnagiri District Gazetteer|1962}}</ref> भारतीय संगीतपरंपरेत वाद्यांचा उल्लेख वैदिक साहित्य, ''नाट्यशास्त्र'', ''संगीतरत्नाकर'' आणि इतर प्राचीन संगीतग्रंथांमध्ये आढळतो. या ग्रंथांमध्ये वाद्यांचे वर्गीकरण, त्यांचा धार्मिक आणि सांस्कृतिक उपयोग तसेच वादनपरंपरा यांचे वर्णन केलेले आहे. कोकणातील लोकवाद्ये या व्यापक भारतीय परंपरेशी संबंधित असली, तरी त्यांचा विकास स्थानिक समाजजीवन, उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्ती आणि प्रादेशिक लोकसंस्कृती यांच्या प्रभावाखाली झाला.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}{{sfn|Nettl|2015}}</ref> मध्ययुगीन काळात शिलाहार, यादव, बहमनी, आदिलशाही, मराठा आणि पोर्तुगीज सत्तांच्या काळात कोकणातील धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनात विविध बदल झाले. मंदिरे, ग्रामदैवतांची देवळे, यात्रोत्सव, जत्रा आणि लोकनाट्य परंपरांमुळे ढोल, ताशा, डफ, तुतारी, शंख, टाळ, झांज आणि इतर लोकवाद्यांचा वापर अधिक व्यापक झाला. धार्मिक विधी आणि सामुदायिक समारंभांमध्ये या वाद्यांनी महत्त्वाचे स्थान प्राप्त केले. <ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Government of Maharashtra |place=Bombay |year=1964 |ref=harv }}</ref><ref>{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Ratnagiri District Gazetteer|1962}}</ref> कोकणातील दशावतार ही लोकनाट्यपरंपरा, वारकरी संप्रदायातील भजन-कीर्तन, गोंधळ, ग्रामदैवतांचे उत्सव, पालख्या आणि जत्रा या लोकवाद्यांच्या जतन आणि विकासासाठी महत्त्वपूर्ण ठरल्या. या परंपरांमध्ये तालवाद्ये, सुषिरवाद्ये आणि घनवाद्यांचा वापर केवळ संगीतसाथीसाठीच नव्हे, तर धार्मिक विधी, नाट्यप्रयोग आणि सामुदायिक सहभाग यांचे माध्यम म्हणूनही केला जातो.<ref>{{sfn|Mujumdar|2021}}{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Kamble|Ransure|2008–2009}}</ref> एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकात जिल्हा गॅझेटिअर्स, लोकसाहित्य, मानववंशशास्त्रीय नोंदी आणि संगीतशास्त्रीय संशोधनांमुळे कोकणातील लोकपरंपरा आणि लोकवाद्यांचे शास्त्रीय दस्तऐवजीकरण सुरू झाले. स्वातंत्र्योत्तर काळात संगीत नाटक अकादमी, इंदिरा गांधी राष्ट्रीय कला केंद्र, महाराष्ट्र शासन आणि विविध संशोधकांनी भारतीय तसेच महाराष्ट्रातील लोकवाद्यांवर स्वतंत्र संशोधन प्रकाशित केले. त्यामुळे कोकणातील लोकवाद्यांच्या इतिहास, वर्गीकरण आणि सांस्कृतिक महत्त्वाच्या अभ्यासाला शैक्षणिक आधार प्राप्त झाला.<ref>{{sfn|Kothari|1968}}{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}{{sfn|Ranade|1998}}</ref> एकविसाव्या शतकात ध्वनिमुद्रण, डिजिटल माध्यमे, शैक्षणिक संशोधन आणि सांस्कृतिक महोत्सव यांच्या माध्यमातून कोकणातील अनेक पारंपरिक लोकवाद्यांचे दस्तऐवजीकरण आणि पुनर्परिचय झाला आहे. तथापि, काही पारंपरिक वाद्यांचा वापर मर्यादित स्वरूपात राहिल्याने त्यांचा अभ्यास प्रामुख्याने लोकसाहित्य, संगीतशास्त्र आणि सांस्कृतिक इतिहासाच्या संदर्भात केला जात आहे. <ref>{{cite journal |last=Manuel |first=Peter |title=The Intermediate Sphere in North Indian Music Culture: Between and Beyond "Folk" and "Classical" |url=https://archive.org/details/sim_ethnomusicology_winter-2015_59_1/page/82 |journal=Ethnomusicology |volume=59 |issue=1 |pages=82–115 |year=2015 |ref=harv }}</ref><ref>{{sfn|Nettl|2015}}{{sfn|Ranade|1998}}</ref> == लोकवाद्यांचे वर्गीकरण == भारतीय संगीतशास्त्रात वाद्यांचे वर्गीकरण प्राचीन काळापासून विकसित झाले आहे. भरतमुनींच्या ''नाट्यशास्त्रात'' वाद्यांचे तत (तंतुवाद्ये), अवनद्ध (तालवाद्ये), सुषिर (वायुवाद्ये) आणि घन (घनवाद्ये) असे चार प्रमुख प्रकार सांगितले आहेत. पुढे शार्ङ्गदेव यांच्या ''संगीतरत्नाकर''सह इतर संगीतग्रंथांनीही हे वर्गीकरण स्वीकारले. कोकणातील लोकवाद्यांचे वर्गीकरणही याच पारंपरिक भारतीय संगीतशास्त्रीय पद्धतीनुसार केले जाते.<ref>{{sfn|Kothari|1968}}{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> कोकण प्रदेशात वापरली जाणारी लोकवाद्ये त्यांच्या ध्वनीनिर्मितीच्या तत्त्वानुसार चार प्रमुख गटांत विभागली जातात. ताल निर्माण करण्यासाठी वापरली जाणारी वाद्ये '''अवनद्ध''' किंवा तालवाद्ये, तारा किंवा तंतूंच्या कंपनातून ध्वनी निर्माण करणारी वाद्ये '''तंतुवाद्ये''', हवेच्या प्रवाहामुळे ध्वनी निर्माण करणारी वाद्ये '''सुषिरवाद्ये''', तर धातू किंवा घन पदार्थावर आघात करून ध्वनी निर्माण करणारी वाद्ये '''घनवाद्ये''' म्हणून ओळखली जातात.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Nettl|2015}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> === अवनद्ध (तालवाद्ये) === अवनद्ध वाद्यांमध्ये चामड्याने मढविलेल्या पृष्ठभागावर हाताने किंवा काठ्यांच्या साहाय्याने आघात करून ध्वनी निर्माण केला जातो. कोकणातील लोकजीवनात ढोल, ढोलकी, मृदंग, पखवाज, ताशा, डफ आणि नाळ ही प्रमुख तालवाद्ये मानली जातात. धार्मिक उत्सव, जत्रा, दशावतार, भजन-कीर्तन, विवाहसमारंभ आणि विविध लोकनृत्यांमध्ये या वाद्यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Kothari|1968}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> === तंतुवाद्ये === तंतुवाद्यांमध्ये तारा किंवा तंतूंच्या कंपनामुळे ध्वनी निर्माण होतो. कोकणातील लोकपरंपरेत तुणतुणे आणि एकतारी ही सर्वाधिक प्रचलित तंतुवाद्ये आहेत. भजन, कीर्तन, वारकरी संप्रदाय, गोंधळ तसेच लोकगायनाच्या विविध प्रकारांमध्ये या वाद्यांचा साथीसाठी उपयोग केला जातो.<ref>{{sfn|Kothari|1968}}{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> === सुषिरवाद्ये === सुषिरवाद्यांमध्ये हवेच्या प्रवाहामुळे ध्वनी निर्माण होतो. तुतारी, शंख आणि शिंग ही कोकणातील प्रमुख सुषिरवाद्ये आहेत. धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांचे उत्सव, मिरवणुका, जत्रा आणि पारंपरिक समारंभांमध्ये या वाद्यांचा वापर केला जातो. काही वाद्ये संदेशवहन, समारंभाची सुरुवात किंवा धार्मिक संकेत देण्यासाठीही वापरली जातात.<ref>{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> === घनवाद्ये === घनवाद्यांमध्ये धातू किंवा इतर घन पदार्थावर आघात केल्याने ध्वनी निर्माण होतो. टाळ, झांज आणि चिपळ्या ही कोकणातील प्रमुख घनवाद्ये असून त्यांचा उपयोग विशेषतः भजन, कीर्तन, वारकरी संप्रदाय, गोंधळ आणि इतर धार्मिक विधींमध्ये तालधारणेसाठी केला जातो. या वाद्यांचा आवाज स्पष्ट, लयबद्ध आणि दूरवर पोहोचणारा असल्यामुळे सामूहिक गायनात त्यांना विशेष महत्त्व आहे.<ref>{{sfn|Kothari|1968}}{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> कोकणातील लोकवाद्यांचे हे वर्गीकरण केवळ संगीतशास्त्रीय दृष्टिकोनातूनच नव्हे, तर त्यांच्या सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक उपयोगाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे मानले जाते. अनेक प्रसंगी एकाच सांस्कृतिक कार्यक्रमात विविध गटांतील वाद्यांचा एकत्रित वापर करून विशिष्ट लय, ध्वनी आणि सांगीतिक वातावरण निर्माण केले जाते.<ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Nettl|2015}}{{sfn|Manuel|2015}}</ref> == कोकणातील प्रमुख तालवाद्ये == तालवाद्ये ही कोकणातील लोकसंगीत परंपरेचा सर्वाधिक प्रभावी आणि व्यापक घटक मानली जातात. चामड्याने मढविलेल्या पृष्ठभागावर हाताने किंवा काठ्यांच्या साहाय्याने आघात करून ध्वनी निर्माण करणाऱ्या या वाद्यांचा उपयोग धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांच्या उत्सव, जत्रा, मिरवणुका, दशावतार, भजन-कीर्तन, वारकरी संप्रदाय, लोकनृत्ये तसेच विविध सामाजिक समारंभांमध्ये केला जातो. ताल, लय आणि सांगीतिक गती टिकवून ठेवण्यात तालवाद्यांची प्रमुख भूमिका असते.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}{{sfn|Kothari|1968}}</ref> कोकणातील तालवाद्यांच्या निर्मितीसाठी प्रामुख्याने स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेले लाकूड, धातू आणि विविध प्राण्यांच्या कातड्यांचा वापर केला जातो. वाद्याचा आकार, त्यावरील कातडीचा प्रकार, बांधणीची पद्धत आणि ताण यांनुसार त्याच्या ध्वनीत भिन्नता निर्माण होते. स्थानिक कारागिरांनी विकसित केलेल्या या परंपरागत तंत्रांमुळे प्रत्येक वाद्याला स्वतंत्र ध्वनीवैशिष्ट्य प्राप्त झाले आहे.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Buchner|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> कोकणातील तालवाद्यांमध्ये '''ढोल''', '''ढोलकी''', '''मृदंग''', '''पखवाज''', '''ताशा''', '''डफ''' आणि '''नाळ''' ही प्रमुख वाद्ये मानली जातात. यांपैकी काही वाद्ये धार्मिक परंपरांशी निगडित असून काहींचा उपयोग लोकनाट्ये, लोकनृत्ये आणि सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये केला जातो. अनेक प्रसंगी दोन किंवा अधिक तालवाद्यांचा एकत्रित वापर करून विशिष्ट लयबद्ध संगीतसाथ निर्माण केली जाते.<ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Mujumdar|2021}}{{sfn|Kamble|Ransure|2008–2009}}</ref> कोकणातील तालवाद्यांची वादनपरंपरा प्रामुख्याने गुरू-शिष्य परंपरा आणि कौटुंबिक वारशातून जतन झाली आहे. काही समाजघटक, कलाकार कुटुंबे आणि लोकनाट्य मंडळी यांनी या परंपरा पिढ्यान्‌पिढ्या जिवंत ठेवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. आधुनिक काळात ध्वनिमुद्रण, सांस्कृतिक महोत्सव आणि शैक्षणिक संशोधनामुळे या तालवाद्यांचे दस्तऐवजीकरण अधिक व्यापक झाले आहे.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Nettl|2015}}{{sfn|Manuel|2015}}</ref> === ढोल === '''ढोल''' हे कोकणातील सर्वाधिक प्रचलित आणि प्राचीन तालवाद्यांपैकी एक मानले जाते. धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांच्या जत्रा, यात्रोत्सव, पालख्या, मिरवणुका, दशावतार, गोंधळ, लोकनृत्ये, विवाहसमारंभ तसेच विविध सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये त्याचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जातो. लय, ठेका आणि सामूहिक वादनासाठी आवश्यक असलेली सांगीतिक ऊर्जा निर्माण करण्यामध्ये ढोलाची महत्त्वपूर्ण भूमिका असते.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Kothari|1968}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> ढोलाचे शरीर सामान्यतः पिंपाच्या आकाराचे किंवा दंडगोलाकार असून ते आंबा, फणस, साग किंवा इतर कठीण लाकडापासून तयार केले जाते. वाद्याच्या दोन्ही बाजूंना प्राण्यांच्या कातडीचे आवरण बसविले जाते. कातडी दोर, चामड्याच्या पट्ट्या किंवा धातूच्या कड्यांच्या साहाय्याने ताणून बसविली जाते. वाद्याचा आकार, कातडीचा प्रकार आणि ताण यांनुसार त्याच्या ध्वनीची तीव्रता आणि स्वरवैशिष्ट्ये बदलतात.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Buchner|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> ढोलाचे वादन प्रामुख्याने दोन काठ्यांच्या साहाय्याने केले जाते; तथापि, काही स्थानिक परंपरांमध्ये एका हाताने आणि एका काठीच्या साहाय्यानेही वादन केले जाते. ढोलाचा ठेका ताशा, तुतारी, शंख, टाळ आणि झांज यांसारख्या इतर लोकवाद्यांशी सुसंवाद साधून सामूहिक वादनाला आधार देतो. त्यामुळे धार्मिक मिरवणुका, लोकनृत्ये आणि लोकनाट्यांमध्ये ढोलाला केंद्रस्थानी स्थान प्राप्त झाले आहे.<ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Manuel|2015}}{{sfn|Mujumdar|2021}}</ref> कोकणातील दशावतार, गोंधळ, ग्रामदैवतांचे उत्सव, वारकरी संप्रदायातील काही धार्मिक कार्यक्रम तसेच जत्रांमध्ये ढोलाचा वापर विशेषत्वाने केला जातो. अनेक ठिकाणी ढोलासोबत ताशा, तुतारी, शंख, टाळ आणि झांज यांचे संयुक्त वादन केले जाते, ज्यामुळे कार्यक्रमाच्या स्वरूपानुसार विशिष्ट लयबद्ध आणि उत्सवी वातावरण निर्माण होते.<ref>{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Ratnagiri District Gazetteer}}{{sfn|Mujumdar|2021}}</ref> आधुनिक काळात पारंपरिक लाकडी ढोलाबरोबरच कृत्रिम साहित्यापासून तयार केलेले ढोलही वापरात आले आहेत. तथापि, धार्मिक विधी, लोकनाट्ये आणि पारंपरिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये नैसर्गिक साहित्यापासून तयार केलेल्या ढोलालाच प्राधान्य दिले जाते. विविध सांस्कृतिक महोत्सव, लोककला संमेलने आणि संशोधनपर उपक्रमांमुळे ढोलाच्या परंपरेचे दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अध्ययन अधिक व्यापक झाले आहे.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Nettl|2015}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> === ढोलकी === '''ढोलकी''' हे कोकणातील सर्वाधिक प्रचलित तालवाद्यांपैकी एक असून लोकसंगीत, भजन-कीर्तन, गोंधळ, दशावतार, स्त्रीगीते, लोकनृत्ये, विवाहसमारंभ तसेच विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये तिचा व्यापक उपयोग केला जातो. आकाराने ढोलापेक्षा लहान आणि सहज वाहून नेता येण्याजोगी असल्यामुळे ढोलकीला लोकपरंपरेत विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. ती स्वतंत्र तालवाद्य म्हणून तसेच गायनाला तालसाथ देण्यासाठी वापरली जाते.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Kothari|1968}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> ढोलकीचे शरीर सामान्यतः दंडगोलाकार किंवा मध्यभागी किंचित फुगीर असते. ती लाकडापासून तयार केली जाते आणि दोन्ही बाजूंना वेगवेगळ्या जाडीची कातडी बसविली जाते. एका बाजूने गंभीर स्वर, तर दुसऱ्या बाजूने तुलनेने उंच स्वर निर्माण होतो. कातडीचा ताण दोर, पट्टे किंवा धातूच्या यंत्रणेद्वारे नियंत्रित केला जात असल्यामुळे आवश्यकतेनुसार स्वरांमध्ये बदल करता येतो.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Buchner|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> ढोलकीचे वादन प्रामुख्याने हाताच्या बोटांनी आणि तळव्याच्या साहाय्याने केले जाते. विविध ठेके, लयबंध आणि तालरचना सादर करण्यासाठी हे वाद्य उपयुक्त मानले जाते. लोकगायन, ओव्या, भारुडे, भजने आणि इतर पारंपरिक गायनप्रकारांमध्ये गायनाला तालसाथ देण्याचे कार्य ढोलकी करते.<ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Manuel|2015}}{{sfn|Nettl|2015}}</ref> दशावतार, गोंधळ, भजन-कीर्तन आणि इतर धार्मिक कार्यक्रमांमध्ये ढोलकीचा उपयोग टाळ, झांज, चिपळ्या, तुणतुणे आणि एकतारी यांसारख्या इतर लोकवाद्यांसह केला जातो. विविध वाद्यांच्या संयुक्त वादनामुळे कार्यक्रमाच्या स्वरूपानुसार लय, गती आणि सांगीतिक वातावरण अधिक प्रभावीपणे साकारले जाते.<ref>{{sfn|Mujumdar|2021}}{{sfn|Kamble|Ransure|2008–2009}}{{sfn|Ranade|1998}}</ref> आजही कोकणातील अनेक कलाकार, भजनी मंडळे, लोकनाट्य मंडळे आणि सांस्कृतिक संस्था पारंपरिक ढोलकीवादनाची परंपरा जतन करीत आहेत. आधुनिक साहित्य आणि निर्मितीपद्धतींचा काही प्रमाणात स्वीकार झाला असला, तरी पारंपरिक लाकडी ढोलकी आणि नैसर्गिक कातडीपासून तयार केलेल्या वाद्यांना अनेक कलाकारांकडून प्राधान्य दिले जाते.<ref>{{sfn|Krishnaswami|2017}}{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Nettl|2015}}</ref> == कोकणातील प्रमुख तालवाद्ये == तालवाद्ये ही कोकणातील लोकसंगीत परंपरेचा सर्वाधिक प्रभावी आणि व्यापक घटक मानली जातात. चामड्याने मढविलेल्या पृष्ठभागावर हाताने किंवा काठ्यांच्या साहाय्याने आघात करून ध्वनी निर्माण करणाऱ्या या वाद्यांचा उपयोग धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांच्या उत्सव, जत्रा, मिरवणुका, दशावतार, भजन-कीर्तन, वारकरी संप्रदाय, लोकनृत्ये तसेच विविध सामाजिक समारंभांमध्ये केला जातो. ताल, लय आणि सांगीतिक गती टिकवून ठेवण्यात तालवाद्यांची प्रमुख भूमिका असते.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}{{sfn|Kothari|1968}}</ref> कोकणातील तालवाद्यांच्या निर्मितीसाठी प्रामुख्याने स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेले लाकूड, धातू आणि विविध प्राण्यांच्या कातड्यांचा वापर केला जातो. वाद्याचा आकार, त्यावरील कातडीचा प्रकार, बांधणीची पद्धत आणि ताण यांनुसार त्याच्या ध्वनीत भिन्नता निर्माण होते. स्थानिक कारागिरांनी विकसित केलेल्या या परंपरागत तंत्रांमुळे प्रत्येक वाद्याला स्वतंत्र ध्वनीवैशिष्ट्य प्राप्त झाले आहे.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Buchner|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> कोकणातील तालवाद्यांमध्ये '''ढोल''', '''ढोलकी''', '''मृदंग''', '''पखवाज''', '''ताशा''', '''डफ''' आणि '''नाळ''' ही प्रमुख वाद्ये मानली जातात. यांपैकी काही वाद्ये धार्मिक परंपरांशी निगडित असून काहींचा उपयोग लोकनाट्ये, लोकनृत्ये आणि सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये केला जातो. अनेक प्रसंगी दोन किंवा अधिक तालवाद्यांचा एकत्रित वापर करून विशिष्ट लयबद्ध संगीतसाथ निर्माण केली जाते.<ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Mujumdar|2021}}{{sfn|Kamble|Ransure|2008–2009}}</ref> कोकणातील तालवाद्यांची वादनपरंपरा प्रामुख्याने गुरू-शिष्य परंपरा आणि कौटुंबिक वारशातून जतन झाली आहे. काही समाजघटक, कलाकार कुटुंबे आणि लोकनाट्य मंडळी यांनी या परंपरा पिढ्यान्‌पिढ्या जिवंत ठेवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. आधुनिक काळात ध्वनिमुद्रण, सांस्कृतिक महोत्सव आणि शैक्षणिक संशोधनामुळे या तालवाद्यांचे दस्तऐवजीकरण अधिक व्यापक झाले आहे.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Nettl|2015}}{{sfn|Manuel|2015}}</ref> === ढोल === '''ढोल''' हे कोकणातील सर्वाधिक प्रचलित आणि प्राचीन तालवाद्यांपैकी एक मानले जाते. धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांच्या जत्रा, यात्रोत्सव, पालख्या, मिरवणुका, दशावतार, गोंधळ, लोकनृत्ये, विवाहसमारंभ तसेच विविध सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये त्याचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जातो. लय, ठेका आणि सामूहिक वादनासाठी आवश्यक असलेली सांगीतिक ऊर्जा निर्माण करण्यामध्ये ढोलाची महत्त्वपूर्ण भूमिका असते.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Kothari|1968}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> ढोलाचे शरीर सामान्यतः पिंपाच्या आकाराचे किंवा दंडगोलाकार असून ते आंबा, फणस, साग किंवा इतर कठीण लाकडापासून तयार केले जाते. वाद्याच्या दोन्ही बाजूंना प्राण्यांच्या कातडीचे आवरण बसविले जाते. कातडी दोर, चामड्याच्या पट्ट्या किंवा धातूच्या कड्यांच्या साहाय्याने ताणून बसविली जाते. वाद्याचा आकार, कातडीचा प्रकार आणि ताण यांनुसार त्याच्या ध्वनीची तीव्रता आणि स्वरवैशिष्ट्ये बदलतात.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Buchner|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> ढोलाचे वादन प्रामुख्याने दोन काठ्यांच्या साहाय्याने केले जाते; तथापि, काही स्थानिक परंपरांमध्ये एका हाताने आणि एका काठीच्या साहाय्यानेही वादन केले जाते. ढोलाचा ठेका ताशा, तुतारी, शंख, टाळ आणि झांज यांसारख्या इतर लोकवाद्यांशी सुसंवाद साधून सामूहिक वादनाला आधार देतो. त्यामुळे धार्मिक मिरवणुका, लोकनृत्ये आणि लोकनाट्यांमध्ये ढोलाला केंद्रस्थानी स्थान प्राप्त झाले आहे.<ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Manuel|2015}}{{sfn|Mujumdar|2021}}</ref> कोकणातील दशावतार, गोंधळ, ग्रामदैवतांचे उत्सव, वारकरी संप्रदायातील काही धार्मिक कार्यक्रम तसेच जत्रांमध्ये ढोलाचा वापर विशेषत्वाने केला जातो. अनेक ठिकाणी ढोलासोबत ताशा, तुतारी, शंख, टाळ आणि झांज यांचे संयुक्त वादन केले जाते, ज्यामुळे कार्यक्रमाच्या स्वरूपानुसार विशिष्ट लयबद्ध आणि उत्सवी वातावरण निर्माण होते.<ref>{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Ratnagiri District Gazetteer}}{{sfn|Mujumdar|2021}}</ref> आधुनिक काळात पारंपरिक लाकडी ढोलाबरोबरच कृत्रिम साहित्यापासून तयार केलेले ढोलही वापरात आले आहेत. तथापि, धार्मिक विधी, लोकनाट्ये आणि पारंपरिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये नैसर्गिक साहित्यापासून तयार केलेल्या ढोलालाच प्राधान्य दिले जाते. विविध सांस्कृतिक महोत्सव, लोककला संमेलने आणि संशोधनपर उपक्रमांमुळे ढोलाच्या परंपरेचे दस्तऐवजीकरण आणि शैक्षणिक अध्ययन अधिक व्यापक झाले आहे.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Nettl|2015}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> === ढोलकी === '''ढोलकी''' हे कोकणातील सर्वाधिक प्रचलित तालवाद्यांपैकी एक असून लोकसंगीत, भजन-कीर्तन, गोंधळ, दशावतार, स्त्रीगीते, लोकनृत्ये, विवाहसमारंभ तसेच विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये तिचा व्यापक उपयोग केला जातो. आकाराने ढोलापेक्षा लहान आणि सहज वाहून नेता येण्याजोगी असल्यामुळे ढोलकीला लोकपरंपरेत विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. ती स्वतंत्र तालवाद्य म्हणून तसेच गायनाला तालसाथ देण्यासाठी वापरली जाते.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Kothari|1968}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> ढोलकीचे शरीर सामान्यतः दंडगोलाकार किंवा मध्यभागी किंचित फुगीर असते. ती लाकडापासून तयार केली जाते आणि दोन्ही बाजूंना वेगवेगळ्या जाडीची कातडी बसविली जाते. एका बाजूने गंभीर स्वर, तर दुसऱ्या बाजूने तुलनेने उंच स्वर निर्माण होतो. कातडीचा ताण दोर, पट्टे किंवा धातूच्या यंत्रणेद्वारे नियंत्रित केला जात असल्यामुळे आवश्यकतेनुसार स्वरांमध्ये बदल करता येतो.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Buchner|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> ढोलकीचे वादन प्रामुख्याने हाताच्या बोटांनी आणि तळव्याच्या साहाय्याने केले जाते. विविध ठेके, लयबंध आणि तालरचना सादर करण्यासाठी हे वाद्य उपयुक्त मानले जाते. लोकगायन, ओव्या, भारुडे, भजने आणि इतर पारंपरिक गायनप्रकारांमध्ये गायनाला तालसाथ देण्याचे कार्य ढोलकी करते.<ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Manuel|2015}}{{sfn|Nettl|2015}}</ref> दशावतार, गोंधळ, भजन-कीर्तन आणि इतर धार्मिक कार्यक्रमांमध्ये ढोलकीचा उपयोग टाळ, झांज, चिपळ्या, तुणतुणे आणि एकतारी यांसारख्या इतर लोकवाद्यांसह केला जातो. विविध वाद्यांच्या संयुक्त वादनामुळे कार्यक्रमाच्या स्वरूपानुसार लय, गती आणि सांगीतिक वातावरण अधिक प्रभावीपणे साकारले जाते.<ref>{{sfn|Mujumdar|2021}}{{sfn|Kamble|Ransure|2008–2009}}{{sfn|Ranade|1998}}</ref> आजही कोकणातील अनेक कलाकार, भजनी मंडळे, लोकनाट्य मंडळे आणि सांस्कृतिक संस्था पारंपरिक ढोलकीवादनाची परंपरा जतन करीत आहेत. आधुनिक साहित्य आणि निर्मितीपद्धतींचा काही प्रमाणात स्वीकार झाला असला, तरी पारंपरिक लाकडी ढोलकी आणि नैसर्गिक कातडीपासून तयार केलेल्या वाद्यांना अनेक कलाकारांकडून प्राधान्य दिले जाते.<ref>{{sfn|Krishnaswami|2017}}{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Nettl|2015}}</ref> == कोकणातील प्रमुख तंतुवाद्ये == तंतुवाद्ये म्हणजे तारा किंवा तंतू यांच्या कंपनातून ध्वनी निर्माण करणारी वाद्ये होत. कोकणातील लोकसंगीत, भक्तिसंगीत आणि लोककथन परंपरेत तंतुवाद्यांना विशेष महत्त्व आहे. तालवाद्यांच्या तुलनेत त्यांची संख्या कमी असली, तरी गायनाला स्वराधार देणे, लय टिकवून ठेवणे आणि गायकाला साथ करणे ही त्यांची प्रमुख भूमिका आहे. कोकणातील तंतुवाद्यांमध्ये '''तुणतुणे''' आणि '''एकतारी''' ही वाद्ये विशेष उल्लेखनीय मानली जातात.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Kothari|1968}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> ही वाद्ये प्रामुख्याने भजन, कीर्तन, वारकरी संप्रदाय, गोंधळ, लोकगायन तसेच धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये वापरली जातात. तंतुवाद्यांची रचना साधी असली, तरी त्यांचा स्वर स्पष्ट आणि सातत्यपूर्ण असल्यामुळे गायनाला आधार मिळतो. कोकणातील अनेक लोककलावंत आणि भजनी मंडळांनी या वाद्यांची परंपरा पिढ्यान्‌पिढ्या जतन केली आहे. <ref> {{cite book |editor-last=Lele |editor-first=Jayant |title=Tradition and Modernity in Bhakti Movements |url=https://archive.org/details/traditionmoderni0000unse_j6e8 |publisher=E. J. Brill |place=Leiden |year=1981 |isbn=9789004063709 |ref=harv }}</ref><ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Manuel|2015}}</ref> === तुणतुणे === '''तुणतुणे''' हे कोकणातील पारंपरिक तंतुवाद्यांपैकी एक असून भजन, कीर्तन, वारकरी संप्रदाय, गोंधळ, लोकगायन तसेच विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये त्याचा वापर केला जातो. एकाच तारेवर आधारित असूनही सातत्यपूर्ण स्वर निर्माण करण्याच्या क्षमतेमुळे तुणतुणे हे गायनाला आधार देणारे महत्त्वाचे लोकवाद्य मानले जाते.<ref>{{sfn|Kothari|1968}}{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> तुणतुण्याची रचना तुलनेने साधी असते. भोपळा, लाकूड किंवा धातूपासून तयार केलेला अनुनादक, त्यास जोडलेली बांबू किंवा लाकडाची दांडी आणि त्यावर ताणलेली एकच तार अशी त्याची मूलभूत रचना असते. तारेला निर्माण होणाऱ्या कंपनामुळे अनुनादकातून स्वर निर्माण होतो. प्रदेशानुसार त्याच्या आकारात, निर्मितीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या साहित्यामध्ये आणि बांधणीमध्ये काही प्रमाणात वैविध्य आढळते.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Buchner|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> तुणतुण्याचे वादन सामान्यतः एका हाताने वाद्य धरून दुसऱ्या हाताच्या बोटाने किंवा पिकाच्या साहाय्याने तारेला छेडून केले जाते. गायनादरम्यान मूलस्वर टिकवून ठेवण्यासाठी तसेच लयबद्ध साथ देण्यासाठी या वाद्याचा उपयोग होतो. कोकणातील अनेक भजनी मंडळे, वारकरी दिंड्या आणि लोककलावंत तुणतुण्याचा वापर आजही करतात.<ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Lele|1981}}{{sfn|Nettl|2015}}</ref> तुणतुणे हे महाराष्ट्रातील अनेक लोकपरंपरांमध्ये प्रचलित असले, तरी कोकणात त्याचा वापर विशेषतः भक्तिसंगीत आणि लोकगायनाशी संबंधित आढळतो. भजन-कीर्तन, नामस्मरण, हरिपाठ आणि इतर धार्मिक कार्यक्रमांमध्ये तुणतुणे, टाळ, चिपळ्या आणि मृदंग यांचा संयुक्त वापर केला जातो. या वाद्यसमूहामुळे गायनाला स्वर, लय आणि सातत्य प्राप्त होते.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Lele|1981}}{{sfn|Deva|1978}}</ref> आधुनिक काळात तुणतुण्याचा वापर पूर्वीच्या तुलनेत काही प्रमाणात कमी झाला असला, तरी लोकसंगीत संशोधन, सांस्कृतिक महोत्सव आणि पारंपरिक कलाकारांच्या माध्यमातून या वाद्याची परंपरा आजही जतन केली जात आहे. विविध संशोधनग्रंथ आणि संगीतशास्त्रीय अभ्यासांमुळे तुणतुण्याच्या रचना, वादनपद्धती आणि सांस्कृतिक महत्त्वाचे दस्तऐवजीकरण अधिक व्यापक झाले आहे.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> === एकतारी === '''एकतारी''' हे कोकणातील पारंपरिक तंतुवाद्यांपैकी एक असून धार्मिक, भक्तिपर आणि लोकसंगीत परंपरेत त्याचा व्यापक वापर केला जातो. वारकरी संप्रदाय, भजन-कीर्तन, हरिपाठ, गोंधळ, लोकगायन तसेच विविध आध्यात्मिक कार्यक्रमांमध्ये गायनाला स्वराधार देण्यासाठी एकतारीचा उपयोग केला जातो. साधी रचना, सहज वाहून नेता येण्याची सोय आणि सातत्यपूर्ण स्वरनिर्मिती यांमुळे हे वाद्य लोकपरंपरेत महत्त्वाचे मानले जाते.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Kothari|1968}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> एकतारीच्या रचनेत सामान्यतः भोपळा, लाकूड किंवा नारळाच्या करवंटीपासून तयार केलेला अनुनादक, त्यास जोडलेली लाकडी किंवा बांबूची दांडी आणि त्यावर ताणलेली एकच तार असते. तारेला निर्माण होणाऱ्या कंपनामुळे अनुनादकातून स्वर उत्पन्न होतो. प्रदेश, कारागीर आणि स्थानिक परंपरेनुसार तिच्या आकारमानात, बांधणीत आणि वापरल्या जाणाऱ्या साहित्यामध्ये काही प्रमाणात वैविध्य आढळते.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Buchner|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> एकतारीचे वादन सामान्यतः एका हाताने वाद्य धरून दुसऱ्या हाताच्या बोटाने तारेला छेडून केले जाते. गायनादरम्यान मूलस्वर टिकवून ठेवणे, लयबद्ध साथ देणे आणि गायकाला स्वराचा आधार उपलब्ध करून देणे ही या वाद्याची प्रमुख कार्ये आहेत. अनेक लोकगायक आणि वारकरी परंपरेतील कीर्तनकार गायनादरम्यान एकतारीचा उपयोग करतात.<ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Lele|1981}}{{sfn|Nettl|2015}}</ref> कोकणातील वारकरी संप्रदाय, भजनी मंडळे आणि लोकगायन परंपरेत एकतारीचे विशेष स्थान आहे. भजन, अभंग, ओव्या, नामस्मरण आणि इतर भक्तिपर गायनप्रकारांमध्ये एकतारी, टाळ, चिपळ्या, मृदंग किंवा पखवाज यांचा संयुक्त वापर केला जातो. या वाद्यांच्या समन्वयामुळे गायनाला लय, स्वर आणि सातत्य प्राप्त होते.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Lele|1981}}</ref> एकविसाव्या शतकात आधुनिक वाद्यप्रकारांचा प्रसार वाढला असला, तरी कोकणातील धार्मिक आणि लोकसांस्कृतिक परंपरेत एकतारीचे महत्त्व कायम आहे. लोकसंगीत संशोधन, सांस्कृतिक महोत्सव आणि पारंपरिक कलाकारांच्या माध्यमातून या वाद्याची परंपरा जतन केली जात असून संगीतशास्त्रीय अभ्यासांमुळे त्याच्या रचना, वादनपद्धती आणि सांस्कृतिक भूमिकेचे दस्तऐवजीकरण अधिक व्यापक झाले आहे.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> == कोकणातील प्रमुख सुषिरवाद्ये == सुषिरवाद्ये म्हणजे हवेच्या प्रवाहामुळे ध्वनी निर्माण करणारी वाद्ये होत. भारतीय संगीतशास्त्रात या वाद्यांचा स्वतंत्र वर्ग मानला जातो. कोकणातील धार्मिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवनात सुषिरवाद्यांचा उपयोग प्रामुख्याने धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांचे उत्सव, जत्रा, पालख्या, मिरवणुका, दशावतार तसेच इतर पारंपरिक समारंभांमध्ये केला जातो. तालवाद्यांच्या साथीने या वाद्यांचा निनाद वातावरणात मंगलता, उत्साह आणि धार्मिक गंभीरता निर्माण करतो.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}{{sfn|Kothari|1968}}</ref> कोकणातील सुषिरवाद्यांमध्ये '''तुतारी''', '''शंख''' आणि '''शिंग''' ही प्रमुख वाद्ये मानली जातात. या वाद्यांचा उपयोग केवळ संगीतनिर्मितीसाठीच नव्हे, तर धार्मिक संकेत, समारंभाचा प्रारंभ, मिरवणुकांमधील घोषणा आणि पारंपरिक सांस्कृतिक विधींचा भाग म्हणूनही केला जातो. प्रत्येक वाद्याची रचना, ध्वनीवैशिष्ट्ये आणि उपयोग यांमध्ये भिन्नता आढळते.<ref>{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Ratnagiri District Gazetteer}}{{sfn|Ranade|1986}}</ref> === तुतारी === '''तुतारी''' हे कोकणातील पारंपरिक सुषिरवाद्यांपैकी एक असून धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरेत त्याला विशेष स्थान आहे. ग्रामदैवतांचे उत्सव, पालख्या, जत्रा, मिरवणुका, दशावतार तसेच विविध सार्वजनिक समारंभांमध्ये तुतारीचा निनाद शुभारंभ, आगमन किंवा विशिष्ट प्रसंगाची सूचना देण्यासाठी केला जातो. तिचा तीव्र, घुमणारा आणि दूरवर पोहोचणारा ध्वनी हे या वाद्याचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}{{sfn|Kothari|1968}}</ref> तुतारी सामान्यतः पितळ, तांबे किंवा इतर धातूपासून तयार केली जाते. तिचा आकार लांबट, वक्र किंवा अर्धचंद्राकृती असू शकतो. वादक मुखभागातून हवा फुंकल्याने नळीत कंपन निर्माण होऊन ध्वनी तयार होतो. वाद्याची लांबी, वक्रता आणि धातूचा प्रकार यांनुसार त्याच्या निनादात काही प्रमाणात फरक पडतो.<ref>{{sfn|Buchner|1978}}{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> कोकणातील धार्मिक मिरवणुका, ग्रामदैवतांच्या यात्रा आणि जत्रांमध्ये तुतारीचा वापर ढोल, ताशा, शंख आणि इतर लोकवाद्यांसह केला जातो. काही ठिकाणी मिरवणुकीच्या प्रारंभाची सूचना देण्यासाठी किंवा देवतेच्या आगमनावेळी तुतारी वाजविण्याची परंपरा आजही प्रचलित आहे. दशावतार आणि इतर लोकनाट्यप्रकारांमध्येही प्रसंगानुरूप तुतारीचा निनाद नाट्यात्मक परिणाम अधिक प्रभावी करण्यासाठी वापरला जातो.<ref>{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Mujumdar|2021}}{{sfn|Ratnagiri District Gazetteer}}</ref> तुतारीचे वादन विशिष्ट श्वसनतंत्र आणि ओठांच्या नियंत्रणावर आधारित असते. विविध प्रकारचे निनाद, संकेतध्वनी आणि मर्यादित स्वररचना या वाद्यावर सादर करता येतात. कोकणातील पारंपरिक कलाकार आणि धार्मिक मिरवणुकांमध्ये सहभागी होणारे वादक ही वादनपरंपरा पिढ्यान्‌पिढ्या जतन करत आले आहेत.<ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Nettl|2015}}{{sfn|Manuel|2015}}</ref> आधुनिक काळात तुतारीचा वापर धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांबरोबरच राज्यस्तरीय समारंभ, ऐतिहासिक पुनर्निर्मिती कार्यक्रम आणि लोककला महोत्सवांमध्येही केला जातो. तिच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वामुळे तुतारी महाराष्ट्राच्या पारंपरिक सांगीतिक वारशाचे एक महत्त्वपूर्ण प्रतीक मानली जाते.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> === शंख === '''शंख''' हे कोकणातील सर्वात प्राचीन आणि धार्मिक महत्त्व असलेल्या सुषिरवाद्यांपैकी एक आहे. हिंदू धार्मिक परंपरेत शंखाला मंगल, पवित्र आणि शुभत्वाचे प्रतीक मानले जाते. कोकणातील देवस्थाने, ग्रामदैवतांचे उत्सव, जत्रा, पूजा-अर्चा, आरती, पालख्या, भजन-कीर्तन तसेच विविध धार्मिक विधींमध्ये शंखनाद करण्याची परंपरा आजही प्रचलित आहे. धार्मिक कार्यक्रमांचा प्रारंभ, पूजा समाप्ती किंवा विशिष्ट धार्मिक विधींची सूचना देण्यासाठी शंखाचा उपयोग केला जातो.<ref>{{cite journal |last=Hadap |first=Shilpa |title=Religious Practices in Konkan: Understanding Through Metal Objects |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute |volume=101 |year=2020 |pages=47–68 |ref=harv }}</ref><ref>{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Ratnagiri District Gazetteer}}</ref> शंख हा समुद्रात आढळणाऱ्या विशिष्ट प्रकारच्या शंखधारी प्राण्याच्या कवचापासून तयार होतो. कोकण हा अरबी समुद्रालगतचा किनारी प्रदेश असल्यामुळे प्राचीन काळापासून येथे शंख सहज उपलब्ध होत होते. धार्मिक उपयोगासाठी निवडलेल्या शंखाच्या टोकास छिद्र करून त्यातून नियंत्रित पद्धतीने हवा फुंकल्यास घुमणारा आणि दूरवर पोहोचणारा निनाद निर्माण होतो.<ref>{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> कोकणातील अनेक देवस्थानांमध्ये सकाळ-सायंकाळच्या आरतीवेळी शंखनाद करण्याची परंपरा आढळते. ग्रामदैवतांच्या यात्रांमध्ये, पालख्यांमध्ये तसेच विविध धार्मिक मिरवणुकांमध्ये शंखाचा उपयोग ढोल, ताशा, तुतारी, टाळ आणि झांज यांसारख्या इतर लोकवाद्यांसह केला जातो. शंखनादाला धार्मिक श्रद्धेबरोबरच सामूहिक उपासना आणि सांस्कृतिक एकात्मतेचे प्रतीक मानले जाते.<ref>{{sfn|Hadap|2020}}{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Ranade|1986}}</ref> शंखाचा उपयोग केवळ धार्मिक विधींपुरता मर्यादित नसून काही लोकपरंपरांमध्ये विशिष्ट प्रसंगांची सूचना देण्यासाठी किंवा समारंभाच्या प्रारंभाचा संकेत म्हणूनही केला जातो. त्याचा निनाद वातावरणात गंभीरता आणि मंगलभाव निर्माण करतो, अशी पारंपरिक धारणा आहे. त्यामुळे कोकणातील अनेक धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये शंखाला आजही महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>{{sfn|Hadap|2020}}{{sfn|Jackson|1984}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांतील सातत्यामुळे शंखाचा वापर कोकणात आजही मोठ्या प्रमाणावर आढळतो. विविध देवस्थाने, सांस्कृतिक संस्था आणि लोकपरंपरांचा अभ्यास करणाऱ्या संशोधकांनी शंखाच्या धार्मिक, सांस्कृतिक आणि सांगीतिक उपयोगाचे दस्तऐवजीकरण केले असून, तो कोकणाच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाचा एक महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Hadap|2020}}{{sfn|Nettl|2015}}</ref> === शिंग === '''शिंग''' हे कोकणातील पारंपरिक सुषिरवाद्यांपैकी एक असून धार्मिक, सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक परंपरेत त्याचा उपयोग केला जातो. ग्रामदैवतांच्या जत्रा, यात्रोत्सव, पालख्या, मिरवणुका, लोकनाट्ये तसेच विविध पारंपरिक समारंभांमध्ये शिंगाचा निनाद शुभारंभ, संकेत किंवा सामुदायिक एकत्रीकरणासाठी केला जातो. त्याच्या घुमणाऱ्या आणि दूरवर पोहोचणाऱ्या ध्वनीमुळे हे वाद्य पारंपरिक संकेतवाद्य म्हणूनही ओळखले जाते.<ref>{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Jackson|1984}}{{sfn|Ratnagiri District Gazetteer}}</ref> शिंग हे प्राचीन काळी प्राण्यांच्या शिंगापासून तयार केले जात असे. पुढील काळात पितळ, तांबे आणि इतर धातूंपासूनही त्याची निर्मिती होऊ लागली. प्रदेशानुसार त्याचा आकार सरळ, वक्र किंवा अर्धवर्तुळाकार आढळतो. मुखभागातून नियंत्रित पद्धतीने हवा फुंकल्यावर नळीत निर्माण होणाऱ्या कंपनांमुळे त्याचा वैशिष्ट्यपूर्ण निनाद तयार होतो.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}{{sfn|Buchner|1978}}</ref> कोकणातील अनेक ग्रामदैवतांच्या देवस्थानांमध्ये उत्सव, पालख्या आणि जत्रांच्या वेळी शिंगाचा उपयोग ढोल, ताशा, तुतारी आणि शंख यांसारख्या इतर वाद्यांसह केला जातो. धार्मिक मिरवणुकांमध्ये विशिष्ट टप्प्यांची सूचना देणे, देवतेच्या आगमनाची घोषणा करणे किंवा सामुदायिक सहभागासाठी संकेत देणे यांसाठी शिंगाचा निनाद केला जातो. काही भागांत लोकनाट्ये आणि पारंपरिक लोककलांमध्येही प्रसंगानुरूप त्याचा वापर आढळतो.<ref>{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Ratnagiri District Gazetteer}}{{sfn|Hadap|2020}}</ref> शिंगाचे वादन श्वसनतंत्र आणि ओठांच्या नियंत्रणावर आधारित असते. या वाद्यावर मर्यादित स्वरनिर्मिती होत असली, तरी त्याचा तीव्र आणि प्रभावी निनाद मोठ्या मोकळ्या जागेत सहज ऐकू येतो. त्यामुळे ऐतिहासिक काळात धार्मिक तसेच सामुदायिक संकेत देण्यासाठी या वाद्याचा उपयोग होत असल्याचे विविध ऐतिहासिक आणि लोकसांस्कृतिक नोंदींमधून दिसून येते.<ref>{{sfn|Nettl|2015}}{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> आधुनिक काळात शिंगाचा वापर पूर्वीच्या तुलनेत काही प्रमाणात कमी झाला असला, तरी कोकणातील अनेक धार्मिक परंपरा, ग्रामोत्सव, लोककला महोत्सव आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये हे वाद्य आजही वापरले जाते. लोकसांस्कृतिक संशोधन, गॅझेटिअर्स आणि संगीतशास्त्रीय अभ्यासांमुळे शिंगाच्या रचना, उपयोग आणि सांस्कृतिक महत्त्वाचे दस्तऐवजीकरण अधिक व्यापक झाले आहे.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Krishnaswami|2017}}</ref> == कोकणातील प्रमुख घनवाद्ये == घनवाद्ये म्हणजे धातू, लाकूड किंवा इतर घन पदार्थावर आघात केल्याने ध्वनी निर्माण करणारी वाद्ये होत. भारतीय संगीतशास्त्रात या वाद्यांना स्वतंत्र स्थान असून कोकणातील धार्मिक, भक्तिपर आणि लोकसांस्कृतिक परंपरेत त्यांचा व्यापक वापर आढळतो. भजन-कीर्तन, वारकरी संप्रदाय, ग्रामदैवतांचे उत्सव, गोंधळ, जत्रा, पालख्या तसेच विविध सामुदायिक धार्मिक कार्यक्रमांमध्ये घनवाद्ये तालधारणा, लयबद्धता आणि सामूहिक गायनाला साथ देण्यासाठी वापरली जातात.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Kothari|1968}}{{sfn|Krishnaswamy|2017}}</ref> कोकणातील घनवाद्यांमध्ये '''टाळ''', '''झांज''' आणि '''चिपळ्या''' ही प्रमुख वाद्ये मानली जातात. या वाद्यांचा ध्वनी स्पष्ट, तीव्र आणि लयबद्ध असल्यामुळे सामूहिक गायन, भजन-कीर्तन आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचा विशेष उपयोग केला जातो. तालवाद्ये आणि तंतुवाद्यांसह घनवाद्यांचा समन्वय कोकणातील पारंपरिक संगीतसादरीकरणाचे वैशिष्ट्य मानले जाते. <ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Manuel|2015}}{{sfn|Nettl|2015}}</ref> === टाळ === '''टाळ''' हे कोकणातील सर्वाधिक प्रचलित घनवाद्यांपैकी एक असून धार्मिक, भक्तिपर आणि लोकसांस्कृतिक परंपरेत त्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. वारकरी संप्रदाय, भजन-कीर्तन, हरिपाठ, नामसप्ताह, गोंधळ, ग्रामदैवतांचे उत्सव तसेच विविध धार्मिक कार्यक्रमांमध्ये टाळाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. सामूहिक गायनात लय टिकवून ठेवणे आणि गायकांना तालसाथ देणे ही त्याची प्रमुख भूमिका आहे.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Kothari|1968}}{{sfn|Krishnaswamy|2017}}</ref> टाळ सामान्यतः कांस्य, पितळ किंवा इतर धातूपासून तयार केली जाते. दोन गोलाकार धातूच्या तबकड्या मध्यभागी दोरी किंवा पट्ट्याने पकडण्यासाठी तयार केलेल्या असतात. या दोन्ही तबकड्या एकमेकांवर नियंत्रित पद्धतीने आपटल्यास स्पष्ट, घुमणारा आणि लयबद्ध ध्वनी निर्माण होतो. टाळांचा आकार, जाडी आणि धातूचा प्रकार यांनुसार त्यांच्या ध्वनीत काही प्रमाणात फरक पडतो.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Buchner|1978}}{{sfn|Krishnaswamy|2017}}</ref> कोकणातील वारकरी संप्रदाय, भजनी मंडळे आणि कीर्तनपरंपरेत टाळ हे अत्यावश्यक वाद्य मानले जाते. भजन-कीर्तनादरम्यान टाळ, मृदंग, पखवाज, चिपळ्या आणि एकतारी यांचा संयुक्त वापर केला जातो. धार्मिक गायनातील लय, गती आणि सामूहिक सहभाग टिकवून ठेवण्यात टाळाची महत्त्वपूर्ण भूमिका असते. <ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Lele|1981}}{{sfn|Manuel|2015}}</ref> आजही कोकणातील अनेक धार्मिक संस्था, भजनी मंडळे आणि वारकरी दिंड्या पारंपरिक टाळवादनाची परंपरा जतन करत आहेत. आधुनिक काळातही या वाद्याचे धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व अबाधित राहिले असून विविध संशोधनग्रंथांमध्ये त्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Nettl|2015}}{{sfn|Krishnaswamy|2017}}</ref> === झांज === '''झांज''' हे कोकणातील पारंपरिक घनवाद्यांपैकी एक असून धार्मिक, भक्तिपर आणि लोकसांस्कृतिक परंपरेत त्याचा व्यापक वापर केला जातो. भजन-कीर्तन, वारकरी संप्रदाय, गोंधळ, ग्रामदैवतांचे उत्सव, जत्रा, पालख्या तसेच विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये झांजाचा उपयोग तालधारणा, लयबद्धता आणि गायनाला साथ देण्यासाठी केला जातो. तीव्र, घुमणारा आणि स्पष्ट ध्वनी हे या वाद्याचे प्रमुख वैशिष्ट्य मानले जाते.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Kothari|1968}}{{sfn|Krishnaswamy|2017}}</ref> झांज सामान्यतः कांस्य, पितळ किंवा इतर धातूपासून तयार केली जाते. दोन गोलाकार धातूच्या तबकड्या मध्यभागी पकडण्यासाठी दोरी किंवा पट्टा बसवून तयार केल्या जातात. या तबकड्या एकमेकांवर आघात केल्याने तीव्र आणि लयबद्ध ध्वनी निर्माण होतो. वाद्याचा आकार, धातूचे मिश्रण आणि जाडी यांनुसार त्याच्या नादामध्ये काही प्रमाणात फरक आढळतो.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Buchner|1978}}{{sfn|Krishnaswamy|2017}}</ref> कोकणातील भजनी मंडळे, कीर्तनपरंपरा, गोंधळ, दशावतार तसेच ग्रामदैवतांच्या धार्मिक कार्यक्रमांमध्ये झांजाचा उपयोग टाळ, मृदंग, पखवाज, ढोलकी आणि इतर लोकवाद्यांसह केला जातो. सामूहिक गायन आणि वादनामध्ये तालाची स्पष्टता राखणे, ठेका अधोरेखित करणे आणि सांगीतिक उत्कर्ष निर्माण करणे ही झांजाची प्रमुख भूमिका असते.<ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Manuel|2015}}{{sfn|Kamble|Ransure|2008–2009}}</ref> झांजाचे वादन दोन्ही हातांत प्रत्येकी एक तबकडी धरून नियंत्रित आघातांद्वारे केले जाते. वादनशैलीनुसार मंद, मध्यम किंवा तीव्र लयीत विविध तालरचना सादर केल्या जातात. धार्मिक विधी, आरती आणि सामूहिक भजनादरम्यान झांजाचा उपयोग कार्यक्रमाच्या लयबद्धतेला बळकटी देण्यासाठी केला जातो.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Nettl|2015}}{{sfn|Manuel|2015}}</ref> कोकणातील अनेक देवस्थाने, भजनी मंडळे आणि लोककलावंत झांजवादनाची परंपरा आजही जतन करत आहेत. धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांतील सातत्यपूर्ण वापरामुळे झांज हे कोकणातील लोकसंगीत परंपरेतील एक महत्त्वपूर्ण घनवाद्य मानले जाते. भारतीय लोकसंगीत, महाराष्ट्रातील संगीतपरंपरा आणि लोकवाद्यांवरील संगीतशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये झांजच्या रचना, वादनतंत्र आणि सांस्कृतिक उपयोगाचे सविस्तर दस्तऐवजीकरण आढळते.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Krishnaswamy|2017}}{{sfn|Ranade|1986}}</ref> === चिपळ्या === '''चिपळ्या''' हे कोकणातील पारंपरिक घनवाद्यांपैकी एक असून धार्मिक, भक्तिपर आणि लोकसांस्कृतिक परंपरेत त्यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. वारकरी संप्रदाय, भजन-कीर्तन, हरिपाठ, नामसप्ताह, गोंधळ तसेच विविध धार्मिक विधी आणि लोकगायनाच्या कार्यक्रमांमध्ये चिपळ्या तालसाथीसाठी वापरल्या जातात. आकाराने लहान, वजनाने हलक्या आणि सहज हाताळता येण्याजोग्या असल्यामुळे सामूहिक गायनामध्ये त्यांचा व्यापक उपयोग आढळतो.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Kothari|1968}}{{sfn|Krishnaswamy|2017}}</ref> चिपळ्या सामान्यतः लाकूड किंवा धातूपासून तयार केल्या जातात. पारंपरिक लाकडी चिपळ्यांच्या दोन्ही बाजूंना लहान धातूच्या चकत्या बसविलेल्या असतात. वादनादरम्यान या चकत्या एकमेकांवर आघात करून लयबद्ध आणि स्पष्ट ध्वनी निर्माण करतात. प्रदेश, कारागीर आणि स्थानिक परंपरेनुसार चिपळ्यांच्या आकारमानात, रचनेत आणि निर्मितीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या साहित्यामध्ये काही प्रमाणात वैविध्य आढळते.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Buchner|1978}}{{sfn|Krishnaswamy|2017}}</ref> चिपळ्यांचे वादन एका हाताने किंवा दोन्ही हातांच्या साहाय्याने लयबद्ध हालचाली करून केले जाते. भजन, कीर्तन आणि वारकरी परंपरेतील सामूहिक गायनात त्या मूलभूत ताल टिकवून ठेवण्याचे कार्य करतात. अनेक ठिकाणी चिपळ्या, टाळ, मृदंग, पखवाज, एकतारी आणि तुणतुणे यांचा संयुक्त वापर करून गायनाला स्वर आणि तालाची प्रभावी साथ दिली जाते.<ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Lele|1981}}{{sfn|Nettl|2015}}</ref> कोकणातील वारकरी दिंड्या, भजनी मंडळे आणि ग्रामस्तरीय धार्मिक कार्यक्रमांमध्ये चिपळ्यांचा वापर सातत्याने आढळतो. या वाद्याचे वादन औपचारिक संगीतशिक्षणापेक्षा प्रत्यक्ष धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांमधून अधिक प्रमाणात शिकविले जाते. गुरू-शिष्य परंपरा आणि कौटुंबिक वारशाद्वारे त्याची वादनशैली पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचली आहे.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Lele|1981}}{{sfn|Manuel|2015}}</ref> आजही कोकणातील धार्मिक, सांस्कृतिक आणि लोककलात्मक जीवनात चिपळ्यांचे स्थान महत्त्वपूर्ण आहे. आधुनिक ध्वनिव्यवस्था आणि इलेक्ट्रॉनिक वाद्यांचा वापर वाढला असला, तरी भजन-कीर्तन, हरिपाठ आणि वारकरी परंपरेत चिपळ्या आजही पारंपरिक स्वरूपात वापरल्या जातात. लोकसंगीत, संगीतशास्त्र आणि लोकसंस्कृतीवरील संशोधनांमुळे या वाद्याच्या रचना, वादनतंत्र आणि सांस्कृतिक भूमिकेचे दस्तऐवजीकरण अधिक व्यापक झाले आहे.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Krishnaswamy|2017}}</ref> == धार्मिक परंपरेतील लोकवाद्ये == कोकणातील धार्मिक जीवनात लोकवाद्यांना केवळ संगीतसाथीचे साधन म्हणून नव्हे, तर धार्मिक विधींचा अविभाज्य घटक म्हणून स्थान प्राप्त झाले आहे. देवपूजा, आरती, ग्रामदैवतांचे उत्सव, यात्रोत्सव, पालख्या, गोंधळ, भजन-कीर्तन, हरिपाठ, वारकरी दिंड्या तसेच विविध धार्मिक समारंभांमध्ये विविध प्रकारच्या लोकवाद्यांचा उपयोग केला जातो. धार्मिक प्रसंगानुसार वाद्यांची निवड, वादनशैली आणि त्यांचा सांगीतिक उपयोग यांमध्ये वैविध्य आढळते.<ref>{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Jackson|1984}}{{sfn|Hadap|2020}}</ref> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये आणि जत्रांमध्ये ढोल, ताशा, तुतारी, शंख आणि शिंग यांसारख्या वाद्यांचा उपयोग मिरवणुकांच्या प्रारंभासाठी, देवतेच्या आगमनाची सूचना देण्यासाठी आणि धार्मिक वातावरण निर्माण करण्यासाठी केला जातो. अनेक ठिकाणी पालखी, रथोत्सव किंवा देवतेची मिरवणूक यांदरम्यान या वाद्यांचे सामूहिक वादन केले जाते. प्रदेश, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वाद्यांच्या वापरात काही प्रमाणात भिन्नता आढळते.<ref>{{sfn|Ratnagiri District Gazetteer}}{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Mujumdar|2021}}</ref> भजन-कीर्तन आणि वारकरी परंपरेत मृदंग, पखवाज, टाळ, चिपळ्या, एकतारी आणि तुणतुणे या वाद्यांना विशेष महत्त्व आहे. या वाद्यांच्या साथीने अभंग, ओव्या, हरिपाठ, नामस्मरण आणि कीर्तन सादर केले जाते. सामूहिक गायनात ताल, स्वर आणि लय यांचा समतोल राखण्याचे कार्य ही वाद्ये करतात. कोकणातील अनेक भजनी मंडळे आणि वारकरी दिंड्या आजही ही परंपरा जतन करून आहेत.<ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Lele|1981}}{{sfn|Krishnaswamy|2017}}</ref> गोंधळ, जागरण, नवसपूर्तीचे विधी तसेच काही कुलदैवत आणि ग्रामदैवतांच्या पारंपरिक धार्मिक समारंभांमध्ये ढोलकी, डफ, टाळ, झांज आणि चिपळ्या यांचा वापर आढळतो. या वाद्यांच्या साथीने पारंपरिक स्तोत्रे, भक्तिगीते आणि विधीपर गायन सादर केले जाते. धार्मिक विधींचे स्वरूप, स्थानिक रूढी आणि संबंधित देवतेच्या परंपरेनुसार वाद्यांच्या वापरामध्ये बदल दिसून येतो.<ref>{{sfn|Jackson|1984}}{{sfn|Hadap|2020}}{{sfn|Ranade|1998}}</ref> कोकणातील धार्मिक परंपरेत लोकवाद्ये ही केवळ ध्वनीनिर्मितीची साधने नसून सामुदायिक सहभाग, धार्मिक अभिव्यक्ती आणि सांस्कृतिक सातत्य यांची माध्यमे म्हणूनही कार्य करतात. विविध धार्मिक परंपरांमधील सातत्यामुळे ही वाद्ये आजही कोकणाच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जातात. लोकसंगीत, लोकसंस्कृती आणि संगीतशास्त्रावरील संशोधनांमधून या परंपरेचे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित झाले आहे.<ref>{{sfn|Nettl|2015}}{{sfn|Manuel|2015}}{{sfn|Ranade|1998}}</ref> == दशावतार व लोकनाट्यातील लोकवाद्ये == दशावतार हे कोकणातील सर्वात प्राचीन आणि वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक मानले जाते. विशेषतः सिंधुदुर्ग, रत्‍नागिरी आणि गोव्याच्या काही भागांत ही परंपरा आजही जिवंत आहे. या लोकनाट्यप्रकारात संगीत, गायन, अभिनय आणि नृत्य यांचा परस्परसंवाद साधण्यासाठी विविध लोकवाद्यांचा उपयोग केला जातो. नाट्यप्रयोगाच्या प्रारंभापासून ते समारोपापर्यंत वाद्ये वातावरणनिर्मिती, प्रसंगानुरूप भावनिर्मिती आणि कलाकारांना ताल-लय देण्याचे कार्य करतात. <ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Kamble|Ransure|2008–2009}}{{sfn|Mujumdar|2021}}</ref> दशावतारातील वाद्यमेळामध्ये ढोल, ढोलकी, पखवाज, मृदंग, ताशा, टाळ, झांज, चिपळ्या आणि तुतारी यांचा प्रामुख्याने समावेश असतो. नाट्यप्रयोगाच्या स्वरूप, स्थानिक परंपरा आणि मंडळानुसार या वाद्यांच्या वापरामध्ये काही प्रमाणात बदल आढळतो. गायनाला साथ देणे, संवादांमधील नाट्यगती अधोरेखित करणे, युद्धप्रसंग, देवतांचे आगमन किंवा प्रसंगांतर यांसारख्या नाट्यस्थितींमध्ये वातावरणनिर्मिती करणे ही या वाद्यांची प्रमुख कार्ये आहेत.<ref>{{sfn|Mujumdar|2021}}{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Krishnaswamy|2017}}</ref> दशावतारातील संगीत हे कथानकाच्या मांडणीचा अविभाज्य भाग आहे. पात्रांचा प्रवेश, प्रसंगांतील बदल, धार्मिक दृश्ये आणि उत्कर्षबिंदू यांमध्ये तालवाद्ये आणि सुषिरवाद्यांचा उपयोग करून नाट्यमय परिणाम अधिक प्रभावी केला जातो. काही प्रसंगी तुतारी किंवा शंखाचा निनाद विशिष्ट प्रसंगाची सूचना देण्यासाठी वापरला जातो, तर टाळ, झांज, मृदंग किंवा पखवाज यांच्या साहाय्याने गायन आणि संवादांना लयबद्ध आधार दिला जातो.<ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Mujumdar|2021}}{{sfn|Manuel|2015}}</ref> कोकणातील दशावतार मंडळांमध्ये वाद्यवादनाची परंपरा प्रामुख्याने गुरू-शिष्य परंपरा आणि कौटुंबिक वारशातून पुढे आली आहे. अनेक कलाकार अभिनयाबरोबरच वाद्यवादनातही प्रवीण असतात. स्थानिक परंपरा, उपलब्ध कलाकार आणि नाट्यमंडळांच्या शैलीनुसार वाद्यमेळाच्या रचनेत काही प्रमाणात वैविध्य आढळते.<ref>{{sfn|Mujumdar|2021}}{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Jackson|1984}}</ref> आधुनिक काळात दशावतार लोकनाट्याचे संशोधन, ध्वनिमुद्रण आणि रंगमंचीय सादरीकरण यांमुळे त्यातील लोकवाद्यांच्या परंपरेकडे नव्याने लक्ष वेधले गेले आहे. विविध सांस्कृतिक महोत्सव, शैक्षणिक संशोधन आणि लोककला संवर्धन उपक्रमांमुळे या वाद्यांचे ऐतिहासिक, सांगीतिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व अधिक व्यापकपणे अभ्यासले जात आहे.<ref>{{sfn|Mujumdar|2021}}{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Nettl|2015}}</ref> == वारकरी संप्रदायातील लोकवाद्ये == वारकरी संप्रदाय हा महाराष्ट्राच्या भक्तिपरंपरेतील एक प्रमुख धार्मिक-सांस्कृतिक प्रवाह असून कोकणातील अनेक गावांमध्येही त्याची परंपरा दृढपणे रूढ झाली आहे. संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, संत नामदेव, संत एकनाथ आणि इतर संतांच्या अभंगपरंपरेशी निगडित भजन, हरिपाठ, नामस्मरण, कीर्तन आणि दिंडी यांमध्ये विविध लोकवाद्यांचा उपयोग केला जातो. या वाद्यांच्या साथीने सामूहिक गायनाला लय, स्वर आणि सातत्य प्राप्त होते.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Lele|1981}}{{sfn|Krishnaswamy|2017}}</ref> कोकणातील वारकरी दिंड्या, भजनी मंडळे आणि कीर्तनपरंपरेत '''टाळ''', '''चिपळ्या''', '''मृदंग''', '''पखवाज''', '''एकतारी''' आणि '''तुणतुणे''' ही प्रमुख वाद्ये वापरली जातात. यांपैकी टाळ आणि चिपळ्या सामूहिक लय टिकवून ठेवण्यासाठी, तर मृदंग आणि पखवाज गायनाला तालसाथ देण्यासाठी वापरले जातात. एकतारी आणि तुणतुणे ही वाद्ये मूलस्वर टिकवून ठेवण्यासाठी तसेच भक्तिगायनाला स्वराधार देण्यासाठी उपयोगात आणली जातात.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Kothari|1968}}{{sfn|Ranade|1998}}</ref> वारकरी संप्रदायातील संगीतसादरीकरणात वाद्यांचा उपयोग केवळ सांगीतिक साथीसाठी मर्यादित नसून सामूहिक सहभाग, भक्तिभावाची अभिव्यक्ती आणि धार्मिक वातावरण निर्मिती यांसाठीही केला जातो. दिंडी, पालखी सोहळे, हरिनाम सप्ताह, भजन आणि कीर्तनादरम्यान वाद्यांच्या लयबद्ध साथीमुळे सहभागी वारकऱ्यांमध्ये एकसंधता आणि सामूहिकता निर्माण होते.<ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Nettl|2015}}{{sfn|Manuel|2015}}</ref> कोकणातील अनेक गावांमध्ये स्थानिक भजनी मंडळे आणि वारकरी संस्था नियमितपणे भजन, हरिपाठ आणि नामस्मरणाचे कार्यक्रम आयोजित करतात. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक लोकवाद्यांचा सातत्याने वापर होत असल्यामुळे त्यांच्या वादनपरंपरेचे संवर्धन आणि सातत्य राखले गेले आहे. अनेक वादकांना या वाद्यांचे शिक्षण औपचारिक संगीतसंस्थांपेक्षा प्रत्यक्ष धार्मिक परंपरा आणि गुरू-शिष्य पद्धतीतून प्राप्त झालेले आढळते.<ref>{{sfn|Lele|1981}}{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Krishnaswamy|2017}}</ref> वारकरी संप्रदायाच्या वाढत्या सांस्कृतिक दस्तऐवजीकरणामुळे कोकणातील लोकवाद्यांच्या अभ्यासालाही नवे परिमाण प्राप्त झाले आहे. संगीतशास्त्र, लोकसंस्कृती आणि धार्मिक परंपरांवरील संशोधनांमधून या वाद्यांचे सांगीतिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित झाले असून, कोकणातील भक्तिसंगीत परंपरेच्या अभ्यासात त्यांना महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले आहे.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Nettl|2015}}</ref> == सण, उत्सव व जत्रांमधील लोकवाद्ये == कोकणातील सण, उत्सव आणि जत्रा हे स्थानिक सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचे महत्त्वपूर्ण घटक मानले जातात. या प्रसंगी लोकवाद्यांचा उपयोग केवळ संगीतसाथीसाठी मर्यादित नसून धार्मिक विधी, मिरवणुका, देवतांचे आगमन, सामूहिक नृत्ये, लोकनाट्ये आणि विविध पारंपरिक कार्यक्रमांचा अविभाज्य भाग म्हणून केला जातो. विविध गावांतील स्थानिक परंपरा, देवस्थानांची रूढी आणि उत्सवाचे स्वरूप यांनुसार वापरल्या जाणाऱ्या वाद्यांमध्ये काही प्रमाणात भिन्नता आढळते.<ref>{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Jackson|1984}}{{sfn|Ratnagiri District Gazetteer|1962}}</ref> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या जत्रा, यात्रोत्सव आणि पालखी सोहळ्यांमध्ये ढोल, ताशा, तुतारी, शंख आणि शिंग यांचा प्रामुख्याने उपयोग केला जातो. मिरवणुकीचा प्रारंभ, देवतेचे आगमन, रथोत्सव किंवा पालखीची वाटचाल यांसारख्या प्रसंगांमध्ये या वाद्यांचा सामूहिक निनाद धार्मिक वातावरण अधिक प्रभावी करतो. अनेक ठिकाणी या वाद्यांसह टाळ, झांज आणि चिपळ्यांचाही उपयोग केला जातो.><ref>{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Hadap|2020}}{{sfn|Ranade|1986}}</ref> कोकणातील विविध धार्मिक उत्सव, ग्रामदैवतांच्या जत्रा, यात्रोत्सव, पालख्या आणि स्थानिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये ढोल, ताशा, टाळ, झांज, तुतारी, शंख आणि इतर पारंपरिक लोकवाद्यांचा उपयोग केला जातो. उत्सवाचे स्वरूप, स्थानिक परंपरा आणि संबंधित धार्मिक विधीनुसार वाद्यमेळामध्ये काही प्रमाणात वैविध्य आढळते.<ref>{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Ratnagiri District Gazetteer}}{{sfn|Ranade|1986}}</ref> कोकणातील '''शिमगा''', '''नारळी पौर्णिमा''', '''गणेशोत्सव''', '''दहीकाला''', तसेच विविध ग्रामोत्सवांमध्ये लोकवाद्यांचा व्यापक वापर आढळतो. विशेषतः शिमगा उत्सवात लोकनृत्ये, दशावतार आणि इतर पारंपरिक कलाप्रकारांमध्ये ढोल, ताशा, टाळ, झांज आणि इतर तालवाद्यांचा वापर केला जातो. किनारपट्टी भागातील काही उत्सवांमध्ये धार्मिक मिरवणुका आणि लोकसांस्कृतिक कार्यक्रमांदरम्यानही पारंपरिक वाद्यमेळाचा समावेश असतो.<ref>{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Ratnagiri District Gazetteer}}{{sfn|Mujumdar|2021}}</ref> भजन, कीर्तन, गोंधळ आणि जागरण यांसारख्या धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन अनेक जत्रांदरम्यान केले जाते. अशा कार्यक्रमांमध्ये मृदंग, पखवाज, टाळ, चिपळ्या, एकतारी आणि तुणतुणे या वाद्यांचा उपयोग गायनाला स्वर आणि तालसाथ देण्यासाठी केला जातो. कोकणातील अनेक गावांमध्ये जत्रा या धार्मिक विधींबरोबरच लोककला, लोकसंगीत आणि पारंपरिक वाद्यवादनाच्या जतनाचे महत्त्वपूर्ण माध्यम राहिल्या आहेत.<ref>{{sfn|Jackson|1986}}{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Lele|1981}}</ref> कोकणातील सण, उत्सव आणि जत्रांमधील लोकवाद्यांचा वापर हा स्थानिक लोकपरंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि सामुदायिक सहभाग यांचा अविभाज्य भाग मानला जातो. बदलत्या सामाजिक परिस्थितीतही अनेक गावांनी या पारंपरिक वाद्यमेळांची परंपरा कायम ठेवली आहे. त्यामुळे लोकवाद्ये ही कोकणाच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक मानली जातात.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Nettl|2015}}{{sfn|Manuel|2015}}</ref> == लोकनृत्यातील लोकवाद्ये == कोकणातील लोकनृत्ये ही स्थानिक लोकजीवन, धार्मिक श्रद्धा, कृषीसंस्कृती, सागरी जीवन आणि सामुदायिक परंपरांशी निगडित आहेत. या लोकनृत्यांमध्ये लोकवाद्यांचा उपयोग केवळ तालसाथीसाठी न होता नृत्याची लय, गती, भावाभिव्यक्ती आणि सादरीकरणाची परिणामकारकता वाढविण्यासाठी केला जातो. नृत्यप्रकार, स्थानिक परंपरा आणि प्रसंगानुसार वाद्यांची निवड आणि वादनशैलीमध्ये वैविध्य आढळते.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Krishnaswamy|2017}}</ref> कोकणातील शिमगा, कोळी नृत्य, फुगडी, झिम्मा तसेच इतर पारंपरिक लोकनृत्यांमध्ये ढोल, ढोलकी, ताशा, डफ, टाळ, झांज आणि चिपळ्या या तालवाद्यांचा प्रामुख्याने वापर केला जातो. नृत्याच्या प्रकारानुसार वादनाचा ठेका, गती आणि लय बदलत जाते. काही नृत्यांमध्ये गायक, वादक आणि नर्तक यांचा समन्वय लोकसादरीकरणाचा महत्त्वपूर्ण भाग असतो.<ref>{{sfn|Krishnaswamy|2017}}{{sfn|Kamble|Ransure|2008–2009}}{{sfn|Ranade|1986}}</ref> कोकणातील दशावतारासारख्या लोकनाट्यप्रधान नृत्यपरंपरांमध्ये तालवाद्यांबरोबरच तुतारी, शंख आणि इतर सुषिरवाद्यांचाही प्रसंगानुरूप उपयोग केला जातो. पात्रांचा प्रवेश, युद्धप्रसंग, धार्मिक दृश्ये किंवा प्रसंगांतर यांमध्ये विविध वाद्यांचा उपयोग करून नाट्यमय परिणाम अधिक प्रभावी केला जातो. स्थानिक नाट्यमंडळे आणि लोककलावंत यांच्या परंपरेनुसार वाद्यमेळात काही प्रमाणात बदल आढळतो.<ref>{{sfn|Ranade|1986}}{{sfn|Manuel|2015}}{{sfn|Mujumdar|2021}}</ref> किनारपट्टी भागातील कोळी समाजाच्या लोकनृत्यांमध्ये समूहगायन आणि तालवाद्यांचा समन्वय विशेषत्वाने आढळतो. त्याचप्रमाणे ग्रामीण भागातील स्त्रियांच्या पारंपरिक नृत्यांमध्ये टाळ, चिपळ्या आणि इतर साध्या तालवाद्यांच्या साथीने लोकगीते सादर करण्याची परंपरा आजही कायम आहे. विविध समाजसमूह, स्थानिक रूढी आणि उत्सवांनुसार या नृत्यांच्या वादनपरंपरेत प्रादेशिक वैविध्य दिसून येते.<ref>{{sfn|Krishnaswamy|2017}}{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Jackson|1984}}</ref> लोकनृत्ये आणि लोकवाद्ये यांचा परस्परसंबंध कोकणातील अमूर्त सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण भाग मानला जातो. लोकनृत्यांच्या सातत्यपूर्ण सादरीकरणामुळे पारंपरिक वादनशैली, तालरचना आणि वाद्यमेळ यांचे जतन झाले असून, लोकसंगीत आणि लोकसंस्कृतीवरील संशोधनांमध्ये या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{sfn|Nettl|2015}}{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Krishnaswamy|2017}}</ref> == कोकणातील प्रसिद्ध लोकवादक == कोकणातील लोकसंगीत आणि लोकवाद्यांची परंपरा मुख्यतः गुरू-शिष्य परंपरा, कौटुंबिक वारसा आणि स्थानिक लोककलांमधून विकसित झाली आहे. त्यामुळे अनेक पारंपरिक वादकांची नावे लिखित स्वरूपात उपलब्ध नसून त्यांची कला मौखिक परंपरेतून पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचली आहे. ग्रामदैवतांचे उत्सव, जत्रा, दशावतार मंडळे, भजनी मंडळे, वारकरी दिंड्या आणि स्थानिक सांस्कृतिक संस्थांमधील वादकांनी कोकणातील लोकवाद्यांची परंपरा जिवंत ठेवण्यात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे.<ref>{{sfn|Ratnagiri District Gazetteer}}{{sfn|Campbell|1880}}{{sfn|Jackson|1984}}</ref> कोकणातील अनेक वादक ढोल, ढोलकी, मृदंग, पखवाज, ताशा, डफ, तुणतुणे, एकतारी, टाळ, झांज, चिपळ्या, तुतारी आणि शंख यांसारख्या वाद्यांच्या वादनात प्रवीण असतात. अनेकदा एकाच कलाकाराकडे गायन, वादन आणि लोकनाट्यातील अभिनय यांचेही कौशल्य आढळते. विशेषतः दशावतार, भजन-कीर्तन आणि गोंधळ यांसारख्या परंपरांमध्ये वादकांची भूमिका केवळ साथीपुरती मर्यादित नसून संपूर्ण सादरीकरणाचा अविभाज्य भाग असते.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Kamble|Ransure|2008–2009}}{{sfn|Mujumdar|2021}}</ref> कोकणातील लोकवाद्यांच्या परंपरेत अनेक कुटुंबांनी पिढ्यान्‌पिढ्या वादनकला जतन केली आहे. वादनाचे शिक्षण प्रामुख्याने प्रत्यक्ष सराव, धार्मिक कार्यक्रमांतील सहभाग आणि गुरू-शिष्य परंपरेद्वारे दिले जात असल्यामुळे स्थानिक शैली, तालरचना आणि वादनतंत्र यांमध्ये प्रादेशिक वैशिष्ट्ये विकसित झाली आहेत. विविध गावांमध्ये आजही पारंपरिक वादक धार्मिक उत्सव, लोकनाट्ये आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये सक्रियपणे सहभागी होताना दिसतात.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Nettl|2015}}{{sfn|Manuel|2015}}</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून लोकसंगीत, लोककला आणि संगीतशास्त्रावरील संशोधनांमुळे कोकणातील पारंपरिक वादकांच्या कार्याचे दस्तऐवजीकरण सुरू झाले. सांस्कृतिक महोत्सव, लोककला अकादमी, संशोधन संस्था आणि विद्यापीठीय अभ्यासक्रमांमुळे या वादकांच्या कलाविष्काराला व्यापक व्यासपीठ उपलब्ध झाले आहे. तथापि, अनेक पारंपरिक वादकांविषयीची माहिती आजही स्थानिक मौखिक परंपरा आणि लोकस्मृतीवरच अवलंबून आहे.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Nettl|2015}}</ref> कोकणातील लोकवादकांनी जतन केलेल्या वादनपरंपरा या प्रदेशाच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण भाग मानल्या जातात. या परंपरांमुळे लोकवाद्यांची निर्मिती, वादनतंत्र, तालरचना आणि सांगीतिक शैली यांचे सातत्य आजही टिकून असून, कोकणातील लोकसंस्कृतीच्या अभ्यासात त्यांना विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.<ref>{{sfn|Krishnaswamy|2017}}{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Kothari|1968}}</ref> == आधुनिक काळातील बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आणि विशेषतः एकविसाव्या शतकात कोकणातील लोकवाद्यांच्या वापरात सामाजिक, तांत्रिक आणि सांस्कृतिक बदलांमुळे लक्षणीय परिवर्तन झाले आहे. ध्वनिवर्धक यंत्रणा, ध्वनिमुद्रण तंत्रज्ञान, दूरदर्शन, चित्रपट, डिजिटल माध्यमे आणि सामाजिक माध्यमांच्या प्रसारामुळे पारंपरिक लोकसंगीताच्या सादरीकरणाच्या पद्धतीत बदल झाले. या बदलांचा परिणाम लोकवाद्यांच्या निर्मिती, वादनशैली आणि सार्वजनिक सादरीकरणावरही झाला आहे.<ref>{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Krishnaswamy|2017}}{{sfn|Nettl|2015}}</ref> पूर्वी धार्मिक विधी, जत्रा, लोकनाट्ये आणि ग्रामस्तरीय सांस्कृतिक कार्यक्रमांपुरता मर्यादित असलेला अनेक लोकवाद्यांचा वापर आज सांस्कृतिक महोत्सव, शासकीय सांस्कृतिक कार्यक्रम, शैक्षणिक सादरीकरणे, लोककला स्पर्धा आणि व्यावसायिक रंगमंचांपर्यंत विस्तारला आहे. त्याचवेळी काही पारंपरिक वाद्यांच्या जागी आधुनिक वाद्ये किंवा ध्वनिवर्धन प्रणालींचा वापर वाढल्याने काही स्थानिक वादनपरंपरांमध्ये बदल झाल्याचे संगीतशास्त्रीय अभ्यासांत नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Manuel|2015}}{{sfn|Ranade|1998}}</ref> लोकवाद्यांच्या निर्मितीमध्येही काळानुसार बदल झाले आहेत. पारंपरिक लाकूड, नैसर्गिक कातडी, बांबू आणि स्थानिक साहित्याबरोबरच आधुनिक धातू, कृत्रिम तंतू आणि औद्योगिक साहित्याचा वापर काही वाद्यांच्या निर्मितीत वाढला आहे. त्यामुळे वाद्यांच्या टिकाऊपणात आणि देखभालीत बदल झाला असला, तरी अनेक पारंपरिक कारागीर आणि कलाकार धार्मिक तसेच पारंपरिक सादरीकरणांसाठी पारंपरिक पद्धतीने तयार केलेल्या वाद्यांनाच प्राधान्य देतात.<ref>{{sfn|Krishnaswamy|2017}}{{sfn|Deva|1978}}{{sfn|Kothari|1968}}</ref> लोकसंगीत आणि लोकवाद्यांच्या अभ्यासाला विद्यापीठीय अभ्यासक्रम, संशोधन संस्था, सांस्कृतिक अकादमी आणि विविध संशोधन प्रकल्पांमुळे नवे शैक्षणिक अधिष्ठान प्राप्त झाले आहे. संगीतशास्त्रज्ञ, लोकसंगीत संशोधक आणि सांस्कृतिक संस्थांनी लोकवाद्यांच्या इतिहास, रचना, वादनतंत्र आणि सांस्कृतिक महत्त्वाचे दस्तऐवजीकरण केले आहे. त्यामुळे कोकणातील लोकवाद्यांच्या अभ्यासासाठी प्रमाणभूत संशोधनसाहित्य उपलब्ध झाले आहे.<ref>{{sfn|Nettl|2015}}{{sfn|Ranade|1998}}</ref> डिजिटल माध्यमे, ध्वनिमुद्रण, दृश्यश्राव्य दस्तऐवजीकरण आणि सांस्कृतिक महोत्सवांमुळे कोकणातील लोकवाद्यांना राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नवे व्यासपीठ उपलब्ध झाले आहे. तथापि, पारंपरिक वादकांची संख्या कमी होणे, पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या वादनपरंपरांचा ऱ्हास आणि बदलती मनोरंजन माध्यमे यांमुळे काही लोकवाद्यांसमोर नवीन आव्हाने निर्माण झाली आहेत. या पार्श्वभूमीवर संशोधन, दस्तऐवजीकरण आणि लोककला संवर्धनाच्या विविध उपक्रमांद्वारे या परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.<ref>{{sfn|Manuel|2015}}{{sfn|Ranade|1998}}{{sfn|Krishnaswamy|2017}}</ref> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Tutari Sanai and Tal.jpg|'''तुतारी, सनई आणि टाळ''' — महाराष्ट्रातील लोककलेतील पारंपरिक वाद्ये. File:Dhol,kv.png|'''ढोल''' — कोकणी विश्वकोशातील पारंपरिक ढोलाचे चित्रण. File:ताशावादक.jpg|'''ताशा वादक''' — पारंपरिक ताशावादनाचे दृश्य. File:गणपती विसर्जन मिरवणुकीतील झांज पथक.JPG|'''झांज पथक''' — धार्मिक मिरवणुकीतील सामूहिक झांजवादन. File:Tuntina.jpg|'''तुणतुणे''' — पश्चिम भारतातील लोकपरंपरेत आणि कीर्तनपरंपरेत वापरले जाणारे तंतुवाद्य. File:Ranasringa MET 89.4.161 slide.jpg|'''रणशिंग''' — भारतीय पारंपरिक सुषिरवाद्य. File:शंख आणि डमरू नाद पथक.jpg|'''शंख आणि डमरू''' — धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांतील पारंपरिक वाद्ये. File:Shankha with rosette.jpg|'''शंख''' — भारतीय धार्मिक परंपरेशी संबंधित पारंपरिक सुषिरवाद्य. File:Mridangam transparent.png|'''मृदंग''' — भारतीय संगीतपरंपरेतील प्रमुख तालवाद्य. File:2024-03-22 Tanpuras, Tabala-dagga, Pakhavaj, and Harmonium in Raja Dinkar Kelkar Museum, Pune.jpg|'''पखवाज व इतर भारतीय वाद्ये''' — पुणे येथील राजा दिनकर केळकर संग्रहालयातील वाद्यसंग्रह. File:Jori Drum being Played.png|'''जोडी ढोल''' — पारंपरिक तालवाद्य वादन. File:Dhol dholak, one of numerous types of drums, Indian musical instrument.jpg|'''ढोल / ढोलक''' — भारतीय लोकसंगीतातील विविध तालवाद्यांचे प्रतिनिधिक उदाहरण. </gallery> == बाह्य दुवे == * [https://marathivishwakosh.org मराठी विश्वकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |date=2019-11-02 }} * [https://ignca.gov.in इंदिरा गांधी राष्ट्रीय कला केंद्र (IGNCA)] * [https://www.sangeetnatak.gov.in संगीत नाटक अकादमी] * [https://indiaculture.gov.in India Culture Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251001084620/https://www.indiaculture.gov.in/ |date=2025-10-01 }} * [https://archive.org Internet Archive] * [https://www.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र शासन] {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:कोकण]] 7697xk7ci6a03o04b8xavmwkl4m55uv 0 382490 2704766 2700491 2026-08-23T15:40:13Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704766 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{माहिती संचिका}} '''धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज''' हा २०२४ मध्ये प्रदर्शित झालेला एक [[मराठी भाषा|मराठी भाषेतील]] [[भव्यपट]] तथा ऐतिहासिक युद्धपट आहे. या चित्रपटाचे दिग्दर्शन तुषार शेळके यांनी केले असून, उर्विता प्रॉडक्शनच्या बॅनरखाली शेखर मोहिते पाटील, सौजन्य निकम, धर्मेंद्र बोरा आणि केतनराजे भोसले यांनी याची निर्मिती केली आहे.<ref>{{Cite web |last1=Letsupp |last2=Jadhav |first2=Digambar |date=2024-05-16 |title='धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज', मराठीसह 5 भाषांमध्ये प्रदर्शित होणार |url=https://letsupp.com/entertainment/dharmakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-release-date-153649.html |access-date=2024-11-04 |website=LetsUpp |language=Marathi}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-10-19 |title=Dharmarakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Movie Story - Rang Marathi |url=https://rangmarathi.com/tag/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-movie-story/ |access-date=2024-11-04 }}</ref> या चित्रपटात ठाकूर अनुप सिंग यांनी मध्यवर्ती भूमिका साकारली आहे,<ref>{{Cite web |date=2024-11-07 |title=Photos: अभिनेत्याने शेअर केले 'शेर संभाजी' चित्रपटाच्या सेटवरील अनसीन फोटो |url=https://www.loksatta.com/photos/entertainment-gallery/4695567/thakur-anup-sinha-shared-photos-from-the-sets-of-sher-sambhaji-on-social-media-viral-pyd-04/8/ |access-date=2024-11-13 |website=Loksatta |language=mr}}</ref> तर त्यांच्यासोबत [[अमृता खानविलकर]], [[प्रदीप रावत (अभिनेता)|प्रदीप रावत]], संजय खापरे, [[भार्गवी चिरमुले]], [[कमलेश सावंत]], [[किशोरी शहाणे]] आणि [[राज झुत्शी]] यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका पार पाडल्या आहेत.<ref>{{Cite web |last=Choudhary |first=Manasvi |date=2024-10-04 |title=Amruta Khanvilkar: चंद्रमुखीचा नवा लूक,'धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज' मध्ये साकारणार 'महाराणी येसूबाई भोसले'ची भूमिका |url=https://saamtv.esakal.com/entertainment/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-actress-amruta-khanvilkar-playing-role-in-yesubai-first-look-revealed-msc01 |access-date=2024-11-04 |website=Marathi News Saam TV |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chhaava: 'छावा' से पहले बड़े पर्दे पर दिखेगी संभाजी महाराज की ये कहानी, विक्की कौशल की फिल्म को होगा नुकसान? |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-will-release-on-22-november-can-hit-business-of-chhaava-2024-11-12?pageId=5 |access-date=2024-11-13 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> १७ व्या शतकाच्या पार्श्वभूमीवर आधारित असलेला हा चित्रपट संभाजी महाराजांच्या जीवनाचे एक प्रभावी आणि काल्पनिक चित्रण आहे. यात [[मुघल साम्राज्य|मुघल साम्राज्याविरुद्ध]] लढताना [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचे]] आणि [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्माचे]] रक्षण करताना त्यांचे शौर्य, उत्तम युद्धनीती आणि अफाट ध्येयनिष्ठा दर्शवण्यात आली आहे, ज्यामुळे आपल्या लोकांचे आणि संस्कृतीचे रक्षक म्हणून त्यांचा वारसा अधिक ठळक होतो. या चित्रपटाची अधिकृत घोषणा जानेवारी २०२३ मध्ये करण्यात आली होती आणि त्याच वर्षाच्या उत्तरार्धात त्याचे मुख्य चित्रीकरण सुरू झाले. या भागातील अस्सल सौंदर्य टिपण्यासाठी महाराष्ट्राच्या अंतर्गत भागात वेगवेगळ्या टप्प्यांत त्याचे चित्रीकरण पार पडले. मोहित कुलकर्णी यांनी या चित्रपटाला संगीत दिले आहे, तर [[महेश आणे]] यांनी छायाचित्रण (सिनेमॅटोग्राफी) आणि चिराग भुवा यांनी व्हिज्युअल इफेक्ट्स (VFX) सांभाळले आहेत. हा चित्रपट २२ नोव्हेंबर २०२४ रोजी मराठी भाषेत, तर २९ नोव्हेंबर २०२४ रोजी त्याच्या हिंदी आवृत्तीमध्ये चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झाला. या चित्रपटाला समीक्षकांकडून सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला असून त्यांनी याचे दिग्दर्शन, कलाकारांचे अभिनय आणि निर्मिती मूल्यांचे खूप कौतुक केले.<ref name=":3">{{Cite web |last=NavbharatLive |date=2024-11-12 |title='धर्मरक्षक महावीर छत्रपति संभाजी महाराज' का ट्रेलर हुआ आउट |url=https://navbharatlive.com/entertainment/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-trailer-out-film-to-be-release-on-22-november-1035212.html |access-date=2024-11-13 |website=Navabharat |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |last=ढोले |first=जगदीश |date=2024-11-13 |title=Dharmarakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Maharaj : 'धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज'च |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-trailer-released-movie-release-date-22-november-anoop-singh-thakur-amruta-khanvilkar-marathi-news-1326169 |access-date=2024-11-13 |website=marathi.abplive.com |language=mr}}</ref> जगभरात या चित्रपटाने ११.९० ते १२.७० कोटी रुपयांची कमाई केली असून, हा चित्रपट २०२४ मधील [[सर्वाधिक कमाई करणाऱ्या मराठी चित्रपटांची यादी| सर्वाधिक कमाई करणारा पाचवा मराठी चित्रपट]] ठरला आहे.<ref>{{Cite web |date=2024-12-15 |title=2024 मध्ये सर्वाधिक कमाई केलेले 10 मराठी चित्रपट तुम्हाला माहिती आहेत काय? |url=https://www.etvbharat.com/mr/!entertainment/do-you-know-the-10-highest-grossing-marathi-movies-at-the-box-office-in-2024-maharashtra-news-mhs24121404770 |access-date=2024-12-21 |website=ETV Bharat News |language=mr}}</ref> == कलाकार == * [[ठाकूर अनुप सिंग]] - [[संभाजी महाराज|छत्रपती संभाजी महाराज]],<ref>{{Cite web |last=Tomar |first=Nancy |title=Sambhaji Maharaj कौन? जिनपर बनी दो फिल्में आगे-पीछे होंगी रिलीज, Vicky Kaushal को नुकसान! |url=https://hindi.news24online.com/entertainment/chhaava-vs-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj/949942/ |access-date=2024-11-13 |website=News24 Hindi |language=hi}}</ref> [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचे]] दुसरे शासक आणि [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांचे]]्ये ज्येष्ठ सुपुत्र. * [[अमृता खानविलकर]] - [[येसूबाई भोसले|महाराणी येसूबाई भोसले]],<ref>{{Cite web |last=Naik |first=Payal |date=2024-10-04 |title='धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज' मध्ये अमृता खानविलकर साकारणार महाराणी येसूबाई; लूक होतोय व्हायरल |url=https://www.esakal.com/premier/amruta-khanvilkar-playing-yesubai-in-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-psn14 |access-date=2024-11-04 |website=Marathi News Esakal |language=Mr}}</ref> संभाजी महाराजांची पत्नी. * मृणाल कुलकर्णी - [[जिजाबाई]], शिवाजी महाराजांच्या आई.<ref>{{Cite book |last=Joshi |first=Pandit Shankar |url=https://books.google.com/books?id=9ngBAAAAMAAJ&q=Keshav+Pandit+Sambhaji |title=Chhatrapati Sambhaji, 1657-1689 A.D. |date=1980 |publisher=S. Chand }}</ref> * [[भार्गवी चिरमुले]] - धाऊमाता. * आनंद पिंपळकर - गुरुजी,<ref>{{Cite web |last=Marathi |first=TV9 |date=2024-10-23 |title='धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज'मध्ये हा कलाकार कृष्णशास्त्री पंडित यांच्या भूमिकेत |url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/anand-pimpalkar-will-play-krishnashastri-pandit-in-dharmarakshak-mahavir-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-1289768.html |access-date=2024-11-04 |website=TV9 Marathi |language=mr}}</ref>. * पल्लवी वैद्य - [[सईबाई भोसले|महाराणी सईबाई भोसले]], शिवाजी महाराजांची पहिली पत्नी आणि संभाजी महाराजांची जन्मदाती आई. * कृतिका तुळसकर - [[सोयराबाई|महाराणी सोयराबाई भोसले]], शिवाजी महाराजांची दुसरी पत्नी, [[राजाराम भोसले]] यांची जन्मदाती आई आणि संभाजी महाराजांची सावत्र आई. * [[प्रदीप रावत (अभिनेता)|प्रदीप रावत]] - [[मुकर्रब खान]],<ref>{{Cite web |date=2024-11-13 |title=Powerful Trailer of Dharmarakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Maharaj: Part 1 Released: A Cinematic Tribute to the Maratha Warrior - Morning Kashmir |url=https://www.morningkashmir.com/powerful-trailer-of-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-part-1-released-a-cinematic-tribute-to-the-maratha-warrior/ |access-date=2024-11-13 }}</ref>. * [[राज झुत्शी]] - [[औरंगजेब]], सहावा मुघल सम्राट. * रणजित निकम - सिद्दी मौलवी, [[सिद्दी|सिद्दींचा]] उच्चपदस्थ सेनापती आणि प्रभावी नेता. * संजय खापरे - [[हंबीरराव मोहिते|सरसेनापती हंबीरराव मोहिते]], शिवाजी महाराज आणि नंतर संभाजी महाराजांच्या काळातील मराठा साम्राज्याचे सरसेनापती. * अनिल गावास - [[बहिर्जी नाईक]]. * [[उज्ज्वल चोप्रा]] - [[कवी कलश]] * आरती शिंदे - सलमा * प्रदीप कबरा - सिद्दी कासम * [[कमलेश सावंत]] - सिद्दी खैरियात * प्रथमेश काटकर - [[मुहम्मद अकबर (मुघल राजकुमार)|अकबर]] * श्रद्धा शिंदे - सरस्वती * तृप्ती राणे - लक्ष्मी * शीतल पाटील - दुर्गा * [[खुशी हजारे]] - सुमी * कृतिका वेलापुरे - भवानी संभाजीराजे भोसले. * विनीत शर्मा - कोंडाजी फर्जद. * स्वराज भोइटे - [[राजाराम भोसले|राजाराम महाराज]], शिवाजी महाराजांचे छोटे सुपुत्र. * संदीप मोहितेपाटील - मावळा * रिषांक मोहिते - मावळा * नितीन पायगुडे - मावळा * श्रीहरी काळे - मावळा * राजेंद्र बेंद्रे - मावळा * विशाल फळे - [[संताजी घोरपडे]]. * प्रमोद काळे - दादाजी देशपांडे. * सचिन गवळी - गिरोजी बाबा. * सुरज खान - [[दौलत खान (नाविक)|दौलत खान]] * एमी एला - सकीना * प्रशांत मोहिते * शिवशंकर स्वामी - शिवशंकर * धनश्री कदम * मृणाल गायकवाड * राहुल नेवेसे * राहुल बोरोले - सरदार == निर्मिती == मराठी चित्रपट ''[[सरसेनापती हंबीरराव]]'' च्या अभूतपूर्व यशानंतर, जानेवारी २०२३ मध्ये 'उर्विता प्रॉडक्शन'ने आपल्या दुसऱ्या मोठ्या निर्मितीची घोषणा केली, जी ''धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज'' या नावाने समोर आली.<ref>{{Cite web |last=Choudhary |first=Manasvi |date=2024-10-23 |title=Dharmarakshak Mahaveer chhatrapati Sambhaji Maharaj मध्ये आनंद पिंपळकर दिसणार कृष्णशास्त्री पंडित यांच्या दमदार भूमिकेत; लूक आला समोर |url=https://saamtv.esakal.com/entertainment/anand-pimpalkar-playing-a-krushnashastri-pandit-role-in-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-msc01 |access-date=2024-11-04 |website=Marathi News Saam TV |language=mr}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=namratasandbhor |date=2024-05-16 |title=Dharmarakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Maharaj {{!}} Pune News |url=https://policenama.com/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-thakur-anup-singh-in-dharmarakshak-mahavir-chhatrapati-sambhaji-maharaj-shambhu-raje-appeared-at-the-birth-anniversary-celebrations-of-chhatra/ |access-date=2024-11-04 |website=पोलीसनामा (Policenama) }}</ref> चित्रपटाचे मुख्य चित्रीकरण [[भोर]] येथील [[भोर राजवाडा|राजवाडा]], [[जावळी|जावळी गाव]] आणि [[विजयदुर्ग]] किल्ला येथे झाले. नोव्हेंबर २०२३ मध्ये चित्रीकरणाचे पहिले सत्र पूर्ण झाले आणि त्यानंतर डिसेंबरमध्ये दुसऱ्या सत्राची सुरुवात झाली.<ref>{{Cite web |last=Navarashtra |date=2024-11-05 |title=अभिनेता ठाकूर अनुप सिंग साकारतोय संभाजी महाराजांची भूमिका, विजयदुर्ग गडावरील खास शूट केले शेअर |url=https://www.navarashtra.com/photos/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-actor-thakur-anoop-singh-shared-vijaydurga-fort-chhatrapati-sambhaji-maharaj-look-photos-in-instagram-682165.html |access-date=2024-11-05 |website=Navarashtra |language=mr}}</ref> सुरुवातीला कलाकारांबद्दलची माहिती अत्यंत गुप्त ठेवण्यात आली होती. तथापि, ऑगस्ट २०२३ मध्ये [[ठाकूर अनुप सिंग]] यांची संभाजी महाराजांच्या भूमिकेसाठी निवड करण्यात आली. या संधीबद्दल बोलताना त्यांनी याला आयुष्यातील मोठा सन्मान मानून असे सांगितले की, "संभाजी महाराजांची भूमिका साकारायला मिळणे ही आयुष्यातील एक सुवर्णसंधी होती; अशा प्रकारच्या पात्रांचे चित्रण करण्याची संधी फार कमी अभिनेत्यांना मिळते. मी याला माझे भाग्य समजतो."<ref>{{Cite web |date=2024-12-09 |title=Anoop Singh on playing historic leaders like Sambhaji Maharaj, Dhritarashtra & others |url=https://www.mid-day.com/entertainment/regional-indian-cinema-news/article/anoop-singh-on-playing-historic-leaders-like-sambhaji-maharaj-dhritarashtra-mahabharat-23443100?utm_source=chatgpt.com |access-date=2025-02-13 |website=Mid-day }}</ref> मे २०२४ मध्ये हे उघड झाले की, ठाकूर अनुप सिंग, [[अमृता खानविलकर]] आणि [[किशोरी शहाणे]] मुख्य भूमिकांमध्ये झळकणार आहेत. विशेष म्हणजे, शहाणे यांच्या ३७ वर्षांच्या कारकिर्दीत ऐतिहासिक पात्र साकारण्याची ही पहिलीच वेळ आहे.<ref name=":1">{{Cite web |title="धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज" चित्रपट लवकरच येणार प्रेक्षकांच्या भेटीला! Chhatrapati Sambhaji maharaj Jayanti Dharmakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Maharaj movie is coming soon |url=https://www.marathijagran.com/entertainment/chhatrapati-sambhaji-maharaj-jayanti-dharmakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-is-coming-soon-21919 |access-date=2024-11-04 |website=Marathi Jagran |date=14 May 2024 |language=mr}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=New Poster Of Dharmakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Maharaj: Part 1 Out |url=https://www.news18.com/movies/new-poster-of-dharmakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-part-1-out-9110222.html |access-date=2024-11-05 |website=News18 }}</ref> == विपणन आणि प्रदर्शन == [[संभाजी भोसले|छत्रपती संभाजी महाराज]] यांच्या जन्मदिनानिमित्त १४ मे २०२४ रोजी, [[पुणे|पुण्यात]] एका भव्य कार्यक्रमात या चित्रपटातील ठाकूर अनुप सिंग यांच्या पात्राचा 'फर्स्ट लूक' पोस्टर अनावरण करण्यात आला.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> हा कार्यक्रम सूर्योदय प्रतिष्ठानचे नवनाथ पठारे पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली छत्रपतींच्या हजारो भक्तांच्या उपस्थितीत पार पडला. [[नवरात्री]]च्या पहिल्या दिवसापासून पात्रांचे उघड होण्याचे सत्र सुरू झाले. यात पिवळी साडी आणि पारंपारिक महाराष्ट्रीयन दागिन्यांमध्ये शिवलिंगासमोर प्रार्थना करणाऱ्या [[येसूबाई भोसले|महाराणी येसूबाईंच्या]] भूमिकेतील अमृता खानविलकर यांच्या लूकपासून सुरुवात झाली.<ref>{{Cite web |title=किशोरी शहाणेंची मृणाल कुलकर्णींना टक्कर, जिजाऊंच्या भूमिकेतील पहिला Look समोर, तुम्हाला कोण आवडलं? |url=https://news18marathi.com/photogallery/entertainment/kishori-shahane-fight-to-mrinal-kulkarni-play-jijabai-role-in-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-film-1272478-page-3.html |access-date=2024-11-13 |website=news18marathi.com |date=4 November 2024 |language=mr |archive-date=2025-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122105558/https://news18marathi.com/photogallery/entertainment/kishori-shahane-fight-to-mrinal-kulkarni-play-jijabai-role-in-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-film-1272478-page-3.html |url-status=dead }}</ref> त्यानंतर हिरवी साडी परिधान करून केशरी कपड्यात गुंडाळलेले मूल कडेवर घेतलेल्या जिजामातांच्या भूमिकेतील किशोरी शहाणे यांचा लूक समोर आला.<ref>{{Cite web |last=Karale |first=Neelam |date=2024-10-04 |title=Amruta Stars as Maharani Yesubai in 'Dharmarakshak Mahavir Chhatrapati Sambhaji Maharaj' |url=https://www.thebridgechronicle.com/lifestyle/entertainment/amruta-stars-as-maharani-yesubai-in-dharmarakshak-mahavir-chhatrapati-sambhaji-maharaj#google_vignette |access-date=2024-11-13 |website=The Bridge Chronicle }}</ref> तसेच, धाऊमाता म्हणून बसलेल्या आणि एका लहान मुलाला [[तलवार]] आणि [[ढाल]] चालवायला शिकवणाऱ्या भार्गवी चिरमुले यांचे पात्रही समोर आले. या कालावधीत [[सईबाई भोसले]], [[सोयराबाई भोसले]], [[कोंडाजी फर्जद]], [[राजाराम भोसले|राजाराम महाराज]], मावळे आणि सिद्दी यांसारख्या इतर प्रमुख पात्रांचीही ओळख करून देण्यात आली.<ref name=":2" /> मूळचा १५ नोव्हेंबर २०२४ रोजी प्रदर्शित होणारा हा चित्रपट नंतर एका आठवड्याने पुढे ढकलण्यात आला. ११ ऑक्टोबर २०२४ रोजी प्रदर्शित झालेल्या अधिकृत टीझरमध्ये सिंग यांच्या पात्राची झलक दाखवण्यासोबतच २२ नोव्हेंबर ही नवीन प्रदर्शित होण्याची तारीख जाहीर करण्यात आली.<ref>{{Cite web |last=Tiwari |first=Shikha |date=2024-10-11 |title=Dharmarakshak Mahaveer Chhatrapati Sambhaji Maharaj Teaser:संभाजी महाराज की दहाड़ से कांप उठे दुश्मन {{!}} News Track in Hindi |url=https://newstrack.com/entertainment/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-teaser-review-trailer-release-date-hindi-472604 |access-date=2024-11-04 |website=newstrack.com |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Letsupp |last2=Jadhav |first2=Digambar |date=2024-10-11 |title='धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज' चित्रपटाचा रोमांचकारी टिझर प्रेक्षकांच्या भेटीला |url=https://letsupp.com/entertainment/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-teaser-release-in-social-media-191242.html |access-date=2024-11-04 |website=LetsUpp |language=Marathi}}</ref> २ मिनिटे ३६ सेकंदांचा अत्यंत प्रतीक्षित ट्रेलर हिंदी आणि मराठी या दोन्ही भाषांमध्ये १२ नोव्हेंबर २०२४ रोजी [[मुंबई]] येथील पीव्हीआर आयनॉक्स येथे एका भव्य लॉन्च इव्हेंटमध्ये प्रदर्शित करण्यात आला.<ref>{{Cite web |title='धर्म, गोमाता धोक्यात येते तेव्हा हिंदूना शस्त्र...' छ. संभाजी महाराजांच्या जीवनावर मराठी सिनेमा |url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-trailer-out-starring-thakur-anup-singh-and-amruta-khanvilkar/articleshow/115221225.cms |access-date=2024-11-13 |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> या कार्यक्रमास [[ठाकूर अनुप सिंग]], [[प्रदीप रावत (अभिनेता)|प्रदीप रावत]], [[भार्गवी चिरमुले]], [[अमृता खानविलकर]], आनंद पिंपळकर या चित्रपटातील कलाकार व तंत्रज्ञ, सर्व चारही निर्माते आणि पेन स्टुडिओजचे संस्थापक जयंतलाल गडा उपस्थित होते.<ref name=":3" /> ट्रेलर रिलीजच्या एक दिवस आधी, निर्माता संदीप मोहितेपाटील यांनी [[सातारा संस्थान|सातारा संस्थानाचे]] वारस [[उदयनराजे भोसले]] आणि आमदार [[शिवेंद्रसिंहराजे भोसले]] यांची भेट घेऊन त्यांना ट्रेलरचा विशेष प्रीव्ह्यू दाखवला. या ट्रेलरला प्रेक्षकांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाला, ज्यामुळे चित्रपटाबद्दलची उत्सुकता आणखी वाढली.<ref>{{Cite web |last=शिकलगार |first=स्वालिया न |date=2024-11-13 |title=Akshay Kumar Aithraaz-2 {{!}} वीस वर्षांनंतर ऐतराजचा सीक्वल; सुभाष घईंची मोठी घोषणा |url=https://pudhari.news/soneri/akshay-kumar-aithraaz-2-subhash-ghai-announcement |access-date=2024-11-13 |website=Pudhari News |language=mr}}</ref> चित्रपटाची मराठी आवृत्ती २२ नोव्हेंबर २०२४ रोजी प्रदर्शित झाली, तर हिंदी आवृत्ती एका आठवड्यानंतर २९ नोव्हेंबर २०२४ रोजी प्रदर्शित करण्यात आली.<ref>{{Cite web |last=narayan |first=kimaya |date=2024-11-30 |title=Latest Marathi Movie : 'धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज-भाग १' सिनेमाला प्रेक्षकांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद |url=https://www.esakal.com/premier/dharmaraskshak-sambhaji-movie-get-good-response-from-movie-entertainment-news-kds07 |access-date=2024-12-18 |website=Marathi News Esakal |language=Mr}}</ref> २५ नोव्हेंबर रोजी [[सातारा]] येथील जलमंदिर पॅलेसमध्ये उदयनराजे भोसले आणि त्यांच्या कुटुंबासाठी एका विशेष स्क्रीनिंगचे आयोजन करण्यात आले होते. राजमाता कल्पनाराजे भोसले यांनी प्रतिक्रिया देताना म्हटले, "एक खूप सुंदर चित्रपट बनवला आहे. हा चित्रपट केवळ चांगलाच नाही, तर कलाकारांनीही त्यात आपला जीव ओतला आहे. प्रत्येकाने आपली पात्रे उत्तम प्रकारे साकारली आहेत." महाराणी दमयंती उदयनराजे भोसले यांनी जोडले, "चित्रपटाचे दिग्दर्शन, संवाद, अभिनय, व्हीएफएक्सचा योग्य वापर आणि इतर अनेक गोष्टींमुळे हा चित्रपट अधिकच उत्कृष्ट झाला आहे."<ref>{{Cite web |last=narayan |first=kimaya |date=2024-11-27 |title=श्रीमंत छत्रपती उदयनराजे भोसलेंनी सहकुटूंब पाहिला 'धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज' सिनेमा ; कौतुक करत म्हणाले... |url=https://www.esakal.com/premier/special-screening-of-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movie-entertainment-news-kds07 |access-date=2024-12-18 |website=Marathi News Esakal |language=Mr}}</ref> === प्रतिसाद आणि वाद === चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतर प्रेक्षकांकडून, विशेषतः [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रामध्ये]], त्याला चांगला प्रतिसाद मिळाला. तथापि, ''[[पुष्पा २|पुष्पा २: द रूल]]'' सारख्या मोठ्या बजेटच्या पॅन-इंडिया चित्रपटांच्या प्रदर्शनानंतर स्क्रीन वाटपाच्या मर्यादेमुळे त्याला आव्हानांचा सामना करावा लागला. व्यावसायिक ब्लॉकबस्टर चित्रपटांना प्राधान्य दिल्यामुळे या चित्रपटासाठी किमान किंवा एकही शो शिल्लक राहिला नसल्याचे अहवाल समोर आले.<ref>{{Cite web |title='पुष्पा २'साठी मराठी चित्रपटांना ब्रेक? धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज चित्रपटालाही फटका |url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-marathi-movie-show-cancelled-for-pusha-2/articleshow/115943890.cms |access-date=2024-12-18 |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> या समस्येवर प्रतिक्रिया देताना आस्ता सोशल ऑर्गनायझेशनच्या अध्यक्षा स्वाती पिसाळ यांनी सांगितले की, मानव परिवर्तन विकास मल्टिपर्पज चॅरिटेबल ऑर्गनायझेशनच्या अध्यक्षा राधिका पन्हाळ, मराठा फेडरेशनचे अनिल घारळ, राजेंद्र माने, शिवसेनेचे जयभाऊ सूर्यवंशी आणि इतर मान्यवरांसोबत संयुक्त बैठक घेण्यात आली. पिसाळ यांनी नमूद केले की, यासंदर्भात मुख्यमंत्री, प्रांताधिकारी आणि पोलीस अधीक्षकांना निवेदन सादर केले जाईल. त्यांनी ही परिस्थिती "प्रगत महाराष्ट्रासाठी अत्यंत लाजीरवाणी आणि दुर्दैवी" असल्याचे म्हटले.<ref>{{Cite web |last=टीम |first=सकाळ डिजिटल |date=2024-12-07 |title=Marathi Movies : '...तर दाक्षिणात्‍य चित्रपट बंद पाडणार'; धर्मरक्षक संभाजी महाराज चित्रपट बदलल्‍याचे पडसाद |url=https://www.esakal.com/premier/swati-pisal-warns-of-ban-on-south-indian-films-over-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-movies-bam92 |access-date=2024-12-18 |website=Marathi News Esakal |language=Mr}}</ref> ९ डिसेंबर २०२४ रोजी, [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेने]] उल्हासनगर येथील मिराज अशोक अनिल सिनेटमच्या व्यवस्थापनाला कडक इशारा दिला. जर या चित्रपटाचे शो वेळेत सुरू केले नाहीत, तर चित्रपटगृहाचे सर्व शो बंद पाडण्याची धमकी देण्यात आली, कारण या चित्रपटगृहाने चित्रपटाचा एकही शो लावला नव्हता. मनसेचे जिल्हाध्यक्ष बंडू देशमुख आणि शहर अध्यक्ष संजय घुगे यांच्या नेतृत्वाखाली चित्रपटगृहाबाहेर आंदोलन करण्यात आले. त्यांनी ''पुष्पा २'' ला १५ दैनिक शो आणि [[द साबरमती रिपोर्ट|द साबरमती रिपोर्ट]] ला एक शो दिल्याचे सांगत या चित्रपटाकडे दुर्लक्ष केल्याचा आरोप केला.<ref>{{Cite web |last=Marathi |first=TV9 |date=2024-12-10 |title=.. तर थिएटरची एकही काच शिल्लक राहणार नाही ; मनसेनं भरला दम |url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/mns-threatened-theatre-for-not-adding-single-show-of-dharmarakshak-mahaveer-chhatrapati-sambhaji-maharaj-1318126.html |access-date=2024-12-18 |website=TV9 Marathi |language=mr}}</ref> या आंदोलनानंतर चित्रपटगृह व्यवस्थापनाने दोन दिवसांत चित्रपटाला शोचे स्लॉट दिले जातील, असे आश्वासन दिले. या वादानुसार प्रादेशिक आणि ऐतिहासिक चित्रपटांसाठी असमान स्क्रीन वाटपाच्या सुरू असलेल्या समस्यांवर प्रकाश टाकला आणि मराठी चित्रपटसृष्टीला न्याय्य संधी मिळण्याच्या गरजेवर एक व्यापक चर्चा सुरू केली.<ref>{{Cite web |last=दुधाणे |first=अजय |date=2024-12-10 |title=Dharmarakshak Sambhaji Maharaj: 'धर्मरक्षक संभाजी महाराज' चित्रपट लावला नाही तर...मनसे आक्रमक, थेट दिला इशारा |url=https://saamtv.esakal.com/entertainment/mns-anger-on-ashok-anil-cinema-hall-for-not-giving-single-show-to-dharmarakshak-sambhaji-maharaj-movie-ulhasnagar-maharashtra-sm2000 |access-date=2024-12-18 |website=Marathi News Saam TV |language=mr}}</ref> === मानचिन्हे === {| class="wikitable" |+ !पुरस्कार !वर्ष !विभाग !प्राप्तकर्ता !निकाल !संदर्भ |- |इंटरनॅशनल आयकॉनिक अवॉर्ड्स मराठी |२०२४ |सर्वोत्कृष्ट अष्टपैलू अभिनेत्री |[[किशोरी शहाणे]] |{{won}} |<ref>{{Cite web |title=Winners IIA – Marathi – International Iconic Awards |url=https://internationaliconicawards.com/winners-iia-marathi/ |access-date=2025-09-27 }}</ref> |- | rowspan="2" |[[फिल्मफेअर पुरस्कार मराठी]] | rowspan="2" |[[९ वे फिल्मफेअर पुरस्कार मराठी|२०२५]] |[[फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन पुरस्कार - मराठी|सर्वोत्कृष्ट निर्मिती डिझाइन]] |विजय महामुळकर |{{nom}} | rowspan="2" |<ref>{{Cite web |title=Nominations for The Filmfare Awards Marathi 2025: Full List Out {{!}} Filmfare.com |url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/nominations-for-the-filmfare-awards-marathi-2025-full-list-out-75328.html |access-date=2025-07-05 |website=www.filmfare.com }}</ref> |- |[[फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा डिझाइन पुरस्कार - मराठी|सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा डिझाइन]] |गणेश लोणारे | {{nom}} |- | rowspan="3" | महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार | rowspan="3" | २०२६ | सर्वोत्कृष्ट संगीत | मोहित कुलकर्णी | {{pending}} | rowspan="3" |<ref>{{Cite news |date=2024-02-08 |title=62nd Maharashtra State Marathi Film Awards nominations list announced |url=https://kalakrutimedia.com/62nd-the-state-marathi-film-awards-nominations-list/ |access-date=2024-11-03 |work=Kalakruti Media }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[महाराष्ट्र राज्य चित्रपट सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा डिझाइन पुरस्कार |सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा डिझाइन पुरस्कार ]] | गणेश लोणारे | {{won}} |- | [[महाराष्ट्र राज्य चित्रपट सर्वोत्कृष्ट मेक-अप पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मेक-अप पुरस्कार]] | संतोष गिलबिले | {{won}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{IMDb title|32166678|धर्मरक्षक महावीर छत्रपती संभाजी महाराज}} [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील मराठी चित्रपट]] [[वर्ग:संभाजी महाराज यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] lpypivd9xvqzpmb4c1gnp6nmaaj0joa 0 382532 2704761 2700401 2026-08-23T14:33:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704761 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Indian Railway zones.svg|250 px|इवलेसे|SCoR - दक्षिण तटीय रेल्वे]] [[चित्र:Visakhapatnam_Railway_Station.JPG|250 px|इवलेसे|[[विशाखापट्टणम रेल्वे स्थानक]]]] '''दक्षिण तटीय रेल्वे''' हे [[भारतीय रेल्वे]]च्या १८ क्षेत्रांपैकी एक क्षेत्र आहे. २०२६ साली स्थापन झालेल्या दक्षिण तटीय रेल्वेचे मुख्यालय [[आंध्र प्रदेश]]च्या [[विशाखापट्टणम रेल्वे स्थानक]] येथे असून [[कर्नाटक]], [[तेलंगणा]], [[आंध्र प्रदेश]] आणि [[तमिळनाडू]] राज्यांचा काही भाग दक्षिण तटीय रेल्वेच्या अखत्यारीत येतो. ==विभाग== पूर्व तटीय रेल्वेचे तीन विभाग आहेत. *[[विशाखापट्टणम]] विभाग *[[गुंटकल]] विभाग *[[गुंटूर]] विभाग *[[विजयवाडा]] विभाग ==बाह्य दुवे== *[https://scor.indianrailways.gov.in/ अधिकृत संकेतस्थळ]{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{भारतीय रेल्वे}} [[वर्ग:भारतीय रेल्वेचे विभाग]] [[वर्ग:कर्नाटकमधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:तेलंगणामधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:आंध्र प्रदेशमधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:तमिळनाडूमधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:दक्षिण तटीय रेल्वे]] j1lfp7m0o68edipqvwcz77i78xjztbx 0 382583 2704943 2700872 2026-08-23T22:03:49Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704943 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = ब्राझील क्रिकेट संघाचा अर्जेंटिना दौरा, २०२५-२६ | team1_image = Flag of Argentina.svg | team1_name = अर्जेंटिना | team2_image = Flag of Brazil.svg | team2_name = ब्राझील | from_date = २८ नोव्हेंबर २०२५ | to_date = ३० नोव्हेंबर २०२५ | team1_captain = पेद्रो बॅरन | team2_captain = मिशेल असुन्साओ<br />क्रिस्टियन मचाडो | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 2 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = {{cricon|ARG}} पेद्रो बॅरन (९१) | team2_twenty20s_most_runs = {{cricon|BRA}} लुईझ मोराइस (६९) | team1_twenty20s_most_wickets = {{cricon|ARG}} लुकास रॉसी (८) | team2_twenty20s_most_wickets = {{cricon|BRA}} लुईझ मोराइस (४) }} [[ब्राझिल राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ब्राझील क्रिकेट संघाने]] नोव्हेंबर २०२५ मध्ये पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[आर्जेन्टिना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|अर्जेंटिनाचा]] दौरा केला.<ref name="ESPN">{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/scores/series/24034/brazil-in-argentina-2025-26 |title=Brazil tour of Argentina 2025/26 - Fixtures and Results |work=ESPNcricinfo |access-date=१० ऑगस्ट २०२६}}</ref> हे सर्व सामने २८ ते ३० नोव्हेंबर २०२५ दरम्यान सेंट अल्बन्स क्लब, [[बुएनोस आइरेस]] येथे खेळवण्यात आले.<ref name="ESPN" /> [[आर्जेन्टिना राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|अर्जेंटिनाने]] मालिकेतील पहिला सामना ८ गडी राखून आणि चौथा सामना ४४ धावांनी जिंकून पाच सामन्यांची मालिका २–० ने जिंकली.<ref name="ESPN" /> दुसऱ्या आणि पाचव्या सामन्यांचा पावसामुळे निकाल लागला नाही, तर तिसरा सामना एकही चेंडू न टाकता रद्द झाला.<ref name="ESPN" /> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto;" ! {{cr|ARG}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.wisden.com/live-cricket-scores/argentina-vs-brazil-match-t20-arbrz11302025267890-squads |title=Argentina vs Brazil, T20 Squad |संकेतस्थळ=Wisden |भाषा=en |ॲक्सेसदिनांक=१० ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2025-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251231061152/https://www.wisden.com/live-cricket-scores/argentina-vs-brazil-match-t20-arbrz11302025267890-squads |url-status=dead }}</ref> ! {{cr|BRA}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/11220/brazil-tour-of-argentina-2025/squads |title=Brazil tour of Argentina 2025 – Squads |संकेतस्थळ=Cricbuzz |भाषा=en |ॲक्सेसदिनांक=१० ऑगस्ट २०२६ }}</ref> |- | valign="top" | * पेद्रो बारोन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टीरक्षक]]) * अॅलन किर्शबॉम * अलेजांद्रो फर्ग्युसन * मॅन्युएल इतुर्बे * अगुस्तिन रिवेरो * इयान रॉबर्ट्स * लुकास रोसी * तोमास रोसी * रामिरो एस्कोबार ([[यष्टीरक्षक]]) * सॅंटियागो इतुर्बे ([[यष्टीरक्षक]]) * अगुस्तिन हुसेन * फ्रांझ बुर * हर्नन फेनेल * हुआन पॅट्रिसियो कॅब्रेरा * सॅंटियागो डग्गन | valign="top" | * मिशेल असुन्काओ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ब्रेनो पासोनी * फेलिपे मुनिझ * लुईझ गॅब्रिएल मोरास * रिकेल्मी नासिमेंटो * काइके सिरिनो * लुईस मोराइस * लुईझ मुलर * यासर हारून * लुकास मॅक्सिमो ([[यष्टीरक्षक]]) * क्रिस्टियन मचाडो ([[यष्टीरक्षक]]) * रेझाउल करीम ([[यष्टीरक्षक]]) * गॅब्रिएल ऑलिव्हेरा * सय्यद हाशिमी |} ==सामने== ===पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २८ नोव्हेंबर २०२५ | time = १५:०० | संघ१ = {{cr-rt|BRA}} | संघ२ = {{cr|ARG}} | धावसंख्या१ = १०९/८ (२० षटके) | धावा१ = लुईस मोराइस ५१[[नाबाद|*]] (५५) | बळी१ = लुकास रोसी ३/८ (४ षटके) | धावसंख्या२ = ११०/२ (१४.५ षटके) | धावा२ = पेद्रो बॅरॉन ५३ (४२) | बळी२ = लुईस मोराइस १/१२ (३.५ षटके) | निकाल = अर्जेंटिनाने ८ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/24034/scorecard/1511993/argentina-vs-brazil-1st-t20i-brazil-in-argentina-2025-26 धावफलक] | स्थळ = सेंट अल्बन्स क्लब, कोरिमायो, [[बुएनोस आइरेस]] | motm = लुकास रोसी (अर्जेंटिना) | toss = ब्राझीलने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. | टीपा = काइक सिरिनो (ब्राझील)ने टी२०आ पदार्पण केले.<ref name="1stT20I">{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/1511986/game/1511993/argentina-vs-brazil-1st-t20i- |title=Argentina v Brazil, 1st T20I, Brazil tour of Argentina 2025/26 |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |language=en |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> * लुईस मोराइसने नाबाद ५१ आणि पेद्रो बॅरॉनने ५३ धावा करून अर्धशतके केली.<ref name="1stT20I" /> }} ===दुसरा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २९ नोव्हेंबर २०२५ | time = १०:०० | संघ१ = {{cr-rt|BRA}} | संघ२ = {{cr|ARG}} | धावसंख्या१ = १०८ (१९.२ षटके) | धावा१ = रेजाउल करीम ३८ (२६) | बळी१ = अॅलन किर्शबाउम ३/८ (४ षटके) | धावसंख्या२ = ९/० (१.१ षटके) | धावा२ = पेद्रो बॅरॉन ९[[नाबाद|*]] (६) | बळी२ = | निकाल = पावसामुळे निकाल नाही. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/24034/scorecard/1511994/argentina-vs-brazil-2nd-t20i-brazil-in-argentina-2025-26 धावफलक] | स्थळ = सेंट अल्बन्स क्लब, कोरिमायो, [[बुएनोस आइरेस]] | toss = ब्राझीलने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. | पाऊस = पावसामुळे अर्जेंटिनाचा डाव १.१ षटकांनंतर थांबवण्यात आला आणि सामन्याचा निकाल लागू शकला नाही. | टीपा = हुआन कॅब्रेरा (अर्जेंटिना) आणि सैयद हाशिमी (ब्राझील) यांनी टी२०आ पदार्पण केले.<ref name="2ndT20I">{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/24034/scorecard/1511994/argentina-vs-brazil-2nd-t20i-brazil-in-argentina-2025-26 |title=Argentina v Brazil, 2nd T20I, Brazil tour of Argentina 2025/26 |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |language=en |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> * पावसामुळे सामना निकालाविना राहिला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/138699/arg-vs-brazil-2nd-t20i-brazil-tour-of-argentina-2025 |title=Argentina v Brazil, 2nd T20I |website=क्रिकबझ |language=en |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> }} ===तिसरा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २९ नोव्हेंबर २०२५ | time = १५:०० | संघ१ = {{cr-rt|ARG}} | संघ२ = {{cr|BRA}} | धावसंख्या१ = | धावा१ = | बळी१ = | धावसंख्या२ = | धावा२ = | बळी२ = | निकाल = सामना एकही चेंडू न टाकता रद्द झाला. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/24034/scorecard/1511995/argentina-vs-brazil-3rd-t20i-brazil-in-argentina-2025-26 धावफलक] | स्थळ = सेंट अल्बन्स क्लब, कोरिमायो, [[बुएनोस आइरेस]] | toss = नाणेफेक झाली नाही. | टीपा = एकही चेंडू न टाकता सामना रद्द करण्यात आला आणि नाणेफेकही झाली नाही.<ref name="3rdT20I">{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/24034/scorecard/1511995/argentina-vs-brazil-3rd-t20i-brazil-in-argentina-2025-26 |title=Argentina v Brazil, 3rd T20I, Brazil tour of Argentina 2025/26 |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |language=en |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> }} ===चौथा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ३० नोव्हेंबर २०२५ | time = १०:०० | संघ१ = {{cr-rt|ARG}} | संघ२ = {{cr|BRA}} | धावसंख्या१ = १४३/४ (२० षटके) | धावा१ = तोमास रोसी ४६ (३१) | बळी१ = लुईस मोराइस २/२८ (४ षटके) | धावसंख्या२ = ९९/७ (२० षटके) | धावा२ = लुईझ मुलर २७ (२६) | बळी२ = लुकास रोसी ४/१९ (४ षटके) | निकाल = अर्जेंटिनाने ४४ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/24034/scorecard/1511996/argentina-vs-brazil-4th-t20i-brazil-in-argentina-2025-26 धावफलक] | स्थळ = सेंट अल्बन्स क्लब, कोरिमायो, [[बुएनोस आइरेस]] | motm = लुकास रोसी (अर्जेंटिना) | toss = ब्राझीलने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण स्वीकारले. | टीपा = रिकेल्मी नासिमेंटो (ब्राझील)ने टी२०आ पदार्पण केले.<ref name="4thT20I">{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/24034/scorecard/1511996/argentina-vs-brazil-4th-t20i-brazil-in-argentina-2025-26 |title=Argentina v Brazil, 4th T20I, Brazil tour of Argentina 2025/26 |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |language=en |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> * लुकास रोसीने ४ षटकांत १९ धावा देऊन ४ बळी घेतले आणि त्याला सामनावीर घोषित करण्यात आले.<ref name="4thT20I" /> * या विजयासह अर्जेंटिनाने मालिकेत २–० अशी विजयी आघाडी घेतली.<ref name="4thT20I" /> }} ===पाचवा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ३० नोव्हेंबर २०२५ | time = १५:०० | संघ१ = {{cr-rt|ARG}} | संघ२ = {{cr|BRA}} | धावसंख्या१ = १५०/६ (२० षटके) | धावा१ = लुकास रोसी ५५ (४३) | बळी१ = लुईझ मुलर २/२२ (३ षटके) | धावसंख्या२ = | धावा२ = | बळी२ = | निकाल = निकाल नाही. | report = [https://www.espn.com/cricket/series/24034/scorecard/1511997/argentina-vs-brazil-5th-t20i-brazil-in-argentina-2025-26 धावफलक] | स्थळ = सेंट अल्बन्स क्लब, कोरिमायो, [[बुएनोस आइरेस]] | toss = अर्जेंटिनाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी स्वीकारली. | पाऊस = अर्जेंटिनाचा २० षटकांचा डाव पूर्ण झाल्यानंतर पाऊस आल्यामुळे ब्राझीलचा डाव सुरू होऊ शकला नाही. | टीपा = ब्रेनो पासोनी (ब्राझील)ने टी२०आ पदार्पण केले.<ref name="5thT20I">{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/24034/scorecard/1511997/argentina-vs-brazil-5th-t20i-brazil-in-argentina-2025-26 |title=Argentina v Brazil, 5th T20I, Brazil tour of Argentina 2025/26 |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |language=en |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> * लुकास रोसीने ५५ धावा करून अर्धशतक केले.<ref name="5thT20I" /> * पावसामुळे ब्राझीलचा डाव सुरू झाला नाही आणि सामना निकालाविना राहिला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scores/138732/5th-t20i-brazil-tour-of-argentina-2025 |title=Argentina v Brazil, 5th T20I |website=क्रिकबझ |language=en |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ }}</ref> }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espn.com/cricket/scores/series/24034/brazil-in-argentina-2025-26 ईएसपीएनक्रिकइन्फोवरील मालिका पृष्ठ] * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/11220/brazil-tour-of-argentina क्रिकबझवरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:ब्राझिल क्रिकेट संघाचे आर्जेन्टिना दौरे|२०२५-२६]] n12hvi4xkgdcc5u01i9f28l7yqcljsw 0 382628 2704900 2700983 2026-08-23T20:50:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704900 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = बहरैन क्रिकेट संघाचा भूतान दौरा, २०२५-२६ | team1_image = Flag of Bhutan.svg | team1_name = भूतान | team2_image = Flag of Bahrain.svg | team2_name = बहरैन | from_date = ८ | to_date = १३ डिसेंबर २०२५ | team1_captain = थिनले जामत्शो | team2_captain = अहमेर बिन नासिर | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 5 | team1_twenty20s_most_runs = रंजुंग मिक्यो दोर्जी (१०२) | team2_twenty20s_most_runs = आसिफ अली (१४५) | team1_twenty20s_most_wickets = सोनम येशे (५)<br />तेनझिन वांगचुक (५) | team2_twenty20s_most_wickets = अली दाऊद (१५) }} '''बहरैन क्रिकेट संघाने''' डिसेंबर २०२५ मध्ये पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[भूतान]]चा दौरा केला.<ref name="espn">{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/scores/series/24041/bahrain-in-bhutan-2025-26 |title=Bahrain tour of Bhutan 2025/26 – Fixtures and Results |trans-title=बहरैन क्रिकेट संघाचा भूतान दौरा, २०२५-२६ – सामने आणि निकाल |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> ही मालिका ८ ते १३ डिसेंबर २०२५ दरम्यान खेळवण्यात आली आणि सर्व सामने गेलेफू आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[गेलेफू]] येथे झाले.<ref name="espn" /><ref name="bhutan">{{cite web |url=https://ddomain.cricclubs.com/BhutanCricket/listMatches.do?clubId=1100117&league=52&year=2025 |title=Bhutan Bahrain Men's T20 International Bilateral Series – Match Results |trans-title=भूतान-बहरैन पुरुष टी२० आंतरराष्ट्रीय द्विपक्षीय मालिका – सामन्यांचे निकाल |work=भूतान क्रिकेट कौन्सिल बोर्ड |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[बहरैन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बहरैनने]] मालिकेतील पाचही सामने जिंकून [[भूतान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भूतानचा]] ५–० असा पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/24041/game/1513102/bhutan-vs-bahrain-5th-t20i-bahrain-in-bhutan-2025-26 |title=Bhutan vs Bahrain, 5th T20I – Match Result |trans-title=भूतान विरुद्ध बहरैन, पाचवा टी२०आ – सामन्याचा निकाल |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |date=१३ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> मालिकेत बहरैनच्या आसिफ अलीने सर्वाधिक १४५ धावा केल्या, तर अली दाऊदने सर्वाधिक १५ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com.au/cricket/series/_/id/24041/bahrain-in-bhutan-2025-26 |title=Bahrain tour of Bhutan 2025/26 – Series Statistics |trans-title=बहरैन क्रिकेट संघाचा भूतान दौरा, २०२५-२६ – मालिकेची आकडेवारी |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> ==खेळाडू== दौऱ्यासाठी स्वतंत्र अधिकृत संघ-घोषणा उपलब्ध नसल्यामुळे खालील खेळाडू यादी मालिकेतील सामन्यांच्या संघपत्रकांवरून संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="squad1">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/137234/btn-vs-bhr-1st-t20i-bahrain-tour-of-bhutan-2025 |title=Bhutan vs Bahrain, 1st T20I – Squads |trans-title=भूतान विरुद्ध बहरैन, पहिला टी२०आ – खेळाडू |work=क्रिकबझ |date=८ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref><ref name="squad4">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/137267/btn-vs-bhr-4th-t20i-bahrain-tour-of-bhutan-2025 |title=Bhutan vs Bahrain, 4th T20I – Squads |trans-title=भूतान विरुद्ध बहरैन, चौथा टी२०आ – खेळाडू |work=क्रिकबझ |date=१२ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! {{cr|BHU}} ! {{cr|BHR}} |- | valign="top" | * थिनले जामत्शो ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * त्शेरिंग ताशी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नामगे थिनले * रोहित रमेश लिम्बू * जिग्मे सिंगे * रंजुंग मिक्यो दोर्जी * गकुल घले * तेनझिन वांगचुक * ताशी दोर्जी * ताशी फुंत्शो * सोनम येशे * कर्मा दोर्जी * उग्येन नेंदा * आनंद मोंगर * नामगांग चेजे ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | valign="top" | * अहमेर बिन नासिर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[प्रशांत कुरुप]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * आसिफ अली * फियाझ अहमद * सोहेल अहमद * [[इमरान अन्वर]] * नवीना शेट्टी * अली दाऊद * इम्रान खान * आसिफ शेख * [[अब्दुल मजीद|अब्दुल मजीद अब्बासी]] * मुहम्मद सलमान * आसिफ जावेद बशीर अहमद * रिझवान बट * [[जुनैद अझीझ]] |} ==टी२०आ मालिका== ===पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ डिसेंबर २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|BHU}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = ११५ (१९.२ षटके) | runs1 = तेनझिन वांगचुक ३१ (१८ चेंडू) | wickets1 = अली दाऊद २/२४ (३.२ षटके) | score2 = ११६/२ (१३.३ षटके) | runs2 = आसिफ अली ५८ (४० चेंडू) | wickets2 = ताशी दोर्जी १/२३ (२ षटके) | result = बहरैन ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/137234/btn-vs-bhr-1st-t20i-bahrain-tour-of-bhutan-2025 धावफलक] | venue = गेलेफू आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[गेलेफू]] | umpires = अशोक कुमार राय आणि ओम नाथ प्रधान | motm = आसिफ अली (बहरैन) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} ===दुसरा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|BHU}} | score1 = १५२/९ (२० षटके) | runs1 = अहमेर बिन नासिर ४१ (३४ चेंडू) | wickets1 = सोनम येशे ४/३१ (४ षटके) | score2 = ९१ (१७.२ षटके) | runs2 = जिग्मे सिंगे १९ (१८ चेंडू) | wickets2 = इम्रान खान ३/१२ (३ षटके) | result = बहरैन ६१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/137245/btn-vs-bhr-2nd-t20i-bahrain-tour-of-bhutan-2025 धावफलक] | venue = गेलेफू आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[गेलेफू]] | umpires = उग्येन दोर्जी आणि अशोक कुमार राय | motm = इम्रान खान (बहरैन) | toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} ===तिसरा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ११ डिसेंबर २०२५ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|BHU}} | score1 = १६०/४ (२० षटके) | runs1 = आसिफ अली ७२ (४८ चेंडू) | wickets1 = जिग्मे सिंगे १/२१ (४ षटके) | score2 = १२५/९ (२० षटके) | runs2 = त्शेरिंग ताशी ३८ (३७ चेंडू) | wickets2 = अली दाऊद ७/१९ (४ षटके) | result = बहरैन ३५ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/137256/btn-vs-bhr-3rd-t20i-bahrain-tour-of-bhutan-2025 धावफलक] | venue = गेलेफू आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[गेलेफू]] | umpires = उग्येन दोर्जी आणि ओम नाथ प्रधान | motm = अली दाऊद (बहरैन) | toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. | notes = अली दाऊदची ७/१९ ही पुरुष टी२०आ क्रिकेटच्या इतिहासातील त्यावेळची दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वोत्तम गोलंदाजी होती आणि पुरुष टी२०आमध्ये एका डावात सात बळी घेणारा तो दुसरा गोलंदाज ठरला.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/bahrain-pacer-etches-name-in-history-books-with-record-spell |title=Bahrain pacer etches name in history books with record spell |trans-title=बहरैनच्या वेगवान गोलंदाजाची विक्रमी कामगिरी |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=१२ डिसेंबर २०२५ |access-date=११ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> }} ===चौथा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १२ डिसेंबर २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|BHU}} | score1 = १७५/३ (२० षटके) | runs1 = सोहेल अहमद ७६[[नाबाद|*]] (५७ चेंडू) | wickets1 = रंजुंग मिक्यो दोर्जी १/२७ (३ षटके) | score2 = १३३/७ (२० षटके) | runs2 = नामगे थिनले २८ (१५ चेंडू) | wickets2 = आसिफ जावेद बशीर अहमद ३/२५ (४ षटके) | result = बहरैन ४२ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/137267/btn-vs-bhr-4th-t20i-bahrain-tour-of-bhutan-2025 धावफलक] | venue = गेलेफू आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[गेलेफू]] | umpires = उग्येन दोर्जी आणि अशोक कुमार राय | motm = सोहेल अहमद (बहरैन) | toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} ===पाचवा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १३ डिसेंबर २०२५ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|BHU}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = १०२ (२० षटके) | runs1 = ताशी फुंत्शो २४[[नाबाद|*]] (२९ चेंडू) | wickets1 = अली दाऊद ४/१३ (४ षटके) | score2 = १०५/६ (१९.२ षटके) | runs2 = सोहेल अहमद ४६[[नाबाद|*]] (४३ चेंडू) | wickets2 = ताशी फुंत्शो ३/१२ (४ षटके) | result = बहरैन ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/137278/btn-vs-bhr-5th-t20i-bahrain-tour-of-bhutan-2025 धावफलक] | venue = गेलेफू आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[गेलेफू]] | umpires = अशोक कुमार राय आणि उग्येन दोर्जी | motm = अली दाऊद (बहरैन) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espn.com/cricket/scores/series/24041/bahrain-in-bhutan-2025-26 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] * [https://ddomain.cricclubs.com/BhutanCricket/listMatches.do?clubId=1100117&league=52&year=2025 भूतान क्रिकेट कौन्सिल बोर्डवरील मालिकेचे निकाल]{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:भूतानमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:बहरैन क्रिकेट संघाचे भूतान दौरे|२०२५-२६]] 4l5gzus2ekw7ivxs6vt54wyelcb0g4s 0 382638 2704816 2701370 2026-08-23T18:56:12Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704816 wikitext text/x-wiki [[File:Konkan real treasure.jpg|thumb|right|320px|कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचा बाजार]] '''कोकणातील आठवडे बाजार''' कोकणातील ग्रामीण जीवनात आठवडी बाजारांना ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान राहिले आहे.गाव किंवा परिसरातील ठरावीक ठिकाणी ठरावीक दिवशी भरणारा हा बाजार स्थानिक गरजांची पूर्तता करणारे केंद्र असण्याबरोबरच ग्रामीण व्यापाराच्या हालचालींचे एक महत्त्वाचे माध्यम होते. Census of India, 1961 अंतर्गत प्रकाशित *Weekly Markets in Maharashtra* या स्वतंत्र अभ्यासात महाराष्ट्रातील गाव व शहरांमधील आठवडी बाजारांची जिल्हानिहाय व तालुकानिहाय माहिती, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही महाराष्ट्राच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील स्वतंत्र आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या अभ्यासण्याजोगी संस्था असल्याचे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968"></ref> '''कोकणातील आठवडे बाजार''' कोकणातील ग्रामीण जीवनात आठवडी बाजारांना ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान राहिले आहे... कोकणाच्या संदर्भात आठवडी बाजारांचे महत्त्व केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. स्थानिक शेतमाल, मासळी, घरगुती वस्तू आणि इतर ग्रामीण उत्पादनांची देवाणघेवाण करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देतानाच अशा बाजारांमुळे आसपासच्या गावांतील लोकांचा नियमित संपर्कही घडत असे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे आर्थिक व्यवहार, ग्रामीण सामाजिक संपर्क आणि स्थानिक जीवनपद्धती यांना जोडणारे सार्वजनिक अवकाश म्हणून पाहता येतात. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांविषयीच्या Census अभ्यासात बाजारांच्या स्थानिक रचनेबरोबरच विक्रेते आणि ग्रामीण व्यापारपद्धतींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आठवडी बाजाराच्या सामाजिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना बाजाराचा काळ, स्थान आणि समुदायाशी असलेला संबंध महत्त्वाचा ठरतो. Donna Perry यांनी Senegal मधील ग्रामीण आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना बाजारांची साप्ताहिक वेळ-रचना आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. हा अभ्यास कोकणातील बाजारांविषयी थेट पुरावा देत नसला, तरी आठवडी बाजारांचा अभ्यास केवळ आर्थिक व्यवहारांच्या चौकटीत न करता त्यांच्या सामाजिक भूमिकेच्या संदर्भात करण्यासाठी तुलनात्मक चौकट उपलब्ध करून देतो.<ref name="Perry2000">{{cite journal |last=Perry |first=Donna |title=Rural Weekly Markets and the Dynamics of Time, Space and Community in Senegal |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-african-studies_2000-09_38_3/page/461 |journal=The Journal of Modern African Studies |volume=38 |issue=3 |pages=461–485 |year=2000 |doi=10.1017/S0022278X00003426 }}</ref> या लेखात कोकणातील आठवडी बाजारांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, त्यांचे भौगोलिक स्वरूप, बाजारात होणारी वस्तूंची देवाणघेवाण, शेतकरी व स्थानिक उत्पादकांची भूमिका, मासळी व सुकी मासळीचा व्यापार, सामाजिक जीवनातील स्थान, जिल्हानिहाय वैशिष्ट्ये आणि आधुनिक काळातील बदल यांचा आढावा घेतला आहे. == ऐतिहासिक पार्श्वभूम == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेपूर्वीची आहे. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांचा स्वतंत्र अभ्यास करणाऱ्या *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात जिल्हानिहाय आणि तालुकानिहाय गावांमध्ये व शहरांमध्ये भरणाऱ्या आठवडी बाजारांची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकाशनात जिल्हा Gazetteer मधील माहिती, बाजारांची यादी, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांचाही समावेश आहे.<ref name="CensusWeekly1968">{{cite book |last=Rangnekar |first=D. V. |title=Weekly Markets in Maharashtra |publisher=Superintendent of Census Operations, Maharashtra |place=Bombay |year=1968 |series=Census of India, 1961 |volume=10 |number=Part VII-C }}</ref> ब्रिटिशकालीन *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये कोकणातील बाजारव्यवस्थेची प्रत्यक्ष ऐतिहासिक उदाहरणे आढळतात. उदाहरणार्थ, सावित्री नदीच्या काठी असलेल्या म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद करण्यात आली असून, त्या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा आसपासच्या प्रदेशातील व्यापार आणि वाहतुकीशीही संबंध होता. Gazetteer मधील नोंदीनुसार म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे आणि पुढे महाड व इतर भागांशी रस्त्याने संपर्क होता.<ref name="RatnagiriGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1880 |volume=10 }}</ref> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागातही आठवडी बाजारांची विस्तृत व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे *Thana District Gazetteer* मधून दिसते. त्यामध्ये ५३ गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. त्यापैकी डहाणू परिसरातील बाजारांमध्ये ठरावीक वारांना मोठ्या संख्येने लोक सहभागी होत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="ThanaGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1882 |volume=13 }}</ref> या ऐतिहासिक नोंदींवरून कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक गरजांसाठी उभे राहिलेले तात्पुरते बाजार नव्हते, तर गावे, बाजारपेठा, वाहतुकीचे मार्ग आणि आसपासच्या ग्रामीण भागांना जोडणारी व्यापारव्यवस्था म्हणून त्यांचा विकास झाला होता. स्थानिक कृषी उत्पादन, मासळी आणि इतर वस्तूंची देवाणघेवाण तसेच ग्राहक व विक्रेते यांची नियमित भेट यामुळे या बाजारांना ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत विशिष्ट स्थान प्राप्त झाले. == बाजाराचे ठिकाण आणि भौगोलिक स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांची स्थाने स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, गावांची परस्पर जोडणी आणि वाहतुकीच्या मार्गांशी संबंधित राहिली आहेत. बाजार सामान्यतः अशा ठिकाणी भरत असत की जिथे आसपासच्या गावांतील लोकांना ठरावीक दिवशी सहजपणे एकत्र येता येत असे. त्यामुळे गाव, रस्ते, नदीमार्ग आणि स्थानिक बाजारकेंद्रे यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ऐतिहासिक *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत या भौगोलिक संबंधाचे उदाहरण दिसते. म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असे आणि सावित्री नदीमार्गे होणारी वाहतूक तसेच पुढील रस्तेमार्ग यांमुळे हे ठिकाण आसपासच्या प्रदेशाशी जोडलेले होते. बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला यांसारख्या वस्तूंची विक्री होत असल्याची नोंदही आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात *Thana District Gazetteer* मध्ये विविध गावे आणि शहरांमध्ये आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजारांची नोंद आढळते. यावरून बाजारांची ठिकाणे ही केवळ मोठ्या शहरांपुरती मर्यादित नसून ग्रामीण व निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक गरजांशी जोडलेली होती, असे दिसून येते.<ref name="ThanaGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या व्यापक स्वरूपाचा अभ्यास करणाऱ्या Census प्रकाशनात बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील बाजारांचा अभ्यास करताना त्यांच्या स्थानिक भौगोलिक संदर्भाबरोबरच बाजारकेंद्रांमधील प्रादेशिक संबंधांचाही विचार करता येतो.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजारातील प्रमुख वस्तू == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक परिसराच्या गरजा आणि उपलब्ध उत्पादनांनुसार विविध प्रकारच्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असे. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये भाजीपाला, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि स्थानिक दुकानांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === भाजीपाला आणि कृषी उत्पादन === कोकणातील ग्रामीण बाजारांमध्ये स्थानिक पातळीवर उत्पादित होणाऱ्या कृषी वस्तूंना महत्त्वाचे स्थान होते. भाजीपाला हा अशा बाजारांमधील नियमित विक्रीचा एक भाग असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसते. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनाची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजार योजना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === मासळी आणि सुकी मासळी === कोकणाचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारीशी असलेले घनिष्ठ नाते यामुळे मासळीचा व्यापार आठवडी बाजारांच्या स्वरूपातील एक महत्त्वाचा घटक राहिला आहे. ऐतिहासिक Gazetteer मध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी विकली जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही कोकणातील काही बाजारांमध्ये सुकी मासळीची विक्री आणि मागणी कायम असल्याचे स्थानिक वृत्तांतून दिसते. म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील २०२६ च्या वृत्तात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> === काजू आणि इतर स्थानिक उत्पादने === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात काजू उत्पादनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूक आणि बाजारव्यवस्थेचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनातून सिंधुदुर्गातील काजू उद्योगाची आर्थिक व वाहतूक-संबंधित वैशिष्ट्ये स्पष्ट होतात.<ref name="Shinde2021"/> तथापि, काजूची उत्पादने प्रत्येक आठवडी बाजारात विकली जातात, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. त्यामुळे या विभागात काजूचा उल्लेख कोकणातील स्थानिक उत्पादनाच्या व्यापक संदर्भात करणे योग्य राहील. === स्थानिक व घरगुती वस्तू === आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार विविध घरगुती व ग्रामीण उपयोगाच्या वस्तूंची विक्री होत असे. Census च्या अभ्यासात ग्रामीण दुकानांचे तसेच पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांचे स्वरूप नोंदवलेले आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे केवळ कृषी उत्पादनांच्या विक्रीचे केंद्र नसून ग्रामीण दैनंदिन गरजा पूर्ण करणारी बाजारव्यवस्था म्हणूनही पाहता येतात.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजाराचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनातील स्थान == कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीचे ठिकाण नसून ग्रामीण समाजातील परस्पर संपर्काचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले आहेत. ठरावीक दिवशी भरत असल्यामुळे आसपासच्या गावांतील लोकांना नियमितपणे एकाच ठिकाणी येण्याची संधी मिळत असे. अशा प्रकारे बाजाराच्या माध्यमातून व्यापाराबरोबरच सामाजिक संबंध, माहितीची देवाणघेवाण आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संपर्क यांना चालना मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === बाजार आणि सामाजिक संपर्क === ग्रामीण भागातील बाजारपेठा स्थानिक लोकांच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडलेल्या असल्यामुळे त्यांचे स्वरूप केवळ आर्थिक व्यवहारांपुरते मर्यादित राहत नाही. आठवडी बाजाराच्या दिवशी विक्रेते, ग्राहक, शेतकरी आणि विविध गावांमधून येणारे लोक एकत्र येतात. त्यामुळे बाजार हा ग्रामीण समाजातील भेटीगाठी आणि सामाजिक संपर्काचा एक नियमित अवकाश बनतो. आठवडी बाजार आणि समुदाय यांच्यातील अशा संबंधांचा अभ्यास इतर ग्रामीण समाजांच्या संदर्भातही करण्यात आला आहे.<ref name="Perry2000"/> === बाजार आणि स्थानिक जीवनपद्धती === कोकणातील बाजारांमध्ये स्थानिक परिसरात उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असल्याने बाजाराचा संबंध स्थानिक जीवनपद्धतीशीही जोडलेला राहिला आहे. कृषी उत्पादन, मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची विक्री यामुळे बाजार हा स्थानिक उत्पादन आणि ग्रामीण उपभोग यांना जोडणारा दुवा ठरतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === आठवडी बाजारामुळे लहान उत्पादक आणि विक्रेत्यांना स्थानिक ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळते. आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या शेतकरी आठवडे बाजार योजनेतही उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे पारंपरिक आठवडी बाजाराच्या सामाजिक भूमिकेबरोबरच त्याचे आर्थिक महत्त्व आधुनिक बाजारव्यवस्थेतही कायम राहिले आहे.<ref name="MSAMB201920">{{cite report |author=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |title=Annual Report: Year 2019–2020 |publisher=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |place=Pune |year=2020 |url=https://www.msamb.com/Documents/5d83680a-f6fe-49a2-bd95-16e3d45b7584.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> == जिल्हानिहाय स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांचे स्वरूप जिल्ह्याच्या भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक उत्पादन, वाहतूक व्यवस्था आणि ग्रामीण वस्तींच्या रचनेनुसार बदलते. ऐतिहासिक काळातील Gazetteer आणि Census नोंदींमधून कोकणातील विविध भागांत आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात जिल्हा व तालुकानिहाय बाजारांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === रायगड === रायगड परिसरातील आठवडी बाजारांचा संबंध ग्रामीण वस्ती, स्थानिक उत्पादन आणि कोकणातील अंतर्गत वाहतूकमार्गांशी राहिला आहे. ऐतिहासिक Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत आठवडी बाजार, त्यातील सुकी मासळी व भाजीपाला यांचा उल्लेख आढळतो. म्हाप्रळचा बाजार सावित्री नदीमार्गे आणि पुढील स्थलमार्गांशी जोडलेल्या व्यापारव्यवस्थेचा भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळचा आठवडी बाजार आधुनिक काळातही सुरू असून त्यामध्ये सुकी मासळीच्या व्यापाराला महत्त्व असल्याचे समकालीन वृत्तांतून दिसून येते.<<ref name="Mhapral2026">{{cite news |last=भागवत |first=रघुनाथ |title=म्हाप्रळचा आठवडा बाजार सुपरहिट |work=पुढारी |date=30 May 2026 |url=https://pudhari.news/maharashtra/raigad/mhapral-weekly-market-khadipatta-business-seafood-demand-sb97 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण बाजारव्यवस्थेची ऐतिहासिक नोंद Bombay Presidency Gazetteer मध्ये आढळते. आठवडी बाजार हे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण आणि आसपासच्या ग्रामीण भागाशी व्यापारसंबंध प्रस्थापित करणारे केंद्र म्हणून कार्यरत होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासातही रत्‍नागिरीसह विविध जिल्ह्यांतील बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध गावांमध्ये आणि बाजारकेंद्रांमध्ये आठवडी बाजारांची परंपरा आजही आढळते. आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये देवगड, कणकवली, कुडाळ, मालवण, सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील आठवडी बाजारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="SindhudurgMarkets2024">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजार |website=सकाळ |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c33351-txt-sindhudurg-20241107021538 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे भरत असलेल्या आठवडी बाजाराशी संबंधित सामाजिक उपक्रमांची नोंदही समकालीन वृत्तांतून आढळते. यावरून बाजार हा स्थानिक व्यापाराबरोबरच सार्वजनिक आणि सामाजिक जीवनाचा भाग असल्याचे दिसते.<ref name="MangaonKudalWeekly">{{cite web |title=My Village Healthy Village public awareness rally in Mangaon, Kudal |website=Kokansad Live |url=https://kokansadlive.com/kokan/my-village-healthy-village-public-awareness-rally-in-mangaon-kudal/32164 |access-date=11 August 2026 |language=en }}</ref> === ठाणे–पालघर प्रदेश === कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात आठवडी बाजारांची विस्तृत ऐतिहासिक व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे Thana District Gazetteer मधून दिसून येते. या नोंदीत विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याचे नमूद केले आहे. बाजारांचे दिवस आणि त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक व्यापारव्यवस्थेची माहितीही या ऐतिहासिक नोंदीत आढळते.<ref name="ThanaGazetteer"/> या ऐतिहासिक बाजारव्यवस्थेमुळे ग्रामीण वस्ती, स्थानिक बाजारकेंद्रे आणि आसपासच्या प्रदेशांतील व्यापार यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतात. == काही उल्लेखनीय बाजार == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा समजून घेण्यासाठी ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये उल्लेख झालेल्या काही बाजारांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. या बाजारांमधून स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण, ग्रामीण ग्राहकांच्या गरजा आणि बाजारकेंद्रांशी संबंधित स्थानिक व्यवहारांचे स्वरूप दिसून येते. === म्हाप्रळचा आठवडी बाजार === म्हाप्रळ हे सावित्री नदीच्या काठी वसलेले ठिकाण असून ऐतिहासिक काळात ते महत्त्वाचे व्यापारी ठिकाण होते. *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथे चांगली उपस्थिती असलेला आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळच्या बाजाराचे स्वरूप त्याच्या भौगोलिक स्थानाशीही संबंधित होते. सावित्री नदीतून म्हाप्रळपर्यंत नौकांची वाहतूक होत असे. म्हाप्रळ आणि महाडदरम्यान नदीमार्गाची वाहतूक काही ठिकाणी अरुंद व उथळ पात्रामुळे अवघड असल्याची नोंदही Gazetteer मध्ये आहे. म्हाप्रळपासून पोलादपूरजवळील मार्गांशी जोडणारा सर्व-हवामानात वापरता येणारा मोटारमार्ग असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही म्हाप्रळचा आठवडी बाजार सुरू आहे. ३० मे २०२६ रोजीच्या वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी मोठी गर्दी होत असून कटलरी, तयार कपडे, मिठाई, ओली मासळी, विद्युत वस्तू, धान्य, भाज्या, भांडी आणि मसाल्याचे पदार्थ यांचीही विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. हा बाजार दर शुक्रवारी भरतो.<ref name="Mhapral2026"/> === मालवणचा आठवडा बाजार === मालवणचा पारंपरिक सोमवारचा आठवडा बाजार हा स्थानिक बाजारव्यवस्थेचा एक भाग आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, हा बाजार पूर्वी मालवणच्या मुख्य बाजारपेठेत भरत असे; कोरोना काळात तो देऊळवाडा सागरी महामार्गावर तात्पुरता हलविण्यात आला होता. बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांनी केली होती.<ref name="MalvanWeekly">{{cite web |title=मालवणचा आठवडा बाजार |website=Konkan Samwad |url=https://konkansamwad.com/konkan_samwad_news_-7743-10621 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> या वृत्तानुसार मुख्य बाजारपेठेत मासे मार्केट, कोकणी मेवा आणि स्थानिक भाजी विक्रेते यांच्यासह इतर दुकानदारांचा व्यापार चालतो. त्यामुळे मालवणचा आठवडा बाजार हा स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेला असल्याचे दिसून येते.<ref name="MalvanWeekly"/> === कुडाळ–माणगाव परिसर === कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे आठवडा बाजार भरत असल्याची नोंद ४ ऑगस्ट २०२६ रोजीच्या स्थानिक वृत्तात आढळते. या आठवडा बाजाराच्या निमित्ताने "माझे गाव आरोग्य संपन्न गाव" या शासकीय उपक्रमांतर्गत जनजागृती रॅलीचे आयोजन करण्यात आले होते. प्राथमिक आरोग्य केंद्र माणगाव, उपकेंद्र माणगाव, आयुष्मान आरोग्य मंदिर कालेली आणि ग्रामपंचायत माणगाव यांच्या संयुक्त विद्यमाने हा उपक्रम आयोजित करण्यात आला होता.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडा बाजाराच्या दिवशी बाजारात येणाऱ्या नागरिकांपर्यंत सार्वजनिक जनजागृतीचे उपक्रम पोहोचविण्यासाठी बाजाराचे ठिकाण वापरले जात असल्याचे दिसते. मात्र या वृत्ताच्या आधारे माणगावच्या बाजाराच्या व्यापाराचे स्वरूप किंवा आर्थिक उलाढालीबाबत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील इतर बाजार === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात २०२४ मधील वृत्तानुसार, देवगड तालुक्यातील मिठबांव, गिरगाव आणि वैभववाडी शहर, कणकवली-कोळोशी, कुडाळ शहर, मालवण-पोईप, मसदे, सावंतवाडी तालुक्यातील आरोस आणि वेंगुर्ले तालुक्यातील आडेली येथे आठवडी बाजार भरतात. २० नोव्हेंबर २०२४ रोजी विधानसभा निवडणुकीच्या मतदानाच्या पार्श्वभूमीवर या बाजारांना त्या दिवशी बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> == आठवडी बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या कृषी उत्पादनांची, मासळीची, सुकी मासळीची आणि इतर वस्तूंची विक्री करण्यासाठी या बाजारांमुळे नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. त्यामुळे उत्पादक, विक्रेते आणि ग्राहक यांच्यातील व्यवहारांना स्थानिक पातळीवर एक निश्चित व्यासपीठ मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकरी आणि स्थानिक उत्पादक === आठवडी बाजारांमुळे स्थानिक शेतकरी आणि लहान उत्पादकांना आपल्या उत्पादनांची स्थानिक ग्राहकांपर्यंत विक्री करण्याची संधी मिळते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात ग्रामीण बाजारांची रचना, विक्रेते आणि पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांच्या थेट विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे हा आहे. त्यामुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठ === आठवडी बाजार हे आसपासच्या गावांतील स्थानिक व्यापाराला चालना देणारे केंद्र म्हणूनही कार्य करतात. ठरावीक दिवशी बाजार भरत असल्यामुळे विविध गावांतील विक्रेते आणि ग्राहक एकाच ठिकाणी येतात. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण तसेच दैनंदिन गरजेच्या वस्तूंची उपलब्धता यांना नियमित स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> ऐतिहासिक नोंदींमध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा नदीमार्ग आणि स्थलमार्गाशी असलेला संबंध स्थानिक व्यापाराच्या भौगोलिक स्वरूपाचे उदाहरण देतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === ग्रामीण बाजारव्यवस्थेतील स्थान === आठवडी बाजारांची रचना ही कायमस्वरूपी मोठ्या बाजारपेठांपेक्षा वेगळी असून त्यांचे कार्य ठरावीक दिवशी आणि ठरावीक ठिकाणी केंद्रित असते. ग्रामीण भागातील लोकांच्या दैनंदिन गरजा, स्थानिक उत्पादनांची विक्री आणि आसपासच्या गावांतील व्यापार यांना जोडणारी ही बाजारव्यवस्था दीर्घकाळापासून अस्तित्वात आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासामुळे या बाजारव्यवस्थेचे जिल्हा आणि तालुकानिहाय स्वरूप तसेच ग्रामीण विक्रेते आणि बाजारातील व्यापारपद्धतींचे ऐतिहासिक दस्तऐवजीकरण उपलब्ध होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> == मासळी आणि सुकी मासळीचा व्यापार == कोकणाच्या किनारी भौगोलिक परिस्थितीमुळे मासेमारीचा स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारांमध्ये ताजी मासळी तसेच सुकी मासळीची विक्री होत असल्याच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक नोंदी आढळतात. त्यामुळे मासळीचा व्यापार हा कोकणातील काही आठवडी बाजारांच्या स्वरूपाचा एक महत्त्वाचा भाग राहिला आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === सुकी मासळीची विक्री === ऐतिहासिक *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथील आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. यावरून सुकी मासळीची विक्री ही कोकणातील बाजारव्यवस्थेतील जुनी व्यापारपरंपरा असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही सुकी मासळीचा व्यापार काही कोकणी बाजारांमध्ये सुरू असल्याचे उपलब्ध वृत्तस्रोतांमधून दिसते. २०२६ मधील म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील वृत्तानुसार, बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असून सुकी मासळीबरोबरच ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले आणि इतर वस्तूंचीही विक्री केली जाते.<ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापाराचे स्थानिक स्वरूप === कोकणातील किनारी भागांमध्ये मासळीच्या उपलब्धतेचा आणि स्थानिक बाजारपेठांचा परस्पर संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारामुळे आसपासच्या ग्रामीण भागातील ग्राहकांना मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची खरेदी करण्यासाठी नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. ऐतिहासिक म्हाप्रळ बाजाराच्या नोंदीत सुकी मासळीच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक वृत्तांतांमध्ये ताजी आणि सुकी मासळी या दोन्ही प्रकारच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/><ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीमुळे किनारी भागातील उत्पादन आणि ग्रामीण ग्राहक यांच्यातील बाजारसंबंध दृढ होण्यास मदत झाली. सुकी मासळी ही साठवणूक आणि वाहतूक सुलभ करणारे उत्पादन असल्यामुळे तिचा व्यापार किनारी भागाबरोबरच अंतर्गत ग्रामीण बाजारांशीही संबंधित राहिला आहे. महाराष्ट्रातील सुकी मासळी क्षेत्रावरील २०२६ च्या अहवालात राज्यातील सुकी मासळीच्या उत्पादन, व्यापार आणि बाजारव्यवस्थेशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="DriedFishMaharashtra2026">{{cite report |title=Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026 |publisher=Dried Fish Matters |year=2026 |url=https://driedfishmatters.org/wp-content/uploads/2026/05/DFM-Maharashtra-report-2026.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना मासळीचा व्यापार हा केवळ एक वस्तूविषयक घटक म्हणून न पाहता, किनारी उत्पादन, ग्रामीण बाजारपेठ आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणाऱ्या आर्थिक प्रक्रियेचा भाग म्हणून पाहता येतो. == किनारी मत्स्यव्यवसाय आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था == कोकणातील किनारी भागातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदायांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. मासेमारी, त्यावर आधारित उपजीविका आणि स्थानिक आर्थिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध किनारी समुदायांच्या सामाजिक-आर्थिक जीवनाशी जोडलेला आहे. Goa आणि Maharashtra मधील किनारी मासेमारी समुदायांच्या संदर्भातील Sawant यांच्या अभ्यासात या समुदायांशी संबंधित सूक्ष्म वित्तीय कार्यक्रम आणि त्यांच्या आर्थिक व्यवहारांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Sawant2017"/> आठवडी बाजारांच्या संदर्भात पाहता, मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उत्पादनांची स्थानिक बाजारपेठेत देवाणघेवाण होणे ही किनारी अर्थव्यवस्थेची एक महत्त्वाची बाब आहे. कोकणातील बाजारांमध्ये मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीच्या ऐतिहासिक नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदाय, स्थानिक उत्पादन आणि बाजारपेठ यांच्यातील संबंधांचा विचार केल्यास आठवडी बाजार हे किनारी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील उत्पादन आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणारे एक माध्यम म्हणून पाहता येतात.<ref name="Sawant2017">{{cite journal |last=Sawant |first=Shekhar V. |title=Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra |journal=Journal of Commerce & Management Thought |volume=8 |issue=3 |pages=589–601 |year=2017 }}</ref><ref name="RatnagiriGazetteer"/> == शेतकरी, स्थानिक उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक शेतकरी, उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या उत्पादनांची विक्री करण्यासाठी आठवडी बाजार हे एक नियमित माध्यम ठरले. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकऱ्यांची भूमिका === आठवडी बाजारामुळे स्थानिक शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची परिसरातील ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध होते. भाजीपाला आणि इतर स्थानिक कृषी उत्पादनांची विक्री ही ग्रामीण बाजारव्यवस्थेचा एक भाग राहिली आहे. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची नोंद *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमध्ये शेतकऱ्यांना आपल्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक उत्पादक === कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचे स्वरूप भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलते. कृषी उत्पादनांबरोबरच मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची बाजारांमध्ये देवाणघेवाण होत असल्याच्या नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनात काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारव्यवस्थेचा विचार करण्यात आला आहे. हा संदर्भ सिंधुदुर्गातील स्थानिक उत्पादन आणि बाजारव्यवस्थेतील संबंध समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021">{{cite journal |last=Shinde |first=Shilpa C. |last2=Balasubramanian |first2=Natarajan |title=Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry |journal=Alinteri Journal of Agricultural Sciences |volume=36 |issue=2 |pages=171–178 |year=2021 }}</ref> === विक्रेते आणि पारंपरिक फिरते विक्रेते === आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात विक्रेत्यांचे स्थान महत्त्वाचे आहे. *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांच्या स्वरूपाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही केवळ उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट देवाणघेवाणीची व्यवस्था नसून विविध प्रकारच्या विक्रेत्यांचा सहभाग असलेली ग्रामीण बाजारव्यवस्था होती, असे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968"/> विक्रेत्यांच्या सहभागामुळे आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक उत्पादनांबरोबरच ग्रामीण दैनंदिन गरजांच्या विविध वस्तू उपलब्ध होत असत. त्यामुळे बाजार हा आसपासच्या गावांसाठी नियमित खरेदी-विक्रीचे केंद्र म्हणून कार्यरत राहिला. == बाजार आणि वाहतूक व्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांच्या विकासात स्थानिक वाहतूकमार्गांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. बाजारांची ठिकाणे ही गावे, नदीमार्ग आणि स्थलमार्ग यांच्याशी जोडलेली असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची बाजारपेठेपर्यंत वाहतूक आणि ग्राहकांची बाजारात ये-जा यांच्यात परस्परसंबंध निर्माण झाला.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === नदीमार्ग आणि बाजार === ऐतिहासिक काळातील म्हाप्रळच्या उदाहरणावरून नदीमार्गाचा बाजारव्यवस्थेशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो. म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे. त्यामुळे नदीमार्ग हा स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठेशी संबंधित वाहतुकीचा एक भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळ आणि परिसरातील बाजारव्यवस्थेचा विचार करताना नदीमार्गामुळे किनारी व अंतर्गत भागांमधील वस्तूंच्या वाहतुकीसाठी उपलब्ध झालेल्या संपर्काचे महत्त्व लक्षात येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === स्थलमार्ग आणि बाजारकेंद्रे === नदीमार्गाबरोबरच स्थलमार्गांचाही बाजारांच्या स्थानाशी संबंध होता. म्हाप्रळपासून आसपासच्या भागांशी रस्त्याने संपर्क असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे बाजारकेंद्रांची निवड आणि त्यांची कार्यक्षमता ही स्थानिक वाहतूकसुविधांशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ठाणे जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून बाजारकेंद्रे ही ग्रामीण आणि निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेली होती, असे दिसते.<ref name="ThanaGazetteer"/> === आधुनिक वाहतूकव्यवस्थेचा प्रभाव === आधुनिक काळात बाजारपेठांपर्यंत उत्पादन पोहोचविण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व वाढले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करताना Shinde आणि Balasubramanian यांनी उत्पादन, वाहतूक आणि बाजारव्यवस्था यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. हा अभ्यास स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठेशी जोडण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021"/> अशा प्रकारे कोकणातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात नदीमार्ग, स्थलमार्ग आणि आधुनिक वाहतूकव्यवस्था यांचा विचार बाजारकेंद्रांच्या भौगोलिक आणि आर्थिक स्वरूपाशी संबंधित घटक म्हणून करता येतो. == आधुनिक काळातील बदल == आधुनिक काळात कोकणातील आठवडी बाजारांच्या स्वरूपात काही बदल झाले असले, तरी स्थानिक पातळीवरील बाजारव्यवस्थेचे महत्त्व कायम असल्याचे उपलब्ध नोंदींमधून दिसून येते. पारंपरिक बाजारांबरोबरच शेतकरी आणि उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यासाठी आधुनिक बाजारव्यवस्थेच्या विविध योजना आणि उपक्रम राबविण्यात आले आहेत.<ref name="MSAMB201920"/> === पारंपरिक बाजारांचे सातत्य === कोकणातील काही पारंपरिक आठवडी बाजार आजही सुरू असल्याच्या नोंदी आढळतात. म्हाप्रळचा आठवडी बाजार याचे उदाहरण आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळी, ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले, कपडे आणि इतर वस्तूंची विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध ठिकाणी आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंदही आधुनिक वृत्तस्रोतांमध्ये आढळते. यामध्ये जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांतील बाजारकेंद्रांचा समावेश आहे.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === शेतकरी आठवडे बाजार === आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेत शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === बाजाराचे बदलते स्वरूप === आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपाबरोबरच बाजारांमध्ये उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंच्या प्रकारातही विविधता दिसून येते. म्हाप्रळच्या आधुनिक बाजारावरील वृत्तात मासळी आणि भाज्यांबरोबरच धान्य, मसाले, कपडे, भांडी, विद्युत वस्तू आणि इतर दैनंदिन वापराच्या वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आहे.<ref name="Mhapral2026"/> यामुळे आधुनिक आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक कृषी उत्पादनांच्या देवाणघेवाणीपुरते मर्यादित न राहता ग्रामीण भागातील विविध दैनंदिन गरजा पूर्ण करणाऱ्या बाजारव्यवस्थेचा भाग बनले असल्याचे उपलब्ध उदाहरणांवरून दिसून येते. == आव्हाने आणि बदलती बाजारव्यवस्था == आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपावर स्थानिक परिस्थिती, वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम होत असतो. काही ठिकाणी बाजाराचे ठिकाण बदलणे, बाजाराच्या दिवशी निर्बंध येणे किंवा पारंपरिक बाजारपेठेच्या वापराबाबत स्थानिक पातळीवर बदल होणे, अशा घटना आधुनिक काळातील बाजारव्यवस्थेतील बदल दर्शवितात.<ref name="MalvanWeekly"/><ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === बाजाराचे ठिकाण आणि व्यवस्थापन === मालवणच्या आठवडा बाजाराच्या संदर्भात बाजाराचे ठिकाण बदलल्याची नोंद आढळते. कोरोना काळात हा बाजार तात्पुरत्या स्वरूपात दुसऱ्या ठिकाणी हलविण्यात आला होता. त्यानंतर बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांकडून करण्यात आली होती.<ref name="MalvanWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडी बाजाराचे ठिकाण हे विक्रेते, ग्राहक आणि स्थानिक व्यापारासाठी महत्त्वाचे असल्याचे दिसून येते. बाजाराचे स्थान बदलल्यास बाजाराशी संबंधित व्यापारी आणि ग्राहकांच्या नियमित व्यवहारांवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. === सार्वजनिक व्यवस्था आणि बाजार === आठवडी बाजारांच्या व्यवस्थापनात सार्वजनिक प्रशासनाशी संबंधित बाबींचाही संबंध येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात २०२४ मध्ये विधानसभा निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर काही आठवडी बाजार बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते. जिल्ह्यातील विविध ठिकाणच्या आठवडी बाजारांचा त्यामध्ये समावेश होता.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> अशा घटनांमधून आठवडी बाजार हे स्थानिक सार्वजनिक व्यवस्थेचा भाग असल्याचे दिसून येते. बाजार सुरू ठेवणे, त्याचे ठिकाण निश्चित करणे किंवा विशिष्ट परिस्थितीत त्यावर निर्बंध घालणे यासाठी स्थानिक प्रशासनाच्या निर्णयांची भूमिका असू शकते. === पारंपरिक आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेचा संबंध === पारंपरिक आठवडी बाजारांबरोबरच आधुनिक काळात शेतकरी आठवडे बाजारासारख्या व्यवस्थांमधून उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यात थेट संपर्क निर्माण करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या उपक्रमांमधून या प्रकारच्या बाजारव्यवस्थेला संस्थात्मक स्वरूप देण्याचा प्रयत्न दिसून येतो.<ref name="MSAMB201920"/> त्यामुळे कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना पारंपरिक बाजारांचे सातत्य आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेतील बदल या दोन्ही बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. == चित्रदालन == <gallery widths="250" heights="180"> File:कोकणातील गावातील आठवडी बाजार.jpg|कोकणातील गावातील आठवडी बाजार<br />Weekly Market in a Konkan Village File:Konkan real treasure.jpg|कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचा बाजार<br />Local Produce Market in Konkan </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == अधिक वाचन == * Rangnekar, D. V. ''Weekly Markets in Maharashtra''. Census of India, 1961, Volume 10, Part VII-C. Superintendent of Census Operations, Maharashtra, 1968. * Catanach, Ian J. ''Rural Credit in Western India, 1875–1930: Rural Credit and the Co-operative Movement in the Bombay Presidency''. University of California Press, Berkeley, 1970. * Sawant, Shekhar V. "Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra". ''Journal of Commerce & Management Thought'', 8(3), 2017, pp. 589–601. * Shinde, Shilpa C.; Balasubramanian, N. "Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry". ''Alinteri Journal of Agriculture Sciences'', 36(2), 2021, pp. 171–178. * Dried Fish Matters. ''Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026''. 2026. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi''. Government Central Press, Bombay, 1880. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District''. Government Central Press, Bombay, 1882. == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/home.html Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer] — महाराष्ट्र शासन, Gazetteers Department * [https://mahapanan.maharashtra.gov.in/ पणन संचालनालय, महाराष्ट्र शासन] * [https://www.msamb.com/ महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळ] {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:कोकण]] 7azliztssyri1pzxpznh9zl1mev3xe0 0 382765 2704899 2702199 2026-08-23T20:49:47Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2704899 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = बहरैन क्रिकेट संघाचा<br/>कतार दौरा, २०२५-२६ | team1_image = Flag of Qatar.svg | team1_name = कतार | team2_image = Flag of Bahrain.svg | team2_name = बहरैन | from_date = १० | to_date = १५ फेब्रुवारी २०२६ | team1_captain = मिर्झा मोहम्मद बेग | team2_captain = अहमेर बिन नासिर | no_of_twenty20s = ५ | team1_twenty20s_won = ४ | team2_twenty20s_won = १ | player_of_twenty20_series = {{cricon|QAT}} झुबैर अली<ref name="final">{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://sports.ndtv.com/cricket/qat-brn-squads/qat-vs-brn-5th-t20i-doha-qtbhr02152026269607 | title = Qatar vs Bahrain, 5th T20I | website = एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स | date = १५ फेब्रुवारी २०२६ | access-date = १४ ऑगस्ट २०२६ | language = en | archive-date = 2026-04-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260422141725/https://sports.ndtv.com/cricket/qat-brn-squads/qat-vs-brn-5th-t20i-doha-qtbhr02152026269607 | url-status = dead }}</ref> | team1_twenty20s_most_runs = {{cricon|QAT}} झुबैर अली (२००)<ref name="stats">{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://www.espncricinfo.com/series/bahrain-in-qatar-2025-26-1522982/stats | title = Bahrain in Qatar 2025/26 – Statistics | website = ईएसपीएनक्रिकइन्फो | access-date = १४ ऑगस्ट २०२६ | language = en }}</ref> | team2_twenty20s_most_runs = {{cricon|BHR}} सोहेल अहमद (१७४)<ref name="stats"/> | team1_twenty20s_most_wickets = {{cricon|QAT}} शरिक मुनीर (८)<ref name="stats"/> | team2_twenty20s_most_wickets = {{cricon|BHR}} रिझवान बट (५)<ref name="stats"/> }} '''बहरैन क्रिकेट संघाचा कतार दौरा, २०२५-२६''' हा फेब्रुवारी २०२६ मध्ये झालेला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[बहरैन राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बहरैन क्रिकेट संघाने]] पाच [[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[कतार राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|कतारचा]] दौरा केला.<ref name="fixtures">{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://www.espncricinfo.com/series/bahrain-in-qatar-2025-26-1522982/match-schedule-fixtures-and-results | title = Bahrain tour of Qatar 2025/26 – Fixtures and Results | website = ईएसपीएनक्रिकइन्फो | access-date = १४ ऑगस्ट २०२६ | language = en }}</ref><ref name="bahrain">{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://www.facebook.com/cricketbahrain/photos/game-faces-on-flags-flying-high-bahrain-heads-to-qatar-for-an-exciting-t20i-bila/915176701026925/ | title = Bahrain heads to Qatar for an exciting T20I Bilateral Series 2026 | website = बहरैन क्रिकेट फेडरेशन | date = ९ फेब्रुवारी २०२६ | access-date = १४ ऑगस्ट २०२६ | language = en }}</ref> ही मालिका १० ते १५ फेब्रुवारी २०२६ दरम्यान खेळवण्यात आली आणि सर्व सामने [[दोहा]] येथील [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]] येथे झाले.<ref name="fixtures"/> कतारने मालिकेतील पहिले तीन सामने जिंकून दोन सामने शिल्लक असतानाच मालिका आपल्या नावे केली. बहरैनने चौथा सामना ५ गडी राखून जिंकला, तर कतारने पाचवा सामना ५१ धावांनी जिंकून मालिका ४–१ ने जिंकली.<ref name="fixtures"/><ref name="final"/> कतारच्या झुबैर अलीने मालिकेत सर्वाधिक २०० धावा केल्या आणि तो मालिकेतील सर्वोत्तम खेळाडू ठरला.<ref name="stats"/><ref name="final"/> बहरैनकडून सोहेल अहमदने सर्वाधिक १७४ धावा केल्या. गोलंदाजीत कतारच्या शरिक मुनीरने सर्वाधिक ८ बळी घेतले, तर बहरैनकडून रिझवान बटने सर्वाधिक ५ बळी घेतले.<ref name="stats"/> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left;" ! {{cr|QAT}}<ref name="qatsquad">{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/146850/qat-vs-bhr-1st-t20i-bahrain-tour-of-qatar-2026 | title = Qatar vs Bahrain, 1st T20I – Squads | website = क्रिकबझ | access-date = १४ ऑगस्ट २०२६ | language = en }}</ref> ! {{cr|BHR}}<ref name="bhrsquad">{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://www.facebook.com/cricketbahrain/posts/915797330964862/ | title = Bahrain Team Squad for the T20I Bilateral Series Bahrain vs Qatar | website = बहरैन क्रिकेट फेडरेशन | date = ९ फेब्रुवारी २०२६ | access-date = १४ ऑगस्ट २०२६ | language = en }}</ref> |- | valign="top" | * मिर्झा मोहम्मद बेग ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * इमाल लियानागे ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * झुबैर अली * शरिक मुनीर * मोहम्मद असीम * मोहम्मद इक्रमुल्लाह खान * ओवैस अहमद * झीशान हैदर * सकलेन अर्शद * मुजीब उर रहमान * शहझैब जमील अहमद * आरिफ नासिर उद्दीन * मोहम्मद अहनाफ * मोहम्मद तनवीर * डॅनियल आर्चर लुईस * मकबुल अहमद * आमिर फारूक * मोहम्मद मुराद * शहझेब आफ्रिदी | valign="top" | * अहमेर बिन नासिर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * प्रशांत कुरूप ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रिझवान बट * फियाझ अहमद * इम्रान अन्वर * अब्दुल माजिद अब्बासी * अली दाऊद * सोहेल अहमद * आसिफ अली * यासिर नासिर * मोहम्मद सलमान * अब्दुल्ला युसुफ * आसिफ शेख * इम्रान खान |} ==टी२०आ मालिका== ===पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १० फेब्रुवारी २०२६ | time = १६:०० | daynight = Y | संघ१ = {{cr|BHR}} | संघ२ = {{cr|QAT}} | धावसंख्या१ = ११३/७ (२० षटके) | धावसंख्या२ = ११५/३ (१६.४ षटके) | धावा१ = अहमर बिन नासिर ६८[[नाबाद|*]] (५६) | बळी१ = शरिक मुनीर ४/१२ (४ षटके) | धावा२ = [[सकलैन अर्शद]] ५४ (५३) | बळी२ = [[इमरान अन्वर]] १/१५ (२ षटके) | निकाल = कतारने ७ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/series/bahrain-in-qatar-2025-26-1522982/qatar-vs-bahrain-1st-t20i-1522993/full-scorecard धावफलक] | स्थळ = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | पंच = मुहम्मद उस्मान आणि शैलेश गजानन | सामनावीर = शरिक मुनीर (कतार) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. | टीपा = शाहजेब आफ्रिदी आणि झीशान हैदर यांनी कतारकडून आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले.<ref name="firstt20i">{{संकेतस्थळ स्रोत | url = https://www.espncricinfo.com/series/bahrain-in-qatar-2025-26-1522982/qatar-vs-bahrain-1st-t20i-1522993/full-scorecard | title = Qatar vs Bahrain, 1st T20I, Bahrain tour of Qatar 2025/26 | website = ईएसपीएनक्रिकइन्फो | date = १० फेब्रुवारी २०२६ | access-date = १४ ऑगस्ट २०२६ | language = en }}</ref> }} ===दुसरा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ११ फेब्रुवारी २०२६ | time = १६:०० | daynight = Y | संघ१ = {{cr|QAT}} | संघ२ = {{cr|BHR}} | धावसंख्या१ = २१५/५ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १६४/७ (२० षटके) | धावा१ = [[इमल लियानागे]] ८२ (४२) | बळी१ = अली दाऊद २/४१ (४ षटके) | धावा२ = सोहेल अहमद ५६ (४१) | बळी२ = मुजीब-उर-रहमान ३/२३ (४ षटके) | निकाल = कतारने ५१ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/series/bahrain-in-qatar-2025-26-1522982/qatar-vs-bahrain-2nd-t20i-1522994/full-scorecard धावफलक] | स्थळ = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | पंच = मोहम्मद नसीम आणि ताहिर महमूद | सामनावीर = [[इमल लियानागे]] (कतार) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} ===तिसरा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १३ फेब्रुवारी २०२६ | time = १२:३० | संघ१ = {{cr|QAT}} | संघ२ = {{cr|BHR}} | धावसंख्या१ = २०१/४ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १७०/५ (२० षटके) | धावा१ = झुबैर अली ८६ (५८) | बळी१ = रिझवान बट २/३५ (४ षटके) | धावा२ = [[इमरान अन्वर]] ६९ (४४) | बळी२ = [[सकलैन अर्शद]] १/१ (१ षटक) | निकाल = कतारने ३१ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/series/bahrain-in-qatar-2025-26-1522982/qatar-vs-bahrain-3rd-t20i-1522995/full-scorecard धावफलक] | स्थळ = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | पंच = मोहम्मद नसीम आणि साजिद उल्लाह | सामनावीर = झुबैर अली (कतार) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} ===चौथा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १४ फेब्रुवारी २०२६ | time = १६:०० | संघ१ = {{cr|QAT}} | संघ२ = {{cr|BHR}} | धावसंख्या१ = १८७/५ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १९१/५ (२० षटके) | धावा१ = मुहम्मद असीम ५५[[नाबाद|*]] (३८) | बळी१ = आसिफ अली २/२७ (२ षटके) | धावा२ = आसिफ अली ३९ (२१) | बळी२ = डॅनियल लुईस १/२९ (४ षटके) | निकाल = बहरैनने ५ गडी राखून सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/series/bahrain-in-qatar-2025-26-1522982/qatar-vs-bahrain-4th-t20i-1522996/full-scorecard धावफलक] | स्थळ = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | पंच = मुहम्मद उस्मान आणि मोहम्मद रिलास अबुबकर | सामनावीर = आसिफ अली (बहरैन) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून प्रथम क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. }} ===पाचवा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १५ फेब्रुवारी २०२६ | time = १६:०० | daynight = Y | संघ१ = {{cr|QAT}} | संघ२ = {{cr|BHR}} | धावसंख्या१ = २०५/६ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १५४/८ (२० षटके) | धावा१ = झुबैर अली ५६ (३७) | बळी१ = मुहम्मद सलमान ३/२५ (४ षटके) | धावा२ = सोहेल अहमद ६४[[नाबाद|*]] (४६) | बळी२ = [[इक्रामुल्लाह खान]] २/१८ (४ षटके) | निकाल = कतारने ५१ धावांनी सामना जिंकला. | report = [https://www.espncricinfo.com/series/bahrain-in-qatar-2025-26-1522982/qatar-vs-bahrain-5th-t20i-1522997/full-scorecard धावफलक] | स्थळ = [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] | पंच = अब्दुल सलाम आणि ताहिर महमूद | सामनावीर = शरिक मुनीर (कतार) | toss = कतारने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/bahrain-in-qatar-2025-26-1522982 ईएसपीएनक्रिकइन्फोवरील मालिकेचे मुख्यपृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:कतारमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:बहरैन क्रिकेट संघाचे कतार दौरे|२०२५-२६]] 52esxu9y36v4v7umlqjg8vtan3yld2d 0 382937 2705003 2703580 2026-08-24T01:05:50Z Ganesh591 62733 /* २०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका */ 2705003 wikitext text/x-wiki {{असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२५-२६|२०२६-२७}} '''२०२६ असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगामात''' साधारणपणे एप्रिल ते सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत सुरू झालेल्या मालिकांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/ci/engine/series/index.html |title=Season archive |access-date=३० सप्टेंबर २०२५ |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]]}}</ref> [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#सहयोगी सदस्य|आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यां]]दरम्यान खेळल्या गेलेल्या सर्व अधिकृत २० षटकांच्या सामन्यांना पूर्ण [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|पुरुष ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय]] किंवा [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय]] (टी२०आ) दर्जा मिळण्याची पात्रता आहे, कारण [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]ेने (आयसीसी) आपल्या सर्व सदस्यांदरम्यान खेळल्या जाणाऱ्या सामन्यांना १ जुलै २०१८ पासून महिला संघांसाठी आणि १ जानेवारी २०१९ पासून पुरुष संघांसाठी टी२०आ दर्जा प्रदान केला. या हंगामात प्रामुख्याने आयसीसीच्या असोसिएट सदस्यांचा सहभाग असलेल्या सर्व टी२०आ क्रिकेट मालिकांचा समावेश आहे, ज्या [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६]] मध्ये समाविष्ट असलेल्या मालिकांव्यतिरिक्त खेळल्या जातात. जून २०२६ मध्ये, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने (आयसीसी) अधिकृत क्रिकेटच्या वर्गीकरणाच्या नियमांमध्ये सुधारणा केली आणि [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]] चौकटीत स्पर्धा करणारे संघ त्यांच्या स्पर्धा चक्रादरम्यान इतर मान्यताप्राप्त, स्पर्धेबाहेरील ५० षटकांचे सामने अधिकृत लिस्ट अ दर्जासह खेळण्यास पात्र असतील, याची पुष्टी केली.<ref>{{cite press release |title=ICC Board approves key women’s cricket pathway decisions |url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-board-approves-key-women-s-cricket-pathway-decisions#:~:text=Confirmation%20that%20teams%20competing%20in%20the%20ICC%20Men%27s%20Cricket%20World%20Cup%20Challenge%20League%20will%20remain%20eligible |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=१ जून २०२६ |access-date=१३ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=ICC Board Meeting |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-board-meeting#:~:text=Updates%20to%20the%20Classification%20of%20Official%20Cricket%2C%20confirming%20that%20teams%20in%20the%20CWC%20Challenge%20League%20remain%20eligible |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=१ जून २०२६ |access-date=१३ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=Classification of official cricket status matches for Associate member countries |url=https://czarsportzauto.com/cricket-game-status/#:~:text=Rules%20for%20List%20A%20limited%20overs%20matches%20and%20List%20A%20Twenty20%20matches |work=Czarsportz |date=१ जून २०२६ |access-date=१३ जून २०२६}}</ref> ==हंगामाचा आढावा== ===पुरुषांच्या स्पर्धा=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | प्रारंभ दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! निकाल [सामने] |- ! [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी२०आ]] |- | style="text-align:left" | [[#स्वीडनचा इंडोनेशिया दौरा|७ एप्रिल २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|IDN}} | style="text-align:left" | {{cr|SWE}} | १–७ [८] |- | style="text-align:left" | [[#स्कॉटलंडचा नामिबिया दौरा|१५ एप्रिल २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|NAM}} | style="text-align:left" | {{cr|SCO}} | १–२ [३] |- | style="text-align:left" | [[#संयुक्त अरब अमिरातीचा नेपाळ दौरा|२० एप्रिल २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|NEP}} | style="text-align:left" | {{cr|UAE}} | १–१ [२] |- | style="text-align:left" | [[#इंडोनेशियाचा मलेशिया दौरा|१ मे २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|MAS}} | style="text-align:left" | {{cr|IDN}} | ४–० [४] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रियाचा जर्मनी दौरा|१ मे २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|GER}} | style="text-align:left" | {{cr|AUT}} | ४–१ [५] |- | style="text-align:left" | [[#आईल ऑफ मानचा गर्न्सी दौरा|२ मे २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|GUE}} | style="text-align:left" | {{cr|IOM}} | २–० [३] |- | style="text-align:left" | [[#जिब्राल्टरचा माल्टा दौरा|७ मे २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|MLT}} | style="text-align:left" | {{cr|GIB}} | ५–१ [६] |- | style="text-align:left" | [[#फिनलंडचा सायप्रस दौरा|८ मे २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|CYP}} | style="text-align:left" | {{cr|FIN}} | १–३ [४] |- | style="text-align:left" | [[#बल्गेरियाचा रोमानिया दौरा|८ मे २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|ROM}} | style="text-align:left" | {{cr|BUL}} | ४–० [५] |- | style="text-align:left" | [[#जर्मनीचा डेन्मार्क दौरा|१८ जून २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|DEN}} | style="text-align:left" | {{cr|GER}} | ३–१ [४] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रियाचा हंगेरी दौरा|२७ जून २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|HUN}} | style="text-align:left" | {{cr|AUT}} | ०–३ [३] |- | style="text-align:left" | [[#पोर्तुगालचा स्वीडन दौरा|१ जुलै २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|SWE}} | style="text-align:left" | {{cr|POR}} | ०–३ [३] |- | style="text-align:left" | [[#पोर्तुगालचा फिनलंड दौरा|३ जुलै २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|FIN}} | style="text-align:left" | {{cr|POR}} | ०–२ [५] |- | style="text-align:left" | [[#बहरीनचा केन्या दौरा|३१ जुलै २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|KEN}} | style="text-align:left" | {{cr|BHR}} | १–१ [२] |- | style="text-align:left" | [[#जर्मनीचा फिनलंड दौरा|११ ऑगस्ट २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|FIN}} | style="text-align:left" | {{cr|GER}} | ०–१ [१] |- | style="text-align:left" | [[#नेपाळचा कुवेत दौरा|ऑगस्ट २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|KUW}} | style="text-align:left" | {{cr|NEP}} | [?] |- | style="text-align:left" | [[#कॅनडाचा युगांडा दौरा|सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{cr|UGA}} | style="text-align:left" | {{cr|CAN}} | [?] |- ! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! प्रारंभ दिनांक ! colspan=2 | स्पर्धा ! विजेता |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ पुरुष मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा|२ एप्रिल २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|MEX}} [[#२०२६ पुरुष मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२६ पुरुष मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा]] | style="text-align:left" | {{cr|BRA}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ पोर्तुगाल तिरंगी मालिका|५ एप्रिल २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|POR}} [[#२०२६ पोर्तुगाल तिरंगी मालिका|२०२६ पोर्तुगाल तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | {{cr|POR}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता|८ मे २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|JPN}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता]] | style="text-align:left" | {{cr|PNG}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ|१६ मे २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|CYP}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] | style="text-align:left" | {{cr|JER}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२३ मे २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|BOT}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] | style="text-align:left" | {{cr|RWA}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता|३१ मे २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|SIN}} [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धांमधील क्रिकेट - पुरुष पात्रता|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता]] | style="text-align:left" | {{cr|NEP}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ उबुंटू तिरंगी मालिका|२ जून २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|ESW}} [[#२०२६ उबुंटू तिरंगी मालिका|२०२६ उबुंटू तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | {{cr|ESW}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक|१० जून २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|SIN}} [[२०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक]] | style="text-align:left" | {{cr|MAS}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ व्हायकिंग चषक|११ जून २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|SWE}} [[#२०२६ व्हायकिंग चषक|२०२६ व्हायकिंग चषक]] | style="text-align:left" | {{cr|SWE}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका|१८ जून २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|NAM}} [[#२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका|२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | {{cr|NAM}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ पुरुष कॉन्टिनेंटल चषक|१९ जून २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|ROM}} [[#२०२६ पुरुष कॉन्टिनेंटल चषक|२०२६ पुरुष कॉन्टिनेंटल चषक]] | style="text-align:left" | {{cr|BEL}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२१ जून २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|BER}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] | style="text-align:left" | {{cr|BER}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ आशिया-प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२२ जून २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|SIN}} [[#२०२६ आशिया-प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०२६ आशिया-प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] | style="text-align:left" | {{cr|SIN}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ पुरुष मध्य युरोप चषक|२६ जून २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|CZE}} [[#२०२६ पुरुष मध्य युरोप चषक|२०२६ पुरुष मध्य युरोप चषक]] | style="text-align:left" | {{cr|CZE}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब|८ जुलै २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|DEN}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब]] | style="text-align:left" | {{cr|DEN}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ ईसीए पुरुष युरोपियन चषक|२५ जुलै २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|ROM}} [[#२०२६ ईसीए पुरुष युरोपियन चषक|२०२६ ईसीए पुरुष युरोपियन चषक]] | style="text-align:left" | {{cr|FRA}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ पुरुष दक्षिण अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा|६ ऑगस्ट २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|COL}} [[#२०२६ पुरुष दक्षिण अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२६ पुरुष दक्षिण अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा]] | style="text-align:left" | {{cr|BRA}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ मलावी तिरंगी मालिका|११ ऑगस्ट २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|MWI}} [[#२०२६ मलावी तिरंगी मालिका|२०२६ मलावी तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | {{cr|RWA}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क|१४ ऑगस्ट २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|FIN}} [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क]] | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ उत्तर अमेरिकन चषक|सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|CAY}} [[२०२६ उत्तर अमेरिकन चषक]] | style="text-align:left" | |} ===महिलांच्या स्पर्धा=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | प्रारंभ दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! निकाल [सामने] |- ! [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|मटी२०आ]] |- | style="text-align:left" | [[#ग्रीस महिला संघाचा सायप्रस दौरा|३ एप्रिल २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|CYP}} | style="text-align:left" | {{crw|GRE}} | colspan=3 | ४–१ [६] |- | style="text-align:left" | [[#चिली महिला संघाचा कोस्टा रिका दौरा|२४ एप्रिल २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|CRC}} | style="text-align:left" | {{crw|CHI}} | colspan=3 | ३–० [३] |- | style="text-align:left" | [[#डेन्मार्क महिला संघाचा ग्रीस दौरा|९ मे २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|GRE}} | style="text-align:left" | {{crw|DEN}} | colspan=3 | १–३ [४] |- | style="text-align:left" | [[#इंडोनेशिया महिला संघाचा मलेशिया दौरा|१५ मे २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|MAS}} | style="text-align:left" | {{crw|IDN}} | colspan=3 | ०–२ [२] |- | style="text-align:left" | [[#नेपाळ महिला संघाचा मलेशिया दौरा|२० मे २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|MAS}} | style="text-align:left" | {{crw|NEP}} | colspan=3 | ०–२ [२] |- | style="text-align:left" | [[#मलेशियामध्ये बहरीन विरुद्ध ओमान महिला मालिका|२९ मे २०२६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|MAS}} {{crw|BHR}} | style="text-align:left" | {{crw|OMA}} | colspan=3 | ०–२ [२] |- | style="text-align:left" | [[#मलेशियामध्ये कुवेत विरुद्ध म्यानमार महिला मालिका|३० मे २०२६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|MAS}} {{crw|KUW}} | style="text-align:left" | {{crw|MYA}} | colspan=3 | १–१ [२] |- | style="text-align:left" | [[#गर्न्सी महिला संघाचा जर्सी दौरा|१४ जून २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|JER}} | style="text-align:left" | {{crw|GUE}} | colspan=3 | २–० [२] |- | style="text-align:left" | [[#माल्टा महिला संघाचा सायप्रस दौरा|१८ जून २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|CYP}} | style="text-align:left" | {{crw|MLT}} | colspan=3 | ५–० [५] |- | style="text-align:left" | [[#सर्बिया महिला संघाचा बल्गेरिया दौरा|२६ जून २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|BUL}} | style="text-align:left" | {{crw|SRB}} | colspan=3 | १–३ [४] |- | style="text-align:left" | [[#स्वित्झर्लंड महिला संघाचा डेन्मार्क दौरा|२७ जून २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|DEN}} | style="text-align:left" | {{crw|SUI}} | colspan=3 | ३–१ [४] |- | style="text-align:left" | [[#स्वित्झर्लंड महिला संघाचा जर्मनी दौरा|१० जुलै २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|GER}} | style="text-align:left" | {{crw|SUI}} | colspan=3 | ४–१ [५] |- | style="text-align:left" | [[#फिनलंड महिला संघाचा एस्टोनिया दौरा|२५ जुलै २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|EST}} | style="text-align:left" | {{crw|FIN}} | colspan=3 | ०–२ [२] |- | style="text-align:left" | [[#जर्सी महिला संघाचा स्वित्झर्लंड दौरा|२९ जुलै २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|SUI}} | style="text-align:left" | {{crw|JER}} | colspan=3 | ०–१ [१] |- | style="text-align:left" | [[#कॅनडा महिला संघाचा अर्जेंटिना दौरा|२९ जुलै २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|ARG}} | style="text-align:left" | {{crw|CAN}} | colspan=3 | ५–१ [७] |- | style="text-align:left" | [[#स्पेन महिला संघाचा स्वित्झर्लंड दौरा|३१ जुलै २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|SUI}} | style="text-align:left" | {{crw|ESP}} | colspan=3 | ०–१ [१] |- | style="text-align:left" | [[#बेल्जियम महिला संघाचा लक्झेंबर्ग दौरा|२२ ऑगस्ट २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|LUX}} | style="text-align:left" | {{crw|BEL}} | colspan=3 | [४] |- | style="text-align:left" | [[#संयुक्त अरब अमिराती महिला संघाचा नेपाळ दौरा|सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|NEP}} | style="text-align:left" | {{crw|UAE}} | colspan=3 | [?] |- ! colspan=4 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! प्रारंभ दिनांक ! colspan=2 | स्पर्धा ! विजेता |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ कालाहारी महिला स्पर्धा|६ एप्रिल २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|BOT}} [[#२०२६ कालाहारी महिला स्पर्धा|२०२६ कालाहारी महिला स्पर्धा]] | style="text-align:left" | {{crw|BRA}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ महिला चॅलेंज ट्रॉफी|१८ एप्रिल २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|RWA}} [[२०२६ महिला चॅलेंज ट्रॉफी]] | style="text-align:left" | {{crw|USA}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ हाँग काँग महिला तिरंगी मालिका|७ मे २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|HK}} [[#२०२६ हाँग काँग महिला तिरंगी मालिका|२०२६ हाँग काँग महिला तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | {{crw|HK}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता|२६ मे २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|MAS}} [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धांमधील क्रिकेट - महिला पात्रता|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता]] | style="text-align:left" | {{crw|THA}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक|३ जून २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|MAS}} [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] | style="text-align:left" | {{crw|THA}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा|१० जून २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|RWA}} [[२०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा]] | style="text-align:left" | {{flagicon|ZIM}} झिम्बाब्वे इलेव्हन |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ महिला मध्य युरोप चषक|२६ जून २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|CZE}} [[#२०२६ महिला मध्य युरोप चषक|२०२६ महिला मध्य युरोप चषक]] | style="text-align:left" | {{crw|CZE}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका|२१ जुलै २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|NAM}} [[#२०२६ कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका|२०२६ कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | {{crw|UGA}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ स्वित्झर्लंड महिला चौरंगी मालिका|२७ जुलै २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|SUI}} [[#२०२६ स्वित्झर्लंड महिला चौरंगी मालिका|२०२६ स्वित्झर्लंड महिला चौरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | {{crw|BRA}} |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ चीन महिला तिरंगी मालिका|२० ऑगस्ट २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|CHN}} [[#२०२६ चीन महिला तिरंगी मालिका|२०२६ चीन महिला तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ महिला कॉन्टिनेंटल चषक|२६ ऑगस्ट २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|ROM}} [[#२०२६ महिला कॉन्टिनेंटल चषक|२०२६ महिला कॉन्टिनेंटल चषक]] | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ महिला नॉर्डिक चषक|२८ ऑगस्ट २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|GER}} [[#२०२६ महिला नॉर्डिक चषक|२०२६ महिला नॉर्डिक चषक]] | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ फॉलिंग विकेट्स चषक|४ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|CZE}} [[#२०२६ फॉलिंग विकेट्स चषक|२०२६ फॉलिंग विकेट्स चषक]] | style="text-align:left" | |- | style="text-align:left" | [[#२०२६ ईसीए महिला युरोपियन चषक|२३ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|AUT}} [[#२०२६ ईसीए महिला युरोपियन चषक|२०२६ ईसीए महिला युरोपियन चषक]] | style="text-align:left" | |} ==एप्रिल== ===२०२६ पुरुष मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा=== {{मुख्य|२०२६ पुरुष मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/central-american-cricket-championships-2026-1529373/points-table-standings |title=Central American Cricket Championships 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=४ एप्रिल २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=MEX |team2=BRA |team3=CRC |win_BRA=2 |loss_BRA=2 |nr_BRA=0 |rs_BRA=497 |or_BRA=66.1 |rc_BRA=465 |ob_BRA=80 |win_CRC=0 |loss_CRC=4 |nr_CRC=0 |rs_CRC=277 |or_CRC=80 |rc_CRC=474 |ob_CRC=51.4 |win_MEX=4 |loss_MEX=0 |nr_MEX=0 |rs_MEX=564 |or_MEX=65.3 |rc_MEX=399 |ob_MEX=80 |name_BRA={{cr|BRA}} |name_CRC={{cr|CRC}} |name_MEX={{cr|MEX}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529376.html टी२०आ ३७९३] || २ एप्रिल || {{cr|MEX}} || {{cr|BRA}} || रिफॉर्मा ॲथलेटिक क्लब, नॉकाल्पान || {{cr|MEX}} २३ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529377.html टी२०आ ३७९४] || २ एप्रिल || {{cr|MEX}} || {{cr|CRC}} || रिफॉर्मा ॲथलेटिक क्लब, नॉकाल्पान || {{cr|MEX}} १२४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529378.html टी२०आ ३७९५] || ३ एप्रिल || {{cr|BRA}} || {{cr|CRC}} || रिफॉर्मा ॲथलेटिक क्लब, नॉकाल्पान || {{cr|BRA}} १० गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529379.html टी२०आ ३७९६] || ३ एप्रिल || {{cr|MEX}} || {{cr|BRA}} || रिफॉर्मा ॲथलेटिक क्लब, नॉकाल्पान || {{cr|MEX}} १६ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529380.html टी२०आ ३७९७] || ४ एप्रिल || {{cr|BRA}} || {{cr|CRC}} || रिफॉर्मा ॲथलेटिक क्लब, नॉकाल्पान || {{cr|BRA}} ६९ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529381.html टी२०आ ३७९८] || ४ एप्रिल || {{cr|MEX}} || {{cr|CRC}} || रिफॉर्मा ॲथलेटिक क्लब, नॉकाल्पान || {{cr|MEX}} ८ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529382.html टी२०आ ३८०१] || ५ एप्रिल || {{cr|MEX}} || {{cr|BRA}} || रिफॉर्मा ॲथलेटिक क्लब, नॉकाल्पान || {{cr|BRA}} ७ गडी राखून विजयी |} ===ग्रीस महिला संघाचा सायप्रस दौरा=== {{मुख्य|ग्रीस महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |अफ्रोडाइट चषक (मटी२०आ मालिका) |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529780.html मटी२०आ २६९५] || ३ एप्रिल || हॅपी व्हॅली ग्राउंड २, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{crw|CYP}} ८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529781.html मटी२०आ २६९६] || ३ एप्रिल || हॅपी व्हॅली ग्राउंड २, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{crw|CYP}} १५ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529782.html मटी२०आ २६९७] || ४ एप्रिल || हॅपी व्हॅली ग्राउंड २, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{crw|CYP}} ३४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529783.html मटी२०आ २६९८] || ४ एप्रिल || हॅपी व्हॅली ग्राउंड २, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || निकाल नाही |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529784.html मटी२०आ २६९९] || ५ एप्रिल || हॅपी व्हॅली ग्राउंड २, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{crw|CYP}} ७ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]] पद्धतीने) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529785.html मटी२०आ २७००] || ५ एप्रिल || हॅपी व्हॅली ग्राउंड २, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{crw|GRE}} ८ गडी राखून विजयी |} ===२०२६ पोर्तुगाल तिरंगी मालिका=== {{मुख्य|२०२६ पोर्तुगाल तिरंगी मालिका}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/portugal-t20-tri-series-2026-1528296/points-table-standings |title=Portugal T20 Tri-Series 2026 - Points Table |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=९ एप्रिल २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=POR |team2=FRA |team3=NOR |win_FRA=3 |loss_FRA=3 |nr_FRA=0 |rs_FRA=743 |or_FRA=105.1 |rc_FRA=770 |ob_FRA=103 |win_NOR=1 |loss_NOR=4 |nr_NOR=1 |rs_NOR=609 |or_NOR=100 |rc_NOR=702 |ob_NOR=97.1 |win_POR=4 |loss_POR=1 |nr_POR=1 |rs_POR=704 |or_POR=83 |rc_POR=584 |ob_POR=88 |name_FRA={{cr|FRA}} |name_NOR={{cr|NOR}} |name_POR={{cr|POR}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528299.html टी२०आ ३७९९] || ५ एप्रिल || {{cr|FRA}} || {{cr|NOR}} || सांतारेम क्रिकेट मैदान, सांतारेम || {{cr|NOR}} १० धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528300.html टी२०आ ३८००] || ५ एप्रिल || {{cr|POR}} || {{cr|FRA}} || सांतारेम क्रिकेट मैदान, सांतारेम || {{cr|POR}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528301.html टी२०आ ३८०२] || ६ एप्रिल || {{cr|POR}} || {{cr|NOR}} || सांतारेम क्रिकेट मैदान, सांतारेम || {{cr|POR}} १२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528302.html टी२०आ ३८०३] || ६ एप्रिल || {{cr|POR}} || {{cr|FRA}} || सांतारेम क्रिकेट मैदान, सांतारेम || {{cr|POR}} २८ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]] पद्धतीने) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528303.html टी२०आ ३८०६] || ७ एप्रिल || {{cr|FRA}} || {{cr|NOR}} || सांतारेम क्रिकेट मैदान, सांतारेम || {{cr|FRA}} ७ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528304.html टी२०आ ३८०६अ] || ७ एप्रिल || {{cr|POR}} || {{cr|NOR}} || सांतारेम क्रिकेट मैदान, सांतारेम || सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528306.html टी२०आ ३८०७] || ८ एप्रिल || {{cr|POR}} || {{cr|FRA}} || सांतारेम क्रिकेट मैदान, सांतारेम || {{cr|FRA}} २ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528305.html टी२०आ ३८०८] || ८ एप्रिल || {{cr|POR}} || {{cr|NOR}} || सांतारेम क्रिकेट मैदान, सांतारेम || {{cr|POR}} ८३ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528307.html टी२०आ ३८११] || ९ एप्रिल || {{cr|FRA}} || {{cr|NOR}} || सांतारेम क्रिकेट मैदान, सांतारेम || {{cr|FRA}} ४ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528308.html टी२०आ ३८१२] || ९ एप्रिल || {{cr|POR}} || {{cr|FRA}} || सांतारेम क्रिकेट मैदान, सांतारेम || {{cr|POR}} ३० धावांनी विजयी |} ===२०२६ कालाहारी महिला स्पर्धा=== {{मुख्य|२०२६ कालाहारी महिला स्पर्धा}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="Kalahari">{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/bca-kalahari-women-s-t20-international-tournament-2026-1528309/points-table-standings |title=Kalahari Women's T20I Tournament 2026 - Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=९ एप्रिल २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=BRA |team2=BOT |team3=MOZ |team4=MWI |team5=LES |team6=ZAM |win_BOT=3 |loss_BOT=2 |nr_BOT=0 |rs_BOT=615 |or_BOT=100 |rc_BOT=379 |ob_BOT=100 |win_BRA=5 |loss_BRA=0 |nr_BRA=0 |rs_BRA=797 |or_BRA=87.3 |rc_BRA=214 |ob_BRA=100 |win_LES=1 |loss_LES=4 |nr_LES=0 |rs_LES=214 |or_LES=87.4 |rc_LES=596 |ob_LES=85 |win_MWI=3 |loss_MWI=2 |nr_MWI=0 |rs_MWI=258 |or_MWI=67.5 |rc_MWI=414 |ob_MWI=100 |win_MOZ=3 |loss_MOZ=2 |nr_MOZ=0 |rs_MOZ=524 |or_MOZ=100 |rc_MOZ=327 |ob_MOZ=80 |win_ZAM=0 |loss_ZAM=5 |nr_ZAM=0 |rs_ZAM=196 |or_ZAM=100 |rc_ZAM=674 |ob_ZAM=78 |name_BOT={{crw|BOT}} |name_BRA={{crw|BRA}} |name_LES={{crw|LES}} |name_MWI={{crw|MWI}} |name_MOZ={{crw|MOZ}} |name_ZAM={{crw|ZAM}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528317.html मटी२०आ २७०१] || ६ एप्रिल || {{crw|BOT}} || {{crw|BRA}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} ८३ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528318.html मटी२०आ २७०२] || ६ एप्रिल || {{crw|LES}} || {{crw|MWI}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|MWI}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528319.html मटी२०आ २७०३] || ६ एप्रिल || {{crw|MOZ}} || {{crw|ZAM}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|MOZ}} १४४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528320.html मटी२०आ २७०४] || ६ एप्रिल || {{crw|BOT}} || {{crw|LES}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BOT}} १६१ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528321.html मटी२०आ २७०५] || ७ एप्रिल || {{crw|BRA}} || {{crw|MWI}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} १३६ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528322.html मटी२०आ २७०६] || ७ एप्रिल || {{crw|BOT}} || {{crw|MOZ}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|MOZ}} २३ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528323.html मटी२०आ २७०७] || ७ एप्रिल || {{crw|LES}} || {{crw|ZAM}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|LES}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528324.html मटी२०आ २७०८] || ७ एप्रिल || {{crw|BRA}} || {{crw|MOZ}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528325.html मटी२०आ २७०९] || ८ एप्रिल || {{crw|BOT}} || {{crw|MWI}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BOT}} २३ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528326.html मटी२०आ २७१०] || ८ एप्रिल || {{crw|BRA}} || {{crw|ZAM}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} १७४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528327.html मटी२०आ २७११] || ८ एप्रिल || {{crw|LES}} || {{crw|MOZ}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|MOZ}} ३२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528328.html मटी२०आ २७१२] || ८ एप्रिल || {{crw|BOT}} || {{crw|ZAM}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BOT}} १५८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528329.html मटी२०आ २७१३] || ९ एप्रिल || {{crw|MWI}} || {{crw|MOZ}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|MWI}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528330.html मटी२०आ २७१४] || ९ एप्रिल || {{crw|BRA}} || {{crw|LES}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} १८९ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528331.html मटी२०आ २७१५] || ९ एप्रिल || {{crw|MWI}} || {{crw|ZAM}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|MWI}} ५ गडी राखून विजयी |} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="Kalahari"/> |show_tie=no |update=complete |team1=BRA |team2=BOT |team3=MOZ |win_BOT=1 |loss_BOT=1 |nr_BOT=0 |rs_BOT=224 |or_BOT=40 |rc_BOT=144 |ob_BOT=32 |win_BRA=2 |loss_BRA=0 |nr_BRA=0 |rs_BRA=106 |or_BRA=14.1 |rc_BRA=104 |ob_BRA=40 |win_MOZ=0 |loss_MOZ=2 |nr_MOZ=0 |rs_MOZ=77 |or_MOZ=40 |rc_MOZ=159 |ob_MOZ=22.1 |name_BOT={{crw|BOT}} |name_BRA={{crw|BRA}} |name_MOZ={{crw|MOZ}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |सुपर लीग |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528332.html मटी२०आ २७१६] || १० एप्रिल || {{crw|BOT}} || {{crw|BRA}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528334.html मटी२०आ २७१८] || १० एप्रिल || {{crw|BRA}} || {{crw|MOZ}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528336.html मटी२०आ २७२०] || ११ एप्रिल || {{crw|BOT}} || {{crw|MOZ}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BOT}} ८१ धावांनी विजयी |} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="Kalahari"/> |show_tie=no |update=complete |team1=MWI |team2=LES |team3=ZAM |win_LES=1 |loss_LES=1 |nr_LES=0 |rs_LES=136 |or_LES=40 |rc_LES=89 |ob_LES=27.3 |win_MWI=2 |loss_MWI=0 |nr_MWI=0 |rs_MWI=127 |or_MWI=27.3 |rc_MWI=73 |ob_MWI=40 |win_ZAM=0 |loss_ZAM=2 |nr_ZAM=0 |rs_ZAM=81 |or_ZAM=40 |rc_ZAM=182 |ob_ZAM=40 |name_LES={{crw|LES}} |name_MWI={{crw|MWI}} |name_ZAM={{crw|ZAM}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |प्लेट लीग |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528333.html मटी२०आ २७१७] || १० एप्रिल || {{crw|LES}} || {{crw|MWI}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|MWI}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528335.html मटी२०आ २७१९] || १० एप्रिल || {{crw|MWI}} || {{crw|ZAM}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|MWI}} ५३ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528337.html मटी२०आ २७२१] || ११ एप्रिल || {{crw|LES}} || {{crw|ZAM}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|LES}} ४८ धावांनी विजयी |} {| class="wikitable" ! colspan="6" |प्ले-ऑफ |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- ! colspan="6" |तिसऱ्या स्थानाचा प्ले-ऑफ |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528338.html मटी२०आ २७२२] || ११ एप्रिल || {{crw|MWI}} || {{crw|MOZ}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|MWI}} १ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529786.html मटी२०आ २७२३] || ११ एप्रिल || {{crw|BOT}} || {{crw|BRA}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} ३ गडी राखून विजयी |} ===स्वीडनचा इंडोनेशिया दौरा=== {{मुख्य|स्वीडन क्रिकेट संघाचा इंडोनेशिया दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529787.html टी२०आ ३८०४] || ७ एप्रिल || उदयना क्रिकेट मैदान, [[जिंबरण]] || {{cr|SWE}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529788.html टी२०आ ३८०५] || ७ एप्रिल || उदयना क्रिकेट मैदान, [[जिंबरण]] || {{cr|SWE}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529789.html टी२०आ ३८०९] || ९ एप्रिल || उदयना क्रिकेट मैदान, [[जिंबरण]] || {{cr|SWE}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529790.html टी२०आ ३८१०] || ९ एप्रिल || उदयना क्रिकेट मैदान, [[जिंबरण]] || {{cr|SWE}} १० धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529791.html टी२०आ ३८१३] || ११ एप्रिल || उदयना क्रिकेट मैदान, [[जिंबरण]] || {{cr|SWE}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529792.html टी२०आ ३८१४] || ११ एप्रिल || उदयना क्रिकेट मैदान, [[जिंबरण]] || {{cr|SWE}} ८७ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529793.html टी२०आ ३८१५] || १३ एप्रिल || उदयना क्रिकेट मैदान, [[जिंबरण]] || {{cr|IDN}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529794.html टी२०आ ३८१६] || १३ एप्रिल || उदयना क्रिकेट मैदान, [[जिंबरण]] || {{cr|SWE}} १८ धावांनी विजयी |} ===स्कॉटलंडचा नामिबिया दौरा=== {{main|२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका#आं.टी२० मालिका}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529145.html टी२०आ ३८१७] || १५ एप्रिल || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SCO}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529146.html टी२०आ ३८१८] || १७ एप्रिल || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SCO}} १९ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1529147.html टी२०आ ३८१९] || १८ एप्रिल || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|NAM}} ४ गडी राखून विजयी |} ===२०२६ महिला चॅलेंज ट्रॉफी=== {{मुख्य|२०२६ महिला चॅलेंज ट्रॉफी}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/icc-women-s-t20i-challenge-trophy-2026-1531142/points-table-standings |title=ICC Women's T20I Challenge Trophy 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=१ मे २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=USA |team2=NEP |team3=RWA |team4=ITA |team5=VAN |win_ITA=3 |loss_ITA=5 |nr_ITA=0 |rs_ITA=671 |or_ITA=125.2 |rc_ITA=777 |ob_ITA=118 |win_NEP=5 |loss_NEP=3 |nr_NEP=0 |rs_NEP=716 |or_NEP=143.1 |rc_NEP=609 |ob_NEP=138.5 |win_RWA=4 |loss_RWA=3 |nr_RWA=1 |rs_RWA=698 |or_RWA=126.3 |rc_RWA=705 |ob_RWA=126.4 |win_USA=6 |loss_USA=1 |nr_USA=1 |rs_USA=900 |or_USA=128 |rc_USA=655 |ob_USA=140 |win_VAN=1 |loss_VAN=7 |nr_VAN=0 |rs_VAN=736 |or_VAN=151.5 |rc_VAN=975 |ob_VAN=151.2 |name_ITA={{crw|ITA}} |name_NEP={{crw|NEP}} |name_RWA={{crw|RWA}} |name_USA={{crw|USA}} |name_VAN={{crw|VAN}} |res_col_header=निकाल |result1=C |col_C=gold |text_C=विजेता |result2=R |col_R=silver |text_R=उपविजेता }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531150.html मटी२०आ २७२५] || १८ एप्रिल || {{crw|RWA}} || {{crw|ITA}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|ITA}} १६ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]] पद्धतीने) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531151.html मटी२०आ २७२६] || १८ एप्रिल || {{crw|NEP}} || {{crw|USA}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|USA}} ४४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531152.html मटी२०आ २७२७] || १९ एप्रिल || {{crw|RWA}} || {{crw|VAN}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी ग्राउंड]], [[किगाली]] || {{crw|RWA}} ४१ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531153.html मटी२०आ २७२८] || १९ एप्रिल || {{crw|ITA}} || {{crw|NEP}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी ग्राउंड]], [[किगाली]] || {{crw|NEP}} ५० धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531154.html मटी२०आ २७३०] || २१ एप्रिल || {{crw|RWA}} || {{crw|USA}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|RWA}} १ धावेने विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531155.html मटी२०आ २७३१] || २१ एप्रिल || {{crw|ITA}} || {{crw|VAN}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|ITA}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531156.html मटी२०आ २७३२] || २२ एप्रिल || {{crw|RWA}} || {{crw|NEP}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी ग्राउंड]], [[किगाली]] || {{crw|NEP}} २ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531157.html मटी२०आ २७३३] || २२ एप्रिल || {{crw|USA}} || {{crw|VAN}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी ग्राउंड]], [[किगाली]] || {{crw|USA}} ५३ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531158.html मटी२०आ २७३५] || २४ एप्रिल || {{crw|NEP}} || {{crw|VAN}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|VAN}} २२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531159.html मटी२०आ २७३६] || २४ एप्रिल || {{crw|ITA}} || {{crw|USA}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|USA}} ७२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531160.html मटी२०आ २७४०] || २६ एप्रिल || {{crw|RWA}} || {{crw|VAN}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी ग्राउंड]], [[किगाली]] || {{crw|RWA}} ३ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531161.html मटी२०आ २७४१] || २६ एप्रिल || {{crw|NEP}} || {{crw|USA}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी ग्राउंड]], [[किगाली]] || {{crw|USA}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531162.html मटी२०आ २७४३] || २७ एप्रिल || {{crw|RWA}} || {{crw|ITA}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|RWA}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531163.html मटी२०आ २७४४] || २७ एप्रिल || {{crw|USA}} || {{crw|VAN}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|USA}} ७२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531164.html मटी२०आ २७४६] || २८ एप्रिल || {{crw|RWA}} || {{crw|NEP}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी ग्राउंड]], [[किगाली]] || {{crw|NEP}} ३८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531165.html मटी२०आ २७४८] || २८ एप्रिल || {{crw|ITA}} || {{crw|VAN}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी ग्राउंड]], [[किगाली]] || {{crw|ITA}} ८ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]] पद्धतीने) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531166.html मटी२०आ २७४९] || ३० एप्रिल || {{crw|ITA}} || {{crw|USA}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|USA}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531167.html मटी२०आ २७५१] || ३० एप्रिल || {{crw|NEP}} || {{crw|VAN}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|NEP}} ८३ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531168.html मटी२०आ २७५२] || १ मे || {{crw|RWA}} || {{crw|USA}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी ग्राउंड]], [[किगाली]] || निकाल नाही |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531169.html मटी२०आ २७५३] || १ मे || {{crw|ITA}} || {{crw|NEP}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी ग्राउंड]], [[किगाली]] || {{crw|NEP}} ८ गडी राखून विजयी |} ===संयुक्त अरब अमिरातीचा नेपाळ दौरा=== {{main|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (एप्रिल)#आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531694.html टी२०आ ३८२०] || २० एप्रिल || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|UAE}} ६ गडी राखून विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]] पद्धतीने) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531695.html टी२०आ ३८२१] || २१ एप्रिल || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|NEP}} ८ गडी राखून विजयी |} ===चिली महिला संघाचा कोस्टा रिका दौरा=== {{मुख्य|चिली महिला क्रिकेट संघाचा कोस्टा रिका दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |महिला मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा (मटी२०आ मालिका) |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531170.html मटी२०आ २७३७] || २४ एप्रिल || लॉस रेयेस पोलो क्लब, [[गुआसिमा]] <!-- कदाचित हे वेगळे मैदान असू शकते; आयसीसीनुसार ला साबाना ग्राउंड. क्रिकइन्फोने आयसीसी दस्तऐवजांनुसार लॉस रेयेस असल्याची पुष्टी केली आहे. --> || {{crw|CRC}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531171.html मटी२०आ २७३८] || २५ एप्रिल || लॉस रेयेस पोलो क्लब, [[गुआसिमा]] || {{crw|CRC}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531172.html मटी२०आ २७४२] || २६ एप्रिल || लॉस रेयेस पोलो क्लब, [[गुआसिमा]] || {{crw|CRC}} ९ गडी राखून विजयी |} ==मे== ===इंडोनेशियाचा मलेशिया दौरा=== {{मुख्य|इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा मलेशिया दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1533390.html टी२०आ ३८२३] || १ मे || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{cr|MAS}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1533391.html टी२०आ ३८२६] || २ मे || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{cr|MAS}} १२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1533392.html टी२०आ ३८३४] || ४ मे || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{cr|MAS}} १०४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1533393.html टी२०आ ३८३५] || ५ मे || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{cr|MAS}} ५ गडी राखून विजयी |} ===ऑस्ट्रियाचा जर्मनी दौरा=== {{मुख्य|ऑस्ट्रिया क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1533385.html टी२०आ ३८२४] || १ मे || बायर उर्डिंगेन क्रिकेट मैदान, [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} १६२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1533386.html टी२०आ ३८२५] || १ मे || बायर उर्डिंगेन क्रिकेट मैदान, [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1533387.html टी२०आ ३८२८] || २ मे || बायर उर्डिंगेन क्रिकेट मैदान, [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|AUT}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1533388.html टी२०आ ३८३०] || २ मे || बायर उर्डिंगेन क्रिकेट मैदान, [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} ४३ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]] पद्धतीने) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1533389.html टी२०आ ३८३१] || ३ मे || बायर उर्डिंगेन क्रिकेट मैदान, [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} ५ गडी राखून विजयी |} ===आईल ऑफ मानचा गर्न्सी दौरा=== {{मुख्य|आईल ऑफ मान क्रिकेट संघाचा गर्न्सी दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1533394.html टी२०आ ३८२९] || २ मे || किंग जॉर्ज पाचवा स्पोर्ट्स ग्राउंड, कॅस्टेल || {{cr|GUE}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1533395.html टी२०आ ३८३२] || ३ मे || किंग जॉर्ज पाचवा स्पोर्ट्स ग्राउंड, कॅस्टेल || {{cr|GUE}} ४० धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1533396.html टी२०आ ३८३३] || ३ मे || किंग जॉर्ज पाचवा स्पोर्ट्स ग्राउंड, कॅस्टेल || निकाल नाही |} ===२०२६ हाँग काँग महिला तिरंगी मालिका=== {{मुख्य|२०२६ हाँग काँग महिला तिरंगी मालिका}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/hong-kong-women-s-t20i-tri-series-2026-1534318/points-table-standings |title=Hong Kong Women's T20I Tri-Series 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=१० मे २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=HK |team2=MAS |team3=CHN |win_CHN=1 |loss_CHN=3 |nr_CHN=0 |rs_CHN=340 |or_CHN=80 |rc_CHN=436 |ob_CHN=80 |win_HK=4 |loss_HK=0 |nr_HK=0 |rs_HK=530 |or_HK=80 |rc_HK=341 |ob_HK=80 |win_MAS=1 |loss_MAS=3 |nr_MAS=0 |rs_MAS=327 |or_MAS=80 |rc_MAS=420 |ob_MAS=80 |name_CHN={{crw|CHN}} |name_HK={{crw|HK}} |name_MAS={{crw|MAS}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534321.html मटी२०आ २७५५] || ७ मे || {{crw|CHN}} || {{crw|MAS}} || [[मिशन रोड मैदान]], मॉंग कॉक || {{crw|MAS}} २६ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534322.html मटी२०आ २७५६] || ७ मे || {{crw|HK}} || {{crw|MAS}} || [[मिशन रोड मैदान]], मॉंग कॉक || {{crw|HK}} ३१ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534323.html मटी२०आ २७५७] || ८ मे || {{crw|CHN}} || {{crw|MAS}} || [[मिशन रोड मैदान]], मॉंग कॉक || सामना बरोबरीत ({{crw|CHN}} [[सुपर ओव्हर|सुपर ओव्हरमध्ये]] विजयी) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534324.html मटी२०आ २७५८] || ८ मे || {{crw|HK}} || {{crw|CHN}} || [[मिशन रोड मैदान]], मॉंग कॉक || {{crw|HK}} ९ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534325.html मटी२०आ २७६१] || १० मे || {{crw|HK}} || {{crw|MAS}} || [[मिशन रोड मैदान]], मॉंग कॉक || {{crw|HK}} ८८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534326.html मटी२०आ २७६२] || १० मे || {{crw|HK}} || {{crw|CHN}} || [[मिशन रोड मैदान]], मॉंग कॉक || {{crw|HK}} ६१ धावांनी विजयी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534327.html मटी२०आ २७६५] || ११ मे || {{crw|HK}} || {{crw|MAS}} || [[मिशन रोड मैदान]], मॉंग कॉक || {{crw|HK}} २८ धावांनी विजयी |} ===जिब्राल्टरचा माल्टा दौरा=== {{मुख्य|जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचा माल्टा दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531681.html टी२०आ ३८३६] || ७ मे || [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा || {{cr|MLT}} ५० धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531682.html टी२०आ ३८३७] || ७ मे || [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा || {{cr|MLT}} ६५ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531683.html टी२०आ ३८४१] || ८ मे || [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा || {{cr|MLT}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531684.html टी२०आ ३८४३] || ८ मे || [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा || {{cr|MLT}} ५० धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531685.html टी२०आ ३८५०] || ९ मे || [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा || {{cr|MLT}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1531873.html टी२०आ ३८५३] || ९ मे || [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा || सामना बरोबरीत ({{cr|GIB}} [[सुपर ओव्हर|सुपर ओव्हरमध्ये]] विजयी) |} ===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता=== {{मुख्य|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="EAP">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings |title=T20 World Cup East Asia-Pacific Qualifier 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=११ मे २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=JPN |team2=VAN |team3=FIJ |win_FIJ=0 |loss_FIJ=2 |nr_FIJ=0 |rs_FIJ=122 |or_FIJ=40 |rc_FIJ=244 |ob_FIJ=27.1 |win_JPN=2 |loss_JPN=0 |nr_JPN=0 |rs_JPN=198 |or_JPN=27.1 |rc_JPN=167 |ob_JPN=40 |status_JPN=H |win_VAN=1 |loss_VAN=1 |nr_VAN=0 |rs_VAN=262 |or_VAN=40 |rc_VAN=171 |ob_VAN=40 |name_JPN={{cr|JPN}} |name_FIJ={{cr|FIJ}} |name_VAN={{cr|VAN}} |result1=Q |result2=Q |result3=E |res_col_header=निकाल |col_Q=#cfc |text_Q=सुपर सिक्ससाठी पात्र |text_E=बाहेर }} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="EAP"/> |show_tie=no |update=complete |team1=SAM |team2=IDN |team3=PHI |win_IDN=1 |loss_IDN=1 |nr_IDN=0 |rs_IDN=224 |or_IDN=40 |rc_IDN=214 |ob_IDN=29.2 |win_PHI=0 |loss_PHI=2 |nr_PHI=0 |rs_PHI=191 |or_PHI=40 |rc_PHI=298 |ob_PHI=40 |win_SAM=2 |loss_SAM=0 |nr_SAM=0 |rs_SAM=259 |or_SAM=29.2 |rc_SAM=162 |ob_SAM=40 |name_PHI={{cr|PHI}} |name_IDN={{cr|IDN}} |name_SAM={{cr|SAM}} |result1=Q |result2=Q |result3=E |res_col_header=निकाल |col_Q=#cfc |text_Q=सुपर सिक्ससाठी पात्र |text_E=बाहेर }} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="EAP"/> |show_tie=no |update=complete |team1=PNG |team2=COK |team3=KOR |win_COK=1 |loss_COK=1 |nr_COK=0 |rs_COK=204 |or_COK=24.4 |rc_COK=251 |ob_COK=40 |win_PNG=2 |loss_PNG=0 |nr_PNG=0 |rs_PNG=401 |or_PNG=40 |rc_PNG=216 |ob_PNG=40 |win_KOR=0 |loss_KOR=2 |nr_KOR=0 |rs_KOR=108 |or_KOR=40 |rc_KOR=246 |ob_KOR=24.4 |name_PNG={{cr|PNG}} |name_COK={{cr|COK}} |name_KOR={{cr|KOR}} |result1=Q |result2=Q |result3=E |res_col_header=निकाल |col_Q=#cfc |text_Q=सुपर सिक्ससाठी पात्र |text_E=बाहेर }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532637.html टी२०आ ३८३८] || ८ मे || {{cr|IDN}} || {{cr|PHI}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो || {{cr|IDN}} ११ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532638.html टी२०आ ३८३९] || ८ मे || {{cr|FIJ}} || {{cr|VAN}} || कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन || {{cr|VAN}} १२१ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532639.html टी२०आ ३८४०] || ८ मे || {{cr|COK}} || {{cr|KOR}} || कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन || {{cr|COK}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532640.html टी२०आ ३८४६] || ९ मे || {{cr|IDN}} || {{cr|SAM}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो || {{cr|SAM}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532641.html टी२०आ ३८४७] || ९ मे || {{cr|JPN}} || {{cr|VAN}} || कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन || {{cr|JPN}} ३० धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532642.html टी२०आ ३८४८] || ९ मे || {{cr|PNG}} || {{cr|KOR}} || कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन || {{cr|PNG}} १३६ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532643.html टी२०आ ३८५५] || १० मे || {{cr|PHI}} || {{cr|SAM}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो || {{cr|SAM}} ९६ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532644.html टी२०आ ३८५६] || १० मे || {{cr|JPN}} || {{cr|FIJ}} || कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन || {{cr|JPN}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532645.html टी२०आ ३८५७] || १० मे || {{cr|COK}} || {{cr|PNG}} || कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन || {{cr|PNG}} ४९ धावांनी विजयी |} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="EAP"/> |show_tie=no |update=complete |team1=PNG |team2=JPN |team3=SAM |team4=COK |team5=VAN |team6=IDN |win_JPN=4 |loss_JPN=1 |nr_JPN=0 |rs_JPN=558 |or_JPN=91.1 |rc_JPN=464 |ob_JPN=100 |status_JPN=H |win_VAN=1 |loss_VAN=4 |nr_VAN=0 |rs_VAN=453 |or_VAN=88 |rc_VAN=643 |ob_VAN=83.3 |win_SAM=3 |loss_SAM=2 |nr_SAM=0 |rs_SAM=497 |or_SAM=76.1 |rc_SAM=493 |ob_SAM=91.1 |win_IDN=0 |loss_IDN=5 |nr_IDN=0 |rs_IDN=464 |or_IDN=96 |rc_IDN=595 |ob_IDN=85.2 |win_COK=3 |loss_COK=2 |nr_COK=0 |rs_COK=532 |or_COK=88 |rc_COK=520 |ob_COK=79.2 |win_PNG=4 |loss_PNG=1 |nr_PNG=0 |rs_PNG=751 |or_PNG=100 |rc_PNG=540 |ob_PNG=100 |name_COK={{cr|COK}} |name_IDN={{cr|IDN}} |name_JPN={{cr|JPN}} |name_PNG={{cr|PNG}} |name_SAM={{cr|SAM}} |name_VAN={{cr|VAN}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |सुपर सिक्स |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532646.html टी२०आ ३८५९] || १२ मे || {{cr|SAM}} || {{cr|VAN}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो || {{cr|SAM}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532648.html टी२०आ ३८६०] || १२ मे || {{cr|JPN}} || {{cr|IDN}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो || {{cr|JPN}} ४१ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532650.html टी२०आ ३८६२] || १३ मे || {{cr|PNG}} || {{cr|SAM}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो || {{cr|PNG}} २ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532651.html टी२०आ ३८६४] || १३ मे || {{cr|COK}} || {{cr|VAN}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो || {{cr|COK}} ११ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]] पद्धतीने) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532653.html टी२०आ ३८६५] || १४ मे || {{cr|IDN}} || {{cr|PNG}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो || {{cr|PNG}} ३८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532654.html टी२०आ ३८६७] || १४ मे || {{cr|JPN}} || {{cr|COK}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो || {{cr|COK}} ३ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532655.html टी२०आ ३८६८] || १६ मे || {{cr|IDN}} || {{cr|VAN}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो || {{cr|VAN}} १ धावेने विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532656.html टी२०आ ३८६९] || १६ मे || {{cr|JPN}} || {{cr|SAM}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो || {{cr|JPN}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532659.html टी२०आ ३८७५] || १७ मे || {{cr|COK}} || {{cr|IDN}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो || {{cr|COK}} ५० धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532660.html टी२०आ ३८७७] || १७ मे || {{cr|PNG}} || {{cr|VAN}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो || {{cr|PNG}} १४७ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532662.html टी२०आ ३८८२] || १८ मे || {{cr|COK}} || {{cr|SAM}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो || {{cr|SAM}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532663.html टी२०आ ३८८३] || १८ मे || {{cr|JPN}} || {{cr|PNG}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो || {{cr|JPN}} २६ धावांनी विजयी |} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/japan-twenty20-tri-series-2026-1536276/points-table-standings |title=Japan Twenty20 Tri-Series 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=१७ मे २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=KOR |team2=PHI |team3=FIJ |win_FIJ=0 |loss_FIJ=4 |nr_FIJ=0 |nrr_FIJ=-1.440 |win_KOR=3 |loss_KOR=1 |nr_KOR=0 |nrr_KOR=1.105 |win_PHI=3 |loss_PHI=1 |nr_PHI=0 |nrr_PHI=0.319 |name_PHI={{cr|PHI}} |name_FIJ={{cr|FIJ}} |name_KOR={{cr|KOR}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532647.html टी२०आ ३८६१] || १२ मे || {{cr|PHI}} || {{cr|KOR}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २, सानो || {{cr|PHI}} २३ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532649.html टी२०आ ३८६३] || १३ मे || {{cr|FIJ}} || {{cr|KOR}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २, सानो || {{cr|KOR}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532652.html टी२०आ ३८६६] || १४ मे || {{cr|FIJ}} || {{cr|PHI}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २, सानो || {{cr|PHI}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532657.html टी२०आ ३८७०] || १६ मे || {{cr|PHI}} || {{cr|KOR}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २, सानो || {{cr|KOR}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532658.html टी२०आ ३८७६] || १७ मे || {{cr|FIJ}} || {{cr|KOR}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २, सानो || {{cr|KOR}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532661.html टी२०आ ३८८४] || १८ मे || {{cr|FIJ}} || {{cr|PHI}} || सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २, सानो || {{cr|PHI}} ९ गडी राखून विजयी |} ===फिनलंडचा सायप्रस दौरा=== {{मुख्य|फिनलंड क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1533397.html टी२०आ ३८४२] || ८ मे || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|CYP}} २६ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1533398.html टी२०आ ३८४५] || ८ मे || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|FIN}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1533399.html टी२०आ ३८५१] || ९ मे || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|FIN}} १३८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1533400.html टी२०आ ३८५४] || ९ मे || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|FIN}} ३८ धावांनी विजयी |} ===बल्गेरियाचा रोमानिया दौरा=== {{मुख्य|बल्गेरिया क्रिकेट संघाचा रोमानिया दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534590.html टी२०आ ३८४४] || ८ मे || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी || {{cr|ROM}} ३१ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534591.html टी२०आ ३८४९] || ९ मे || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी || {{cr|ROM}} ३८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534592.html टी२०आ ३८५२] || ९ मे || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी || {{cr|ROM}} १७ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]] पद्धतीने) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534593.html टी२०आ ३८५७अ] || १० मे || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी || सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534594.html टी२०आ ३८५८] || १० मे || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी || {{cr|ROM}} ३० धावांनी विजयी |} ===डेन्मार्क महिला संघाचा ग्रीस दौरा=== {{मुख्य|डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाचा ग्रीस दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |मटी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534065.html मटी२०आ २७५९] || ९ मे || मरिना ग्राउंड, [[कोर्फू]] || {{crw|GRE}} ३ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534066.html मटी२०आ २७६०] || ९ मे || मरिना ग्राउंड, [[कोर्फू]] || {{crw|DEN}} ७१ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534067.html मटी२०आ २७६३] || १० मे || मरिना ग्राउंड, [[कोर्फू]] || {{crw|DEN}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534068.html मटी२०आ २७६४] || १० मे || मरिना ग्राउंड, [[कोर्फू]] || {{crw|DEN}} ७ गडी राखून विजयी |} ===इंडोनेशिया महिला संघाचा मलेशिया दौरा=== {{मुख्य|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता#इंडोनेशिया महिला संघाचा मलेशिया दौरा}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |मटी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536971.html मटी२०आ २७६८] || १५ मे || कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हल, मँटिन || {{crw|IDN}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536972.html मटी२०आ २७७०] || १७ मे || कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हल, मँटिन || {{crw|IDN}} ३८ धावांनी विजयी |} ===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ=== {{मुख्य|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="EuropeA">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-sub-regional-europe-qlf-a-2026-1534027/points-table-standings |title=Men's T20 World Cup Regional Europe Qualifier A Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=२२ मे २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=JER |team2=FRA |team3=CRO |team4=SUI |team5=CYP |win_CRO=2 |loss_CRO=2 |nr_CRO=0 |nrr_CRO=-2.100 |win_CYP=0 |loss_CYP=4 |nr_CYP=0 |nrr_CYP=-1.829 |status_CYP=H |win_FRA=3 |loss_FRA=1 |nr_FRA=0 |nrr_FRA=1.537 |win_JER=4 |loss_JER=0 |nr_JER=0 |nrr_JER=4.352 |win_SUI=1 |loss_SUI=3 |nr_SUI=0 |nrr_SUI=-1.333 |name_CRO={{cr|CRO}} |name_CYP={{cr|CYP}} |name_FRA={{cr|FRA}} |name_JER={{cr|JER}} |name_SUI={{cr|SUI}} |result1=F |result2=3P |result3=5P |result4=7P |result5=E |res_col_header=निकाल |col_F=#cfc |col_3P=#ffc |col_5P=#ccf |col_7P=#fdd |text_F=अंतिम सामन्यासाठी पात्र |text_3P=तिसऱ्या स्थानाच्या प्ले-ऑफसाठी पात्र |text_5P=पाचव्या स्थानाच्या प्ले-ऑफसाठी पात्र |text_7P=सातव्या स्थानाच्या प्ले-ऑफसाठी पात्र |text_E=बाहेर }} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="EuropeA"/> |show_tie=no |update=complete |team1=GUE |team2=SWE |team3=AUT |team4=MLT |team5=SLO |win_AUT=2 |loss_AUT=2 |nr_AUT=0 |nrr_AUT=0.284 |win_GUE=4 |loss_GUE=0 |nr_GUE=0 |nrr_GUE=2.286 |win_MLT=2 |loss_MLT=2 |nr_MLT=0 |nrr_MLT=-0.084 |win_SLO=0 |loss_SLO=4 |nr_SLO=0 |nrr_SLO=-3.181 |win_SWE=2 |loss_SWE=2 |nr_SWE=0 |nrr_SWE=0.422 |name_AUT={{cr|AUT}} |name_GUE={{cr|GUE}} |name_MLT={{cr|MLT}} |name_SLO={{cr|SLO}} |name_SWE={{cr|SWE}} |result1=F |result2=3P |result3=5P |result4=7P |result5=E |res_col_header=निकाल |col_F=#cfc |col_3P=#ffc |col_5P=#ccf |col_7P=#fdd |text_F=अंतिम सामन्यासाठी पात्र |text_3P=तिसऱ्या स्थानाच्या प्ले-ऑफसाठी पात्र |text_5P=पाचव्या स्थानाच्या प्ले-ऑफसाठी पात्र |text_7P=सातव्या स्थानाच्या प्ले-ऑफसाठी पात्र |text_E=बाहेर }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534038.html टी२०आ ३८७१] || १६ मे || {{cr|CYP}} || {{cr|FRA}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|FRA}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534039.html टी२०आ ३८७२] || १६ मे || {{cr|GUE}} || {{cr|SWE}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड २, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|GUE}} १२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534040.html टी२०आ ३८७३] || १६ मे || {{cr|JER}} || {{cr|SUI}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|JER}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534041.html टी२०आ ३८७४] || १६ मे || {{cr|AUT}} || {{cr|MLT}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड २, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|AUT}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534042.html टी२०आ ३८७८] || १७ मे || {{cr|GUE}} || {{cr|MLT}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|GUE}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534043.html टी२०आ ३८७९] || १७ मे || {{cr|CRO}} || {{cr|FRA}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड २, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|FRA}} ८२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534044.html टी२०आ ३८८०] || १७ मे || {{cr|AUT}} || {{cr|SLO}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|AUT}} २ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534045.html टी२०आ ३८८१] || १७ मे || {{cr|CYP}} || {{cr|JER}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड २, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|JER}} ५३ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534046.html टी२०आ ३८८५] || १९ मे || {{cr|FRA}} || {{cr|JER}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|JER}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534047.html टी२०आ ३८८६] || १९ मे || {{cr|SLO}} || {{cr|SWE}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड २, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|SWE}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534048.html टी२०आ ३८८७] || १९ मे || {{cr|CRO}} || {{cr|SUI}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|CRO}} १७ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534049.html टी२०आ ३८८८] || १९ मे || {{cr|AUT}} || {{cr|GUE}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड २, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|GUE}} ४६ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534050.html टी२०आ ३८८९] || २० मे || {{cr|GUE}} || {{cr|SLO}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|GUE}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534051.html टी२०आ ३८९०] || २० मे || {{cr|CYP}} || {{cr|SUI}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड २, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|SUI}} २५ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534052.html टी२०आ ३८९१] || २० मे || {{cr|MLT}} || {{cr|SWE}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|MLT}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534053.html टी२०आ ३८९२] || २० मे || {{cr|CRO}} || {{cr|JER}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड २, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|JER}} १०९ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534054.html टी२०आ ३८९३] || २२ मे || {{cr|FRA}} || {{cr|SUI}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|FRA}} ८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534055.html टी२०आ ३८९४] || २२ मे || {{cr|AUT}} || {{cr|SWE}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड २, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|SWE}} ३ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534056.html टी२०आ ३८९५] || २२ मे || {{cr|CYP}} || {{cr|CRO}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|CRO}} ७ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534057.html टी२०आ ३८९६] || २२ मे || {{cr|MLT}} || {{cr|SLO}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड २, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|MLT}} ९ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |सातव्या स्थानाचा प्ले-ऑफ |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534059.html टी२०आ ३८९९] || २३ मे || {{cr|MLT}} || {{cr|SUI}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड २, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|SUI}} ३ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |पाचव्या स्थानाचा प्ले-ऑफ |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534060.html टी२०आ ३९०२] || २३ मे || {{cr|AUT}} || {{cr|CRO}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड २, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|AUT}} ५ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |तिसऱ्या स्थानाचा प्ले-ऑफ |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534058.html टी२०आ ३८९८] || २३ मे || {{cr|FRA}} || {{cr|SWE}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|SWE}} ६ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1534061.html टी२०आ ३९०३] || २३ मे || {{cr|GUE}} || {{cr|JER}} || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|JER}} ४ गडी राखून विजयी |} ===नेपाळ महिला संघाचा मलेशिया दौरा=== {{मुख्य|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता#नेपाळ महिला संघाचा मलेशिया दौरा}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |मटी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536409.html मटी२०आ २७७१] || २० मे || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|NEP}} २ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536410.html मटी२०आ २७७३] || २२ मे || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|NEP}} ७ गडी राखून विजयी |} ===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ=== {{मुख्य|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/t20-world-cup-sub-regional-africa-qualifier-a-2026-1535406/points-table-standings |title=T20 World Cup Sub Regional Africa Qualifier A 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=३० मे २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=RWA |team2=KEN |team3=BOT |team4=CMR |team5=SLE |team6=MLI |team7=CIV |win_BOT=4 |loss_BOT=2 |nr_BOT=0 |nrr_BOT=3.785 |status_BOT=H |win_CMR=3 |loss_CMR=3 |nr_CMR=0 |nrr_CMR=0.904 |win_CIV=0 |loss_CIV=6 |nr_CIV=0 |nrr_CIV=-9.065 |win_KEN=5 |loss_KEN=1 |nr_KEN=0 |nrr_KEN=4.828 |win_MLI=1 |loss_MLI=5 |nr_MLI=0 |nrr_MLI=-4.817 |win_RWA=6 |loss_RWA=0 |nr_RWA=0 |nrr_RWA=3.870 |win_SLE=2 |loss_SLE=4 |nr_SLE=0 |nrr_SLE=-0.377 |name_BOT={{cr|BOT}} |name_CMR={{cr|CMR}} |name_CIV={{cr|CIV}} |name_KEN={{cr|KEN}} |name_MLI={{cr|MLI}} |name_RWA={{cr|RWA}} |name_SLE={{cr|SLE}} |result1=Q |result2=Q |result3=E |result4=E |result5=E |result6=E |result7=E |res_col_header=निकाल |text_Q=प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र |col_Q=#cfc |text_E=बाहेर }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535413.html टी२०आ ३८९७] || २३ मे || {{cr|CMR}} || {{cr|RWA}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|RWA}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535414.html टी२०आ ३९००] || २३ मे || {{cr|BOT}} || {{cr|SLE}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|BOT}} ७० धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535415.html टी२०आ ३९०१] || २३ मे || {{cr|KEN}} || {{cr|MLI}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|KEN}} १७२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535416.html टी२०आ ३९०४] || २४ मे || {{cr|CIV}} || {{cr|RWA}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|RWA}} २७१ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535417.html टी२०आ ३९०५] || २४ मे || {{cr|BOT}} || {{cr|MLI}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|BOT}} १० गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535418.html टी२०आ ३९०६] || २४ मे || {{cr|CMR}} || {{cr|SLE}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|CMR}} १ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535419.html टी२०आ ३९०७] || २५ मे || {{cr|KEN}} || {{cr|RWA}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|RWA}} २ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535420.html टी२०आ ३९०८] || २५ मे || {{cr|BOT}} || {{cr|CMR}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|BOT}} ७१ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535421.html टी२०आ ३९०९] || २५ मे || {{cr|CIV}} || {{cr|MLI}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|MLI}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535422.html टी२०आ ३९१०] || २६ मे || {{cr|MLI}} || {{cr|RWA}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|RWA}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535423.html टी२०आ ३९११] || २६ मे || {{cr|KEN}} || {{cr|SLE}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|KEN}} ३८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535424.html टी२०आ ३९१२] || २६ मे || {{cr|CMR}} || {{cr|CIV}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|CMR}} १५३ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535425.html टी२०आ ३९१३] || २८ मे || {{cr|BOT}} || {{cr|CIV}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|BOT}} २३१ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535426.html टी२०आ ३९१४] || २८ मे || {{cr|RWA}} || {{cr|SLE}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|RWA}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535427.html टी२०आ ३९१५] || २८ मे || {{cr|CMR}} || {{cr|KEN}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|KEN}} १० गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535428.html टी२०आ ३९१६] || २९ मे || {{cr|CMR}} || {{cr|MLI}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|CMR}} ९० धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535429.html टी२०आ ३९१७] || २९ मे || {{cr|CIV}} || {{cr|SLE}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|SLE}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535430.html टी२०आ ३९१८] || २९ मे || {{cr|BOT}} || {{cr|KEN}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|KEN}} ६२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535431.html टी२०आ ३९१९] || ३० मे || {{cr|MLI}} || {{cr|SLE}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|SLE}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535432.html टी२०आ ३९२०] || ३० मे || {{cr|CIV}} || {{cr|KEN}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल २]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|KEN}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1535433.html टी२०आ ३९२१] || ३० मे || {{cr|BOT}} || {{cr|RWA}} || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबारोनी]] || {{cr|RWA}} २ धावांनी विजयी |} ===२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता=== {{मुख्य|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="WAGQ">{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-women-s-qualifier-2026-1536391/points-table-standings |title=Asian Games Women's Qualifier 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ मे २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=THA |team2=MAS |team3=HK |win_THA=2 |loss_THA=0 |nr_THA=0 |nrr_THA=3.771 |win_MAS=1 |loss_MAS=1 |nr_MAS=0 |nrr_MAS=-0.113 |status_MAS=H |win_HK=0 |loss_HK=2 |nr_HK=0 |nrr_HK=-3.075 |name_THA={{crw|THA}} |name_MAS={{crw|MAS}} |name_HK={{crw|HK}} |result1=SF |result2=SF |result3=E |res_col_header=निकाल |col_SF=#cfc |text_SF=उपांत्य फेरीसाठी पात्र |text_E=बाहेर }} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="WAGQ"/> |show_tie=no |update=complete |team1=NEP |team2=CHN |team3=IDN |win_NEP=2 |loss_NEP=0 |nr_NEP=0 |nrr_NEP=0.576 |win_CHN=1 |loss_CHN=1 |nr_CHN=0 |nrr_CHN=-0.430 |win_IDN=0 |loss_IDN=2 |nr_IDN=0 |nrr_IDN=-0.133 |name_NEP={{crw|NEP}} |name_CHN={{crw|CHN}} |name_IDN={{crw|IDN}} |result1=SF |result2=SF |result3=E |res_col_header=निकाल |col_SF=#cfc |text_SF=उपांत्य फेरीसाठी पात्र |text_E=बाहेर }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536399.html मटी२०आ २७७६] || २६ मे || {{crw|HK}} || {{crw|THA}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|THA}} ८९ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536400.html मटी२०आ २७७७] || २६ मे || {{crw|CHN}} || {{crw|IDN}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|CHN}} ३ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536401.html मटी२०आ २७७८] || २७ मे || {{crw|MAS}} || {{crw|THA}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|THA}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536402.html मटी२०आ २७७९] || २७ मे || {{crw|CHN}} || {{crw|NEP}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|NEP}} १९ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536403.html मटी२०आ २७८०] || २८ मे || {{crw|MAS}} || {{crw|HK}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|MAS}} ३४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536404.html मटी२०आ २७८१] || २८ मे || {{crw|IDN}} || {{crw|NEP}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|NEP}} ४ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |उपांत्य फेरी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536405.html मटी२०आ २७८७] || ३० मे || {{crw|CHN}} || {{crw|THA}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|THA}} ८४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536406.html मटी२०आ २७९०] || ३० मे || {{crw|MAS}} || {{crw|NEP}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|MAS}} २ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |तिसऱ्या स्थानाचा प्ले-ऑफ |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536407.html मटी२०आ २७९३] || ३१ मे || {{crw|CHN}} || {{crw|NEP}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|CHN}} ५ गडी राखून विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]] पद्धतीने) |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536408.html मटी२०आ २७९५] || ३१ मे || {{crw|MAS}} || {{crw|THA}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|THA}} ९ गडी राखून विजयी |} ===मलेशियामध्ये बहरीन विरुद्ध ओमान महिला मालिका=== {{मुख्य|बहरैन महिला क्रिकेट संघाचा ओमान दौरा (मलेशियामध्ये), २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |मटी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538636.html मटी२०आ २७८५] || २९ मे || सेलांगोर टर्फ क्लब, [[क्वालालंपूर]] || {{crw|OMA}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538637.html मटी२०आ २७८८] || ३० मे || सेलांगोर टर्फ क्लब, [[क्वालालंपूर]] || {{crw|OMA}} ११८ धावांनी विजयी |} ===मलेशियामध्ये कुवेत विरुद्ध म्यानमार महिला मालिका=== {{मुख्य|कुवेत महिला क्रिकेट संघाचा म्यानमार दौरा (मलेशियामध्ये), २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |मटी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538634.html मटी२०आ २७८९] || ३० मे || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी || {{crw|KUW}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538635.html मटी२०आ २७९४] || ३१ मे || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी || {{crw|MYA}} २० धावांनी विजयी |} ===२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता=== {{मुख्य|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="AGMQ">{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-qualifier-2026-1538431/points-table-standings |title=Asian Games Men's Qualifier 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=५ जून २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=NEP |team2=MAS |team3=CHN |win_NEP=2 |loss_NEP=0 |nr_NEP=0 |nrr_NEP=9.700 |win_MAS=1 |loss_MAS=1 |nr_MAS=0 |nrr_MAS=-2.041 |win_CHN=0 |loss_CHN=2 |nr_CHN=0 |nrr_CHN=-9.899 |name_NEP={{cr|NEP}} |name_MAS={{cr|MAS}} |name_CHN={{cr|CHN}} |result1=SF |result2=SF |result3=E |res_col_header=निकाल |col_SF=#cfc |text_SF=उपांत्य फेरीसाठी पात्र |text_E=बाहेर }} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="AGMQ"/> |show_tie=no |update=complete |team1=HK |team2=OMA |team3=BHR |team4=SIN |win_HK=3 |loss_HK=0 |nr_HK=0 |nrr_HK=6.260 |win_OMA=2 |loss_OMA=1 |nr_OMA=0 |nrr_OMA=-2.309 |win_BHR=1 |loss_BHR=2 |nr_BHR=0 |nrr_BHR=-1.011 |win_SIN=0 |loss_SIN=3 |nr_SIN=0 |nrr_SIN=-2.738 |status_SIN=H |name_HK={{cr|HK}} |name_OMA={{cr|OMA}} |name_BHR={{cr|BHR}} |name_SIN={{cr|SIN}} |result1=SF |result2=SF |result3=E |result4=E |res_col_header=निकाल |col_SF=#cfc |text_SF=उपांत्य फेरीसाठी पात्र |text_E=बाहेर }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538440.html टी२०आ ३९२२] || ३१ मे || {{cr|CHN}} || {{cr|NEP}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|NEP}} २२१ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538442.html टी२०आ ३९२३] || १ जून || {{cr|SIN}} || {{cr|OMA}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|OMA}} ७ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]] पद्धतीने) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538443.html टी२०आ ३९२४] || १ जून || {{cr|BHR}} || {{cr|HK}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|HK}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538445.html टी२०आ ३९२५] || २ जून || {{cr|CHN}} || {{cr|MAS}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|MAS}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538446.html टी२०आ ३९२८] || ३ जून || {{cr|BHR}} || {{cr|OMA}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|OMA}} २० धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538447.html टी२०आ ३९२९] || ३ जून || {{cr|SIN}} || {{cr|HK}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|HK}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538449.html टी२०आ ३९३२] || ४ जून || {{cr|MAS}} || {{cr|NEP}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|NEP}} १६७ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538450.html टी२०आ ३९३५] || ५ जून || {{cr|SIN}} || {{cr|BHR}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|BHR}} २ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538451.html टी२०आ ३९३६] || ५ जून || {{cr|HK}} || {{cr|OMA}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|HK}} १५४ धावांनी विजयी |- ! colspan="6" |उपांत्य फेरी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538452.html टी२०आ ३९३९] || ७ जून || {{cr|NEP}} || {{cr|OMA}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|NEP}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538453.html टी२०आ ३९४०] || ७ जून || {{cr|HK}} || {{cr|MAS}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|HK}} ६ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |तिसऱ्या स्थानाचा प्ले-ऑफ |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538454.html टी२०आ ३९४३] || ८ जून || {{cr|MAS}} || {{cr|OMA}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|MAS}} ८ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538455.html टी२०आ ३९४४] || ८ जून || {{cr|HK}} || {{cr|NEP}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|NEP}} १९ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]] पद्धतीने) |} ==जून== ===२०२६ उबुंटू तिरंगी मालिका=== {{मुख्य|२०२६ उबुंटू तिरंगी मालिका}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/eswatini-t20-tri-series-2026-1538207/points-table-standings |title=Eswatini T20 Tri-Series 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=७ जून २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=ESW |team2=MOZ |team3=LES |win_ESW=4 |loss_ESW=2 |nr_ESW=0 |rs_ESW=1076 |or_ESW=107.4 |rc_ESW=964 |ob_ESW=114.3 |win_LES=1 |loss_LES=5 |nr_LES=0 |rs_LES=893 |or_LES=120 |rc_LES=1143 |ob_LES=108.1 |win_MOZ=4 |loss_MOZ=2 |nr_MOZ=0 |rs_MOZ=1142 |or_MOZ=114.3 |rc_MOZ=1004 |ob_MOZ=119.3 |name_ESW={{cr|ESW}} |name_LES={{cr|LES}} |name_MOZ={{cr|MOZ}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538210.html टी२०आ ३९२६] || २ जून || {{cr|ESW}} || {{cr|MOZ}} || माल्कर्न्स कंट्री क्लब ओव्हल, माल्कर्न्स || {{cr|ESW}} ४४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538211.html टी२०आ ३९२७] || २ जून || {{cr|LES}} || {{cr|MOZ}} || माल्कर्न्स कंट्री क्लब ओव्हल, माल्कर्न्स || {{cr|MOZ}} ११० धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538212.html टी२०आ ३९३०] || ३ जून || {{cr|ESW}} || {{cr|LES}} || माल्कर्न्स कंट्री क्लब ओव्हल, माल्कर्न्स || {{cr|ESW}} ८५ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538213.html टी२०आ ३९३१] || ३ जून || {{cr|ESW}} || {{cr|MOZ}} || माल्कर्न्स कंट्री क्लब ओव्हल, माल्कर्न्स || {{cr|MOZ}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538214.html टी२०आ ३९३३] || ४ जून || {{cr|LES}} || {{cr|MOZ}} || माल्कर्न्स कंट्री क्लब ओव्हल, माल्कर्न्स || {{cr|MOZ}} २२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538215.html टी२०आ ३९३४] || ४ जून || {{cr|ESW}} || {{cr|LES}} || माल्कर्न्स कंट्री क्लब ओव्हल, माल्कर्न्स || {{cr|ESW}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538216.html टी२०आ ३९३७] || ६ जून || {{cr|ESW}} || {{cr|MOZ}} || माल्कर्न्स कंट्री क्लब ओव्हल, माल्कर्न्स || {{cr|ESW}} ३ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538217.html टी२०आ ३९३८] || ६ जून || {{cr|LES}} || {{cr|MOZ}} || माल्कर्न्स कंट्री क्लब ओव्हल, माल्कर्न्स || {{cr|MOZ}} ४९ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538218.html टी२०आ ३९४१] || ७ जून || {{cr|ESW}} || {{cr|LES}} || माल्कर्न्स कंट्री क्लब ओव्हल, माल्कर्न्स || {{cr|LES}} १८ धावांनी विजयी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538219.html टी२०आ ३९४२] || ७ जून || {{cr|ESW}} || {{cr|MOZ}} || माल्कर्न्स कंट्री क्लब ओव्हल, माल्कर्न्स || {{cr|ESW}} ६ गडी राखून विजयी |} ===२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक=== {{मुख्य|२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="ACCWP">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/asian-cricket-council-women-s-premier-cup-2026-1536581/points-table-standings |title=Asian Cricket Council Women's Premier Cup 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=९ जून २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=THA |team2=JPN |team3=MYA |team4=MGL |team5=BHR |win_THA=4 |loss_THA=0 |nr_THA=0 |nrr_THA=5.348 |win_JPN=3 |loss_JPN=1 |nr_JPN=0 |nrr_JPN=1.675 |win_MYA=2 |loss_MYA=2 |nr_MYA=0 |nrr_MYA=0.874 |win_MGL=1 |loss_MGL=3 |nr_MGL=0 |nrr_MGL=-3.968 |win_BHR=0 |loss_BHR=4 |nr_BHR=0 |nrr_BHR=-3.141 |name_THA={{crw|THA}} |name_JPN={{crw|JPN}} |name_MYA={{crw|MYA}} |name_MGL={{crw|MGL}} |name_BHR={{crw|BHR}} }} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="ACCWP"/> |show_tie=no |update=complete |team1=UAE |team2=OMA |team3=CHN |team4=PHI |team5=SAU |win_UAE=4 |loss_UAE=0 |nr_UAE=0 |nrr_UAE=7.923 |win_OMA=3 |loss_OMA=1 |nr_OMA=0 |nrr_OMA=1.161 |win_CHN=1 |loss_CHN=2 |nr_CHN=1 |nrr_CHN=0.100 |win_PHI=1 |loss_PHI=3 |nr_PHI=0 |nrr_PHI=-1.332 |win_SAU=0 |loss_SAU=3 |nr_SAU=1 |nrr_SAU=-8.964 |name_UAE={{crw|UAE}} |name_OMA={{crw|OMA}} |name_CHN={{crw|CHN}} |name_PHI={{crw|PHI}} |name_SAU={{crw|SAU}} }} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="ACCWP"/> |show_tie=no |update=complete |team1=IDN |team2=MAS |team3=KUW |team4=SIN |win_IDN=3 |loss_IDN=0 |nr_IDN=0 |nrr_IDN=2.315 |win_MAS=2 |loss_MAS=1 |nr_MAS=0 |nrr_MAS=0.663 |win_KUW=1 |loss_KUW=2 |nr_KUW=0 |nrr_KUW=-0.745 |win_SIN=0 |loss_SIN=3 |nr_SIN=0 |nrr_SIN=-2.232 |name_IDN={{crw|IDN}} |name_MAS={{crw|MAS}} |name_KUW={{crw|KUW}} |name_SIN={{crw|SIN}} }} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="ACCWP"/> |show_tie=no |update=complete |team1=HK |team2=NEP |team3=BHU |team4=QAT |win_HK=3 |loss_HK=0 |nr_HK=0 |nrr_HK=2.767 |win_NEP=2 |loss_NEP=1 |nr_NEP=0 |nrr_NEP=0.428 |win_BHU=1 |loss_BHU=2 |nr_BHU=0 |nrr_BHU=-0.947 |win_QAT=0 |loss_QAT=3 |nr_QAT=0 |nrr_QAT=-2.666 |name_HK={{crw|HK}} |name_NEP={{crw|NEP}} |name_BHU={{crw|BHU}} |name_QAT={{crw|QAT}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536612.html मटी२०आ २८०१] || ३ जून || {{crw|MAS}} || {{crw|KUW}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|MAS}} ९ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536613.html मटी२०आ २८०२] || ३ जून || {{crw|SAU}} || {{crw|UAE}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी || {{crw|UAE}} १० गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536614.html मटी२०आ २८०३] || ३ जून || {{crw|MGL}} || {{crw|THA}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, [[क्वालालंपूर]] || {{crw|THA}} १० गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536615.html मटी२०आ २८०४] || ३ जून || {{crw|NEP}} || {{crw|QAT}} || कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हल, मान्तिन || {{crw|NEP}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536616.html मटी२०आ २८०५] || ३ जून || {{crw|BHR}} || {{crw|MYA}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|MYA}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536617.html मटी२०आ २८०६] || ३ जून || {{crw|CHN}} || {{crw|OMA}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी || {{crw|OMA}} १६ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536618.html मटी२०आ २८०७] || ३ जून || {{crw|IDN}} || {{crw|SIN}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IDN}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536619.html मटी२०आ २८०८] || ३ जून || {{crw|BHU}} || {{crw|HK}} || कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हल, मान्तिन || {{crw|HK}} १४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536620.html मटी२०आ २८११] || ४ जून || {{crw|MAS}} || {{crw|SIN}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|MAS}} ४० धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536621.html मटी२०आ २८१२] || ४ जून || {{crw|BHR}} || {{crw|THA}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी || {{crw|THA}} १० गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536622.html मटी२०आ २८१३] || ४ जून || {{crw|OMA}} || {{crw|UAE}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, [[क्वालालंपूर]] || {{crw|UAE}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536623.html मटी२०आ २८१४] || ४ जून || {{crw|BHU}} || {{crw|NEP}} || कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हल, मान्तिन || {{crw|NEP}} ५१ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536624.html मटी२०आ २८१५] || ४ जून || {{crw|JPN}} || {{crw|MGL}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|JPN}} ११६ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536625.html मटी२०आ २८१६] || ४ जून || {{crw|PHI}} || {{crw|SAU}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी || {{crw|PHI}} १३३ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536626.html मटी२०आ २८१७] || ४ जून || {{crw|IDN}} || {{crw|KUW}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IDN}} १० गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536627.html मटी२०आ २८१८] || ४ जून || {{crw|HK}} || {{crw|QAT}} || कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हल, मान्तिन || {{crw|HK}} ८३ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536628.html मटी२०आ २८२०] || ६ जून || {{crw|MAS}} || {{crw|IDN}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|IDN}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536629.html मटी२०आ २८२१] || ६ जून || {{crw|CHN}} || {{crw|PHI}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी || {{crw|CHN}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536630.html मटी२०आ २८२२] || ६ जून || {{crw|JPN}} || {{crw|MYA}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, [[क्वालालंपूर]] || {{crw|JPN}} १२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536631.html मटी२०आ २८२३] || ६ जून || {{crw|BHU}} || {{crw|QAT}} || कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हल, मान्तिन || {{crw|BHU}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536632.html मटी२०आ २८२४] || ६ जून || {{crw|BHR}} || {{crw|MGL}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|MGL}} ३ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536633.html मटी२०आ २८२५] || ६ जून || {{crw|OMA}} || {{crw|SAU}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी || {{crw|OMA}} १० गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536634.html मटी२०आ २८२६] || ६ जून || {{crw|KUW}} || {{crw|SIN}} || सेलांगोर टर्फ क्लब, [[क्वालालंपूर]] || {{crw|KUW}} १० गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536635.html मटी२०आ २८२७] || ६ जून || {{crw|HK}} || {{crw|NEP}} || कोलेज तुआंकू जाफर क्रिकेट ओव्हल, मान्तिन || {{crw|HK}} ६९ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536636.html मटी२०आ २८२८] || ७ जून || {{crw|MYA}} || {{crw|THA}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|THA}} १० गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536637.html मटी२०आ २८२९] || ७ जून || {{crw|CHN}} || {{crw|UAE}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी || {{crw|UAE}} १८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536638.html मटी२०आ २८३०] || ७ जून || {{crw|BHR}} || {{crw|JPN}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|JPN}} ४८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536639.html मटी२०आ २८३१] || ७ जून || {{crw|OMA}} || {{crw|PHI}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी || {{crw|OMA}} ४४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536640.html मटी२०आ २८३२] || ९ जून || {{crw|JPN}} || {{crw|THA}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|THA}} ४२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536641.html मटी२०आ २८३३] || ९ जून || {{crw|MGL}} || {{crw|MYA}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी || {{crw|MYA}} १०२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536642.html मटी२०आ २८३४] || ९ जून || {{crw|PHI}} || {{crw|UAE}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|UAE}} १४९ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536643.html मटी२०आ २८३५] || ९ जून || {{crw|CHN}} || {{crw|SAU}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी || निकाल नाही |- ! colspan="6" |उपांत्यपूर्व फेरी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536644.html मटी२०आ २८३६] || १० जून || {{crw|NEP}} || {{crw|THA}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|THA}} ५६ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536645.html मटी२०आ २८३७] || १० जून || {{crw|HK}} || {{crw|JPN}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी || {{crw|HK}} ४१ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536646.html मटी२०आ २८३८] || १० जून || {{crw|MAS}} || {{crw|UAE}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|UAE}} ५२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536647.html मटी२०आ २८३९] || १० जून || {{crw|IDN}} || {{crw|OMA}} || यूकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल, बांगी || {{crw|IDN}} ११३ धावांनी विजयी |- ! colspan="6" |उपांत्य फेरी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536648.html मटी२०आ २८४०] || १२ जून || {{crw|IDN}} || {{crw|THA}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|THA}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536649.html मटी२०आ २८४१] || १२ जून || {{crw|HK}} || {{crw|UAE}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|UAE}} १० गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |तिसऱ्या स्थानाचा प्ले-ऑफ |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536650.html मटी२०आ २८४३] || १३ जून || {{crw|HK}} || {{crw|IDN}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|IDN}} ६ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1536651.html मटी२०आ २८४४] || १३ जून || {{crw|THA}} || {{crw|UAE}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[पांडामारन]] || {{crw|THA}} ६ गडी राखून विजयी |} ===२०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक=== {{मुख्य|२०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=आशिया क्रिकेट समिती |show_tie=no |update=complete |team1=MAS |team2=CHN |win_MAS=1 |loss_MAS=0 |nr_MAS=0 |nrr_MAS=3.532 |win_CHN=0 |loss_CHN=1 |nr_CHN=0 |nrr_CHN=-3.532 |name_MAS={{cr|MAS}} |name_CHN={{cr|CHN}} |result1=Q |result2=Q |res_col_header=निकाल |col_Q=#cfc |text_Q=उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र }} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=आशिया क्रिकेट समिती |show_tie=no |update=complete |team1=SIN |team2=MDV |team3=MYA |win_SIN=1 |loss_SIN=0 |nr_SIN=1 |nrr_SIN=2.388 |win_MDV=1 |loss_MDV=1 |nr_MDV=0 |nrr_MDV=1.692 |win_MYA=0 |loss_MYA=1 |nr_MYA=1 |nrr_MYA=-4.420 |name_SIN={{cr|SIN}} |name_MDV={{cr|MDV}} |name_MYA={{cr|MYA}} |result1=Q |result2=Q |result3=E |res_col_header=निकाल |col_Q=#cfc |text_Q=उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र |text_E=बाहेर }} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=आशिया क्रिकेट समिती |show_tie=no |update=complete |team1=THA |team2=BHU |win_THA=0 |loss_THA=0 |nr_THA=1 |nrr_THA=0.000 |win_BHU=0 |loss_BHU=0 |nr_BHU=1 |nrr_BHU=0.000 |name_THA={{cr|THA}} |name_BHU={{cr|BHU}} |result1=Q |result2=Q |res_col_header=निकाल |col_Q=#cfc |text_Q=उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र }} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=आशिया क्रिकेट समिती |show_tie=no |update=complete |team1=IDN |team2=UZB |team3=CAM |win_IDN=2 |loss_IDN=0 |nr_IDN=0 |nrr_IDN=6.620 |win_UZB=1 |loss_UZB=1 |nr_UZB=0 |nrr_UZB=-6.620 |win_CAM=0 |loss_CAM=2 |nr_CAM=0 |nrr_CAM=0.000 |name_IDN={{cr|IDN}} |name_UZB={{cr|UZB}} |name_CAM={{cr|CAM}} |result1=Q |result2=Q |result3=E |res_col_header=निकाल |col_Q=#cfc |text_Q=उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र |text_E=बाहेर }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.asiancricket.org/match/406/2645 पहिला सामना] || १० जून || {{cr|CHN}} || {{cr|MAS}} || सिंगा ओव्हल, [[सिंगापूर]] || {{cr|MAS}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.asiancricket.org/match/406/2646 दुसरा सामना] || १० जून || {{cr|SIN}} || {{cr|MDV}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|SIN}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.asiancricket.org/match/406/2647 तिसरा सामना] || ११ जून || {{cr|BHU}} || {{cr|THA}} || सिंगा ओव्हल, [[सिंगापूर]] || सामना रद्द |- | [https://www.asiancricket.org/match/406/2648 चौथा सामना] || ११ जून || {{cr|CAM}} || {{cr|IDN}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|IDN}} प्रतिस्पर्धी संघाने सामना सोडल्यामुळे विजयी |- | [https://www.asiancricket.org/match/406/2649 पाचवा सामना] || १२ जून || {{cr|CAM}} || {{cr|UZB}} || सिंगा ओव्हल, [[सिंगापूर]] || {{cr|UZB}} प्रतिस्पर्धी संघाने सामना सोडल्यामुळे विजयी |- | [https://www.asiancricket.org/match/406/2650 सहावा सामना] || १२ जून || {{cr|SIN}} || {{cr|MYA}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || निकाल नाही |- | [https://www.asiancricket.org/match/406/2651 सातवा सामना] || १३ जून || {{cr|IDN}} || {{cr|UZB}} || सिंगा ओव्हल, [[सिंगापूर]] || {{cr|IDN}} ३२१ धावांनी विजयी |- | [https://www.asiancricket.org/match/406/2652 आठवा सामना] || १३ जून || {{cr|MDV}} || {{cr|MYA}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|MDV}} २२१ धावांनी विजयी |- ! colspan="6" |उपांत्यपूर्व फेरी |- | [https://www.asiancricket.org/match/406/2653 नववा सामना] || १५ जून || {{cr|MAS}} || {{cr|UZB}} || सिंगा ओव्हल, [[सिंगापूर]] || {{cr|MAS}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.asiancricket.org/match/406/2654 दहावा सामना] || १५ जून || {{cr|CHN}} || {{cr|IDN}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|IDN}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.asiancricket.org/match/406/2655 अकरावा सामना] || १६ जून || {{cr|MDV}} || {{cr|THA}} || सिंगा ओव्हल, [[सिंगापूर]] || {{cr|THA}} ९५ धावांनी विजयी |- | [https://www.asiancricket.org/match/406/2656 बारावा सामना] || १६ जून || {{cr|BHU}} || {{cr|SIN}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|SIN}} ११६ धावांनी विजयी |- ! colspan="6" |उपांत्य फेरी |- | [https://www.asiancricket.org/match/406/2657 तेरावा सामना] || १८ जून || {{cr|MAS}} || {{cr|THA}} || सिंगा ओव्हल, [[सिंगापूर]] || {{cr|MAS}} २१८ धावांनी विजयी |- | [https://www.asiancricket.org/match/406/2658 चौदावा सामना] || १८ जून || {{cr|IDN}} || {{cr|SIN}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|SIN}} ६ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |तिसऱ्या स्थानाचा प्ले-ऑफ |- | [https://www.asiancricket.org/match/406/2659 पंधरावा सामना] || २० जून || {{cr|THA}} || {{cr|IDN}} || सिंगा ओव्हल, [[सिंगापूर]] || सामना बरोबरीत ({{cr|THA}} [[सुपर ओव्हर|सुपर ओव्हरमध्ये]] विजयी) |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.asiancricket.org/match/406/2660 सोळावा सामना] || २० जून || {{cr|SIN}} || {{cr|MAS}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|MAS}} ६ गडी राखून विजयी |} ===२०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा=== {{मुख्य|२०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/kwibuka-women-s-twenty20-tournament-2026-1539482/points-table-standings |title=Kwibuka Women's Twenty20 Tournament 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ जून २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=RWA |team2=ZIM |team3=BRA |team4=NGA |team5=MWI |win_BRA=5 |loss_BRA=3 |nr_BRA=0 |rs_BRA=896 |or_BRA=157 |rc_BRA=948 |ob_BRA=157.2 |win_MWI=0 |loss_MWI=8 |nr_MWI=0 |rs_MWI=598 |or_MWI=160 |rc_MWI=970 |ob_MWI=149 |win_NGA=3 |loss_NGA=5 |nr_NGA=0 |rs_NGA=796 |or_NGA=146.4 |rc_NGA=796 |ob_NGA=157 |win_RWA=6 |loss_RWA=2 |nr_RWA=0 |rs_RWA=1143 |or_RWA=160 |rc_RWA=906 |ob_RWA=158.2 |win_ZIM=6 |loss_ZIM=2 |nr_ZIM=0 |rs_ZIM=1009 |or_ZIM=155.4 |rc_ZIM=822 |ob_ZIM=157.4 |name_BRA={{crw|BRA}} |name_MWI={{crw|MWI}} |name_NGA={{crw|NGA}} |name_RWA={{crw|RWA}} |name_ZIM=झिम्बाब्वे अकरा }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539490.html पहिला सामना] || १० जून || {{crw|RWA}} || झिम्बाब्वे अकरा || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || झिम्बाब्वे अकरा ३ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539491.html मटी२०आ २८४०] || १० जून || {{crw|MWI}} || {{crw|NGA}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी ग्राउंड]], [[किगाली]] || {{crw|NGA}} ५२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539492.html तिसरा सामना] || १० जून || {{crw|BRA}} || झिम्बाब्वे अकरा || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || झिम्बाब्वे अकरा ४७ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539493.html मटी२०आ २८४१] || ११ जून || {{crw|BRA}} || {{crw|NGA}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539494.html मटी२०आ २८४२] || ११ जून || {{crw|RWA}} || {{crw|MWI}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी ग्राउंड]], [[किगाली]] || {{crw|RWA}} ६६ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539495.html सहावा सामना] || ११ जून || {{crw|NGA}} || झिम्बाब्वे अकरा || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|NGA}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539496.html मटी२०आ २८४५] || १२ जून || {{crw|RWA}} || {{crw|NGA}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|RWA}} २ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539497.html मटी२०आ २८४६] || १२ जून || {{crw|BRA}} || {{crw|MWI}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी ग्राउंड]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} ४२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539498.html नववा सामना] || १२ जून || {{crw|BRA}} || झिम्बाब्वे अकरा || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || झिम्बाब्वे अकरा ३ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539499.html दहावा सामना] || १४ जून || {{crw|MWI}} || झिम्बाब्वे अकरा || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || झिम्बाब्वे अकरा २७ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539500.html मटी२०आ २८५३] || १४ जून || {{crw|RWA}} || {{crw|BRA}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी ग्राउंड]], [[किगाली]] || {{crw|RWA}} ५८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539501.html मटी२०आ २८५६] || १४ जून || {{crw|MWI}} || {{crw|NGA}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|NGA}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539502.html तेरावा सामना] || १५ जून || {{crw|RWA}} || झिम्बाब्वे अकरा || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|RWA}} ३३ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539503.html मटी२०आ २८५९] || १५ जून || {{crw|BRA}} || {{crw|NGA}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी ग्राउंड]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539504.html मटी२०आ २८६०] || १५ जून || {{crw|RWA}} || {{crw|MWI}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|RWA}} ६८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539505.html सोळावा सामना] || १७ जून || {{crw|NGA}} || झिम्बाब्वे अकरा || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || झिम्बाब्वे अकरा ३७ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539506.html मटी२०आ २८६४] || १७ जून || {{crw|BRA}} || {{crw|MWI}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} ११ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539507.html मटी२०आ २८६८] || १८ जून || {{crw|RWA}} || {{crw|BRA}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी ग्राउंड]], [[किगाली]] || सामना बरोबरीत ({{crw|BRA}} [[सुपर ओव्हर|सुपर ओव्हरमध्ये]] विजयी) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539508.html एकोणिसावा सामना] || १८ जून || {{crw|MWI}} || झिम्बाब्वे अकरा || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी ग्राउंड]], [[किगाली]] || झिम्बाब्वे अकरा १०५ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539509.html मटी२०आ २८७२] || १९ जून || {{crw|RWA}} || {{crw|NGA}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी ग्राउंड]], [[किगाली]] || {{crw|RWA}} ११ धावांनी विजयी |- ! colspan="6" |तिसऱ्या स्थानाचा प्ले-ऑफ |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539510.html मटी२०आ २८७५] || २० जून || {{crw|BRA}} || {{crw|NGA}} || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|NGA}} २ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539511.html बाविसावा सामना] || २० जून || {{crw|RWA}} || झिम्बाब्वे अकरा || [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || झिम्बाब्वे अकरा १ धावेने विजयी |} ===२०२६ व्हायकिंग चषक=== {{मुख्य|२०२६ व्हायकिंग चषक}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455/points-table-standings |title=Viking Cup 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=१३ जून २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=FIN |team2=SWE |team3=NOR |team4=AUT |win_AUT=0 |loss_AUT=3 |nr_AUT=0 |rs_AUT=248 |or_AUT=60 |rc_AUT=404 |ob_AUT=55.1 |win_FIN=3 |loss_FIN=0 |nr_FIN=0 |rs_FIN=374 |or_FIN=53.4 |rc_FIN=335 |ob_FIN=60 |win_NOR=1 |loss_NOR=2 |nr_NOR=0 |rs_NOR=429 |or_NOR=60 |rc_NOR=387 |ob_NOR=57.5 |win_SWE=2 |loss_SWE=1 |nr_SWE=0 |rs_SWE=410 |or_SWE=57.5 |rc_SWE=335 |ob_SWE=58.3 |name_AUT={{cr|AUT}} |name_FIN={{cr|FIN}} |name_NOR={{cr|NOR}} |name_SWE={{cr|SWE}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539464.html टी२०आ ३९४५] || ११ जून || {{cr|SWE}} || {{cr|NOR}} || बॉट्क्रिया क्रिकेट संकुल, [[स्टॉकहोम]] || {{cr|SWE}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539465.html टी२०आ ३९४६] || ११ जून || {{cr|AUT}} || {{cr|FIN}} || बॉट्क्रिया क्रिकेट संकुल, [[स्टॉकहोम]] || {{cr|FIN}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539466.html टी२०आ ३९४८] || १२ जून || {{cr|SWE}} || {{cr|FIN}} || बॉट्क्रिया क्रिकेट संकुल, [[स्टॉकहोम]] || {{cr|FIN}} १ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539467.html टी२०आ ३९४९] || १२ जून || {{cr|AUT}} || {{cr|NOR}} || बॉट्क्रिया क्रिकेट संकुल, [[स्टॉकहोम]] || {{cr|NOR}} ७८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539468.html टी२०आ ३९५०] || १३ जून || {{cr|FIN}} || {{cr|NOR}} || बॉट्क्रिया क्रिकेट संकुल, [[स्टॉकहोम]] || {{cr|FIN}} ३६ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539469.html टी२०आ ३९५१] || १३ जून || {{cr|SWE}} || {{cr|AUT}} || बॉट्क्रिया क्रिकेट संकुल, [[स्टॉकहोम]] || {{cr|SWE}} ७५ धावांनी विजयी |- ! colspan="6" |तिसऱ्या स्थानाचा प्ले-ऑफ |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539470.html टी२०आ ३९५३] || १४ जून || {{cr|AUT}} || {{cr|NOR}} || बॉट्क्रिया क्रिकेट संकुल, [[स्टॉकहोम]] || {{cr|AUT}} १५ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]] पद्धतीने) |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539471.html टी२०आ ३९५४] || १४ जून || {{cr|SWE}} || {{cr|FIN}} || बॉट्क्रिया क्रिकेट संकुल, [[स्टॉकहोम]] || {{cr|SWE}} ९ गडी राखून विजयी |} ===गर्न्सी महिला संघाचा जर्सी दौरा=== {{मुख्य|गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |आंतर-द्वीपीय (मटी२०आ मालिका) |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539583.html मटी२०आ २८५५] || १४ जून || ग्रेनव्हिल क्रिकेट मैदान, सेंट सेवियर || {{crw|JER}} १०० धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539584.html मटी२०आ २८५८] || १४ जून || ग्रेनव्हिल क्रिकेट मैदान, सेंट सेवियर || {{crw|JER}} १०० धावांनी विजयी |} ===माल्टा महिला संघाचा सायप्रस दौरा=== {{मुख्य|माल्टा महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |मटी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540322.html मटी२०आ २८६७] || १८ जून || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{crw|CYP}} २४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540323.html मटी२०आ २८६९] || १८ जून || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{crw|CYP}} ८२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540324.html मटी२०आ २८७१] || १९ जून || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{crw|CYP}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540325.html मटी२०आ २८७३] || १९ जून || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{crw|CYP}} २८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540326.html मटी२०आ २८७६] || २० जून || हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{crw|CYP}} ५१ धावांनी विजयी |} ===२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका=== {{मुख्य|२०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726/points-table-standings |title=Namibia T20 Tri-Series 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=२३ जून २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=NAM |team2=HK |team3=NGA |win_HK=2 |loss_HK=2 |nr_HK=0 |rs_HK=530 |or_HK=71 |rc_HK=559 |ob_HK=78.1 |win_NAM=4 |loss_NAM=0 |nr_NAM=0 |rs_NAM=771 |or_NAM=78.1 |rc_NAM=557 |ob_NAM=80 |win_NGA=0 |loss_NGA=4 |nr_NGA=0 |rs_NGA=433 |or_NGA=80 |rc_NGA=618 |ob_NGA=71 |name_HK={{cr|HK}} |name_NAM={{cr|NAM}} |name_NGA={{cr|NGA}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539739.html टी२०आ ३९५७] || १८ जून || {{cr|HK}} || {{cr|NGA}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|HK}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539740.html टी२०आ ३९६३] || १९ जून || {{cr|NAM}} || {{cr|HK}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|NAM}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539741.html टी२०आ ३९६९] || २० जून || {{cr|NAM}} || {{cr|NGA}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|NAM}} ९० धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539742.html टी२०आ ३९७४] || २१ जून || {{cr|HK}} || {{cr|NGA}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|HK}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539743.html टी२०आ ३९७८] || २२ जून || {{cr|NAM}} || {{cr|HK}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|NAM}} ३० धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539744.html टी२०आ ३९८३] || २३ जून || {{cr|NAM}} || {{cr|NGA}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|NAM}} ९३ धावांनी विजयी |} ===जर्मनीचा डेन्मार्क दौरा=== {{मुख्य|जर्मनी क्रिकेट संघाचा डेन्मार्क दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539472.html टी२०आ ३९५८] || १८ जून || [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|GER}} २ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539473.html टी२०आ ३९६१] || १९ जून || [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539474.html टी२०आ ३९६४] || १९ जून || [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539475.html टी२०आ ३९६७] || २० जून || [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} ५ गडी राखून विजयी |} ===२०२६ पुरुष कॉन्टिनेंटल चषक=== {{मुख्य|२०२६ पुरुष कॉन्टिनेंटल चषक}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/continental-cup-2026-1540302/points-table-standings |title=Continental Cup 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=२० जून २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=BEL |team2=SUI |team3=ROM |team4=HUN |win_BEL=3 |loss_BEL=0 |nr_BEL=0 |rs_BEL=596 |or_BEL=60 |rc_BEL=550 |ob_BEL=60 |win_HUN=0 |loss_HUN=3 |nr_HUN=0 |rs_HUN=487 |or_HUN=60 |rc_HUN=502 |ob_HUN=54.5 |win_ROM=1 |loss_ROM=2 |nr_ROM=0 |rs_ROM=477 |or_ROM=55.4 |rc_ROM=499 |ob_ROM=59.2 |win_SUI=2 |loss_SUI=1 |nr_SUI=0 |rs_SUI=508 |or_SUI=58.3 |rc_SUI=517 |ob_SUI=60 |name_BEL={{cr|BEL}} |name_HUN={{cr|HUN}} |name_ROM={{cr|ROM}} |name_SUI={{cr|SUI}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540308.html टी२०आ ३९५९] || १९ जून || {{cr|ROM}} || {{cr|BEL}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|BEL}} २० धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540309.html टी२०आ ३९६२] || १९ जून || {{cr|ROM}} || {{cr|SUI}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|SUI}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540310.html टी२०आ ३९६५] || १९ जून || {{cr|HUN}} || {{cr|SUI}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|SUI}} ३ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540311.html टी२०आ ३९६६] || २० जून || {{cr|ROM}} || {{cr|HUN}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|ROM}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540312.html टी२०आ ३९६८] || २० जून || {{cr|BEL}} || {{cr|HUN}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|BEL}} १० धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540313.html टी२०आ ३९७०] || २० जून || {{cr|BEL}} || {{cr|SUI}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|BEL}} १६ धावांनी विजयी |- ! colspan="6" |उपांत्य फेरी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540314.html टी२०आ ३९७१] || २१ जून || {{cr|BEL}} || {{cr|HUN}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|BEL}} ८७ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540315.html टी२०आ ३९७३] || २१ जून || {{cr|ROM}} || {{cr|SUI}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|ROM}} ५१ धावांनी विजयी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540316.html टी२०आ ३९७५] || २१ जून || {{cr|ROM}} || {{cr|BEL}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|BEL}} ८ धावांनी विजयी |} ===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ=== {{मुख्य|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/wt20-americas-sub-regional-qualifier-a-2026-1539721/points-table-standings |title=WT20 Americas Sub Regional Qualifier A 2026 Points Table |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=२७ जून २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=BER |team2=BAH |team3=PAN |team4=BLZ |team5=BRA |win_BER=3 |loss_BER=0 |nr_BER=1 |nrr_BER=7.776 |status_BER=H |win_BAH=2 |loss_BAH=1 |nr_BAH=1 |nrr_BAH=0.255 |win_PAN=2 |loss_PAN=1 |nr_PAN=1 |nrr_PAN=-0.170 |win_BLZ=1 |loss_BLZ=2 |nr_BLZ=1 |nrr_BLZ=-1.087 |win_BRA=0 |loss_BRA=4 |nr_BRA=0 |nrr_BRA=-3.134 |name_BER={{cr|BER}} |name_BAH={{cr|BAH}} |name_PAN={{cr|PAN}} |name_BLZ={{cr|BLZ}} |name_BRA={{cr|BRA}} |result1=Q |result2=E |result3=E |result4=E |result5=E |res_col_header=निकाल |col_Q=#cfc |text_Q=प्रादेशिक अंतिम फेरीसाठी पात्र |text_E=बाहेर }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539729.html टी२०आ ३९७४अ] || २१ जून || {{cr|BLZ}} || {{cr|PAN}} || व्हाइट हिल फील्ड, सँडीज पॅरिश || सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539730.html टी२०आ ३९७६] || २१ जून || {{cr|BER}} || {{cr|BAH}} || व्हाइट हिल फील्ड, सँडीज पॅरिश || निकाल नाही |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539731.html टी२०आ ३९७९] || २२ जून || {{cr|BER}} || {{cr|BLZ}} || व्हाइट हिल फील्ड, सँडीज पॅरिश || {{cr|BER}} १० गडी राखून विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]] पद्धतीने) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539732.html टी२०आ ३९८०] || २२ जून || {{cr|BRA}} || {{cr|PAN}} || व्हाइट हिल फील्ड, सँडीज पॅरिश || {{cr|PAN}} ६९ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539733.html टी२०आ ३९८४] || २४ जून || {{cr|BAH}} || {{cr|PAN}} || व्हाइट हिल फील्ड, सँडीज पॅरिश || {{cr|PAN}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539734.html टी२०आ ३९८५] || २४ जून || {{cr|BLZ}} || {{cr|BRA}} || व्हाइट हिल फील्ड, सँडीज पॅरिश || {{cr|BLZ}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539735.html टी२०आ ३९८८] || २५ जून || {{cr|BER}} || {{cr|PAN}} || व्हाइट हिल फील्ड, सँडीज पॅरिश || {{cr|BER}} १० गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539736.html टी२०आ ३९८९] || २५ जून || {{cr|BAH}} || {{cr|BRA}} || व्हाइट हिल फील्ड, सँडीज पॅरिश || {{cr|BAH}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539737.html टी२०आ ३९९८] || २७ जून || {{cr|BAH}} || {{cr|BLZ}} || व्हाइट हिल फील्ड, सँडीज पॅरिश || {{cr|BAH}} २२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539738.html टी२०आ ३९९९] || २७ जून || {{cr|BER}} || {{cr|BRA}} || व्हाइट हिल फील्ड, सँडीज पॅरिश || {{cr|BER}} १४६ धावांनी विजयी |} ===२०२६ आशिया-प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी=== {{मुख्य|२०२६ आशिया-प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/asia-pacific-cricket-champions-trophy-2026-1541797/points-table-standings |title=Asia Pacific Cricket Champions Trophy 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=२६ जून २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=SIN |team2=THA |team3=IDN |team4=UZB |win_IDN=1 |loss_IDN=1 |nr_IDN=1 |rs_IDN=382 |or_IDN=40 |rc_IDN=386 |ob_IDN=40 |win_SIN=3 |loss_SIN=0 |nr_SIN=0 |rs_SIN=546 |or_SIN=48 |rc_SIN=283 |ob_SIN=48 |win_THA=1 |loss_THA=1 |nr_THA=1 |rs_THA=137 |or_THA=23.4 |rc_THA=224 |ob_THA=40 |win_UZB=0 |loss_UZB=3 |nr_UZB=0 |rs_UZB=214 |or_UZB=48 |rc_UZB=386 |ob_UZB=31.4 |name_IDN={{cr|IDN}} |name_SIN={{cr|SIN}} |name_THA={{cr|THA}} |name_UZB={{cr|UZB}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1541803.html टी२०आ ३९७६अ] || २२ जून || {{cr|IDN}} || {{cr|THA}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1541804.html टी२०आ ३९७७] || २२ जून || {{cr|SIN}} || {{cr|UZB}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|SIN}} ५२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1541805.html टी२०आ ३९८१] || २३ जून || {{cr|IDN}} || {{cr|UZB}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|IDN}} ११९ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1541806.html टी२०आ ३९८२] || २३ जून || {{cr|SIN}} || {{cr|THA}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|SIN}} ८८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1541807.html टी२०आ ३९८६] || २५ जून || {{cr|THA}} || {{cr|UZB}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|THA}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1541808.html टी२०आ ३९८७] || २५ जून || {{cr|SIN}} || {{cr|IDN}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|SIN}} १२३ धावांनी विजयी |- ! colspan="6" |तिसऱ्या स्थानाचा प्ले-ऑफ |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1541809.html टी२०आ ३९९०] || २६ जून || {{cr|IDN}} || {{cr|UZB}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|IDN}} ९७ धावांनी विजयी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1541810.html टी२०आ ३९९२] || २६ जून || {{cr|SIN}} || {{cr|THA}} || सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] || {{cr|SIN}} ६ गडी राखून विजयी |} ===२०२६ पुरुष मध्य युरोप चषक=== {{मुख्य|२०२६ पुरुष मध्य युरोप चषक}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/central-europe-cup-2026-1539461/points-table-standings |title=Central Europe Cup 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ जून २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=CZE |team2=LUX |team3=SRB |win_CZE=3 |loss_CZE=1 |nr_CZE=0 |rs_CZE=816 |or_CZE=76.4 |rc_CZE=678 |ob_CZE=79 |win_LUX=3 |loss_LUX=1 |nr_LUX=0 |rs_LUX=715 |or_LUX=67.5 |rc_LUX=746 |ob_LUX=80 |win_SRB=0 |loss_SRB=4 |nr_SRB=0 |rs_SRB=681 |or_SRB=80 |rc_SRB=788 |ob_SRB=65.3 |name_CZE={{cr|CZE}} |name_LUX={{cr|LUX}} |name_SRB={{cr|SRB}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539476.html टी२०आ ३९९१] || २६ जून || {{cr|LUX}} || {{cr|SRB}} || विनोर क्रिकेट मैदान (स्कॉट पेज फील्ड), [[प्राग]] || {{cr|LUX}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539477.html टी२०आ ३९९४] || २६ जून || {{cr|CZE}} || {{cr|LUX}} || विनोर क्रिकेट मैदान (स्कॉट पेज फील्ड), [[प्राग]] || {{cr|LUX}} २ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539478.html टी२०आ ३९९५] || २७ जून || {{cr|CZE}} || {{cr|SRB}} || विनोर क्रिकेट मैदान (स्कॉट पेज फील्ड), [[प्राग]] || {{cr|CZE}} १०४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539479.html टी२०आ ३९९७] || २७ जून || {{cr|LUX}} || {{cr|SRB}} || विनोर क्रिकेट मैदान (स्कॉट पेज फील्ड), [[प्राग]] || {{cr|LUX}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539480.html टी२०आ ४००१] || २८ जून || {{cr|CZE}} || {{cr|LUX}} || विनोर क्रिकेट मैदान (स्कॉट पेज फील्ड), [[प्राग]] || {{cr|CZE}} ३७ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539481.html टी२०आ ४००३] || २८ जून || {{cr|CZE}} || {{cr|SRB}} || विनोर क्रिकेट मैदान (स्कॉट पेज फील्ड), [[प्राग]] || {{cr|CZE}} ७ गडी राखून विजयी |} ===२०२६ महिला मध्य युरोप चषक=== {{मुख्य|२०२६ महिला मध्य युरोप चषक}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/women-central-europe-cup-2026-1539487/points-table-standings |title=Women Central Europe Cup 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ जून २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=CZE |team2=NOR |team3=LUX |win_CZE=4 |loss_CZE=0 |nr_CZE=0 |rs_CZE=437 |or_CZE=56.2 |rc_CZE=401 |ob_CZE=80 |win_LUX=0 |loss_LUX=4 |nr_LUX=0 |rs_LUX=408 |or_LUX=80 |rc_LUX=468 |ob_LUX=57.2 |win_NOR=2 |loss_NOR=2 |nr_NOR=0 |rs_NOR=551 |or_NOR=80 |rc_NOR=527 |ob_NOR=79 |name_CZE={{crw|CZE}} |name_LUX={{crw|LUX}} |name_NOR={{crw|NOR}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539512.html मटी२०आ २८८८] || २६ जून || {{crw|LUX}} || {{crw|NOR}} || विनोर क्रिकेट मैदान (बँक्स फील्ड), [[प्राग]] || {{crw|NOR}} १३ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539513.html मटी२०आ २८९०] || २६ जून || {{crw|CZE}} || {{crw|LUX}} || विनोर क्रिकेट मैदान (बँक्स फील्ड), [[प्राग]] || {{crw|CZE}} १० गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539514.html मटी२०आ २८९४] || २७ जून || {{crw|CZE}} || {{crw|NOR}} || विनोर क्रिकेट मैदान (बँक्स फील्ड), [[प्राग]] || {{crw|CZE}} ३३ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539515.html मटी२०आ २८९७] || २७ जून || {{crw|LUX}} || {{crw|NOR}} || विनोर क्रिकेट मैदान (बँक्स फील्ड), [[प्राग]] || {{crw|NOR}} ४५ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539516.html मटी२०आ २९०३] || २८ जून || {{crw|CZE}} || {{crw|LUX}} || विनोर क्रिकेट मैदान (बँक्स फील्ड), [[प्राग]] || {{crw|CZE}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1539517.html मटी२०आ २९०५] || २८ जून || {{crw|CZE}} || {{crw|NOR}} || विनोर क्रिकेट मैदान (बँक्स फील्ड), [[प्राग]] || {{crw|CZE}} ६ गडी राखून विजयी |} ===सर्बिया महिला संघाचा बल्गेरिया दौरा=== {{मुख्य|सर्बिया महिला क्रिकेट संघाचा बल्गेरिया दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |बाल्कन चषक (मटी२०आ मालिका) |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1541615.html मटी२०आ २८८९] || २६ जून || वासिल लेव्हस्की राष्ट्रीय क्रीडा अकादमी, [[सोफिया]] || {{crw|SRB}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1541616.html मटी२०आ २८९२] || २७ जून || वासिल लेव्हस्की राष्ट्रीय क्रीडा अकादमी, [[सोफिया]] || {{crw|BUL}} ७ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1541617.html मटी२०आ २८९६] || २७ जून || वासिल लेव्हस्की राष्ट्रीय क्रीडा अकादमी, [[सोफिया]] || {{crw|SRB}} ८४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1541618.html मटी२०आ २९०१] || २८ जून || वासिल लेव्हस्की राष्ट्रीय क्रीडा अकादमी, [[सोफिया]] || {{crw|SRB}} ५ गडी राखून विजयी |} ===स्वित्झर्लंड महिला संघाचा डेन्मार्क दौरा=== {{मुख्य|स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा डेन्मार्क दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |मटी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540948.html मटी२०आ २८९३] || २७ जून || अल्बर्ट्सलुंड क्रिकेट क्लब, अल्बर्ट्सलुंड || {{crw|DEN}} ४४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540949.html मटी२०आ २८९८] || २७ जून || अल्बर्ट्सलुंड क्रिकेट क्लब, अल्बर्ट्सलुंड || {{crw|SUI}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540950.html मटी२०आ २९०२] || २८ जून || अल्बर्ट्सलुंड क्रिकेट क्लब, अल्बर्ट्सलुंड || {{crw|DEN}} १४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540951.html मटी२०आ २९०६] || २८ जून || अल्बर्ट्सलुंड क्रिकेट क्लब, अल्बर्ट्सलुंड || {{crw|DEN}} ९ धावांनी विजयी |} ===ऑस्ट्रियाचा हंगेरी दौरा=== {{मुख्य|ऑस्ट्रिया क्रिकेट संघाचा हंगेरी दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1542988.html टी२०आ ३९९६] || २७ जून || जीबी ओव्हल, स्झोडलिगेट || {{cr|AUT}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1542989.html टी२०आ ४०००] || २८ जून || जीबी ओव्हल, स्झोडलिगेट || {{cr|AUT}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1542990.html टी२०आ ४००२] || २८ जून || जीबी ओव्हल, स्झोडलिगेट || {{cr|AUT}} १५७ धावांनी विजयी |} ==जुलै== ===पोर्तुगालचा स्वीडन दौरा=== {{मुख्य|पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा स्वीडन दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540317.html टी२०आ ४००५] || १ जुलै || बॉट्क्रिया क्रिकेट संकुल, [[स्टॉकहोम]] || {{cr|POR}} १२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540318.html टी२०आ ४००६] || १ जुलै || बॉट्क्रिया क्रिकेट संकुल, [[स्टॉकहोम]] || {{cr|POR}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1540319.html टी२०आ ४००८] || २ जुलै || बॉट्क्रिया क्रिकेट संकुल, [[स्टॉकहोम]] || सामना बरोबरीत ({{cr|POR}} [[सुपर ओव्हर|सुपर ओव्हरमध्ये]] विजयी) |} ===पोर्तुगालचा फिनलंड दौरा=== {{मुख्य|पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा फिनलंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543356.html टी२०आ ४००९] || ३ जुलै || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा || {{cr|POR}} ३२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543357.html टी२०आ ४०१०] || ४ जुलै || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा || निकाल नाही |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543358.html टी२०आ ४०११] || ४ जुलै || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा || {{cr|POR}} ८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543359.html टी२०आ ४०१२अ] || ५ जुलै || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा || सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543360.html टी२०आ ४०१२ब] || ५ जुलै || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा || सामना रद्द |} ===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब=== {{मुख्य|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="EuropeB">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-regional-europe-qualifier-b-2026-1543347/points-table-standings |title=T20 World Cup Regional Europe Qualifier B 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=१८ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=ROM |team2=BEL |team3=GIB |team4=SRB |win_ROM=3 |loss_ROM=0 |nr_ROM=0 |nrr_ROM=1.319 |win_BEL=2 |loss_BEL=1 |nr_BEL=0 |nrr_BEL=1.494 |win_GIB=1 |loss_GIB=2 |nr_GIB=0 |nrr_GIB=-0.562 |win_SRB=0 |loss_SRB=3 |nr_SRB=0 |nrr_SRB=-2.392 |name_ROM={{cr|ROM}} |name_BEL={{cr|BEL}} |name_GIB={{cr|GIB}} |name_SRB={{cr|SRB}} |result1=F |result2=3P |result3=5P |result4=7P |res_col_header=निकाल |col_F=#cfc |col_3P=#ffc |col_5P=#ccf |col_7P=#fdd |text_F=अंतिम सामन्यासाठी पात्र |text_3P=तिसऱ्या स्थानाच्या प्ले-ऑफसाठी पात्र |text_5P=पाचव्या स्थानाच्या प्ले-ऑफसाठी पात्र |text_7P=सातव्या स्थानाच्या प्ले-ऑफसाठी पात्र }} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="EuropeB"/> |show_tie=no |update=complete |team1=DEN |team2=HUN |team3=NOR |team4=EST |team5=TUR |win_DEN=4 |loss_DEN=0 |nr_DEN=0 |nrr_DEN=3.925 |status_DEN=H |win_HUN=3 |loss_HUN=1 |nr_HUN=0 |nrr_HUN=-0.585 |win_NOR=2 |loss_NOR=2 |nr_NOR=0 |nrr_NOR=1.568 |win_EST=1 |loss_EST=3 |nr_EST=0 |nrr_EST=-1.963 |win_TUR=0 |loss_TUR=4 |nr_TUR=0 |nrr_TUR=-4.318 |name_DEN={{cr|DEN}} |name_HUN={{cr|HUN}} |name_NOR={{cr|NOR}} |name_EST={{cr|EST}} |name_TUR={{cr|TUR}} |result1=F |result2=3P |result3=5P |result4=7P |result5=E |res_col_header=निकाल |col_F=#cfc |col_3P=#ffc |col_5P=#ccf |col_7P=#fdd |text_F=अंतिम सामन्यासाठी पात्र |text_3P=तिसऱ्या स्थानाच्या प्ले-ऑफसाठी पात्र |text_5P=पाचव्या स्थानाच्या प्ले-ऑफसाठी पात्र |text_7P=सातव्या स्थानाच्या प्ले-ऑफसाठी पात्र |text_E=बाहेर }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543361.html टी२०आ ४०१४] || ८ जुलै || {{cr|DEN}} || {{cr|EST}} || [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} १०८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543362.html टी२०आ ४०१५] || ८ जुलै || {{cr|BEL}} || {{cr|GIB}} || कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे || {{cr|BEL}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543363.html टी२०आ ४०१६] || ८ जुलै || {{cr|HUN}} || {{cr|NOR}} || [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|HUN}} २ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543364.html टी२०आ ४०१७] || ८ जुलै || {{cr|ROM}} || {{cr|SRB}} || कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे || {{cr|ROM}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543365.html टी२०आ ४०१८] || ९ जुलै || {{cr|DEN}} || {{cr|TUR}} || कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे || {{cr|DEN}} ८६ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543366.html टी२०आ ४०१९] || ९ जुलै || {{cr|EST}} || {{cr|NOR}} || कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे || {{cr|NOR}} २ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543367.html टी२०आ ४०२१] || १० जुलै || {{cr|GIB}} || {{cr|ROM}} || [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|ROM}} १ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543368.html टी२०आ ४०२२] || १० जुलै || {{cr|EST}} || {{cr|HUN}} || कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे || {{cr|HUN}} ६ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543369.html टी२०आ ४०२३] || १० जुलै || {{cr|BEL}} || {{cr|SRB}} || [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|BEL}} ६४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543370.html टी२०आ ४०२४] || १० जुलै || {{cr|NOR}} || {{cr|TUR}} || कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे || {{cr|NOR}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543371.html टी२०आ ४०२६] || १२ जुलै || {{cr|DEN}} || {{cr|NOR}} || [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} ५४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543372.html टी२०आ ४०२७] || १२ जुलै || {{cr|BEL}} || {{cr|ROM}} || कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे || {{cr|ROM}} २ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543373.html टी२०आ ४०२८] || १२ जुलै || {{cr|HUN}} || {{cr|TUR}} || [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|HUN}} २० धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]] पद्धतीने) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543374.html टी२०आ ४०२९] || १२ जुलै || {{cr|GIB}} || {{cr|SRB}} || कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे || {{cr|GIB}} २ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543375.html टी२०आ ४०३०] || १३ जुलै || {{cr|DEN}} || {{cr|HUN}} || [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} ६६ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543376.html टी२०आ ४०३१] || १३ जुलै || {{cr|EST}} || {{cr|TUR}} || [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|EST}} ६ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |सातव्या स्थानाचा प्ले-ऑफ |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543377.html टी२०आ ४०३३] || १४ जुलै || {{cr|EST}} || {{cr|SRB}} || कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे || {{cr|EST}} ६ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |पाचव्या स्थानाचा प्ले-ऑफ |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543378.html टी२०आ ४०३४] || १४ जुलै || {{cr|GIB}} || {{cr|NOR}} || कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे || {{cr|NOR}} २४ धावांनी विजयी |- ! colspan="6" |तिसऱ्या स्थानाचा प्ले-ऑफ |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544120.html टी२०आ ४०३२] || १४ जुलै || {{cr|BEL}} || {{cr|HUN}} || [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|BEL}} १० गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544121.html टी२०आ ४०३५] || १४ जुलै || {{cr|DEN}} || {{cr|ROM}} || [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} ६ धावांनी विजयी |} ===स्वित्झर्लंड महिला संघाचा जर्मनी दौरा=== {{मुख्य|स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |मटी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544137.html मटी२०आ २९११] || १० जुलै || स्पोर्ट अँड स्विमिंग क्लब, [[कार्ल्सरूह]] || {{crw|GER}} २ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544138.html मटी२०आ २९१२] || १० जुलै || स्पोर्ट अँड स्विमिंग क्लब, [[कार्ल्सरूह]] || {{crw|GER}} १० गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544139.html मटी२०आ २९१३] || ११ जुलै || स्पोर्ट अँड स्विमिंग क्लब, [[कार्ल्सरूह]] || {{crw|GER}} १३ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544140.html मटी२०आ २९१४] || ११ जुलै || स्पोर्ट अँड स्विमिंग क्लब, [[कार्ल्सरूह]] || {{crw|GER}} ४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544141.html मटी२०आ २९१५] || १२ जुलै || स्पोर्ट अँड स्विमिंग क्लब, [[कार्ल्सरूह]] || {{crw|SUI}} २५ धावांनी विजयी |} ===२०२६ कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका=== {{मुख्य|२०२६ कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/women-s-t20-quadrangular-series-in-namibia-2026-1544593/points-table-standings |title=Women's T20 Quadrangular Series (in Namibia) 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=२८ जुलै २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=NAM |team2=UGA |team3=HK |team4=TAN |win_HK=2 |loss_HK=4 |nr_HK=0 |rs_HK=745 |or_HK=118.3 |rc_HK=738 |ob_HK=108.3 |win_NAM=6 |loss_NAM=0 |nr_NAM=0 |rs_NAM=707 |or_NAM=98.2 |rc_NAM=694 |ob_NAM=120 |win_TAN=0 |loss_TAN=6 |nr_TAN=0 |rs_TAN=589 |or_TAN=100 |rc_TAN=734 |ob_TAN=102.4 |win_UGA=4 |loss_UGA=2 |nr_UGA=0 |rs_UGA=745 |or_UGA=113.1 |rc_UGA=620 |ob_UGA=98.5 |name_HK={{crw|HK}} |name_NAM={{crw|NAM}} |name_TAN={{crw|TAN}} |name_UGA={{crw|UGA}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544599.html मटी२०आ २९१६] || २१ जुलै || {{crw|HK}} || {{crw|UGA}} || हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] || {{crw|UGA}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544600.html मटी२०आ २९१७] || २१ जुलै || {{crw|NAM}} || {{crw|TAN}} || हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] || {{crw|NAM}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544601.html मटी२०आ २९१८] || २२ जुलै || {{crw|NAM}} || {{crw|UGA}} || हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] || सामना बरोबरीत ({{crw|NAM}} [[सुपर ओव्हर|सुपर ओव्हरमध्ये]] विजयी) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544602.html मटी२०आ २९१९] || २२ जुलै || {{crw|HK}} || {{crw|TAN}} || हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] || {{crw|HK}} १६ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544603.html मटी२०आ २९२०] || २४ जुलै || {{crw|TAN}} || {{crw|UGA}} || हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] || {{crw|UGA}} ५ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544604.html मटी२०आ २९२१] || २४ जुलै || {{crw|NAM}} || {{crw|HK}} || हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] || {{crw|NAM}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544605.html मटी२०आ २९२२] || २५ जुलै || {{crw|NAM}} || {{crw|TAN}} || हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] || {{crw|NAM}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544606.html मटी२०आ २९२४] || २५ जुलै || {{crw|HK}} || {{crw|UGA}} || हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] || {{crw|UGA}} २ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544607.html मटी२०आ २९२६] || २७ जुलै || {{crw|HK}} || {{crw|TAN}} || हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] || {{crw|HK}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544608.html मटी२०आ २९२८] || २७ जुलै || {{crw|NAM}} || {{crw|UGA}} || हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] || {{crw|NAM}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544609.html मटी२०आ २९३०] || २८ जुलै || {{crw|NAM}} || {{crw|HK}} || हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] || {{crw|NAM}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544610.html मटी२०आ २९३३] || २८ जुलै || {{crw|TAN}} || {{crw|UGA}} || हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] || {{crw|UGA}} प्रतिस्पर्धी संघाने सामना सोडल्यामुळे विजयी<ref>{{cite web |url=https://ugandacricket.com/victoria-pearls-awarded-victory-as-capricorn-t20i-quadrangular-match-ends-in-forfeiture-following-player-injury/ |title=Victoria Pearls awarded victory as Capricorn T20I Quadrangular match ends In forfeiture following player Injury |work=Cricket Uganda |access-date=२९ जुलै २०२६}}</ref> |- ! colspan="6" |तिसऱ्या स्थानाचा प्ले-ऑफ |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544611.html मटी२०आ २९३८] || ३० जुलै || {{crw|HK}} || {{crw|TAN}} || हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] || {{crw|TAN}} ७ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544612.html मटी२०आ २९४०] || ३० जुलै || {{crw|NAM}} || {{crw|UGA}} || हाय परफॉर्मन्स ओव्हल, [[विंडहोक]] || {{crw|UGA}} १७ धावांनी विजयी |} ===२०२६ ईसीए पुरुष युरोपियन चषक=== {{मुख्य|२०२६ ईसीए पुरुष युरोपियन चषक}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/eca-men-s-european-cup-2026-1546372/points-table-standings |title=ECA Men's European Cup 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=२९ जुलै २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=FRA |team2=ROM |team3=AUT |team4=TUR |team5=ISR |win_AUT=3 |loss_AUT=1 |nr_AUT=0 |rs_AUT=548 |or_AUT=67.3 |rc_AUT=498 |ob_AUT=80 |win_FRA=3 |loss_FRA=1 |nr_FRA=0 |rs_FRA=676 |or_FRA=74.3 |rc_FRA=454 |ob_FRA=76.5 |win_ISR=0 |loss_ISR=4 |nr_ISR=0 |rs_ISR=420 |or_ISR=75 |rc_ISR=434 |ob_ISR=49.4 |win_ROM=3 |loss_ROM=1 |nr_ROM=0 |rs_ROM=502 |or_ROM=58.1 |rc_ROM=496 |ob_ROM=77.3 |win_TUR=1 |loss_TUR=3 |nr_TUR=0 |rs_TUR=384 |or_TUR=75 |rc_TUR=648 |ob_TUR=66.1 |name_AUT={{cr|AUT}} |name_FRA={{cr|FRA}} |name_ISR={{cr|ISR}} |name_ROM={{cr|ROM}} |name_TUR={{cr|TUR}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546377.html टी२०आ ४०४०] || २५ जुलै || {{cr|ROM}} || {{cr|FRA}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|ROM}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546378.html टी२०आ ४०४२] || २५ जुलै || {{cr|AUT}} || {{cr|TUR}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|AUT}} १२७ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546379.html टी२०आ ४०४३] || २६ जुलै || {{cr|ROM}} || {{cr|AUT}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|AUT}} ३ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546380.html टी२०आ ४०४५] || २६ जुलै || {{cr|ROM}} || {{cr|TUR}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|ROM}} १० गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546381.html टी२०आ ४०४६] || २७ जुलै || {{cr|FRA}} || {{cr|TUR}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|FRA}} १४५ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546382.html टी२०आ ४०४७] || २७ जुलै || {{cr|ROM}} || {{cr|ISR}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|ROM}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546383.html टी२०आ ४०४८] || २८ जुलै || {{cr|AUT}} || {{cr|ISR}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|AUT}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546384.html टी२०आ ४०४९] || २८ जुलै || {{cr|ISR}} || {{cr|TUR}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|TUR}} ९ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]] पद्धतीने) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546385.html टी२०आ ४०५०] || २८ जुलै || {{cr|AUT}} || {{cr|FRA}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|FRA}} ८१ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546386.html टी२०आ ४०५१] || २९ जुलै || {{cr|FRA}} || {{cr|ISR}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|FRA}} ६ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |उपांत्य फेरी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546387.html टी२०आ ४०५२] || २९ जुलै || {{cr|FRA}} || {{cr|TUR}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|FRA}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546388.html टी२०आ ४०५३] || ३० जुलै || {{cr|ROM}} || {{cr|AUT}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|ROM}} ६ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546389.html टी२०आ ४०५४] || ३० जुलै || {{cr|ROM}} || {{cr|FRA}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|FRA}} ४ धावांनी विजयी |} ===फिनलंड महिला संघाचा एस्टोनिया दौरा=== {{मुख्य|फिनलंड महिला क्रिकेट संघाचा एस्टोनिया दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |मटी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547107.html मटी२०आ २९२३] || २५ जुलै || एस्टोनियन नॅशनल क्रिकेट अँड रग्बी फील्ड, टालिन || {{crw|FIN}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547108.html मटी२०आ २९२५] || २५ जुलै || एस्टोनियन नॅशनल क्रिकेट अँड रग्बी फील्ड, टालिन || {{crw|FIN}} ९ गडी राखून विजयी |} ===२०२६ स्वित्झर्लंड महिला चौरंगी मालिका=== {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/women-s-t20-quadrangular-series-in-switzerland-2026-1547102/points-table-standings |title=Women's T20 Quadrangular Series (in Switzerland) Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=२९ जुलै २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=BRA |team2=JER |team3=ESP |team4=SUI |win_BRA=3 |loss_BRA=0 |nr_BRA=0 |rs_BRA=466 |or_BRA=38.3 |rc_BRA=374 |ob_BRA=60 |win_JER=2 |loss_JER=1 |nr_JER=0 |rs_JER=423 |or_JER=46.2 |rc_JER=508 |ob_JER=60 |win_ESP=1 |loss_ESP=2 |nr_ESP=0 |rs_ESP=459 |or_ESP=57.5 |rc_ESP=460 |ob_ESP=44.1 |win_SUI=0 |loss_SUI=3 |nr_SUI=0 |rs_SUI=403 |or_SUI=60 |rc_SUI=409 |ob_SUI=38.3 |name_BRA={{crw|BRA}} |name_JER={{crw|JER}} |name_ESP={{crw|ESP}} |name_SUI={{crw|SUI}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547109.html मटी२०आ २९२७] || २७ जुलै || {{crw|SUI}} || {{crw|JER}} || एम्ब्राख क्रिकेट मैदान, एम्ब्राख || {{crw|JER}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547110.html मटी२०आ २९२९] || २७ जुलै || {{crw|JER}} || {{crw|ESP}} || एम्ब्राख क्रिकेट मैदान, एम्ब्राख || {{crw|JER}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547111.html मटी२०आ २९३१] || २८ जुलै || {{crw|SUI}} || {{crw|ESP}} || एम्ब्राख क्रिकेट मैदान, एम्ब्राख || {{crw|ESP}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547112.html मटी२०आ २९३२] || २८ जुलै || {{crw|BRA}} || {{crw|JER}} || एम्ब्राख क्रिकेट मैदान, एम्ब्राख || {{crw|BRA}} ८७ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547113.html मटी२०आ २९३५] || २९ जुलै || {{crw|BRA}} || {{crw|ESP}} || एम्ब्राख क्रिकेट मैदान, एम्ब्राख || {{crw|BRA}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547114.html मटी२०आ २९३६] || २९ जुलै || {{crw|SUI}} || {{crw|BRA}} || एम्ब्राख क्रिकेट मैदान, एम्ब्राख || {{crw|BRA}} ६ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |पात्रता सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547115.html मटी२०आ २९३९] || ३० जुलै || {{crw|SUI}} || {{crw|ESP}} || एम्ब्राख क्रिकेट मैदान, एम्ब्राख || {{crw|ESP}} ७६ धावांनी विजयी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547116.html मटी२०आ २९४१] || ३० जुलै || {{crw|BRA}} || {{crw|ESP}} || एम्ब्राख क्रिकेट मैदान, एम्ब्राख || {{crw|BRA}} ८६ धावांनी विजयी |} ===जर्सी महिला संघाचा स्वित्झर्लंड दौरा=== {{मुख्य|जर्सी महिला क्रिकेट संघाचा स्वित्झर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |मटी२०आ सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547117.html मटी२०आ २९३४] || २९ जुलै || एम्ब्राख क्रिकेट मैदान, एम्ब्राख || {{crw|JER}} ६६ धावांनी विजयी |} ===कॅनडा महिला संघाचा अर्जेंटिना दौरा=== {{मुख्य|कॅनडा महिला क्रिकेट संघाचा अर्जेंटिना दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |मटी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544142.html मटी२०आ २९३७] || २९ जुलै || सेंट जॉर्जेस कॉलेज मैदान, [[किल्मेस]] || {{crw|ARG}} १ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544143.html मटी२०आ २९४२] || ३० जुलै || सेंट जॉर्जेस कॉलेज मैदान, [[किल्मेस]] || {{crw|ARG}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544144.html मटी२०आ २९४५] || ३१ जुलै || सेंट जॉर्जेस कॉलेज मैदान, [[किल्मेस]] || निकाल नाही |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544145.html मटी२०आ २९४६] || १ ऑगस्ट || सेंट जॉर्जेस कॉलेज मैदान, [[किल्मेस]] || {{crw|ARG}} १८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544146.html मटी२०आ २९४७] || १ ऑगस्ट || सेंट जॉर्जेस कॉलेज मैदान, [[किल्मेस]] || {{crw|CAN}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544147.html मटी२०आ २९४९] || २ ऑगस्ट || सेंट जॉर्जेस कॉलेज मैदान, [[किल्मेस]] || {{crw|ARG}} २१ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544148.html मटी२०आ २९५०] || २ ऑगस्ट || सेंट जॉर्जेस कॉलेज मैदान, [[किल्मेस]] || {{crw|ARG}} २ गडी राखून विजयी |} ===स्पेन महिला संघाचा स्वित्झर्लंड दौरा=== {{मुख्य|स्पेन महिला क्रिकेट संघाचा स्वित्झर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |मटी२०आ सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547447.html मटी२०आ २९४४] || ३१ जुलै || एम्ब्राख क्रिकेट मैदान, एम्ब्राख || {{crw|ESP}} १५ धावांनी विजयी |} ===बहरीनचा केन्या दौरा=== {{मुख्य|२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)#बहरीनचा केन्या दौरा}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548122.html टी२०आ ४०५५] || ३१ जुलै || [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BHR}} १५ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548123.html टी२०आ ४०५६] || १ ऑगस्ट || [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} १ गडी राखून विजयी |} ==ऑगस्ट== ===२०२६ पुरुष दक्षिण अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा=== {{मुख्य|२०२६ पुरुष दक्षिण अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकहिरोज<ref>{{cite web |url=https://cricheroes.com/tournament/2144021/south-american-cricket-championship-2026-/point-table |title=South American Cricket Championship 2026 |work=क्रिकहिरोज |access-date=८ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=BRA |team2=PAN |team3=COL |team4=TCA |team5=MEX |team6=PER |win_BRA=4 |loss_BRA=0 |nr_BRA=0 |rs_BRA=430 |or_BRA=64.1 |rc_BRA=335 |ob_BRA=80 |win_COL=2 |loss_COL=2 |nr_COL=0 |rs_COL=500 |or_COL=75.2 |rc_COL=506 |ob_COL=78.1 |win_MEX=1 |loss_MEX=3 |nr_MEX=0 |rs_MEX=441 |or_MEX=80 |rc_MEX=450 |ob_MEX=79.3 |win_PAN=3 |loss_PAN=1 |nr_PAN=0 |rs_PAN=443 |or_PAN=76.1 |rc_PAN=433 |ob_PAN=73.3 |win_PER=0 |loss_PER=4 |nr_PER=0 |rs_PER=419 |or_PER=80 |rc_PER=494 |ob_PER=66.4 |win_TCA=2 |loss_TCA=2 |nr_TCA=0 |rs_TCA=438 |or_TCA=78.1 |rc_TCA=453 |ob_TCA=76 |name_BRA={{cr|BRA}} |name_COL={{cr|COL}} |name_MEX={{cr|MEX}} |name_PAN={{cr|PAN}} |name_PER={{cr|PER}} |name_TCA={{cr|TCA}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545654.html टी२०आ ४०५७] || ६ ऑगस्ट || {{cr|BRA}} || {{cr|PER}} || लॉस पिनोस पोलो क्लब मैदान १, कुंडिनामार्का || {{cr|BRA}} ६ गडी राखून विजयी |- | दुसरा सामना || ६ ऑगस्ट || {{cr|COL}} || {{cr|TCA}} || लॉस पिनोस पोलो क्लब मैदान २, कुंडिनामार्का || {{cr|COL}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545655.html टी२०आ ४०५८] || ६ ऑगस्ट || {{cr|MEX}} || {{cr|PAN}} || लॉस पिनोस पोलो क्लब मैदान १, कुंडिनामार्का || {{cr|PAN}} ५ गडी राखून विजयी |- | चौथा सामना || ६ ऑगस्ट || {{cr|COL}} || {{cr|PER}} || लॉस पिनोस पोलो क्लब मैदान २, कुंडिनामार्का || {{cr|COL}} ६ गडी राखून विजयी |- | पाचवा सामना || ७ ऑगस्ट || {{cr|BRA}} || {{cr|TCA}} || लॉस पिनोस पोलो क्लब मैदान १, कुंडिनामार्का || {{cr|BRA}} ४९ धावांनी विजयी |- | सहावा सामना || ७ ऑगस्ट || {{cr|COL}} || {{cr|PAN}} || लॉस पिनोस पोलो क्लब मैदान २, कुंडिनामार्का || {{cr|PAN}} ९ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545656.html टी२०आ ४०५९] || ७ ऑगस्ट || {{cr|BRA}} || {{cr|PAN}} || लॉस पिनोस पोलो क्लब मैदान १, कुंडिनामार्का || {{cr|BRA}} ७ गडी राखून विजयी |- | आठवा सामना || ७ ऑगस्ट || {{cr|MEX}} || {{cr|TCA}} || लॉस पिनोस पोलो क्लब मैदान २, कुंडिनामार्का || {{cr|TCA}} ३४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545657.html टी२०आ ४०६०] || ८ ऑगस्ट || {{cr|BRA}} || {{cr|MEX}} || लॉस पिनोस पोलो क्लब मैदान १, कुंडिनामार्का || {{cr|BRA}} ४४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545658.html टी२०आ ४०६१] || ८ ऑगस्ट || {{cr|PAN}} || {{cr|PER}} || लॉस पिनोस पोलो क्लब मैदान २, कुंडिनामार्का || {{cr|PAN}} ३ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545659.html टी२०आ ४०६२] || ८ ऑगस्ट || {{cr|MEX}} || {{cr|PER}} || लॉस पिनोस पोलो क्लब मैदान १, कुंडिनामार्का || {{cr|MEX}} ७० धावांनी विजयी |- | बारावा सामना || ८ ऑगस्ट || {{cr|COL}} || {{cr|TCA}} || लॉस पिनोस पोलो क्लब मैदान २, कुंडिनामार्का || {{cr|TCA}} ८ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |उपांत्य फेरी |- | तेरावा सामना || ९ ऑगस्ट || {{cr|BRA}} || {{cr|TCA}} || लॉस पिनोस पोलो क्लब मैदान १, कुंडिनामार्का || {{cr|BRA}} ९ गडी राखून विजयी |- | चौदावा सामना || ९ ऑगस्ट || {{cr|COL}} || {{cr|PAN}} || लॉस पिनोस पोलो क्लब मैदान २, कुंडिनामार्का || {{cr|PAN}} १५ धावांनी विजयी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549355.html टी२०आ ४०६३] || ९ ऑगस्ट || {{cr|BRA}} || {{cr|PAN}} || लॉस पिनोस पोलो क्लब मैदान १, कुंडिनामार्का || {{cr|BRA}} ३ धावांनी विजयी |} ===२०२६ मलावी तिरंगी मालिका=== {{मुख्य|२०२६ मलावी तिरंगी मालिका}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/malawi-tri-nation-t20i-series-2026-1547085/points-table-standings |title=Malawi Tri-Nation T20I Series 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=१६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=complete |team1=ZAM |team2=RWA |team3=MWI |win_MWI=2 |loss_MWI=3 |nr_MWI=1 |rs_MWI=598 |or_MWI=93 |rc_MWI=571 |ob_MWI=89.5 |win_RWA=3 |loss_RWA=3 |nr_RWA=0 |rs_RWA=707 |or_RWA=108 |rc_RWA=738 |ob_RWA=112 |win_ZAM=3 |loss_ZAM=2 |nr_ZAM=1 |rs_ZAM=705 |or_ZAM=99 |rc_ZAM=701 |ob_ZAM=98.1 |name_MWI={{cr|MWI}} |name_RWA={{cr|RWA}} |name_ZAM={{cr|ZAM}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547089.html टी२०आ ४०६४] || ११ ऑगस्ट || {{cr|RWA}} || {{cr|ZAM}} || टीसीए ओव्हल, ब्लांटायर || {{cr|RWA}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547090.html टी२०आ ४०६५] || ११ ऑगस्ट || {{cr|MWI}} || {{cr|ZAM}} || टीसीए ओव्हल, ब्लांटायर || {{cr|MWI}} ५० धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547091.html टी२०आ ४०६७] || १२ ऑगस्ट || {{cr|MWI}} || {{cr|RWA}} || टीसीए ओव्हल, ब्लांटायर || {{cr|RWA}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547092.html टी२०आ ४०६८] || १२ ऑगस्ट || {{cr|RWA}} || {{cr|ZAM}} || टीसीए ओव्हल, ब्लांटायर || {{cr|ZAM}} ८ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547093.html टी२०आ ४०६८अ] || १४ ऑगस्ट || {{cr|MWI}} || {{cr|ZAM}} || टीसीए ओव्हल, ब्लांटायर || सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547094.html टी२०आ ४०७१] || १४ ऑगस्ट || {{cr|MWI}} || {{cr|RWA}} || टीसीए ओव्हल, ब्लांटायर || {{cr|MWI}} २६ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547095.html टी२०आ ४०७४] || १५ ऑगस्ट || {{cr|RWA}} || {{cr|ZAM}} || टीसीए ओव्हल, ब्लांटायर || {{cr|ZAM}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547096.html टी२०आ ४०७७] || १५ ऑगस्ट || {{cr|MWI}} || {{cr|ZAM}} || टीसीए ओव्हल, ब्लांटायर || {{cr|ZAM}} ४७ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547097.html टी२०आ ४०८०] || १६ ऑगस्ट || {{cr|MWI}} || {{cr|RWA}} || टीसीए ओव्हल, ब्लांटायर || {{cr|RWA}} २ गडी राखून विजयी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1547098.html टी२०आ ४०८१] || १६ ऑगस्ट || {{cr|RWA}} || {{cr|ZAM}} || टीसीए ओव्हल, ब्लांटायर || {{cr|RWA}} ५ गडी राखून विजयी |} ===जर्मनीचा फिनलंड दौरा=== {{मुख्य|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क#जर्मनीचा फिनलंड दौरा}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |टी२०आ सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549394.html टी२०आ ४०६६] || ११ ऑगस्ट || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा || {{cr|GER}} ३० धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]] पद्धतीने) |} ===२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क=== {{मुख्य|२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="EuropeC">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/mt20wc-sub-regional-europe-qlf-c-2026-1545644/points-table-standings |title=Men's T20 World Cup Sub Europe Qualifier C Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=१७ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=१७ ऑगस्ट २०२६ |team1=ESP |team2=IOM |team3=FIN |team4=LUX |team5=BUL |win_ESP=2 |loss_ESP=0 |nr_ESP=0 |nrr_ESP=2.147 |win_IOM=2 |loss_IOM=1 |nr_IOM=0 |nrr_IOM=-1.201 |win_FIN=1 |loss_FIN=1 |nr_FIN=0 |nrr_FIN=1.575 |win_LUX=0 |loss_LUX=1 |nr_LUX=0 |nrr_LUX=-1.141 |win_BUL=0 |loss_BUL=2 |nr_BUL=0 |nrr_BUL=-4.525 |name_ESP={{cr|ESP}} |name_IOM={{cr|IOM}} |name_FIN={{cr|FIN}} |name_LUX={{cr|LUX}} |name_BUL={{cr|BUL}} |result1=F |result2=3P |result3=5P |result4=7P |result5=E |res_col_header=निकाल |col_F=#cfc |col_3P=#ffc |col_5P=#ccf |col_7P=#fdd |text_F=अंतिम सामन्यासाठी पात्र |text_3P=तिसऱ्या स्थानाच्या प्ले-ऑफसाठी पात्र |text_5P=पाचव्या स्थानाच्या प्ले-ऑफसाठी पात्र |text_7P=सातव्या स्थानाच्या प्ले-ऑफसाठी पात्र |text_E=बाहेर }} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="EuropeC"/> |show_tie=no |update=१७ ऑगस्ट २०२६ |team1=GER |team2=POR |team3=CZE |team4=GRE |team5=ISR |win_GER=2 |loss_GER=1 |nr_GER=0 |nrr_GER=2.943 |win_POR=2 |loss_POR=0 |nr_POR=0 |nrr_POR=2.504 |win_CZE=1 |loss_CZE=1 |nr_CZE=0 |nrr_CZE=-1.165 |win_GRE=0 |loss_GRE=1 |nr_GRE=0 |nrr_GRE=-0.723 |win_ISR=0 |loss_ISR=2 |nr_ISR=0 |nrr_ISR=-5.307 |name_GER={{cr|GER}} |name_POR={{cr|POR}} |name_CZE={{cr|CZE}} |name_GRE={{cr|GRE}} |name_ISR={{cr|ISR}} |result1=F |result2=3P |result3=5P |result4=7P |result5=E |res_col_header=निकाल |col_F=#cfc |col_3P=#ffc |col_5P=#ccf |col_7P=#fdd |text_F=अंतिम सामन्यासाठी पात्र |text_3P=तिसऱ्या स्थानाच्या प्ले-ऑफसाठी पात्र |text_5P=पाचव्या स्थानाच्या प्ले-ऑफसाठी पात्र |text_7P=सातव्या स्थानाच्या प्ले-ऑफसाठी पात्र |text_E=बाहेर }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545660.html टी२०आ ४०६९] || १४ ऑगस्ट || {{cr|FIN}} || {{cr|ESP}} || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा || {{cr|ESP}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545661.html टी२०आ ४०७०] || १४ ऑगस्ट || {{cr|ISR}} || {{cr|POR}} || टिक्कुरिला क्रिकेट मैदान, वंटा || {{cr|POR}} ९४ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545662.html टी२०आ ४०७२] || १४ ऑगस्ट || {{cr|IOM}} || {{cr|LUX}} || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा || {{cr|IOM}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545663.html टी२०आ ४०७३] || १४ ऑगस्ट || {{cr|CZE}} || {{cr|GER}} || टिक्कुरिला क्रिकेट मैदान, वंटा || {{cr|GER}} ६१ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545664.html टी२०आ ४०७५] || १५ ऑगस्ट || {{cr|CZE}} || {{cr|GRE}} || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा || {{cr|CZE}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545665.html टी२०आ ४०७६] || १५ ऑगस्ट || {{cr|IOM}} || {{cr|ESP}} || टिक्कुरिला क्रिकेट मैदान, वंटा || {{cr|ESP}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545666.html टी२०आ ४०७८] || १५ ऑगस्ट || {{cr|GER}} || {{cr|POR}} || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा || {{cr|POR}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545667.html टी२०आ ४०७९] || १५ ऑगस्ट || {{cr|FIN}} || {{cr|BUL}} || टिक्कुरिला क्रिकेट मैदान, वंटा || {{cr|FIN}} ९२ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545668.html टी२०आ ४०८२] || १७ ऑगस्ट || {{cr|GER}} || {{cr|ISR}} || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा || {{cr|GER}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545669.html टी२०आ ४०८३] || १७ ऑगस्ट || {{cr|BUL}} || {{cr|IOM}} || टिक्कुरिला क्रिकेट मैदान, वंटा || {{cr|IOM}} ८९ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545670.html टी२०आ ४०८४] || १७ ऑगस्ट || {{cr|GRE}} || {{cr|POR}} || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा || {{cr|POR}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545671.html टी२०आ ४०८५] || १७ ऑगस्ट || {{cr|LUX}} || {{cr|ESP}} || टिक्कुरिला क्रिकेट मैदान, वंटा || {{cr|ESP}} १४१ धावांनी विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545672.html टी२०आ ४०८६] || १८ ऑगस्ट || {{cr|GER}} || {{cr|GRE}} || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा || {{cr|GER}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545673.html टी२०आ ४०८७] || १८ ऑगस्ट || {{cr|FIN}} || {{cr|LUX}} || टिक्कुरिला क्रिकेट मैदान, वंटा || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545674.html टी२०आ ४०८८] || १८ ऑगस्ट || {{cr|CZE}} || {{cr|ISR}} || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545675.html टी२०आ ४०८९] || १८ ऑगस्ट || {{cr|BUL}} || {{cr|ESP}} || टिक्कुरिला क्रिकेट मैदान, वंटा || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545676.html टी२०आ ४०९०] || २० ऑगस्ट || {{cr|BUL}} || {{cr|LUX}} || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545677.html टी२०आ ४०९१] || २० ऑगस्ट || {{cr|CZE}} || {{cr|POR}} || टिक्कुरिला क्रिकेट मैदान, वंटा || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545678.html टी२०आ ४०९२] || २० ऑगस्ट || {{cr|FIN}} || {{cr|IOM}} || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545679.html टी२०आ ४०९३] || २० ऑगस्ट || {{cr|GRE}} || {{cr|ISR}} || टिक्कुरिला क्रिकेट मैदान, वंटा || |- ! colspan="6" |तिसऱ्या स्थानाचा प्ले-ऑफ |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545680.html टी२०आ ४०९४] || २१ ऑगस्ट || ठरायचे आहे || ठरायचे आहे || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा || |- ! colspan="6" |सातव्या स्थानाचा प्ले-ऑफ |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545681.html टी२०आ ४०९५] || २१ ऑगस्ट || ठरायचे आहे || ठरायचे आहे || टिक्कुरिला क्रिकेट मैदान, वंटा || |- ! colspan="6" |पाचव्या स्थानाचा प्ले-ऑफ |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545682.html टी२०आ ४०९६] || २१ ऑगस्ट || ठरायचे आहे || ठरायचे आहे || टिक्कुरिला क्रिकेट मैदान, वंटा || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545683.html टी२०आ ४०९७] || २१ ऑगस्ट || ठरायचे आहे || ठरायचे आहे || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], केरावा || |} ===२०२६ चीन महिला तिरंगी मालिका=== {{मुख्य|२०२६ चीन महिला तिरंगी मालिका}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/china-women-s-t20i-tri-series-2026-1549165/points-table-standings |title=China Women's T20I Tri-Series 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=future |start_date=20 August 2026 |team1=CHN |team2=IDN |team3=OMA |win_CHN= |loss_CHN= |nr_CHN= |rs_CHN= |or_CHN= |rc_CHN= |ob_CHN= |win_IDN= |loss_IDN= |nr_IDN= |rs_IDN= |or_IDN= |rc_IDN= |ob_IDN= |win_OMA= |loss_OMA= |nr_OMA= |rs_OMA= |or_OMA= |rc_OMA= |ob_OMA= |name_CHN={{crw|CHN}} |name_IDN={{crw|IDN}} |name_OMA={{crw|OMA}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549187.html मटी२०आ २९५४] || २० ऑगस्ट || {{crw|CHN}} || {{crw|OMA}} || झेडजेयूटी क्रिकेट मैदान, [[हांगझोऊ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549188.html मटी२०आ २९५५] || २० ऑगस्ट || {{crw|CHN}} || {{crw|IDN}} || झेडजेयूटी क्रिकेट मैदान, [[हांगझोऊ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549189.html मटी२०आ २९५६] || २१ ऑगस्ट || {{crw|IDN}} || {{crw|OMA}} || झेडजेयूटी क्रिकेट मैदान, [[हांगझोऊ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549190.html मटी२०आ २९५७] || २२ ऑगस्ट || {{crw|CHN}} || {{crw|OMA}} || झेडजेयूटी क्रिकेट मैदान, [[हांगझोऊ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549191.html मटी२०आ २९५९] || २३ ऑगस्ट || {{crw|CHN}} || {{crw|IDN}} || झेडजेयूटी क्रिकेट मैदान, [[हांगझोऊ]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549192.html मटी२०आ २९६२] || २३ ऑगस्ट || {{crw|IDN}} || {{crw|OMA}} || झेडजेयूटी क्रिकेट मैदान, [[हांगझोऊ]] || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549193.html मटी२०आ २९६४] || २४ ऑगस्ट || ठरायचे आहे || ठरायचे आहे || झेडजेयूटी क्रिकेट मैदान, [[हांगझोऊ]] || |} ===बेल्जियम महिला संघाचा लक्झेंबर्ग दौरा=== {{मुख्य|बेल्जियम महिला क्रिकेट संघाचा लक्झेंबर्ग दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |मटी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548522.html मटी२०आ २९५८] || २२ ऑगस्ट || [[पियरे वर्नर क्रिकेट मैदान]], वालफरडांगे || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548523.html मटी२०आ २९६०] || २२ ऑगस्ट || [[पियरे वर्नर क्रिकेट मैदान]], वालफरडांगे || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548524.html मटी२०आ २९६१] || २३ ऑगस्ट || [[पियरे वर्नर क्रिकेट मैदान]], वालफरडांगे || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548525.html मटी२०आ २९६३] || २३ ऑगस्ट || [[पियरे वर्नर क्रिकेट मैदान]], वालफरडांगे || |} ===२०२६ महिला कॉन्टिनेंटल चषक=== {{मुख्य|२०२६ महिला कॉन्टिनेंटल चषक}} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="wcont">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/women-s-continental-cup-2026-1549166/points-table-standings |title=Women's Continental Cup 2026 |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=८ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=future |start_date=26 August 2026 |team1=AUT |team2=CZE |team3=GUE |team4=TUR |win_AUT= |loss_AUT= |nr_AUT= |rs_AUT= |or_AUT= |rc_AUT= |ob_AUT= |win_CZE= |loss_CZE= |nr_CZE= |rs_CZE= |or_CZE= |rc_CZE= |ob_CZE= |win_GUE= |loss_GUE= |nr_GUE= |rs_GUE= |or_GUE= |rc_GUE= |ob_GUE= |win_TUR= |loss_TUR= |nr_TUR= |rs_TUR= |or_TUR= |rc_TUR= |ob_TUR= |name_AUT={{crw|AUT}} |name_CZE={{crw|CZE}} |name_GUE={{crw|GUE}} |name_TUR={{crw|TUR}} }} {{col-2}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref name="wcont"/> |show_tie=no |update=future |start_date=26 August 2026 |team1=GRE |team2=IOM |team3=NOR |team4=ROM |win_GRE= |loss_GRE= |nr_GRE= |rs_GRE= |or_GRE= |rc_GRE= |ob_GRE= |win_IOM= |loss_IOM= |nr_IOM= |rs_IOM= |or_IOM= |rc_IOM= |ob_IOM= |win_NOR= |loss_NOR= |nr_NOR= |rs_NOR= |or_NOR= |rc_NOR= |ob_NOR= |win_ROM= |loss_ROM= |nr_ROM= |rs_ROM= |or_ROM= |rc_ROM= |ob_ROM= |name_GRE={{crw|GRE}} |name_IOM={{crw|IOM}} |name_NOR={{crw|NOR}} |name_ROM={{crw|ROM}} }} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549194.html मटी२०आ २९६५] || २६ ऑगस्ट || {{crw|AUT}} || {{crw|TUR}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549195.html मटी२०आ २९६६] || २६ ऑगस्ट || {{crw|ROM}} || {{crw|IOM}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549196.html मटी२०आ २९६७] || २६ ऑगस्ट || {{crw|AUT}} || {{crw|GUE}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549197.html मटी२०आ २९६८] || २७ ऑगस्ट || {{crw|GRE}} || {{crw|IOM}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549198.html मटी२०आ २९६९] || २७ ऑगस्ट || {{crw|CZE}} || {{crw|TUR}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549199.html मटी२०आ २९७०] || २७ ऑगस्ट || {{crw|ROM}} || {{crw|NOR}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549200.html मटी२०आ २९७१] || २८ ऑगस्ट || {{crw|ROM}} || {{crw|GRE}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549201.html मटी२०आ २९७३] || २८ ऑगस्ट || {{crw|GUE}} || {{crw|TUR}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549202.html मटी२०आ २९७४] || २८ ऑगस्ट || {{crw|AUT}} || {{crw|CZE}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549203.html मटी२०आ २९७७] || २९ ऑगस्ट || {{crw|GRE}} || {{crw|NOR}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549204.html मटी२०आ २९७९] || २९ ऑगस्ट || {{crw|CZE}} || {{crw|GUE}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549205.html मटी२०आ २९८१] || २९ ऑगस्ट || {{crw|IOM}} || {{crw|NOR}} || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी || |- ! colspan="6" |तिसऱ्या स्थानाचा प्ले-ऑफ |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549206.html मटी२०आ २९८३] || ३० ऑगस्ट || ठरायचे आहे || ठरायचे आहे || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549207.html मटी२०आ २९८५] || ३० ऑगस्ट || ठरायचे आहे || ठरायचे आहे || मोआरा व्लासीएई क्रिकेट मैदान, इल्फोव्ह काउंटी || |} ===२०२६ महिला नॉर्डिक चषक=== {{मुख्य|२०२६ महिला नॉर्डिक चषक}} {{#invoke:Sports table|main|style=CricketRR |source=क्रिकइन्फो<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/nordic-women-t20-cup-2026-1549504/points-table-standings |title=Nordic Women T20 Cup 2026 Points Table & Team Standings |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो|क्रिकइन्फो]] |access-date=११ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |show_tie=no |update=future |start_date=28 August 2026 |team1=DEN |team2=GER |team3=SWE |win_DEN= |loss_DEN= |nr_DEN= |rs_DEN= |or_DEN= |rc_DEN= |ob_DEN= |win_GER= |loss_GER= |nr_GER= |rs_GER= |or_GER= |rc_GER= |ob_GER= |win_SWE= |loss_SWE= |nr_SWE= |rs_SWE= |or_SWE= |rc_SWE= |ob_SWE= |name_DEN={{crw|DEN}} |name_GER={{crw|GER}} |name_SWE={{crw|SWE}} }} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! मैदान ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548658.html मटी२०आ २९७२] || २८ ऑगस्ट || {{crw|GER}} || {{crw|SWE}} || गेल्सेनट्राबपार्क, गेल्सेनकिर्चेन || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548659.html मटी२०आ २९७५] || २८ ऑगस्ट || {{crw|DEN}} || {{crw|SWE}} || गेल्सेनट्राबपार्क, गेल्सेनकिर्चेन || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548660.html मटी२०आ २९७८] || २९ ऑगस्ट || {{crw|GER}} || {{crw|DEN}} || गेल्सेनट्राबपार्क, गेल्सेनकिर्चेन || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548661.html मटी२०आ २९८०] || २९ ऑगस्ट || {{crw|GER}} || {{crw|SWE}} || गेल्सेनट्राबपार्क, गेल्सेनकिर्चेन || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548662.html मटी२०आ २९८४] || ३० ऑगस्ट || {{crw|DEN}} || {{crw|SWE}} || गेल्सेनट्राबपार्क, गेल्सेनकिर्चेन || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548663.html मटी२०आ २९८६] || ३० ऑगस्ट || {{crw|GER}} || {{crw|DEN}} || गेल्सेनट्राबपार्क, गेल्सेनकिर्चेन || |} ===नेपाळचा कुवेत दौरा=== ==हे सुद्धा पहा== * [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६]] ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/index.html ईएसपीएनक्रिकइन्फोवरील हंगाम संग्रह] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:Associate international cricket in 2026}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] f6jsdhwl995qea5se4zehowynogcypx 0 383041 2704956 2703928 2026-08-23T22:27:40Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704956 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{Infobox philosopher|name=अलेक्सांद्र दुगिन|caption=|birth_name=|birth_date={{Birth date and age|1962|1|7|df=y}}|birth_place=[[मॉस्को]], रशियन सोव्हिएत संघीय समाजवादी प्रजासत्ताक, सोव्हिएत संघ<ref name="Исаев">{{Cite book |last=Борис Исаев |url=https://books.google.com/books?id=-xqwS5t83nYC&pg=PA329 |date=2005 |publisher=Издательский дом "Питер" |isbn=978-5469006510 |page=329 |language=ru |script-title=ru:Геополитика: Учебное пособие}}</ref>|era=[[समकालीन तत्त्वज्ञान]]|region=[[रूसी तत्त्वज्ञान]]|school_tradition=[[नव-युरेशियावाद]] * [[युरेशिया चळवळ]] * [[नव-स्तालिनवाद]] * [[राष्ट्रीय बोल्शेविकवाद]]|institutions={{ubl|[[मॉस्को स्टेट युनिव्हर्सिटी|मॉस्को राज्य विद्यापीठ]] (२००८–२०१४)|[[मानवताच्या रूसी राज्य विद्यापीठ]] मध्ये इवान इल्यिन राजकारणाचे उच्च विद्यालय (२०२३ पासून)}}|main_interests=[[भूराजकारण]], [[राजकीय तत्त्वज्ञान]], पुराणमतवादी क्रांती, समाजशास्त्र|notable_ideas={{ubl|[[नव-युरेशियावाद]]|[[चौथा राजकीय सिद्धांत]]|[[भूमिसत्ता]] आणि [[समुद्रसत्ता]] यांमध्ये फरक <ref> {{cite book | editor1-last = Lukic | editor1-first = Rénéo | editor2-last = Brint | editor2-first = Michael | title = Culture, politics, and nationalism in the age of globalization | url = https://books.google.com/books?id=swKFAAAAMAAJ | publisher = Ashgate | date = 2001 | page = 103 | isbn = 9780754614364 | access-date = 12 October 2015 | quote = Dugin defines 'thalassocracy' as 'power exercised thanks to the sea,' opposed to 'tellurocracy' or 'power exercised thanks to the land'{{nbsp}}... The 'thalassocracy' here is the United States and its allies; the 'tellurocracy' is Eurasia. }}</ref>}}|website={{url|https://paideuma.tv}}|image=Aleksandr Dugin 2023 (3x4 cropped).jpg}} '''अलिक्सांद्र गेल्यिविच दुगिन''' ( [[रशियन भाषा|रूसी]] ; Александр Гельевич Дугин; जन्म ७ जानेवारी १९६२) हा एक रूसी राजकीय तत्त्वज्ञ आहेत जो रूसी [[नव-युरेशियावाद|नव-युरेशियावादाचा]] प्रमुख सिद्धांतकार आहे. दुगिन हा लष्करी गुप्तचर कुटुंबात जन्मलेला. १९८० च्या दशकात साम्यवादविरोधी भिन्नमतवादी होता, <ref name="andrey-tolstoy">{{जर्नल स्रोत|last=Tolstoy|first=Andrey|last2=McCaffray|first2=Edmund|year=2015|title=MIND GAMES: Alexander Dugin and Russia's War of Ideas|url=https://archive.org/details/sim_world-affairs-us_march-april-2015_177_6/page/25|journal=World Affairs|volume=177|issue=6|pages=25–30|issn=0043-8200}}</ref> आणि [[अति-दक्षिणपंथी राजकारण|अति-दक्षिणपंथी]] [[पामित (रशिया)|पामित]] संघटनेत सामील झाले. [[सोव्हिएत संघाचे विघटन|सोव्हिएत संघाच्या विघटनानंतर]], त्याने १९९३ मध्ये [[इदुआर्त लिमोनफ]] यांच्यासोबत [[राष्ट्रीय बोल्शेविकवाद|राष्ट्रीय बोल्शेविकवादाचे]] समर्थन करणाऱ्या [[राष्ट्रीय बोल्शेविक पक्ष|राष्ट्रीय बोल्शेविक पक्षाची]] सह-स्थापना केली आणि १९९८ मध्ये ती सोडली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rferl.org/a/1058689.html|title=Russia: National Bolsheviks, The Party Of 'Direct Action'|date=29 April 2005|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]}}</ref> १९९७ मध्ये, दुगिनने त्याचे सर्वात प्रसिद्ध पुस्तक, ''[[भू-राजकारणाचे पायाभूत]] ( Основы геополитики )'' प्रकाशित केले, ज्यामध्ये त्याने अमेरिकेच्या नेतृत्वाखालील कथित प्रतिस्पर्धी [[अटलांटिकवाद|अटलांटिकवादी]] साम्राज्याला आव्हान देण्यासाठी रूसला युती आणि विजयाद्वारे आपला प्रभाव पुनर्निर्माण करण्याचे आवाहन केले. <ref name="guardian-bio">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/world/2022/aug/21/alexander-dugin-who-putin-ally-apparent-car-bombing-target|title=Alexander Dugin: who is Putin ally and apparent car bombing target?|date=21 August 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref> दुगिनने २००२ मध्ये [[युरेशिया पक्ष|युरेशिया पक्षाची]] स्थापना केली आणि ''[[चौथा राजकीय सिद्धांत]]'' ''( Четвертая политическая теория )'' (२००९) यासह अनेक पुस्तकांमध्ये आपली विचारधारा विकसित केली. <ref name="guardian-bio" /> <ref name="andrey-tolstoy" /> त्याची मते अति-दक्षिणपंथी<ref name="WP-20220512">{{स्रोत बातमी|last=Burton|first=Tara Isabella|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2022/05/12/dugin-russia-ukraine-putin/|title=The far-right mystical writer who helped shape Putin's view of Russia – Alexander Dugin sees the Ukraine war as part of a wider, spiritual battle between traditional order and progressive chaos.|date=12 May 2022|work=[[The Washington Post]]|access-date=21 August 2022}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.wsj.com/world/russia/alexander-dugin-russia-putin-trump-voters-1740f271|title=Meet the Russian Dubbed 'Putin's Brain' Who Is Courting Trump Supporters|last=Osipovich|first=Alexander|date=14 April 2025|website=WSJ|language=en-US|access-date=7 June 2025}}</ref> म्हणून ओळखली गेली आहेत. त्याने [[उदारमतवादी लोकशाही]] आणि [[मार्क्सवाद]] स्पष्टपणे नाकारले आणि रशियामध्ये [[युरोपीय प्रबोधनाचा काळ|प्रबोधनकाळी]] विचारांविरुद्ध "[[पुराणमतवाद|पुराणमतवादी]] क्रांती"चे समर्थन केले. त्याने [[रेने गेनों]], [[जुलीओ एवोला]], [[कार्ल श्मिट]] आणि [[मार्टिन हायडेगर]] यांच्या लेखनाचा आधार घेतला आहे. दुगिन हा [[गिनादी सिलिज्नेव]] आणि नंतर [[सिर्गेई नरिष्कीन]] यांचे सुरुवातीचे सल्लागार होते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=lZO4CAAAQBAJ|title=Eurasian Mission: An Introduction to Neo-Eurasianism|last=Dugin|first=Alexander|date=15 December 2014|publisher=Arktos|isbn=978-1-910524-24-4|page=26|language=en}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Shaun Walker|url=https://www.theguardian.com/world/2014/mar/23/ukraine-crimea-what-putin-thinking-russia|title=Ukraine and Crimea: what is Putin thinking?|date=23 March 2014|work=[[The Guardian]]}}</ref> त्यांनी २००९ ते २०१४ पर्यंत [[मॉस्को स्टेट युनिव्हर्सिटी|मॉस्को राज्य विद्यापीठात]] आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या समाजशास्त्र विभागाचे प्रमुख म्हणून काम केले, पण [[सन्मानाची क्रांती|मैदानाचे]] समर्थन करणाऱ्या उक्रेनींच्या मृत्यूची मागणी केल्यामुळे झालेल्या विरोधानंतर त्याने आपले पद गमावले. <ref name="BBC 2014">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/russian/russia/2014/06/140630_dugin_msu_university_dismissal|date=30 June 2014|publisher=[[BBC Russian Service]]|language=ru|script-title=ru:Дугин хочет с помощью Путина прояснить свой статус в МГУ}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=War for Eternity: The Return of Traditionalism and the Rise of the Populist Right|last=Benjamin R. Teitelbaum|publisher=Allen Lane|year=2020|pages=155–156}}</ref> २०२३ पासून ते मानवताच्या रूसी राज्य विद्यापीठ येथे इवान इल्यिन राजकारणाचे उच्च विद्यालयाचा संचालक म्हणून कार्यरत आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rsuh.ru/education/section_228/vpsh.php|title=Учебно-научный центр "Высшая политическая школа имени Ивана Ильина"|publisher=[[Russian State University for the Humanities]]|trans-title=Educational and scientific center—Ivan Ilyin Higher School of Politics|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240220205705/https://www.rsuh.ru/education/section_228/vpsh.php|archive-date=20 February 2024|access-date=28 June 2024}}</ref> दुगिन हा [[व्लादिमिर पुतिन|व्लादिमिर पुतिनचा]] एक कट्टर समर्थक आहे. <ref name="guardian-bio"/> जरी त्याचे क्रेमलिनशी कोणतेही अधिकृत संबंध नसले तरी, <ref name="reuters-bio">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.reuters.com/world/europe/who-is-alexander-dugin-russian-nationalist-whose-daughter-died-car-bomb-attack-2022-08-21/|title=Factbox: Alexander Dugin advocates a vast new Russian empire|date=21 August 2022|website=[[Reuters]]}}</ref> परदेशी माध्यमांमध्ये त्याला अनेकदा "पुतिनचा मेंदू" म्हणून संबोधले जाते; <ref name="brain">Multiple sources: </ref> तर काहींच्या मते त्याचा प्रभाव खूपच अतिरंजित केला गेला आहे. <ref name="bloomberg">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-08-21/russia-probes-car-bomb-that-killed-daughter-of-putin-ideologist|title=Russia Probes Car Bomb That Killed Daughter of Putin Ideologist|date=21 August 2022|website=[[Bloomberg News]]}}</ref> <ref name="reshaping">{{स्रोत पुस्तक|title=Eurasianism and the European Far Right : Reshaping the Europe-Russia Relationship|last=Laruelle|first=Marlène|date=2015|isbn=9781498510691|location=Lanham|page=59}}</ref> <ref name="underfire">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/08/22/putin-under-fire-from-the-ultranationalists-after-daria-dugina-s-assassination_5994386_4.html|title=Putin under fire from the ultranationalists after Daria Dugina's assassination|date=22 August 2022|website=[[Le Monde]]}}</ref> <ref name="overestimates">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://providencemag.com/2019/07/west-overestimates-aleksandr-dugins-influence-russia/|title=The West Overestimates Aleksandr Dugin's Influence in Russia|last=Barros|first=George|date=8 July 2019|website=Providence|language=en-US|access-date=20 August 2022}}</ref> दुगिनने [[२०१४ मध्ये रशियाने क्रिमियाला केलेले सामिलीकरण|२०१४ मध्ये रशियाने केलेल्या क्रिमियाच्या समिलीकरणाला]] आणि २०२२ मध्ये [[युक्रेनवर रशियाचे आक्रमण (२०२२)|युक्रेनवर केलेल्या आक्रमणाला]] उघडपणे पाठिंबा दिला होता. त्याची मुलगी, [[दार्या दुगिना|दार्या]], हिची २० ऑगस्ट २०२२ रोजी एका वाहनाच्या बॉम्बस्फोटात हत्या केली. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Barnes|first=Julian E.|url=https://www.nytimes.com/2022/10/05/us/politics/ukraine-russia-dugina-assassination.html|title=U.S. Believes Ukrainians Were Behind an Assassination in Russia|last2=Goldman|first2=Adam|last3=Entous|first3=Adam|last4=Schwirtz|first4=Michael|date=5 October 2022|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=18 August 2024}}</ref> हा खून युक्रेनने केला असावा असा व्यापक विश्वास आहे, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cnn.com/2022/10/05/politics/us-intelligence-ukraine-dugina-assassination/index.html|title=US believes elements within Ukraine's government authorized assassination near Moscow, sources say {{!}} CNN Politics|last=Bertrand|first=Natasha|last2=Lillis|first2=Katie Bo|date=5 October 2022|website=CNN|language=en|access-date=18 August 2024}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.politico.eu/article/fsb-russia-blame-ukraine-murder-vladimir-putin-darya-dugina/|title=Russia blames Ukraine for murder of Putin ally's daughter|date=22 August 2022|website=POLITICO|language=en-GB|access-date=18 August 2024}}</ref> जरी मारेकऱ्यांचे युक्रेनियन सरकारशी नेमके संबंध काय होते हे निश्चित झालेले नाही. == बालपण आणि शिक्षण == अलिक्सांद्र गेल्यिविच दुगिनचा जन्म ७ जानेवारी १९६२ रोजी मॉस्को येथे झाला. त्याचे वडील गेली अलिक्सांद्रोविच दुगिन हे सोव्हिएत लष्करी गुप्तचर संस्था [[मुख्य गुप्तचर संचालनालय (रशिया)|ग्ला. र. उ.]] मध्ये कर्नल-जनरल आणि कायद्याचे विद्यावचस्पती होते.<ref name="Literaturnaya">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.litrossia.ru/2007/15/01412.html|publisher=Литературная Россия|language=ru|script-title=ru:Доктор Дугин|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022031837/https://www.litrossia.ru/2007/15/01412.html|archive-date=22 October 2012|access-date=18 March 2012}}</ref> तो तीन वर्षांचा असताना त्याच्या वडिलांनी कुटुंबाला सोडून दिले, पण त्याने कुटुंबाचे राहणीमान चांगले राहील याची काळजी घेतली आणि प्रसंगी दुगिनला अधिकाऱ्यांच्या अडचणीतून बाहेर काढले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=c5TBCwAAQBAJ|title=Black Wind, White Snow: The Rise of Russia's New Nationalism|last=Clover|first=Charles|date=26 April 2016|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-22394-1|pages=234–235|language=en|quote=Dugin, who left Alexander's mother when his son was three. While Dugin had very little contact with the man after that, it does appear that his father loomed large in his life. Dugin has been vague in various interviews about his father's profession. He told me and others that Geli was a general in military intelligence (the GRU). But when pressed, he admitted he didn't actually know for a fact what he did. 'At the end of his life he worked for the customs police, but where he worked before that – he did not tell me. That I do not really know.' Dugin's friends, however, are adamant that his father must have been someone of rank within the Soviet system. For starters, the family had the accoutrements of prestige – a nice dacha, relatives with nice dachas, and access to opportunities. According to Dugin's close friend and collaborator Gaidar Dzhemal, Geli Dugin had, on more than one occasion, intervened from a high-ranking position in the Soviet state to get his son out of trouble.}}</ref> १९८३ मध्ये त्याच्या मुलाच्या वागणुकीमुळे त्याची सीमाशुल्क सेवेत बदली करण्यात आली <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=c5TBCwAAQBAJ|title=Black Wind, White Snow: The Rise of Russia's New Nationalism|last=Clover|first=Charles|date=26 April 2016|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-22394-1|language=en|quote=Alexander, Geli was transferred to the customs service after his son's detention in 1983 by the KGB.}}</ref> १९७९ मध्ये अलिक्सांद्रने [[मॉस्को विमानचालन संस्था|मॉस्को विमानचालन संस्थेत]] प्रवेश घेतला. कमी शैक्षणिक कामगिरी, भिन्नतमतवादी कारवाया किंवा दोन्ही कारणांमुळे त्याला पदवीशिवाय काढून टाकले. <ref name="Backman_2020">{{स्रोत पुस्तक|title=Contestations of Liberal Order|last=Backman|first=Jussi|date=2020|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-3-030-22059-4|editor-last=Lehti|editor-first=Marko|publication-place=Cham|pages=289–314|chapter=A Russian Radical Conservative Challenge to the Liberal Global Order: Aleksandr Dugin|doi=10.1007/978-3-030-22059-4_11|oclc=1112419471|editor-last2=Pennanen|editor-first2=Henna-Riikka|editor-last3=Jouhki|editor-first3=Jukka|chapter-url=http://urn.fi/URN:NBN:fi:jyu-201908263901}}</ref> त्यानंतर त्याने रस्ते साफ करण्याचे काम सुरू केले. त्याने [[रशियन राज्य ग्रंथालय|रशियन राज्य ग्रंथालयात]] प्रवेश मिळवण्यासाठी आणि अभ्यास सुरू ठेवण्यासाठी बनावट वाचक ओळखपत्र वापरला. मात्र, इतर स्रोतांनुसार त्याने त्याऐवजी [[केजीबी|केजीबीच्या]] अभिलेखागारात काम करण्यास सुरुवात केली, जिथे त्याला फ्रीमेसनवाद, फॅसिझम आणि मूर्तिपूजेवरील प्रतिबंधित साहित्य उपलब्ध होते. <ref name="Umland">{{जर्नल स्रोत|last=Umland|first=Andreas|date=July 2010|title=Aleksandr Dugin's Transformation from a Lunatic Fringe Figure into a Mainstream Political Publicist, 1980–1998: A Case Study in the Rise of Late and Post-Soviet Russian Fascism|journal=Journal of Eurasian Studies|language=en|volume=1|issue=2|pages=144–152|doi=10.1016/j.euras.2010.04.008|issn=1879-3665|doi-access=free}}</ref> १९८० मध्ये, दुगिन "[[माम्लीव मंडळ]]" मध्ये सामील झाला, जो [[सैतानी धर्म]], [[गूढ नाझीवाद]] आणि गुप्त विद्येच्या इतर प्रकारांमध्ये रस घेणारा एक अग्रगामी भिन्नमतवादी गट होता. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Laruelle|first=Marlene|date=2015|title=The Iuzhinskii Circle: Far-Right Metaphysics in the Soviet Underground and Its Legacy Today|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/russ.12048|journal=The Russian Review|language=en|volume=74|issue=4|pages=563–580|doi=10.1111/russ.12048|url-access=subscription}}</ref> माम्लीव मंडळ सैतानी धर्म, आत्म्यांशी संवाद साधण्याचे विधी, गूढविद्या, संमोहन, वीजा बोर्ड, सूफी पंथ, समाधी, इ. सर्व गूढ गोष्टींवरील भक्तीसाठी कुप्रसिद्ध झाले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=QdHADwAAQBAJ|title=War for Eternity: The Return of Traditionalism and the Rise of the Populist Right|last=Teitelbaum|first=Benjamin R.|date=21 April 2020|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-0-14-199204-4|pages=41|language=en}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=c5TBCwAAQBAJ|title=Black Wind, White Snow: The Rise of Russia's New Nationalism|last=Clover|first=Charles|date=26 April 2016|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-22394-1|language=en|quote=}}</ref> गटात, तो [[नाझीवाद|नाझीवादाच्या]] स्वीकारासाठी ओळखला जात होता, ज्याचे श्रेय तो [[ॲडॉल्फ हिटलर|हिटलरबद्दलच्या]] खऱ्या सहानुभूतीऐवजी त्याच्या सोव्हिएत संगोपनाविरुद्धच्या बंडाला देतो. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=c5TBCwAAQBAJ|title=Black Wind, White Snow: The Rise of Russia's New Nationalism|last=Clover|first=Charles|date=26 April 2016|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-22394-1|language=en|quote=Dugin is very forthright about his early Nazi antics, which he says were more about his total rebellion against a stifling Soviet upbringing than any real sympathy for Hitler. Still, virtually everyone who remembers Dugin from his early years brings it up.}}</ref> त्याने "हान्स जीवस" नावाचे एक [[गुप्त ओळख]] धारण केले, जे अलौकिक गोष्टींचा अभ्यास करणाऱ्या नाझी संशोधक [[वुल्फ्राम जीवस|वुल्फ्राम जीवसच्या]] नावावरून घेतले होते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=c5TBCwAAQBAJ|title=Black Wind, White Snow: The Rise of Russia's New Nationalism|last=Clover|first=Charles|date=26 April 2016|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-22394-1|language=en|quote=He adopted the nom de plume 'Hans Sievers', which added a hint of Teutonic severity to an already colourful and fairly camp militaristic–folklore style. The impression he created was, as his later collaborator Eduard Limonov described it, a 'picture of Oscar Wildean ambiguity'. Sievers was not just a stage name: it was a complete persona and alter ego. This was painstakingly composed of as many antisocial elements as its creator could find – a total and malevolent rebellion not just against the Soviet Union, but against convention and public taste as a whole: his namesake, Wolfram Sievers}}</ref> स्वतः अभ्यास करत [[इटालियन]], [[जर्मन]], [[फ्रेंच]], [[इंग्रजी]], <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=c5TBCwAAQBAJ|title=Black Wind, White Snow: The Rise of Russia's New Nationalism|last=Clover|first=Charles|date=26 April 2016|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-22394-1|language=en|quote=In the evenings he read voraciously, learned to speak Italian, German, French and English, played the guitar and wrote songs.}}</ref> आणि [[स्पॅनिश]] बोलायला शिकला. <ref>{{Cite AV media}} </ref> तो [[रेने गेनों]] आणि [[परंपरावाद (शाश्वतवाद)|परंपरावादी पंथाकडून]] प्रभावित झाला होता. रशियन राज्य ग्रंथालयात त्याला [[जुलिओ एवोला|जुलिओ एवोलाचे]] लेखन सापडले, ज्यांचे पुस्तक ''मूर्तिपूजक साम्राज्यवाद'' याचे त्याने रशियन भाषेत अनुवाद केला. <ref name="Shenfield_2001">{{स्रोत पुस्तक|title=Russian Fascism: Traditions, Tendencies, Movements|last=Shenfield|first=Stephen D.|publisher=M.E. Sharpe|year=2001|isbn=9780765611642|page=192}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=QdHADwAAQBAJ|title=War for Eternity: The Return of Traditionalism and the Rise of the Populist Right|last=Teitelbaum|first=Benjamin R.|date=21 April 2020|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-0-14-199204-4|pages=43|language=en}}</ref> == कारकीर्द आणि राजकीय विचार == १९८० च्या दशकात, दुगिन एक भिन्नमतवादी<ref name="Clover">{{स्रोत बातमी|last=Charles Clover|url=https://www.ft.com/intl/cms/s/2/2917c3ec-edb2-11e0-a9a9-00144feab49a.html|title=Putin's grand vision and echoes of '1984'|date=5 October 2011|work=[[Financial Times]]}} In Russian: {{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://inosmi.ru/politic/20111005/175584070.html|last=Чарльз Кловер|date=6 October 2011|publisher=[[inoSMI]]|language=ru|script-title=ru:Грандиозные планы Путина и отголоски "1984"}}</ref> आणि साम्यवादविरोधी होता. <ref name="Neef">{{स्रोत बातमी|last=Christian von Neef|url=https://www.spiegel.de/spiegel/print/d-128101577.html|title=Jeder Westler ist ein Rassist|date=14 July 2014|work=[[Der Spiegel]]|language=de|issue=29}} In Russian: {{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://inosmi.ru/russia/20140716/221706180.html|last=Кристиан Нееф|date=16 July 2014|publisher=InoSMI|language=ru|script-title=ru:Дугин: На Западе все расисты}}</ref> [[१९८९ च्या क्रांत्या|साम्यवादाच्या पतनाच्या]] काही काळ आधी राजकारणात सक्रिय होण्यापूर्वी दुगिनने पत्रकार म्हणून काम केले होते. १९८८ मध्ये, तो आणि त्याचा मित्र गेदार झेमल हे [[पामित (रशिया)|पामित]] ("स्मृती") नावाच्या [[अतिराष्ट्रवादी]] आणि [[ज्यूविरोध|ज्यूविरोधी]] गटात होता. <ref name="Backman_2020"/> १९९० च्या दशकाच्या सुरुवातीला थोड्या काळासाठी तो नव्याने स्थापन झालेल्या [[रशियन संघराज्याचा साम्यवादी पक्षा|रशियन संघराज्याच्या साम्यवादी पक्षाचे]] नेते [[गिनादी झुगानफ|गिनादी झुगानफच्या]] जवळचा होता आणि कदाचित त्याची राष्ट्रवादी साम्यवादी विचारधारा तयार करण्यात त्याची भूमिका होती. <ref name="Shenfield_2001"/> <ref name="Dunlop">{{जर्नल स्रोत|last=John Dunlop|date=January 2004|title=Aleksandr Dugin's Foundations of Geopolitics|url=https://www2.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/demokratizatsiya%20archive/GWASHU_DEMO_12_1/John%20Dunlop%20Aleksandr%20Dugin%27s%20Foundations%20of%20Geopolitics.pdf|journal=[[Demokratizatsiya (journal)|Demokratizatsiya]]|volume=12|issue=1|page=41|archive-url=https://web.archive.org/web/20160607175004/https://www2.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/demokratizatsiya%20archive/GWASHU_DEMO_12_1/John%20Dunlop%20Aleksandr%20Dugin%27s%20Foundations%20of%20Geopolitics.pdf|archive-date=7 June 2016|access-date=14 March 2022|quote='It is especially important,' Dugin adds, 'to introduce geopolitical disorder into internal American activity, encouraging all kinds of separatism and ethnic, social and racial conflicts, actively supporting all dissident movements—extremist, racist, and sectarian groups, thus destabilizing internal political processes in the U.S.'}}</ref> १९९३ मध्ये त्यांनी [[एदुआर्द लिमोनफ|एदुआर्द लिमोनफच्यासोबत]] [[राष्ट्रीय बोल्शेविक पक्ष|राष्ट्रीय बोल्शेविक पक्षाची]] सह-स्थापना केली, ज्याचा बोल्शेविवादाचा राष्ट्रवादी अर्थ [[अर्न्स्ट नीकिश|अर्न्स्ट नीकिशच्या]] विचारांवर आधारित होता. लिमोनफच्याशी झालेल्या वादानंतर त्यांनी १९९८ मध्ये पक्ष सोडला. <ref name="Backman_2020" /> === प्रकाशन कारकीर्द === दुगिनने १९९७ मध्ये ''[[भू-राजकारणाचे पायाभूत]]'' हे पुस्तक प्रकाशित केले. हे पुस्तक अनेक आवृत्त्यांमध्ये प्रकाशित झाले आहे, आणि भू-राजकारणावरील विद्यापीठाच्या अभ्यासक्रमांमध्ये वापरले जाते, <ref name="Umland"/> ज्यामध्ये रशियन लष्कराच्या जनरल अधिकारी अकादमीत असल्याचे म्हटले जाते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://foreignpolicy.com/2016/07/27/geopolitics-russia-mackinder-eurasia-heartland-dugin-ukraine-eurasianism-manifest-destiny-putin/|title=The Unlikely Origins of Russia's Manifest Destiny|date=27 July 2016|website=Foreign Policy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160727220120/https://foreignpolicy.com/2016/07/27/geopolitics-russia-mackinder-eurasia-heartland-dugin-ukraine-eurasianism-manifest-destiny-putin/|archive-date=27 July 2016|access-date=23 October 2017}}</ref> यामुळे अमेरिकेतील राज्यशास्त्रज्ञ घाबरले, <ref name="HI01">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hoover.org/research/russias-new-and-frightening-ism|title=Russia's New—and Frightening—"Ism"|last=Dunlop|first=John B.|date=30 July 2004|website=[[Hoover Institution]]|access-date=12 October 2017}}</ref> आणि कधीकधी ते याला "रशियाचे [[मॅनिफेस्ट डेस्टिनी]]" म्हणून संबोधतात. <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://foreignpolicy.com/2016/07/27/geopolitics-russia-mackinder-eurasia-heartland-dugin-ukraine-eurasianism-manifest-destiny-putin/|title=The Unlikely Origins of Russia's Manifest Destiny|date=27 July 2016|website=Foreign Policy|access-date=23 October 2017}}</ref> १९९७ मध्ये, त्याच्या "फॅसिझम – सीमाविरहित आणि लाल" या लेखात, त्याने रशियामध्ये "खऱ्या, अस्सल, मूलतः क्रांतिकारक आणि सुसंगत, फॅसिस्ट फॅसिझम"च्या विकासाला "राष्ट्रीय भांडवलशाही" प्रतिबंध करते असे वर्णन केले. त्याचा असा विश्वास आहे की, "[[नाझीवाद|राष्ट्रीय समाजवादाच्या]] वंशवादी आणि राष्ट्रवादाच्या पैलूंनी त्याच्या विचारधारेचे स्वरूप मुळीच निश्चित केले नाही. जर्मनीमधील या विचारधारेचा अतिरेक हा केवळ जर्मन लोकांचाच प्रश्न आहे... तर रशियन फॅसिझम हे नैसर्गिक राष्ट्रीय पुराणमतवाद आणि खऱ्या बदलांची तीव्र इच्छा यांचे मिश्रण आहे." <ref name="Andreas">{{स्रोत बातमी|last=Andreas Umland|url=https://www.hurriyetdailynews.com/will-united-russia-become-a-fascist-party.aspx?pageID=438&n=will-united-russia-become-a-fascist-party-2008-04-15|title=Will United Russia become a fascist party?|date=15 April 2008|work=[[Hürriyet Daily News]]|author-link=Andreas Umland}}</ref> त्याच्या मते, "[[वाफन-एसएस]] आणि खास करून या संघटनेचा वैज्ञानिक विभाग, [[आननेर्बे]] ," हे "राष्ट्रीय समाजवादी राजवटीच्या चौकटीतील एक बौद्धिक मरुद्यान" होते. <ref name="Andreas" /> दुगिनने लवकरच ''[[इलिमिंती (रशिया)|इलिमिंती]]'' नावाचे स्वतःचे नियतकालिक प्रकाशित करण्यास सुरुवात केली, ज्याची सुरुवात पहिले फ्रांसी-बेल्जियन [[जां-फ्रान्स्वा तिर्यार|जां-फ्रान्स्वा तिर्यारची]] प्रशंसा करण्यापासून झाली, जो उशिरा "युरो-सोव्हिएत साम्राज्याचा " समर्थक बनला होता, जे "[[डब्लिन|डब्लिनपासून]] [[व्लादिवोस्तॉक|व्लादिवोस्तॉकपर्यंत]] पसरेल आणि दक्षिणेकडेही विस्तार करणे आवश्यक असेल, कारण त्याला हिंदी महासागरावर एका बंदराची गरज आहे." [[रशियन साम्राज्य|झारशाही]] आणि स्टालिनवादी सोव्हिएत रशिया या दोन्हींचे सातत्याने गौरव करण्याबरोबरच, ''इलिमिंती'' [[जुलिओ एवोला|जुलिओ एवोलाबद्दलही]] आपली प्रशंसा व्यक्त केली. दुगिनने पूर्वी [[अलेक्सांद्र प्रोखानफ|अलेक्सांद्र प्रोखानफच्या]] दिग्दर्शनाखाली असलेल्या ''देन'' (दिवस) या साप्ताहिक नियतकालिकाबरोबरही काम केले. त्या नियतकालिकात त्याला बेल्जियन नाझी सहकारी लेओं देग्रेलेची त्याच्या मृत्यूपूर्वी सहा महिने आधीची शेवटची मुलाखत मिळाली. दुगिन रोमानियन-फ्रेंच लेखक [[जां पार्वुलेस्को|जां पार्वुलेस्कोच्याकडून]] खूप प्रभावित झाले होते. त्याला उदारमतवाद आणि पाश्चात्त्य जग, खास करून अमेरिकेच्या वर्चस्व आवडत नाही. तो ठामपणे सांगतो: "आम्ही [[जोसेफ स्टॅलिन|स्टॅलिन]] आणि [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाच्या]] बाजूने आहोत". तो स्वतःला रूढीवादी म्हणून वर्णन करतो: "आम्हा रूढिवाद्यांना एक मजबूत, भक्कम राज्य, सुव्यवस्था आणि निरोगी कुटुंब, सकारात्मक मूल्ये, तसेच समाजात धर्म आणि चर्चचे महत्त्व अधिक दृढ करायचे आहे". तो पुढे म्हणतो: "आम्हाला देशभक्त रेडिओ, टीव्ही, देशभक्त तज्ञ, देशभक्त संस्थे हवे आहेत. आम्हाला अशी माध्यमे हवी आहेत जी राष्ट्रीय हित व्यक्त करतील". दुगिन [[मार्टिन हायडेगर|मार्टिन हायडेगरच्या]] ''[[डासाइन]]'' (अस्तित्व) या संकल्पनेचा स्वीकारतो आणि तिचे भू-तात्विक संकल्पनेत रूपांतर करतो. <ref name="DuginDaesin">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ereticamente.net/2018/03/ereticamente-intervista-aleksandr-dugin-a-cura-di-eduardo-zarelli.html|title=''Ereticamente'' intervista Aleksandr Dugin, a cura di Eduardo Zarelli|date=31 March 2018|website=Ereticamente.net|language=it|trans-title=''Ereticamente'' interviews Aleksandr Dugin, edited by Eduardo Zarelli|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803150104/https://www.ereticamente.net/2018/03/ereticamente-intervista-aleksandr-dugin-a-cura-di-eduardo-zarelli.html|archive-date=3 August 2020|access-date=27 April 2020}}</ref> दुगिनच्या मते, उदारमतवादी आणि [[भांडवलशाही|भांडवलवादी]] पाश्चात्य संस्कृतीच्या शक्ती म्हणजे [[ग्रीक संस्कृती|प्राचीन ग्रीकांनी]] ज्याला ''ὕβρις'' (उब्रिस, अहंकार) म्हटले आहे, म्हणजेच "तीतानवादाचे सारभूत स्वरूप" (आदर्शविरोधी स्वरूप), जे स्वर्गाला ("आदर्श स्वरूप—अवकाश, काळ, अस्तित्व यांच्या संदर्भात") विरोध करते. म्हणजेच, पश्चिमेचा सारांश 'स्वर्गाविरुद्ध पृथ्वीचे बंड' असे मांडल्या जाऊ शकते. दुगिन ज्याला पाश्चिमात्य जगाचा "अणूकरण करणारा" सार्वभौमवाद म्हणतात, त्याच्या विरुद्ध "साम्राज्य" या राजकीय कल्पनेत व्यक्त होणारा [[निषेधात्मक ब्रह्मविद्या|निषेधात्मक]] सार्वभौमवाद मांडतात. <ref name="DuginDaesin" /> लोकशाही, मानवाधिकार आणि व्यक्तिवाद ही मूल्ये सार्वत्रिक नसून केवळ पाश्चिमात्य आहेत, असे तो मानतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.salon.com/2018/05/05/did-philosopher-alexander-dugin-aka-putins-brain-shape-the-2016-election/|title=Did philosopher Alexander Dugin, aka "Putin's brain," shape the 2016 election?|date=5 May 2018}}</ref> ==== युरेशियावाद, आणि भू-राजकारणावरील दृष्टिकोन ==== दुगिनने अमेरिकेच्या नेतृत्वाखालील पाश्चात्य जगाशी लढण्यास सक्षम असलेल्या "युरो-आशियाई साम्राज्या"च्या स्थापनेचा सिद्धांत मांडला आहे. <ref name="Anton1">{{जर्नल स्रोत|last=Shekhovtsov|first=Anton|year=2009|title=Aleksandr Dugin's Neo-Eurasianism: The New Right à la Russe|url=https://www.mod-langs.ox.ac.uk/russian/nationalism/shekhovtsov2.html|journal=Religion Compass: Political Religions|volume=3|pages=697–716|doi=10.1111/j.1749-8171.2009.00158.x|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103021517/https://www.mod-langs.ox.ac.uk/russian/nationalism/shekhovtsov2.html|archive-date=3 November 2020|access-date=24 February 2015}}</ref> <ref name="Ingram1">{{जर्नल स्रोत|last=Ingram|first=Alan|date=November 2001|title=Alexander Dugin: geopolitics and neo-fascism in post-Soviet Russia|url=https://archive.org/details/sim_political-geography_2001-11_20_8/page/1029|journal=[[Political Geography (journal)|Political Geography]]|volume=20|issue=8|pages=1029–1051|doi=10.1016/S0962-6298(01)00043-9}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Russian Fascism: Traditions, Tendencies, Movements|last=Stephen Shenfield|publisher=[[M. E. Sharpe]]|year=2001|pages=195}}</ref> या संदर्भात, ते १९९३ ते १९९८ पर्यंत ( [[एदुआर्द लिमोनफ]] सोबत) [[अतिराष्ट्रवाद|अतिराष्ट्रवादी]] [[राष्ट्रीय बोल्शेविक पक्ष|राष्ट्रीय बोल्शेविक पक्षाचे]] संघटक आणि पहिले नेते होते आणि त्यानंतर [[राष्ट्रीय बोल्शेविक आघाडी]] आणि [[युरेशिया पक्ष|युरेशिया पक्षाचेही]] संघटक होते, जी नंतर एक गैर-सरकारी संघटना बनली. त्यामुळे दुगिनच्या युरेशियाई विचारधारेचे उद्दिष्ट सर्व रशियन-भाषिकांना एकाच देशात एकत्र करणे आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theage.com.au/politics/federal/beware-the-rise-of-russias-new-imperialism-20080820-3yw6.html?page=-1|title=Beware the rise of Russia's new imperialism|last=Robert Horvath|date=21 August 2008|website=[[The Age]]|access-date=27 April 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://echo.msk.ru/programs/personalno/532383-echo/|title=Вопросы к интервью – В ГОСТЯХ:Александр Дугин|date=8 August 2008|website=[[Echo of Moscow]]|language=ru|trans-title=Questions for the interview – GUEST: Alexander Dugin|access-date=27 April 2020}}</ref> १९९० च्या दशकाच्या सुरुवातीला, [[राष्ट्रीय बोल्शेविक आघाडी|राष्ट्रीय बोल्शेविक आघाडीतील]] दुगिनच्या कामामध्ये २०व्या शतकाच्या पूर्वार्धातील राष्ट्रीय चळवळींची मुळे आणि समर्थक गूढ गटांच्या कारवायांवरील संशोधनाचा समावेश होता. [[ओर्दो तेम्प्ली ओरीएन्तीस|ओर्दो तेम्प्ली ओरीएन्तीसच्या]] फ्रान्समधील शाखेचे तत्कालीन सदस्य [[क्रिस्तियां बुशे]] <ref>The Ordo Templi Orientis Phenomenon. [https://oto.ru/cgi-bin/article.pl?eng/articles/russia/cr_rus_books.txt "Mega Therion and his books in the Russian tradition"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224220135/https://www.oto.ru/cgi-bin/article.pl?eng%2Farticles%2Frussia%2Fcr_rus_books.txt}}. ''[[Ordo Templi Orientis]]''. Russia</ref> यांच्यासोबत भागीदारी करून आणि आशिया व युरोपमधील [[राष्ट्रवाद|राष्ट्रवादी]] आणि स्थलांतरित-एकात्मिक हित गटांवर आधारित, ते [[आंतरराष्ट्रीय संबंध|आंतरराष्ट्रीय राजकारण]] रशियाच्या [[युरेशियावाद|युरेशियाई]] भू-राजकीय संकल्पनेच्या जवळ आणण्यास हातभार लावतात. दुगिनने जर्मन [[आननेर्बे|आननेर्बेच्या]] संस्थापकांपैकी एक, वादग्रस्त डच विचारवंत [[हर्मन विर्थ]] (१८८५-१९८१) च्या भू-राजकीय, संकेतशास्त्रीय आणि गूढ सिद्धांतांचा अभ्यास करण्यात दोन वर्षे घालवली. याचा परिणाम म्हणून ''हायपरबोरियन सिद्धांत'' (१९९३) हे पुस्तक प्रकाशित झाले, ज्यामध्ये दुगिनने त्याच्या [[युरेशियावाद|युरेशियावादाचा]] संभाव्य पाया म्हणून विर्थच्या कल्पनांना मोठ्या प्रमाणात समर्थन दिले. <ref>Aleksandr G. Dugin, ''Hyperborean Theory: The Experience of Ariosophical Research'' (''Giperboreiskaia teoriia: Opit ariosofskogo issledovaniia''), Moscow 1993; Aleksandr G. Dugin, [https://eurasianist-archive.com/2017/10/26/herman-wirth-and-the-sacred-proto-language-of-humanity-in-search-of-the-holy-grail-of-meanings-part-1/ "Herman Wirth and the Sacred Proto-Language of Humanity: In Search of the Holy Grail of Meanings"] (transl. Jafe Arnold), in: Dugin, ''Philosophy of Traditionalism'' (''[https://hadit.ru/wp-content/uploads/2018/08/filosofiya_traditcionalizma.pdf Filosofiia Traditsionalizma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220810030312/https://hadit.ru/wp-content/uploads/2018/08/filosofiya_traditcionalizma.pdf }}''), Moscow 2002, p. 135–167; Aleksandr G. Dugin, '[https://www.geopolitica.ru/en/article/herman-wirths-theory-civilization "Herman Wirth's Theory of Civilization"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200406133935/https://www.geopolitica.ru/en/article/herman-wirths-theory-civilization |date=2020-04-06 }} (transl. Jafe Arnold), in: Dugin, ''Noomakhia: Wars of the Mind'', vol. 14: ''[https://eurasianist-archive.com/2019/03/13/noomachy-geosophy-horizons-and-civilizations/ Geosophy – Horizons and Civilizations]'' (''Noomakhia: voinii uma'', vol. 14: ''[https://vk.com/doc271202244_442956464?hash=543b5afd7eceb011ca&dl=0eafc0be95f0950b38 Geosofiia: gorizonti i tsivilizatsii]''), Moscow 2017, p. 153–157.</ref> वरवर पाहता, हा "कोणत्याही भाषेतील विर्थच्या सर्वात विस्तृत सारांशांपैकी आणि विवेचनांपैकी एक" आहे. <ref>Jafe Arnold, ''[https://www.academia.edu/40386287/Mysteries_of_Eurasia_The_Esoteric_Sources_of_Alexander_Dugin_and_the_Yuzhinsky_Circle Mysteries of Eurasia: The Esoteric Sources of Alexander Dugin and the Yuzhinsky Circle]'', Research Masters Thesis, Amsterdam 2019, p. 72–73. Cf. Marlene Laruelle, ''[https://books.google.com/books?id=SjZyDwAAQBAJ&pg=PT100 Russian Nationalism: Imaginaries, Doctrines, and Political Battlefields]'', Abington, Oxfordshire / New York 2019, p. 95–133 (A Textbook Case of Doctrinal Entrepreneurship: Aleksandr Dugin) (download [https://azpdf.tips/russian-nationalism-imaginaries-doctrines-and-political-battlefields-pdf-free.html here]). Ibidem, '[https://books.google.com/books?id=W0SCDwAAQBAJ&pg=PA157 Alexander Dugin and Eurasianism]', in: Mark Sedgwick (ed.), ''Key Thinkers of the Radical Right: Behind the New Threat to Liberal Democracy'', Oxford 2019, p. 155–169, 157, 159. Jacob Christiansen Senholt, [https://books.google.com/books?id=f1t_BAAAQBAJ&pg=PA253 "Radical Politics and Political Esotericism: The Adaption of Esoteric Discourse within the Radical Right"], in: Egil Asprem, Kennet Granholm (red.), ''Contemporary Esotericism'', Abbington, Oxfordshire / New York 2013, p. 244–264, 252–254. Jafe Arnold, [https://www.academia.edu/40386449/Alexander_Dugin_and_Western_Esotericism_The_Challenge_of_the_Language_of_Tradition "Alexander Dugin and Western Esotericism: The Challenge of the Language of Tradition"], in: ''Mondi: Movimenti Simbolici e Sociali dell'Uomo'' 2 (2019), p. 33–70.</ref> मोल्दोव्हन मानववंशशास्त्रज्ञ लेओनिद मोस्योन्यिकच्या मते, विर्थच्या उघडपणे विक्षिप्त कल्पना साम्यवाद, उदारमतवाद आणि लोकशाहीच्या पतनानंतर निर्माण झालेल्या वैचारिक पोकळीत अगदी चपखल बसल्या. <ref>Highly critical of Dugin's enthousiasm for Wirth: Leonid A. Mosionjnik, ''Technology of the Historical Myth'' (''[https://books.google.com/books?id=K05TDwAAQBAJ&pg=PA96 Tekhnologiya istoricheskogo mifa]''), Saint Petersburg 2012, p. 95–102 et passim ([https://histrf.ru/biblioteka/b/tiekhnologhiia-istorichieskogho-mifa here for download]).</ref> दुगिनने विर्थच्या या दाव्यालाही प्रोत्साहन दिले की त्याने यहूदींच्या इतिहासावर आणि जुन्या करारावर एक पुस्तक लिहिले होते, तथाकथित ''[[पालेस्तिनाबुख]]'', जे चोरीला गेले नसते तर जग बदलू शकले असते. <ref>Aleksandr G. Dugin, "Herman Wirth: In Search of the Holy Grail of Meanings" (''[https://arcto.ru/article/120#14 German Virt: v poiskakh Sviatogo Graalia smislov]'') (1998), {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314085102/http://arcto.ru/article/120#14}}, in: Ibidem, ''Philosophy of Traditionalism'' (''[https://hadit.ru/wp-content/uploads/2018/08/filosofiya_traditcionalizma.pdf Filosofiia Traditsionalizma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220810030312/https://hadit.ru/wp-content/uploads/2018/08/filosofiya_traditcionalizma.pdf}}''), Moscow 2002, p. 135–167, 162. See also Dugin, '[https://eurasianist1.rssing.com/chan-64114423/all_p1.html Runology According to Herman Wirth]' (transl. Jafe Arnold), in: ''Absolute Homeland'' (''[https://arcto.ru/article/320 Absoliutnaia Rodina]''), Moscow 1999, p. 489 (Ch. 9). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407184919/http://arcto.ru/article/320}}. Ibidem, '[https://eurasianist-archive.com/2017/04/13/herman-wirth-runes-great-yule-and-the-arctic-homeland/ Herman Wirth: Runes, Great Yule, and the Arctic Homeland]' (transl. Jafe Arnold), Foreword to the 2nd ed. of ''Hyperborean Theory'': ''Signs of the Great Nord'' (''[https://skifed.ru/attachments/article/266/%D0%94%D1%83%D0%B3%D0%B8%D0%BD%20%D0%90.%20-%20%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B8%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%20(Ariana%20Mystica)%20-%202008.pdf Znaki Velikogo Norda: Giperboreiskaia teoriia]''), Moscow 2008, p. 3–20, 17. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309034326/http://skifed.ru/attachments/article/266/%D0%94%D1%83%D0%B3%D0%B8%D0%BD%20%D0%90.%20-%20%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B8%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%20(Ariana%20Mystica)%20-%202008.pdf}}.</ref> [[दुसरे चेचेन युद्ध|दुसऱ्या चेचेन युद्धाच्या]] शेवटी, दुगिनला चेचेन बाजूने वाटाघाटी करण्यासाठी बोलावण्यात आले होते, याव्यतिरिक्त त्याने कझाकस्तानचे माजी अध्यक्ष [[नुरसुल्तान नझरबायेव]] आणि इराण आणि सीरियाच्या राजदूतांची भेट घेतली होती. <ref name="Teitelbaum 58">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=QdHADwAAQBAJ&q=war+for+eternity|title=War for Eternity: The Return of Traditionalism and the Rise of the Populist Right|last=Teitelbaum|first=Benjamin R.|date=21 April 2020|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-0-14-199204-4|pages=58|language=en}}</ref> === राजकीय पक्ष === ==== राष्ट्रीय बोल्शेविक पक्ष ==== १९९२ मध्ये, एदुआर्द लिमोनफने सहा लहान गटांचे एकत्रीकरण करून राष्ट्रीय बोल्शेविक पक्षाची स्थापना केली. <ref>Lee, p. 314</ref> दुगिन हा त्याच्या सुरुवातीच्या सदस्यांपैकी एक होता आणि त्याने लिमोनफने राजकारणात येण्यासाठी राजी करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली, तसेच १९९३ मध्ये पक्षाच्या स्थापनेच्या घोषणेवर सही केली <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nazbol.ru:80/rubr28/index0/249.html|title=Нацбол.ру – Нацбол должен знать – Декларация о создании НБП|date=21 September 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080921193029/https://www.nazbol.ru/rubr28/index0/249.html|archive-date=21 September 2008|access-date=2 September 2018}}</ref> १९९२ मध्ये जेव्हा पक्षाच्या दोन सदस्यांना [[स्फोटगोलक]] बाळगल्याबद्दल अटक केली, तेव्हा हा पक्ष पहिल्यांदा चर्चेत आला. या घटनेमुळे पक्षाला पाश्चिमात्य वस्तूंविरोधात आयोजित करत असलेल्या बहिष्कार मोहिमेला प्रसिद्धी मिळाली. <ref>Lee, p. 320</ref> राष्ट्रीय बोल्शेविक पक्षाने [[राष्ट्रीय मुक्ती आघाडी (रशिया)|राष्ट्रीय मुक्ती आघाडी]] (रशियन साम्यवाद्यांची आणि राष्ट्रवाद्यांची एक व्यापक आघाडी) सोबत हातमिळवणी केली. <ref>Lee, p. 321</ref> १९९८ मध्ये, पक्षातील इतर सदस्यांशी झालेल्या संघर्षामुळे दुगिनने राष्ट्रीय बोल्शेविक पक्ष सोडली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://w-o-s.ru/visual/nazboli/index.html|title=ВОС|website=w-o-s.ru|access-date=2 September 2018}}</ref> यामुळे तो पक्ष रशियाच्या राजकीय पटलावर आणखी डावीकडे झुकला आणि पक्षाच्या सदस्यांनी दुगिन व त्याच्या गटाला फॅसिस्ट म्हणून धिक्कारले. <ref name="radioliberty">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rferl.org/a/1058689.html|title=Russia: National Bolsheviks, The Party Of 'Direct Action'|last=Yasmann|first=Victor|date=29 April 2005|website=Radio Free Europe Radio Liberty|access-date=15 November 2018|quote=For this mobilization, the NBP used a bizarre mixture of totalitarian and fascist symbols, geopolitical dogma, leftist ideas, and national-patriotic demagoguery.}}</ref> ==== युरेशिया पक्ष ==== [[चित्र:New_Horizons_International_Conference_01.jpg|इवलेसे| मे २०१८ मध्ये [[इराण|इराणमधील]] [[मशहद]] येथे झालेल्या "न्यू होरायझन" (नवा क्षितिज) या आंतरराष्ट्रीय परिषदेत दुगिन (डावीकडे).]] नव-युरेशियावादी विचारांचा दावा करणाऱ्या युरेशिया पक्षाची स्थापना एप्रिल २००१ मध्ये झाली. दुगिन हा त्या गटाचा संस्थापक असल्याचे वृत्त होते. तो म्हणाला की, ही चळवळ रशियन राजकारणातील सांस्कृतिक विविधतेवर भर देईल, 'अमेरिकन पद्धतीच्या जागतिकीकरणाला' विरोध करेल आणि 'साम्यवाद व राष्ट्रवादाच्या पुनरागमनालाही प्रतिकार करेल.' याला ३१ मे २००१ रोजी [[रशियाचे न्याय मंत्रालय|न्याय मंत्रालयाने]] अधिकृत मान्यता दिली. <ref name="Dunlop"/> युरेशिया पक्षाचा दावा आहे की त्यांना काही लष्करी वर्तुळांमध्ये आणि रशियातील [[रशियन ऑर्थोडॉक्स चर्च|ऑर्थोडॉक्स ख्रिस्ती]] पंथाच्या नेत्यांकडून पाठिंबा आहे. [[चेचन्या|चेचेन]] समस्या सोडवण्याच्या प्रयत्नांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावण्याची पक्षाला आशा आहे, ज्यामुळे युरोपीय आणि मध्य पूर्वेकडील देशांसोबत, प्रामुख्याने इराणसोबत, रशियाची सामरिक युती करण्याच्या दुगिनच्या उद्दिष्टासाठी पार्श्वभूमी तयार होईल. === युक्रेनबाबतचे मत आणि रशियन राजकारणातील भूमिका === {{Quote box|“रशियन जनतेच्या एकत्रित सहभागाशिवाय हे करणे अशक्य आहे; त्यांना त्यांच्या ऐतिहासिक ध्येयाची जाणीव करून दिल्याशिवाय, त्यांच्या अंतर्मनातील खोल प्रेरणेला जागृत केल्याशिवाय, आणि ‘बंधूंनो आणि भगिनींनो’ हे शब्द उच्चारल्याशिवाय हे शक्य नाही. उठा, रशियनांनो, जागे व्हा; तुम्हाला महान कार्ये पार पाडण्यासाठी पाचारण करण्यात आले आहे... तुमचे सर्व पूर्वज, सर्व पिढ्या या क्षणाकडे, आपल्या अस्तित्वाच्या मूलभूत शत्रूसोबतच्या या संघर्षाकडे वाटचाल करत होत्या... आम्ही पाश्चात्त्य संस्कृतीत, तिच्या उदारमतवाद-एकाधिकारशाहीच्या वर्चस्वात आणि [[युक्रेनियन नाझीवाद|बंदेरावाद्यांमध्ये]] मूर्त रूप धारण केलेल्या निरपेक्ष दुष्टतेविरुद्ध लढत आहोत. या ध्येयासाठीच आमची निर्मिती झाली आहे. सध्या याचीच गरज आहे—एक आवाहन आवश्यक आहे.” | source = — मार्च २०२२ — युक्रेनवरील रशियन आक्रमणाच्या संदर्भात रशियन समाजाच्या पूर्ण-स्तरीय एकत्रीकरणाची मागणी करत दुगिन<ref>{{Cite web |last=Sazhneva|first=Ekaterina |date=30 March 2022 |title=Александр Дугин: "солнечный" Путин победил "лунного" |url=https://www.mk.ru/social/2022/03/30/aleksandr-dugin-solnechnyy-putin-pobedil-lunnogo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331062134/https://www.mk.ru/social/2022/03/30/aleksandr-dugin-solnechnyy-putin-pobedil-lunnogo.html |archive-date=31 March 2022 |website=[[Moskovskij Komsomolets]]}}</ref> | align = right | width = 25em | quote = “रशियन जनतेच्या एकत्रित सहभागाशिवाय हे करणे अशक्य आहे; त्यांना त्यांच्या ऐतिहासिक ध्येयाची जाणीव करून दिल्याशिवाय, त्यांच्या अंतर्मनातील खोल प्रेरणेला जागृत केल्याशिवाय, आणि ‘बंधूंनो आणि भगिनींनो’ हे शब्द उच्चारल्याशिवाय हे शक्य नाही. उठा, रशियनांनो, जागे व्हा; तुम्हाला महान कार्ये पार पाडण्यासाठी पाचारण करण्यात आले आहे... तुमचे सर्व पूर्वज, सर्व पिढ्या या क्षणाकडे, आपल्या अस्तित्वाच्या मूलभूत शत्रूसोबतच्या या संघर्षाकडे वाटचाल करत होत्या... आम्ही पाश्चात्त्य संस्कृतीत, तिच्या उदारमतवाद-एकाधिकारशाहीच्या वर्चस्वात आणि [[युक्रेनियन नाझीवाद|बंदेरावाद्यांमध्ये]] मूर्त रूप धारण केलेल्या निरपेक्ष दुष्टतेविरुद्ध लढत आहोत. या ध्येयासाठीच आमची निर्मिती झाली आहे. सध्या याचीच गरज आहे—एक आवाहन आवश्यक आहे.” }} दुगिन [[व्लादिमिर पुतिन|व्लादिमीर पुतिन]] आणि त्यांच्या परराष्ट्र धोरणांचे समर्थन करतात, पण त्यांनी रशियन सरकारच्या आर्थिक धोरणांना विरोध केला आहे. २००७ मध्ये त्यांनी म्हटले होते: "पुतिनच्या धोरणांना आता कोणीही विरोधक नाहीत आणि जर असतील, तर ते मानसिक रुग्ण असून त्यांना वैद्यकीय तपासणीसाठी पाठवण्याची गरज आहे. पुतिन सर्वत्र आहे, पुतिन सर्वकाही आहे, पुतिन निरपेक्ष आहे आणि पुतिन अपरिहार्य आहे". ''[[कमिरसांत|कमिरसांतच्या]]'' वाचकांनी खुशामतीमध्ये याला दुसरा क्रमांक दिला. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.kommersant.ru/Tests/Test10.aspx|work=Kommersant|year=2007|language=ru|script-title=ru:Кто похвалит его лучше всех|trans-title=Who will praise him better than the rest|access-date=24 March 2016}} (Click the "Results" ("Результаты") button at the bottom of the page)</ref> [[क्रेमलिनमध्ये]], दुगिन हा युक्रेनच्या मुद्द्यावरून नेतृत्वातील एक विभागणी असलेल्या "युद्धखोर गटा"चे प्रतिनिधित्व करतात. <ref name="Jensen">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://imrussia.org/en/analysis/world/2041-are-the-kremlin-hardliners-winning|title=Are the Kremlin Hardliners Winning?|last=Donald N. Jensen|date=1 October 2014|publisher=Institute of Modern Russia}}</ref> दुगिन २००८ पासून [[रशियाने केलेल्या क्रिमियाचे सामीलीकरण|रशियाने क्रिमियाचे विलीनीकरण करावे]] याचे समर्थन करत होते. <ref name="Newman2">{{स्रोत बातमी|last=Newman|first=Dina|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-28229785|title=Russian nationalist thinker Dugin sees war with Ukraine|date=10 July 2014|work=[[BBC News]]|location=London|quote=A prominent Russian ultra-nationalist philosopher has told BBC News that war between Russia and Ukraine 'is inevitable' and has called on President Vladimir Putin to intervene militarily in eastern Ukraine 'to save Russia's moral authority'.|access-date=22 March 2022}} In Russian: {{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/ukrainian/ukraine_in_russian/2014/07/140710_ru_s_dugin_russia_ukraine|last=Дина Ньюман|date=10 July 2014|website=[[BBC Ukrainian]]|language=ru|script-title=ru:Кто придумал аннексировать украинский Крым?}}</ref> त्याने रशिया आणि युक्रेन यांच्यातील युद्ध अटळ मानले आणि पुतिन यांना [[दोनबासमधील युद्ध|दोनबासमधील युद्धात]] हस्तक्षेप करण्याचे आवाहन केले. <ref name="Newman2" /> दुगिन म्हणाले: "रशियन पुनर्जागरण फक्त [[क्यीव]] येथेच थांबू शकते." <ref name="За Ахметова">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nakanune.ru/news/2014/5/21/22353563/|last=Александр Дугин|date=21 May 2014|publisher=Nakanune.ru|language=ru|script-title=ru:За Ахметова грудью встала российская шестая колонна}}</ref> [[दोनबासमधील युद्ध|दोनबासमधील युद्धादरम्यान]], दुगिन रशिया समर्थक फुटीरतावादी बंडखोरांच्या नियमित संपर्कात होता. <ref name="DOUPOU">{{स्रोत बातमी|last=Ben Hoyle|url=https://www.theaustralian.com.au/news/world/putin-accused-of-betraying-and-abandoning-ukraine-separatists/story-fnb64oi6-1226976223365|title=Putin accused of betraying and abandoning Ukraine separatists|date=3 July 2014|work=[[The Australian]]}}<br /><br />{{स्रोत बातमी|url=https://www.theaustralian.com.au/news/world/rebel-leaders-in-ukraine-feel-abandoned-by-putin/story-fnb64oi6-1226976988427|title=Rebel leaders in Ukraine feel 'abandoned' by Putin|date=4 July 2014|work=[[The Australian]]}}<br /><br />{{स्रोत बातमी|last=Paul Sonne|url=https://www.wsj.com/articles/russian-nationalists-feel-let-down-by-kremlin-again-1404510139|title=Russian Nationalists Feel Let Down by Kremlin|date=4 July 2014|work=[[The Wall Street Journal]]}}</ref> त्यांनी आपली भूमिका "बिनशर्त [[दनेत्स्क जनतेचे प्रजासत्ताक|डीपीआर]] समर्थक आणि [[लुहान्स्क जनतेचे प्रजासत्ताक|एलपीआर]] समर्थक" असल्याचे सांगितले. <ref name="interpretermag">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.interpretermag.com/russia-this-week-what-will-be-twitters-fate-in-russia/|title=Russia This Week: Dugin Dismissed from Moscow State University? (23–29 June)|date=27 June 2014|website=interpretermag.com|access-date=3 March 2022}}</ref> यूट्यूबवर पोस्ट केलेल्या एका स्काईप व्हिडिओ कॉलमध्ये दुगिन दक्षिण आणि पूर्व युक्रेनमधील फुटीरतावाद्यांना सूचना देताना, तसेच [[एकातेरिना गुबारेवा]] यांना सल्ला देताना दिसला. गुबारेवाचे पती [[पाविल गुबरिफ]] यांनी स्वतःला [[दोनेत्स्क ओब्लास्त|दोनेत्स्क प्रदेशाचे]] राज्यपाल घोषित केले होते आणि त्यानंतर [[युक्रेनची सुरक्षा सेवा|युक्रेनच्या सुरक्षा सेवेने]] त्यांना अटक केली होती. <ref name="The Daily Beast">{{स्रोत बातमी|last=Shynkarenko|first=Oleg|url=https://www.thedailybeast.com/articles/2014/04/02/alexander-dugin-the-crazy-ideologue-of-the-new-russian-empire.html|title=Alexander Dugin: The Crazy Ideologue of the New Russian Empire|date=4 February 2014|work=The Daily Beast}} In Russian: {{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theinternettimes.ru/post/dugin_geniy|last=Арсентий Тропаревский|website=The Internet Times|language=ru|script-title=ru:Дугин: Сумасшедший гений новой Российской империи}} {{मृत दुवा}} </ref> ३१ मार्च २०१४ रोजी, दुगिनने स्थापन केलेल्या रशियाच्या युरेशिया युवा संघाचे सदस्य ओलेग बातियारफ यांना अटक केली. [[युक्रेनची सुरक्षा सेवा|युक्रेनच्या सुरक्षा सेवेनुसार]], त्यांनी संसद आणि दुसरी सरकारी इमारत ताब्यात घेण्यासाठी सुमारे २०० लोकांच्या गटाला प्रशिक्षण दिले होते. <ref name="The Daily Beast" /> दुगिनने पुतिनबद्दल निराशा व्यक्त केली, कारण [[युक्रेनियन सेना|युक्रेनियन सेनेने]] जुलै २०१४ च्या सुरुवातीला केलेल्या आक्रमणांनंतर पुतिनने युक्रेनमधील रशिया-समर्थक बंडखोरांना मदत केली नाही. <ref name="DOUPOU"/> ऑगस्ट २०१४ मध्ये, दुगिनने युक्रेनियन अस्मिता नष्ट करण्याची मागणी केली. <ref name="FT150128">{{स्रोत बातमी|last=Jones|first=Sam|url=https://www.ft.com/intl/cms/s/0/a87747de-a713-11e4-b6bd-00144feab7de.html|title=Alarm bells ring over Syriza's Russian links|last2=Hope|first2=Kerin|last3=Weaver|first3=Courtney|date=28 January 2015|work=[[Financial Times]]|url-access=subscription}}</ref> [[खार्किव मानवाधिकार संरक्षण गटाच्या]] हल्या कोयनाश म्हणाल्या की, पूर्व युक्रेनमधील घटनांवर आणि रशियाच्या क्रिमियावरील आक्रमणावर दुगिनच्या "युरेशियाई विचारसरणीचा" प्रभाव निःसंशय होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://khpg.org.ua/en/index.php?id=1404029911|title=Intrigue over 'dismissal' of Putin's ideologue, Alexander Dugin|last=Halya Coynash|date=2 July 2014|publisher=[[Kharkiv Human Rights Protection Group]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308105340/http://khpg.org.ua/en/index.php?id=1404029911|archive-date=8 March 2016|access-date=3 March 2022}}</ref> वेंसां जॉवेर यांच्या मते, दुगिनची जहाल विचारसरणी रशियन अधिकाऱ्यांच्या अंतर्गत आणि परराष्ट्र धोरणाचा आधार बनली. <ref name="Jauvert">{{स्रोत बातमी|last=Vincent Jauvert|url=https://tempsreel.nouvelobs.com/ukraine-la-revolte/20140503.OBS6009/le-raspoutine-de-poutine.html|title=Le Raspoutine de Poutine|date=3 May 2014|work=[[Le Nouvel Observateur]]|language=fr}} In Russian: {{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://inosmi.ru/russia/20140512/220188170.html|last=Венсан Жовер|date=12 May 2014|publisher=[[inoSMI]]|language=ru|script-title=ru:Дугин — путинский Распутин}}</ref> "म्हणून दुगिनचे म्हणणे ऐकण्यासारखे आहे, जेणेकरून क्रेमलिन आपल्या देशाला आणि संपूर्ण युरोपला कोणत्या भवितव्याकडे नेत आहे हे समजू शकेल." <ref name="Jauvert" /> युक्रेनने जून २००६ पासून दुगिनवर पाच वर्षांची प्रवेशबंदी घातली, <ref name="СБУ">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://newvv.net/politics/ukraine/188184.html|date=20 October 2007|language=ru|script-title=ru:Служба безопасности Украины установила лиц, которые надругались над государственной символикой Украины на горе Говерла|trans-title=The Security Service of Ukraine identified persons who outraged Ukraine's state symbols on the mountain of Hoverla|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213201550/http://newvv.net/politics/ukraine/188184.html|archive-date=13 February 2022|access-date=3 March 2022}}</ref> आणि क्यीवने २००७ मध्ये त्याला ''[[अवांछित व्यक्ती]]'' म्हणून घोषित केले <ref name="Laruelle">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cacianalyst.org/?q=node/4928|title=Neo-Eurasianist Alexander Dugin on the Russia–Georgia conflict|last=Marlène Laruelle|date=3 September 2008|publisher=Central Asia-Caucasus Institute Analyst}}</ref> त्याच्या युरेशयाई युवा संघावर युक्रेनमध्ये बंदी घातली. <ref name="СБУ" /> २००७ मध्ये, [[युक्रेनची सुरक्षा सेवा|युक्रेनच्या सुरक्षा सेवेने]] युरेशियाई युवा संघाच्या त्या व्यक्तींना ओळखले ज्यांनी [[:uk:вандалізм на Говерлі 2007 року|२००७ मध्ये गोवेरला येथे तोडफोड]] केली होती: ते [[गोवेरला]] पर्वतावर चढले, त्यांनी सोबत आणलेल्या साधनांनी [[युक्रेनचे राजचिन्ह|युक्रेनच्या लहान राजचिन्हाच्या]] आकारातील बांधकामाचे भाग कापल्याची नक्कल केली आणि [[युक्रेनचे संविधान|युक्रेनच्या संविधानाच्या]] स्मारक चिन्हावर युरेशियाई युवा संघाचे प्रतीक रंगवले. <ref name="СБУ" /> जून २००७ मध्ये [[सिम्फेरोपोल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिम्फेरोपोल आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] पोहोचल्यावर त्याला रशियाला परत पाठवले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.kyivpost.com/opinion/op-ed/vitrenkos-flirtation-with-russian-neo-eurasianism-26787.html|title=Vitrenko's flirtation with Russian "Neo-Eurasianism"|last=Andreas Umland|authorlink=Andreas Umland|date=14 June 2007|website=[[Kyiv Post]]|type=op-ed}}</ref> २००८ मध्ये रशिया आणि जॉर्जिया यांच्यात [[रशिया-जॉर्जिया युद्ध|युद्ध सुरू]] होण्यापूर्वी, दुगिनने [[दक्षिण ओसेशिया|दक्षिण ओसेशियाला]] भेट दिली आणि म्हणाला: "आमचे सैन्य जॉर्जियाची राजधानी [[त्बिलिसी]], संपूर्ण देश आणि कदाचित युक्रेन आणि क्रिमियासुद्धा ताब्यात घेईल, जे ऐतिहासिकदृष्ट्या रशियाचाच भाग आहे." <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.spiegel.de/international/world/road-to-war-in-georgia-the-chronicle-of-a-caucasian-tragedy-a-574812.html|title=Road to War in Georgia: The Chronicle of a Caucasian Tragedy|date=25 August 2008|work=[[Der Spiegel]]}}</ref> त्यानंतर तो म्हणाला की रशियाने "दक्षिण ओसेशियाला मुक्त करून थांबू नये, तर त्यापुढे जावे," आणि "आपल्याला युक्रेनमध्येही असेच काहीतरी करावे लागेल." <ref name="Interview">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.echo.msk.ru/programs/personalno/532383-echo/|title=Interview|last=Alexander Dugin|date=8 August 2008|publisher=[[Echo of Moscow]]|language=ru}}</ref> २००८ मध्ये दुगिन म्हणाले होते की रशियाने युक्रेनमध्ये जॉर्जियासारखीच परिस्थिती निर्माण करावी, म्हणजेच त्यावर हल्ला करावा. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Ірина Біла|url=https://www.radiosvoboda.org/content/article/1197679.html|date=10 September 2008|work=Радіо Свобода|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|language=uk|script-title=uk:Можливість застосування Ющенком силового сценарію; махінації навколо землі. (Огляд преси)}}</ref> सप्टेंबर २००८ मध्ये, रशियन-जॉर्जियन युद्धानंतर, त्याने पुतिनबद्दलचा आपला राग लपवला नाही, ज्यांनी "दुसरा धक्का देण्याचे धाडस केले नाही" आणि "साम्राज्य पुनर्संचयित केले नाही." <ref name="Jauvert"/> १० ऑक्टोबर २०१४ रोजी दुगिन म्हणाले, "[[युरेशियाई आर्थिक संघ|युरेशियाई संघ]] असलेल्या बृहत्तर रशियाची पुनर्स्थापना केल्यानंतरच आपण एक विश्वासार्ह जागतिक शक्ती बनू शकतो. आता या प्रक्रिया खूपच मंदावल्या आहेत. [[युरोमैदान|युक्रेनियन मैदान]] हे रशियन एकीकरणाच्या प्रगतीला पश्चिमेकडील देशांनी दिलेले प्रत्युत्तर होते." <ref name="Медведева">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://portal-kultura.ru/articles/person/64670-aleksandr-dugin-nuzhno-borotsya-s-shestoy-kolonnoy/|last=Татьяна Медведева|date=10–16 October 2014|website=Газета "Культура"|language=ru|script-title=ru:Александр Дугин: "Нужно бороться с "шестой колонной"}}</ref> त्यांनी [[युरोमैदान|युरोमैदानचे]] वर्णन अमेरिकेने केलेला सत्तापालट असे केले: "अमेरिकेला रशियाविरुद्धचे युद्ध स्वतःच्या हातांनी नव्हे, तर युक्रेनियन लोकांच्या हातांनी लढायचे आहे. युक्रेनच्या शांतताप्रिय जनतेमधील १० हजारांपर्यंतच्या बळींकडे डोळेझाक करण्याचे वचन देऊन आणि प्रत्यक्षात बळींची मागणी करून, अमेरिकेने हे युद्ध घडवून आणले. अमेरिकेने या युद्धाच्या उद्देशाने युरोमैदानादरम्यान सत्तापालट घडवून आणला. अमेरिकेने या युद्धाच्या उद्देशाने [[नव-नाझी]] रशियाद्वेष्ट्यांना सत्तेवर बसवले." <ref>{{स्रोत बातमी|last=Руслан Горевой|url=https://versia.ru/articles/2014/jun/30/na_poroge_voyny|date=30 July 2014|work=Газета "Версия"|language=ru|script-title=ru:На пороге войны|issue=24}}</ref> ==== इस्रायल आणि इस्रायल-हमास युद्धाबद्दलची मते ==== अलेक्सांद्र दुगिनने गाझामधील युद्धाला रशिया आणि पाश्चात्य देशांमधील व्यापक संघर्षाचा भाग म्हणून चित्रित केले आहे. <ref name=":1">{{Cite report|url=https://www.jstor.org/stable/resrep55420|title=Russia’s “New World Order” and the Israel-Hamas War|last=Feldman|first=Bat Chen Druyan|last2=Mil-Man|first2=Arkady|date=2023|publisher=Institute for National Security Studies}}</ref> दुगिनने दावा केला आहे की [[जेरुसलेम]] मूळचे रशियन आहे आणि रशियाने ती भूमी पुन्हा जिंकून घ्यावी असे आवाहन केले आहे, तसेच त्याने इस्रायलच्या अस्तित्वाच्या अधिकारावरही प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jpost.com/israel-news/article-806056|title=Vladimir Putin hosts Hamas, Hezbollah representaives amid Gaza war {{!}} The Jerusalem Post|date=2024-06-15|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|language=en|access-date=2026-08-15}}</ref> दुगिन इस्रायलला पाश्चात्य शक्तींद्वारे नियंत्रित एक प्रतिनिधी सरकार मानतात, ज्याचा उपयोग अमेरिका आणि तिचे मित्र देश मुसलमानी जगावर हल्ला करण्यासाठी आणि त्यांना बदनाम करण्यासाठी करतात. या जागतिक दृष्टिकोनानुसार दुगिनचा दावा आहे की, "मुसलमानी देश हे ओळखतील की इस्रायल आणि हमास यांच्यातील संघर्ष हा नवीन जागतिक व्यवस्थेसाठीच्या लढाईचा एक भाग आहे, आणि मग त्यांना रशिया युक्रेनमध्ये लढत असलेले युद्ध अधिक चांगल्या प्रकारे समजेल." <ref name=":1" /> <ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://en.majalla.com/node/303746|title=Aleksandr Dugin: My vision for the new world order and Gaza war|website=en.majalla.com|language=en|access-date=2026-08-15}}</ref> दुगिनचा असे मानतात की [[इस्रायल-हमास युद्ध]] ही जग बहुध्रुवीय बनण्याची एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे, आणि रशिया-युक्रेन युद्ध व चीन-तैवान संघर्ष या इतर दोन लढाया ध्रुवीकरण निश्चित करतील. दुगिनने असा दावा केला आहे की रशिया आणि चीन हे मुसलमानी जगाचे मित्रराष्ट्र आहेत आणि जागतिक बहुध्रुवीयतेला गती देण्यासाठी प्रत्येक समाजाने एकमेकांना मदत केली पाहिजे. <ref name=":1"/> <ref name=":2"/> दुगिनने 'शरीयतने भांडवलशाहीवर मात केली पाहिजे' असे आवाहन केले आहे आणि 'जागतिकवादी अभिजन वर्गा'विरुद्धची आंतरराष्ट्रीय लढाई मुसलमान लढतील अशी आशा व्यक्त केली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Schmitz|first=Matthew|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2026/05/01/rise-islamo-christian-right/|title=Opinion {{!}} Why right-wing influencers are suddenly praising Islam|date=2026-05-01|work=The Washington Post|language=en-US|issn=0190-8286|access-date=2026-08-15}}</ref> दुगिन [[२०२६ इस्रायल-अमेरिकेचा इराणवर हल्ला|२०२६ च्या इराण युद्धाला]] विरोध केली आहे आणि अमेरिकेने इराणवर केलेल्या हल्ल्यांना प्रत्युत्तर म्हणून त्याने जागतिक उठावाचे आवाहन केले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jns.org/opinion/alex-goldenberg/the-alliance-theyve-always-feared|title=The alliance they’ve always feared|last=Goldenberg|first=Alex|date=2026-03-02|website=Israel & Jewish News - JNS|language=en-US|access-date=2026-08-15}}</ref> ==== पुतिनवर प्रभाव ==== [[चित्र:Aleksandr_Dugin_13981126000.jpg|इवलेसे| २०२० मध्ये दुगिन]] रशियन सरकार आणि [[व्लादिमिर पुतिन|व्लादिमीर पुतिनवर]] दुगिनचा प्रभाव वादग्रस्त आहे. <ref name="guardian-bio"/> त्यांचे क्रेमलिनशी कोणतेही अधिकृत संबंध नाहीत, <ref name="reuters-bio"/> पण माध्यमांमध्ये त्यांना अनेकदा "पुतिनचा मेंदू" आणि [[रशियाचे परराष्ट्र धोरण]] ठरवण्यासाठी जबाबदार मानले जाते. <ref name="Newman2"/> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.haaretz.com/world-news/2022-03-17/ty-article-magazine/.highlight/to-understand-putin-you-first-need-to-get-inside-aleksandr-dugins-head/00000180-5bca-dc1d-afc2-fbcf008d0000|title=To Understand Putin, You First Need to Get Inside Aleksandr Dugin's Head|work=Haaretz|language=en|access-date=13 April 2022}}</ref> <ref name="Burbank2">{{स्रोत बातमी|last=Burbank|first=Jane|url=https://www.nytimes.com/2022/03/22/opinion/russia-ukraine-putin-eurasianism.html|title=The Grand Theory Driving Putin to War|date=22 March 2022|work=[[The New York Times]]|location=New York City|quote=After unsuccessful interventions in post-Soviet party politics, Mr. Dugin focused on developing his influence where it counted – with the military and policymakers&nbsp;... In Mr. Dugin's adjustment of [[Eurasianism]] to present conditions, Russia had a new opponent – no longer just Europe, but the whole of the 'Atlantic' world led by the United States. And his Eurasianism was not anti-imperial but the opposite: Russia had always been an empire, Russian people were 'imperial people', and after the crippling 1990s sellout to the 'eternal enemy', Russia could revive in the next phase of global combat and become a 'world empire'.|access-date=23 March 2022}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.abc.net.au/news/2022-08-22/alexander-dugin-daughter-darya-dugina-vladimir-putin-ally/101356250|title=What we know about the father of Darya Dugina, who was killed in a suspected car bombing in Russia|date=22 August 2022|work=ABC News}}</ref> इतरांचे अस्से म्हणणे आहे की दुगिनचा प्रभाव मर्यादित आहे आणि त्या प्रभावाला खूपच अतिरंजित केला गेला आहे, <ref name="reshaping"/> <ref name="underfire"/> <ref name="bloomberg"/> कारण त्याच्या मतांमधील आणि रशियन परराष्ट्र धोरणातील सहसंबंधातून कार्यकारणभाव सूचित होत नाही. <ref name="overestimates"/> === पंचमस्तंभ === [[परकीय हस्तक]] म्हणून [[पंचमस्तंभ|पंचमस्तंभबद्दलची]] ठराविक भाषाशैली दुगिन अनेक प्रकाशनांमध्ये राजकीय आरोपांसाठी वापरतो. ''[[विज्ग्ल्यात (वर्तमानपत्र)|विज्ग्ल्यात (Взгляд)]]'' आणि ''[[कम्समोलस्काया प्रावदा|कम्समोलस्काया प्रावदा (Комсомольская правда)]]'' यांनी प्रकाशित केलेल्या त्यांच्या २०१४ च्या मुलाखतीत ते म्हणतात, "एक मोठा संघर्ष सुरू आहे. आणि, अर्थातच, युरोपमध्येही स्वतःचा पंचमस्तंभ आहे, स्वतःचे [[२०११-२०१३ रशियन निषेध|बोलोत्नाया चौक]]-विचारांचे लोक आहेत. आणि जर ते टीव्ही रेनवर निष्क्रिय बसून वाईट गोष्टी करत असतील, तर युरोपवर खरोखरच पंचमस्तंभाचे पूर्ण जोमात वर्चस्व आणि शासन आहे. हे तेच अमेरिकन क्षुद्र आहेत." <ref name="великая война">{{स्रोत बातमी|last=Петр Акопов|url=https://www.vz.ru/politics/2014/2/20/672632.html|date=20 February 2014|work=[[Vzglyad (newspaper)|Vzglyad]]|language=ru|script-title=ru:Это великая война континентов}}</ref> <ref name="KP">{{स्रोत बातमी|url=https://www.kp.ru/daily/26197.4/3084361/|date=20 February 2014|work=[[Komsomolskaya Pravda]]|language=ru|script-title=ru:Политолог, философ Александр Дугин: Это великая война континентов}}</ref> == संदर्भ == === संदर्भित साहित्य === [[वर्ग:भू-राज्यशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९६२ मधील जन्म]] 6nbdd07ijjjlhmzr6orhcr6ihhp9fa8 4 383064 2705151 2704008 2026-08-24T08:10:49Z ~2026-46057-36 186630 2705151 wikitext text/x-wiki डॉ. मनीषा झोंबाडे सहा. प्राध्यापक व मराठी विभाग प्रमुख, शिवाजी महाविद्यालय मुरुड तालुका- जिल्हा लातूर. * मराठीतील परदेश जीवनचित्रणावरील प्रवासवर्णने (१९८० ते २०००) या विषयावर सोलापूर पीएच.डी संशोधन पूर्ण. * लष्कर मध्यवर्ती विश्वरत्न डॉ बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या जयंतीदिनी लष्कर मातंग समाज, सोलापूर यांच्यातर्फे "आदर्श विद्यार्थी" म्हणून सावित्रीबाई फुले पुरस्कार २०१७-१८ ने सन्मानित. * परिवर्तनवादी बहुउद्देशीय संशोधन संस्था सोलापूर यांच्या वतीने पीएचडी पदवी संपादन केल्याबद्दल मानचिन्ह देऊन विशेष गौरव. * 'लोकशाहीर डॉ. अण्णा भाऊ साठे यांचे जीवन व साहित्यिक तसेच सामाजिक कार्य' या विषयाच्या अनुषंगाने अनेक संशोधन पत्रिकांचे लेखन * मराठी विषयाच्या अनेक राज्यस्तरीय व आंतरराष्ट्रीय चर्चासत्रामध्ये निबंध वाचक म्हणून सहभाग. * आंतरराष्ट्रीय चर्चासत्रामध्ये निबंध वाचक म्हणून सहभाग. * विविध वर्तमानपत्रे, मासिके तसेच साप्ताहिकांमधून लोकशाहीर डॉ.अण्णा भाऊ साठे यांच्यावर लेखन कार्य. * दत्ता शिंदे लिखित 'समष्टी' या कवितासंग्रहाचे परीक्षण दैनिक दिलासा परभणी या वृत्तपत्रातून प्रकाशित * संपादक - प्रा. हानुमंत हांडे, संपादित 'अण्णा भाऊ साठे जीवन आणि साहित्य' या पुस्तकाची प्रस्तावना लेखन *प्रकाशित पुस्तके : * प्रवासवर्णन साहित्य : संकल्पना स्वरूप व व्याप्ती (२०२४) * परिवर्तनाच्या दिशा आणि लोकशाहीर डॉ. अण्णा भाऊ साठे(२०२४) * ऋणानुबंधाच्या जुळल्या इथं गाठी ( प्रवासवर्णन) * अण्णा भाऊ साठे समग्र साहित्य : एक चिंतन (संपादित ग्रंथ) २०२४ * राजश्री शाहू महाराज : सामाजिक न्यायाची भूमिका (संपादित ग्रंथ, २०२५) * एकविसाव्या शतकातील ग्रामीण साहित्य : स्वरूप आणि व्याप्ती (संपादित ग्रंथ, २०२५) * 'माझा रशियाचा प्रवास' अण्णाभाऊ साठे यांचे प्रवास वर्णन My Journey of Russia या नावाने इंग्रजी भाषांतर 4j36x4vcyl0yh12a52wub6ule0e5rn2 0 383100 2705149 2704223 2026-08-24T07:51:08Z Nitin.kunjir 4684 /* ४था आं.ए.दि. */ 2705149 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६ | team1_image = Cricket Ireland flag.svg | team1_name = आयर्लंड | team2_image = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg | team2_name = अफगाणिस्तान | from_date = ५ | to_date = १५ ऑगस्ट २०२६ | team1_captain = [[पॉल स्टर्लिंग]] | team2_captain = [[रहमत शाह]] | no_of_ODIs = 5 | team1_ODIs_won = 0 | team2_ODIs_won = 4 | team1_ODIs_most_runs = [[कर्टिस कॅम्फर]] (२०७) | team2_ODIs_most_runs = [[सेदीकुल्लाह अटल]] (३१३) | team1_ODIs_most_wickets = [[गॅव्हिन होई]] (७) | team2_ODIs_most_wickets = [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] (१२) | player_of_ODI_series = [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] (अ) }} [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघ]]ाने [[आयर्लंड क्रिकेट संघ|आयर्लंड]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी ऑगस्ट २०२६ मध्ये [[आयर्लंड]]चा दौरा केला.<ref>{{cite web |date=३१ जुलै २०२६|url=https://cricketireland.ie/news/all-you-need-to-know-5/ |trans-title= सर्व काही जाणून घ्या {{!}} आयर्लंड विरुद्ध अफगाणिस्तान पुरुष वनडे मालिका २०२६|title=All You Need to Know {{!}} Ireland v Afghanistan Men's ODI Series 2026 |work=[[क्रिकेट आयर्लंड]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web |last=भटनागर|first=अक्षित|date=२१ मार्च २०२६ |url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/ireland-announce-odi-series-against-afghanistan-in-august-2026-despite-moral-discomfort-2026-03-21-1034548 |trans-title= 'नैतिक अस्वस्थता' असूनही आयर्लंडकडून ऑगस्ट २०२६ मध्ये अफगाणिस्तानविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेची घोषणा. |title=Ireland announce ODI series against Afghanistan in August 2026 despite 'moral discomfort' |work=[[इंडिया टीव्ही]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या दौऱ्यात पाच [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामन्यांचा समावेश होता. <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/ireland-announce-schedule-for-big-home-assignments-in-2026 |trans-title=आयर्लंडतर्फे २०२६ मधील मोठ्या घरगुती मालिकांचे वेळापत्रक जाहीर.|title=Ireland announce schedule for big home assignments in 2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२० मार्च २०२६|access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web |last=रोलर|first=मॅट|date=२० मार्च २०२६|url=https://www.cricinfo.com/story/ireland-to-host-afghanistan-men-for-odis-despite-moral-discomfort-about-their-women-s-cricket-1528592|trans-title= 'नैतिक अस्वस्थता' असूनही आयर्लंड एकदिवसीय सामन्यांसाठी अफगाणिस्तान पुरुष संघाचे यजमानपद भूषवणार. |title=Ireland to host Afghanistan men for ODIs despite 'moral discomfort' |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मार्च २०२६ मध्ये, [[क्रिकेट आयर्लंड]]ने २०२६ च्या देशांतर्गत आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले होते.<ref>{{cite web|url=https://cricketireland.ie/news/mens-fixtures-revealed/|trans-title=पुरुषांच्या सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर|title=Men’s fixtures revealed |work=[[क्रिकेट आयर्लंड]] |date=२१ मार्च २०२६ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> अफगाणिस्तानमधील तालिबान प्रशासनाने महिलांच्या खेळांवर घातलेल्या बंदीमुळे निर्माण झालेली नैतिक चिंता आणि राजकीय विरोध, यामुळे या मालिकेच्या आयोजनाकडे आंतरराष्ट्रीय प्रसारमाध्यमांचे लक्ष वेधले गेले; तसेच मानवी हक्कांच्या दृष्टीने याकडे पाहिले गेले आणि प्रतिस्पर्धी क्रिकेट मंडळांकडून—विशेषतः [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाकडून—यावर टीकाही झाली.<ref name="TheGuardian">{{cite web |last= ह्यूजेस |first=मॅट|date=४ ऑगस्ट २०२६|url=https://www.theguardian.com/sport/2026/aug/04/ireland-five-matches-against-afghanistan-england-ecb-cricket |trans-title= अफगाणिस्तानविरुद्ध पाच सामने खेळण्यास सहमती देऊन आयर्लंडने ईसीबीचा रोष ओढवून घेतला. |title=Ireland risk ECB ire by agreeing to play five matches against Afghanistan |work=[[द गार्डियन]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref name="CricketNews">{{cite web |last=मित्रा|first=दिपंजन|date=५ ऑगस्ट २०२६ |url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/ecb-unhappy-ireland-hosting-afghanistan-series-uk-taliban-policy/fceff93e4c4cfcadf2613d1f |trans-title= यूके सरकारच्या तालिबान-विषयक धोरणाकडे दुर्लक्ष करून अफगाणिस्तानविरुद्ध एकदिवसीय मालिका आयोजित केल्यामुळे ईसीबी क्रिकेट आयर्लंडवर नाराज. |title=ECB unhappy with Cricket Ireland for hosting Afghanistan ODI series despite UK government-backed Taliban policy |work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- !{{cr|IRE}}<ref>{{cite web|url=https://cricketireland.ie/news/mens-odi-squad-named/ |trans-title= पुरुषांच्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय संघाची घोषणा |title=Men’s ODI Squad named |work=[[क्रिकेट आयर्लंड]] |date=२८ जुलै २०२६|access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{cr|AFG|२०१३|2013}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/rahmat-shah-leads-afghanistan-in-five-match-odi-series-against-ireland-1547364 |trans-title= आयर्लंडविरुद्धच्या पाच सामन्यांच्या एकदिवसीय मालिकेत रहमत शाह अफगाणिस्तानचे नेतृत्व करणार. |title= Rahmat Shah leads Afghanistan in five-match ODI series against Ireland |work=[[क्रिकइन्फो]] |date= २४ जुलै २०२६ |access-date= २१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[पॉल स्टर्लिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अँडी मॅकब्राइन]] * [[अँड्रु बल्बिर्नी]] * [[कर्टिस कॅम्फर]] * [[केड कारमायकल]] * [[गॅव्हिन होई]] * [[जय मुंद्रा]] * [[जॉर्ज डॉकरेल]] * बायरॉन मॅकडोनो * [[बेन कॅलिट्झ]] * [[मार्क अडायर]] * [[लियाम मॅककार्थी]] * [[लॉर्कन टकर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[हॅरी टेक्टर]] | * [[रहमत शाह]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अझमतुल्लाह ओमरझाई]] * [[अल्लाह मोहम्मद गझनफर]] * [[इक्राम अलिखिल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[इब्राहिम झद्रान]] * [[झियाउर रहमान (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|झियाउर रहमान]] * [[दरविश रसूली]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * [[फझलहक फारूखी]] * [[मोहम्मद सलीम (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद सलीम]] * [[यामीन अहमदझाई]] * [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] * [[सेदीकुल्लाह अटल]] * [[हश्मतुल्लाह शहिदी]] |} == आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या [[ब्रिटिश उन्हाळी प्रमाणवेळ]]ा ([[यूटीसी+०१:००]]) आहेत}} ===१ला आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = १०:४५ | team1 = {{cr-rt|IRE}} | team2 = {{cr|AFG|२०१३}} | score1 = | score2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528550.html धावफलक] | venue = [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[मॅघेरामेसन]] | umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (दआ) | toss = नाणेफेक नाही. | rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही. }} ===२रा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = ७ ऑगस्ट २०२६ | time = १०:४५ | team1 = {{cr-rt|AFG}} | team2 = {{cr|IRE}} | score1 = २९९/८ (४७ षटके) | runs1 = [[इब्राहिम झद्रान]] ८४ (९७) | wickets1 = [[मार्क अडायर]] २/४० (१० षटके) | score2 = २०७ (३३.४ षटके) | runs2 = [[केड कारमायकल]] ६२ (६६) | wickets2 = [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] ६/३४ (७.४ षटके) | result = अफगाणिस्तान ९२ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528551.html धावफलक] | venue = [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[मॅघेरामेसन]] | umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि गॅरेथ मॉरिसन (आ) | motm = [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] (अ) | toss = आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ४७ षटकांचा करण्यात आला. | notes = [[बेन कॅलिट्झ]], बायरॉन मॅकडोनो आणि [[जय मुंद्रा]] (आ) ह्या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. }} ===३रा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = १० ऑगस्ट 2026 | time = १०:४५ | team1 = {{cr-rt|IRE}} | team2 = {{cr|AFG|२०१३}} | score1 = २०६ (४६.३ षटके) | runs1 = [[गॅव्हिन होई]] ३६ (६७) | wickets1 = [[अल्लाह गझनफर]] ३/२९ (९ षटके) | score2 = २०७/७ (४४.५ षटके) | runs2 = [[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] ७१ (७७) | wickets2 = [[गॅव्हिन होई]] ४/२४ (१० षटके) | result = अफगाणिस्तान ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528552.html धावफलक] | venue = [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] | umpires = [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (दआ) आणि Jonathan Kennedy (आ) | motm = [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] (अ) | toss = Afghanistan नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | notes = [[हॅरी टेक्टर]]ने (आ) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय कारकिर्दीतील २०००वी धाव घेतली. }} ===४था आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = १२ ऑगस्ट 2026 | time = १०:४५ | team1 = {{cr-rt|AFG}} | team2 = {{cr|IRE}} | score1 = ३४३/९ (५० षटके) | runs1 = [[सेदीकुल्लाह अटल]] १४३ (१२०) | wickets1 = [[बायरॉन मॅकडोनो]] ३/८४ (१० षटके) | score2 = ३०१ (४८ षटके) | runs2 = [[अँड्रु बल्बिर्नी]] १०९ (११९) | wickets2 = [[यामीन अहमदझाई]] ४/७१ (१० षटके) | result = अफगाणिस्तान ४२ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528553.html धावफलक] | venue = [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] | umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (दआ) | motm = [[सेदीकुल्लाह अटल]] (अ) | toss = आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | notes = [[इब्राहिम झद्रान]]ने (अ) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय कारकिर्दीतील २०००वी धाव घेतली.<ref>{{cite news |last=बिश्त |first=हर्षित|date=१२ ऑगस्ट २०२६|url=https://www.news18.com/cricket/ibrahim-zadran-becomes-joint-third-fastest-batter-to-score-2000-odi-runs-ws-l-10269044.html |trans-title= इब्राहिम झद्रान एकदिवसीय सामन्यांमध्ये २००० धावा करणारा जगातील संयुक्त तिसरा सर्वात वेगवान फलंदाज ठरला. |title= Ibrahim Zadran Becomes Joint-Third-Fastest Batter In The World To Score 2000 ODI Runs |work=[[न्यूज१८]] |access-date=१५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> }} ===५वा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = १५ ऑगस्ट २०२६ | time = १०:४५ | team1 = {{cr-rt|IRE}} | team2 = {{cr|AFG|२०१३}} | score1 = २९८/७ (५० षटके) | runs1 = [[कर्टिस कॅम्फर]] ९६ (८४) | wickets1 = [[अझमतुल्लाह ओमरझाई]] ३/७४ (१० षटके) | score2 = ३०२/४ (४८.५ षटके) | runs2 = [[रहमत शाह]] १४३[[नाबाद|*]] (१३३) | wickets2 = [[लियाम मॅककार्थी]] ३/४७ (१० षटके) | result = अफगाणिस्तान ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528554.html धावफलक] | venue = [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] | umpires = [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (दआ) आणि गॅरेथ मॉरिसन (आ) | motm = [[रहमत शाह]] (अ) | toss = अफगाणिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = | notes = [[हश्मतुल्लाह शहिदी]]चा (अ) हा १००वा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना होता * [[रहमत शाह]] आणि [[सेदीकुल्लाह अटल]] यांची २०१ धावांची भागीदारी ही अफगाणिस्तानसाठी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यामध्ये तिसऱ्या गड्यासाठी सर्वोच्च भागीदारी होती. }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/afghanistan-in-ireland-2026-1528534 मालिका मुख्यपान क्रिकइन्फोवर] {{आयर्लंडचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचे आयर्लंड दौरे|२०२६]] [[वर्ग:अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|आयर्लंड]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे आयर्लंड दौरे]] 4s8eh7docld14atr3akzyoyosomm17c 2705150 2705149 2026-08-24T07:52:01Z Nitin.kunjir 4684 2705150 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६ | team1_image = Cricket Ireland flag.svg | team1_name = आयर्लंड | team2_image = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg | team2_name = अफगाणिस्तान | from_date = ५ | to_date = १५ ऑगस्ट २०२६ | team1_captain = [[पॉल स्टर्लिंग]] | team2_captain = [[रहमत शाह]] | no_of_ODIs = 5 | team1_ODIs_won = 0 | team2_ODIs_won = 4 | team1_ODIs_most_runs = [[कर्टिस कॅम्फर]] (२०७) | team2_ODIs_most_runs = [[सेदीकुल्लाह अटल]] (३१३) | team1_ODIs_most_wickets = [[गॅव्हिन होई]] (७) | team2_ODIs_most_wickets = [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] (१२) | player_of_ODI_series = [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] (अ) }} [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघ]]ाने [[आयर्लंड क्रिकेट संघ|आयर्लंड]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी ऑगस्ट २०२६ मध्ये [[आयर्लंड]]चा दौरा केला.<ref>{{cite web |date=३१ जुलै २०२६|url=https://cricketireland.ie/news/all-you-need-to-know-5/ |trans-title= सर्व काही जाणून घ्या {{!}} आयर्लंड विरुद्ध अफगाणिस्तान पुरुष वनडे मालिका २०२६|title=All You Need to Know {{!}} Ireland v Afghanistan Men's ODI Series 2026 |work=[[क्रिकेट आयर्लंड]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web |last=भटनागर|first=अक्षित|date=२१ मार्च २०२६ |url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/ireland-announce-odi-series-against-afghanistan-in-august-2026-despite-moral-discomfort-2026-03-21-1034548 |trans-title= 'नैतिक अस्वस्थता' असूनही आयर्लंडकडून ऑगस्ट २०२६ मध्ये अफगाणिस्तानविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेची घोषणा. |title=Ireland announce ODI series against Afghanistan in August 2026 despite 'moral discomfort' |work=[[इंडिया टीव्ही]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या दौऱ्यात पाच [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामन्यांचा समावेश होता. <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/ireland-announce-schedule-for-big-home-assignments-in-2026 |trans-title=आयर्लंडतर्फे २०२६ मधील मोठ्या घरगुती मालिकांचे वेळापत्रक जाहीर.|title=Ireland announce schedule for big home assignments in 2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२० मार्च २०२६|access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web |last=रोलर|first=मॅट|date=२० मार्च २०२६|url=https://www.cricinfo.com/story/ireland-to-host-afghanistan-men-for-odis-despite-moral-discomfort-about-their-women-s-cricket-1528592|trans-title= 'नैतिक अस्वस्थता' असूनही आयर्लंड एकदिवसीय सामन्यांसाठी अफगाणिस्तान पुरुष संघाचे यजमानपद भूषवणार. |title=Ireland to host Afghanistan men for ODIs despite 'moral discomfort' |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मार्च २०२६ मध्ये, [[क्रिकेट आयर्लंड]]ने २०२६ च्या देशांतर्गत आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले होते.<ref>{{cite web|url=https://cricketireland.ie/news/mens-fixtures-revealed/|trans-title=पुरुषांच्या सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर|title=Men’s fixtures revealed |work=[[क्रिकेट आयर्लंड]] |date=२१ मार्च २०२६ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> अफगाणिस्तानमधील तालिबान प्रशासनाने महिलांच्या खेळांवर घातलेल्या बंदीमुळे निर्माण झालेली नैतिक चिंता आणि राजकीय विरोध, यामुळे या मालिकेच्या आयोजनाकडे आंतरराष्ट्रीय प्रसारमाध्यमांचे लक्ष वेधले गेले; तसेच मानवी हक्कांच्या दृष्टीने याकडे पाहिले गेले आणि प्रतिस्पर्धी क्रिकेट मंडळांकडून—विशेषतः [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाकडून—यावर टीकाही झाली.<ref name="TheGuardian">{{cite web |last= ह्यूजेस |first=मॅट|date=४ ऑगस्ट २०२६|url=https://www.theguardian.com/sport/2026/aug/04/ireland-five-matches-against-afghanistan-england-ecb-cricket |trans-title= अफगाणिस्तानविरुद्ध पाच सामने खेळण्यास सहमती देऊन आयर्लंडने ईसीबीचा रोष ओढवून घेतला. |title=Ireland risk ECB ire by agreeing to play five matches against Afghanistan |work=[[द गार्डियन]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref name="CricketNews">{{cite web |last=मित्रा|first=दिपंजन|date=५ ऑगस्ट २०२६ |url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/ecb-unhappy-ireland-hosting-afghanistan-series-uk-taliban-policy/fceff93e4c4cfcadf2613d1f |trans-title= यूके सरकारच्या तालिबान-विषयक धोरणाकडे दुर्लक्ष करून अफगाणिस्तानविरुद्ध एकदिवसीय मालिका आयोजित केल्यामुळे ईसीबी क्रिकेट आयर्लंडवर नाराज. |title=ECB unhappy with Cricket Ireland for hosting Afghanistan ODI series despite UK government-backed Taliban policy |work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- !{{cr|IRE}}<ref>{{cite web|url=https://cricketireland.ie/news/mens-odi-squad-named/ |trans-title= पुरुषांच्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय संघाची घोषणा |title=Men’s ODI Squad named |work=[[क्रिकेट आयर्लंड]] |date=२८ जुलै २०२६|access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{cr|AFG|२०१३|2013}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/rahmat-shah-leads-afghanistan-in-five-match-odi-series-against-ireland-1547364 |trans-title= आयर्लंडविरुद्धच्या पाच सामन्यांच्या एकदिवसीय मालिकेत रहमत शाह अफगाणिस्तानचे नेतृत्व करणार. |title= Rahmat Shah leads Afghanistan in five-match ODI series against Ireland |work=[[क्रिकइन्फो]] |date= २४ जुलै २०२६ |access-date= २१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[पॉल स्टर्लिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अँडी मॅकब्राइन]] * [[अँड्रु बल्बिर्नी]] * [[कर्टिस कॅम्फर]] * [[केड कारमायकल]] * [[गॅव्हिन होई]] * [[जय मुंद्रा]] * [[जॉर्ज डॉकरेल]] * बायरॉन मॅकडोनो * [[बेन कॅलिट्झ]] * [[मार्क अडायर]] * [[लियाम मॅककार्थी]] * [[लॉर्कन टकर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[हॅरी टेक्टर]] | * [[रहमत शाह]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अझमतुल्लाह ओमरझाई]] * [[अल्लाह मोहम्मद गझनफर]] * [[इक्राम अलिखिल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[इब्राहिम झद्रान]] * [[झियाउर रहमान (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|झियाउर रहमान]] * [[दरविश रसूली]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * [[फझलहक फारूखी]] * [[मोहम्मद सलीम (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद सलीम]] * [[यामीन अहमदझाई]] * [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] * [[सेदीकुल्लाह अटल]] * [[हश्मतुल्लाह शहिदी]] |} == आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या [[ब्रिटिश उन्हाळी प्रमाणवेळ]]ा ([[यूटीसी+०१:००]]) आहेत}} ===१ला आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = १०:४५ | team1 = {{cr-rt|IRE}} | team2 = {{cr|AFG|२०१३}} | score1 = | score2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528550.html धावफलक] | venue = [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[मॅघेरामेसन]] | umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (दआ) | toss = नाणेफेक नाही. | rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही. }} ===२रा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = ७ ऑगस्ट २०२६ | time = १०:४५ | team1 = {{cr-rt|AFG|२०१३}} | team2 = {{cr|IRE}} | score1 = २९९/८ (४७ षटके) | runs1 = [[इब्राहिम झद्रान]] ८४ (९७) | wickets1 = [[मार्क अडायर]] २/४० (१० षटके) | score2 = २०७ (३३.४ षटके) | runs2 = [[केड कारमायकल]] ६२ (६६) | wickets2 = [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] ६/३४ (७.४ षटके) | result = अफगाणिस्तान ९२ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528551.html धावफलक] | venue = [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[मॅघेरामेसन]] | umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि गॅरेथ मॉरिसन (आ) | motm = [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] (अ) | toss = आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ४७ षटकांचा करण्यात आला. | notes = [[बेन कॅलिट्झ]], बायरॉन मॅकडोनो आणि [[जय मुंद्रा]] (आ) ह्या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. }} ===३रा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = १० ऑगस्ट 2026 | time = १०:४५ | team1 = {{cr-rt|IRE}} | team2 = {{cr|AFG|२०१३}} | score1 = २०६ (४६.३ षटके) | runs1 = [[गॅव्हिन होई]] ३६ (६७) | wickets1 = [[अल्लाह गझनफर]] ३/२९ (९ षटके) | score2 = २०७/७ (४४.५ षटके) | runs2 = [[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] ७१ (७७) | wickets2 = [[गॅव्हिन होई]] ४/२४ (१० षटके) | result = अफगाणिस्तान ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528552.html धावफलक] | venue = [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] | umpires = [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (दआ) आणि Jonathan Kennedy (आ) | motm = [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] (अ) | toss = Afghanistan नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | notes = [[हॅरी टेक्टर]]ने (आ) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय कारकिर्दीतील २०००वी धाव घेतली. }} ===४था आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = १२ ऑगस्ट 2026 | time = १०:४५ | team1 = {{cr-rt|AFG|२०१३}} | team2 = {{cr|IRE}} | score1 = ३४३/९ (५० षटके) | runs1 = [[सेदीकुल्लाह अटल]] १४३ (१२०) | wickets1 = [[बायरॉन मॅकडोनो]] ३/८४ (१० षटके) | score2 = ३०१ (४८ षटके) | runs2 = [[अँड्रु बल्बिर्नी]] १०९ (११९) | wickets2 = [[यामीन अहमदझाई]] ४/७१ (१० षटके) | result = अफगाणिस्तान ४२ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528553.html धावफलक] | venue = [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] | umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (दआ) | motm = [[सेदीकुल्लाह अटल]] (अ) | toss = आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | notes = [[इब्राहिम झद्रान]]ने (अ) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय कारकिर्दीतील २०००वी धाव घेतली.<ref>{{cite news |last=बिश्त |first=हर्षित|date=१२ ऑगस्ट २०२६|url=https://www.news18.com/cricket/ibrahim-zadran-becomes-joint-third-fastest-batter-to-score-2000-odi-runs-ws-l-10269044.html |trans-title= इब्राहिम झद्रान एकदिवसीय सामन्यांमध्ये २००० धावा करणारा जगातील संयुक्त तिसरा सर्वात वेगवान फलंदाज ठरला. |title= Ibrahim Zadran Becomes Joint-Third-Fastest Batter In The World To Score 2000 ODI Runs |work=[[न्यूज१८]] |access-date=१५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> }} ===५वा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = १५ ऑगस्ट २०२६ | time = १०:४५ | team1 = {{cr-rt|IRE}} | team2 = {{cr|AFG|२०१३}} | score1 = २९८/७ (५० षटके) | runs1 = [[कर्टिस कॅम्फर]] ९६ (८४) | wickets1 = [[अझमतुल्लाह ओमरझाई]] ३/७४ (१० षटके) | score2 = ३०२/४ (४८.५ षटके) | runs2 = [[रहमत शाह]] १४३[[नाबाद|*]] (१३३) | wickets2 = [[लियाम मॅककार्थी]] ३/४७ (१० षटके) | result = अफगाणिस्तान ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528554.html धावफलक] | venue = [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] | umpires = [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (दआ) आणि गॅरेथ मॉरिसन (आ) | motm = [[रहमत शाह]] (अ) | toss = अफगाणिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = | notes = [[हश्मतुल्लाह शहिदी]]चा (अ) हा १००वा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना होता * [[रहमत शाह]] आणि [[सेदीकुल्लाह अटल]] यांची २०१ धावांची भागीदारी ही अफगाणिस्तानसाठी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यामध्ये तिसऱ्या गड्यासाठी सर्वोच्च भागीदारी होती. }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/afghanistan-in-ireland-2026-1528534 मालिका मुख्यपान क्रिकइन्फोवर] {{आयर्लंडचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचे आयर्लंड दौरे|२०२६]] [[वर्ग:अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|आयर्लंड]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे आयर्लंड दौरे]] rrshfwydue2c1xb630k5z910jtogquv 2705211 2705150 2026-08-24T11:16:45Z Nitin.kunjir 4684 /* संदर्भयादी */ 2705211 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६ | team1_image = Cricket Ireland flag.svg | team1_name = आयर्लंड | team2_image = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg | team2_name = अफगाणिस्तान | from_date = ५ | to_date = १५ ऑगस्ट २०२६ | team1_captain = [[पॉल स्टर्लिंग]] | team2_captain = [[रहमत शाह]] | no_of_ODIs = 5 | team1_ODIs_won = 0 | team2_ODIs_won = 4 | team1_ODIs_most_runs = [[कर्टिस कॅम्फर]] (२०७) | team2_ODIs_most_runs = [[सेदीकुल्लाह अटल]] (३१३) | team1_ODIs_most_wickets = [[गॅव्हिन होई]] (७) | team2_ODIs_most_wickets = [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] (१२) | player_of_ODI_series = [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] (अ) }} [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघ]]ाने [[आयर्लंड क्रिकेट संघ|आयर्लंड]]विरुद्ध सामने खेळण्यासाठी ऑगस्ट २०२६ मध्ये [[आयर्लंड]]चा दौरा केला.<ref>{{cite web |date=३१ जुलै २०२६|url=https://cricketireland.ie/news/all-you-need-to-know-5/ |trans-title= सर्व काही जाणून घ्या {{!}} आयर्लंड विरुद्ध अफगाणिस्तान पुरुष वनडे मालिका २०२६|title=All You Need to Know {{!}} Ireland v Afghanistan Men's ODI Series 2026 |work=[[क्रिकेट आयर्लंड]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web |last=भटनागर|first=अक्षित|date=२१ मार्च २०२६ |url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/ireland-announce-odi-series-against-afghanistan-in-august-2026-despite-moral-discomfort-2026-03-21-1034548 |trans-title= 'नैतिक अस्वस्थता' असूनही आयर्लंडकडून ऑगस्ट २०२६ मध्ये अफगाणिस्तानविरुद्धच्या एकदिवसीय मालिकेची घोषणा. |title=Ireland announce ODI series against Afghanistan in August 2026 despite 'moral discomfort' |work=[[इंडिया टीव्ही]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या दौऱ्यात पाच [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामन्यांचा समावेश होता. <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/ireland-announce-schedule-for-big-home-assignments-in-2026 |trans-title=आयर्लंडतर्फे २०२६ मधील मोठ्या घरगुती मालिकांचे वेळापत्रक जाहीर.|title=Ireland announce schedule for big home assignments in 2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२० मार्च २०२६|access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref>{{cite web |last=रोलर|first=मॅट|date=२० मार्च २०२६|url=https://www.cricinfo.com/story/ireland-to-host-afghanistan-men-for-odis-despite-moral-discomfort-about-their-women-s-cricket-1528592|trans-title= 'नैतिक अस्वस्थता' असूनही आयर्लंड एकदिवसीय सामन्यांसाठी अफगाणिस्तान पुरुष संघाचे यजमानपद भूषवणार. |title=Ireland to host Afghanistan men for ODIs despite 'moral discomfort' |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मार्च २०२६ मध्ये, [[क्रिकेट आयर्लंड]]ने २०२६ च्या देशांतर्गत आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले होते.<ref>{{cite web|url=https://cricketireland.ie/news/mens-fixtures-revealed/|trans-title=पुरुषांच्या सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर|title=Men’s fixtures revealed |work=[[क्रिकेट आयर्लंड]] |date=२१ मार्च २०२६ |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> अफगाणिस्तानमधील तालिबान प्रशासनाने महिलांच्या खेळांवर घातलेल्या बंदीमुळे निर्माण झालेली नैतिक चिंता आणि राजकीय विरोध, यामुळे या मालिकेच्या आयोजनाकडे आंतरराष्ट्रीय प्रसारमाध्यमांचे लक्ष वेधले गेले; तसेच मानवी हक्कांच्या दृष्टीने याकडे पाहिले गेले आणि प्रतिस्पर्धी क्रिकेट मंडळांकडून—विशेषतः [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाकडून—यावर टीकाही झाली.<ref name="TheGuardian">{{cite web |last= ह्यूजेस |first=मॅट|date=४ ऑगस्ट २०२६|url=https://www.theguardian.com/sport/2026/aug/04/ireland-five-matches-against-afghanistan-england-ecb-cricket |trans-title= अफगाणिस्तानविरुद्ध पाच सामने खेळण्यास सहमती देऊन आयर्लंडने ईसीबीचा रोष ओढवून घेतला. |title=Ireland risk ECB ire by agreeing to play five matches against Afghanistan |work=[[द गार्डियन]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref><ref name="CricketNews">{{cite web |last=मित्रा|first=दिपंजन|date=५ ऑगस्ट २०२६ |url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/ecb-unhappy-ireland-hosting-afghanistan-series-uk-taliban-policy/fceff93e4c4cfcadf2613d1f |trans-title= यूके सरकारच्या तालिबान-विषयक धोरणाकडे दुर्लक्ष करून अफगाणिस्तानविरुद्ध एकदिवसीय मालिका आयोजित केल्यामुळे ईसीबी क्रिकेट आयर्लंडवर नाराज. |title=ECB unhappy with Cricket Ireland for hosting Afghanistan ODI series despite UK government-backed Taliban policy |work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap; margin:auto" |- !{{cr|IRE}}<ref>{{cite web|url=https://cricketireland.ie/news/mens-odi-squad-named/ |trans-title= पुरुषांच्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय संघाची घोषणा |title=Men’s ODI Squad named |work=[[क्रिकेट आयर्लंड]] |date=२८ जुलै २०२६|access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> !{{cr|AFG|२०१३|2013}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/rahmat-shah-leads-afghanistan-in-five-match-odi-series-against-ireland-1547364 |trans-title= आयर्लंडविरुद्धच्या पाच सामन्यांच्या एकदिवसीय मालिकेत रहमत शाह अफगाणिस्तानचे नेतृत्व करणार. |title= Rahmat Shah leads Afghanistan in five-match ODI series against Ireland |work=[[क्रिकइन्फो]] |date= २४ जुलै २०२६ |access-date= २१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[पॉल स्टर्लिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अँडी मॅकब्राइन]] * [[अँड्रु बल्बिर्नी]] * [[कर्टिस कॅम्फर]] * [[केड कारमायकल]] * [[गॅव्हिन होई]] * [[जय मुंद्रा]] * [[जॉर्ज डॉकरेल]] * बायरॉन मॅकडोनो * [[बेन कॅलिट्झ]] * [[मार्क अडायर]] * [[लियाम मॅककार्थी]] * [[लॉर्कन टकर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[हॅरी टेक्टर]] | * [[रहमत शाह]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[अझमतुल्लाह ओमरझाई]] * [[अल्लाह मोहम्मद गझनफर]] * [[इक्राम अलिखिल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[इब्राहिम झद्रान]] * [[झियाउर रहमान (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|झियाउर रहमान]] * [[दरविश रसूली]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * [[फझलहक फारूखी]] * [[मोहम्मद सलीम (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद सलीम]] * [[यामीन अहमदझाई]] * [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] * [[सेदीकुल्लाह अटल]] * [[हश्मतुल्लाह शहिदी]] |} == आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या [[ब्रिटिश उन्हाळी प्रमाणवेळ]]ा ([[यूटीसी+०१:००]]) आहेत}} ===१ला आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = १०:४५ | team1 = {{cr-rt|IRE}} | team2 = {{cr|AFG|२०१३}} | score1 = | score2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528550.html धावफलक] | venue = [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[मॅघेरामेसन]] | umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (दआ) | toss = नाणेफेक नाही. | rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही. }} ===२रा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = ७ ऑगस्ट २०२६ | time = १०:४५ | team1 = {{cr-rt|AFG|२०१३}} | team2 = {{cr|IRE}} | score1 = २९९/८ (४७ षटके) | runs1 = [[इब्राहिम झद्रान]] ८४ (९७) | wickets1 = [[मार्क अडायर]] २/४० (१० षटके) | score2 = २०७ (३३.४ षटके) | runs2 = [[केड कारमायकल]] ६२ (६६) | wickets2 = [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] ६/३४ (७.४ षटके) | result = अफगाणिस्तान ९२ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528551.html धावफलक] | venue = [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[मॅघेरामेसन]] | umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि गॅरेथ मॉरिसन (आ) | motm = [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] (अ) | toss = आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ४७ षटकांचा करण्यात आला. | notes = [[बेन कॅलिट्झ]], बायरॉन मॅकडोनो आणि [[जय मुंद्रा]] (आ) ह्या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. }} ===३रा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = १० ऑगस्ट 2026 | time = १०:४५ | team1 = {{cr-rt|IRE}} | team2 = {{cr|AFG|२०१३}} | score1 = २०६ (४६.३ षटके) | runs1 = [[गॅव्हिन होई]] ३६ (६७) | wickets1 = [[अल्लाह गझनफर]] ३/२९ (९ षटके) | score2 = २०७/७ (४४.५ षटके) | runs2 = [[रहमानुल्लाह गुरबाझ]] ७१ (७७) | wickets2 = [[गॅव्हिन होई]] ४/२४ (१० षटके) | result = अफगाणिस्तान ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528552.html धावफलक] | venue = [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] | umpires = [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (दआ) आणि Jonathan Kennedy (आ) | motm = [[राशिद खान (क्रिकेट खेळाडू)|राशिद खान]] (अ) | toss = Afghanistan नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | notes = [[हॅरी टेक्टर]]ने (आ) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय कारकिर्दीतील २०००वी धाव घेतली. }} ===४था आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = १२ ऑगस्ट 2026 | time = १०:४५ | team1 = {{cr-rt|AFG|२०१३}} | team2 = {{cr|IRE}} | score1 = ३४३/९ (५० षटके) | runs1 = [[सेदीकुल्लाह अटल]] १४३ (१२०) | wickets1 = [[बायरॉन मॅकडोनो]] ३/८४ (१० षटके) | score2 = ३०१ (४८ षटके) | runs2 = [[अँड्रु बल्बिर्नी]] १०९ (११९) | wickets2 = [[यामीन अहमदझाई]] ४/७१ (१० षटके) | result = अफगाणिस्तान ४२ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528553.html धावफलक] | venue = [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] | umpires = [[रोलंड ब्लॅक]] (आ) आणि [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (दआ) | motm = [[सेदीकुल्लाह अटल]] (अ) | toss = आयर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | notes = [[इब्राहिम झद्रान]]ने (अ) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय कारकिर्दीतील २०००वी धाव घेतली.<ref>{{cite news |last=बिश्त |first=हर्षित|date=१२ ऑगस्ट २०२६|url=https://www.news18.com/cricket/ibrahim-zadran-becomes-joint-third-fastest-batter-to-score-2000-odi-runs-ws-l-10269044.html |trans-title= इब्राहिम झद्रान एकदिवसीय सामन्यांमध्ये २००० धावा करणारा जगातील संयुक्त तिसरा सर्वात वेगवान फलंदाज ठरला. |title= Ibrahim Zadran Becomes Joint-Third-Fastest Batter In The World To Score 2000 ODI Runs |work=[[न्यूज१८]] |access-date=१५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> }} ===५वा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = १५ ऑगस्ट २०२६ | time = १०:४५ | team1 = {{cr-rt|IRE}} | team2 = {{cr|AFG|२०१३}} | score1 = २९८/७ (५० षटके) | runs1 = [[कर्टिस कॅम्फर]] ९६ (८४) | wickets1 = [[अझमतुल्लाह ओमरझाई]] ३/७४ (१० षटके) | score2 = ३०२/४ (४८.५ षटके) | runs2 = [[रहमत शाह]] १४३[[नाबाद|*]] (१३३) | wickets2 = [[लियाम मॅककार्थी]] ३/४७ (१० षटके) | result = अफगाणिस्तान ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528554.html धावफलक] | venue = [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] | umpires = [[ॲड्रायन होल्डस्टॉक]] (दआ) आणि गॅरेथ मॉरिसन (आ) | motm = [[रहमत शाह]] (अ) | toss = अफगाणिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = | notes = [[हश्मतुल्लाह शहिदी]]चा (अ) हा १००वा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना होता * [[रहमत शाह]] आणि [[सेदीकुल्लाह अटल]] यांची २०१ धावांची भागीदारी ही अफगाणिस्तानसाठी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यामध्ये तिसऱ्या गड्यासाठी सर्वोच्च भागीदारी होती. }} == वाद आणि निदर्शने == अफगाणिस्तानमधील राजकीय परिस्थिती आणि [[तालिबान]]च्या राजवटीत महिलांना खेळांपासून वंचित ठेवले जाणे, यांमुळे या मालिकेवरून मोठ्या प्रमाणावर चर्चा, सार्वजनिक वाद आणि मानवाधिकार संस्था, चाहते व इतर देशांच्या क्रिकेट मंडळांकडून विरोध झाला.. मार्च २०२६ मधील सामन्यांच्या वेळापत्रकाला सहमती दर्शवताना, क्रिकेट आयर्लंडच्या मुख्य कार्यकारी अधिकारी सारा कीन यांनी अफगाणिस्तानविरुद्ध खेळण्याबाबतची "नैतिक अस्वस्थता" मान्य केली होती.<ref>{{cite web |last=केनी |first=जॉन|date=२० मार्च २०२६|url=https://www.rte.ie/sport/cricket/2026/0320/1564405-ireland-agree-to-afghanistan-series-despite-discomfort/ |trans-title= अफगाणिस्तानसोबतच्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिकेबाबतच्या कराराबद्दल सारा कीन यांनी व्यक्त केली 'अस्वस्थता' |title=Sarah Keane admits 'discomfort' around Ireland's agreement to ODI series with Afghanistan |work=RTÉ Sport |access-date= २४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मानवाधिकार आणि खेळातील सहभागाशी संबंधित या समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी नंतर कीन यांची [[आयसीसी]]च्या अफगाणिस्तान टास्क फोर्सवर नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{cite web |last= स्कली |first= काओलान |date=४ ऑगस्ट २०२६|url=https://www.rte.ie/sport/cricket/2026/0804/1586386-keane-appointed-to-the-iccs-afghanistan-task-force/ |trans-title= एकदिवसीय मालिकेपूर्वी क्रिकेट आयर्लंडच्या सीईओ सारा कीन यांची आयसीसीच्या 'अफगाणिस्तान टास्क फोर्स'वर नियुक्ती |title=Cricket Ireland CEO Sarah Keane appointed to the ICC's 'Afghanistan Task Force' ahead of ODI |work=[[RTÉ Sport]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मालिका सुरू होण्यापूर्वी आलेल्या वृत्तांवरून असे दिसून आले की, [[क्रिकेट आयर्लंड]]ने ही द्विपक्षीय मालिका आयोजित करण्याच्या घेतलेल्या निर्णयामुळे [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] अत्यंत नाराज होते. <ref name="TheGuardian"/><ref name="CricketNews"/><ref>{{cite web |date=५ ऑगस्ट २०२६ |url=https://www.irishtimes.com/sport/2026/08/05/ireland-risk-ecb-ire-by-agreeing-to-play-five-one-day-cricket-matches-against-afghanistan/ |trans-title= अफगाणिस्तानविरुद्ध पाच एकदिवसीय क्रिकेट सामने खेळण्यास सहमती देऊन आयर्लंडने ओढवून घेतला ईसीबीचा रोष. |title=Ireland risk ECB ire by agreeing to play five one-day cricket matches against Afghanistan |work=द आयरिश टाइम्स|access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> जरी इंग्लंड संघ आयसीसीच्या अनिवार्य स्पर्धांमध्ये अफगाणिस्तानविरुद्ध खेळत असला, तरी अनधिकृत द्विपक्षीय सामने आयोजित करण्याबाबत ईसीबीचे धोरण कठोर आहे आणि ते यूके सरकारच्या भूमिकेशी सुसंगत आहे. <ref name="BBCSport">{{cite web |last=अब्राहम|first=टीमोथी |date=३१ जुलै २०२६|url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/crk5znmpv7zo |trans-title= फगाणिस्तानमधील कोणत्याही विरोधासाठी सुरक्षा योजना तयार |title=Security plans in place for any Afghanistan protests |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ॲम्नेस्टी इंटरनॅशनलसह मानवाधिकार कार्यकर्त्यांनी क्रिकेट आयर्लंडला द्विपक्षीय सामन्यांद्वारे तालिबान राजवटीला आंतरराष्ट्रीय वैधता देण्याबद्दल इशारा दिला. <ref name="Protest">{{cite web |last=मुखर्जी |first=सोहम |date=१ ऑगस्ट २०२६ |url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/cricket-ireland-protests-2026-afghanistan-odi-series-amnesty-warns/8e13ccd0c6291c595467ce36 |trans-title=२०२६ च्या अफगाणिस्तान एकदिवसीय मालिकेपूर्वी होणाऱ्या विरोधासाठी क्रिकेट आयर्लंड सज्ज, ॲम्नेस्टीने 'तालिबानी प्रचारा'विरोधात दिला इशारा. |title=Cricket Ireland braces for protests ahead of 2026 Afghanistan ODI series as Amnesty warns against 'Taliban propaganda' |work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> समर्थकांकडूनही विरोध दर्शवण्यात आला, ज्यात डब्लिन काउंटीमधील डल्की येथील क्रिकेट आयर्लंडच्या चाहती ऑर्ला फिलिप्स यांचा समावेश होता, ज्यांनी 'द आयरिश टाइम्स'च्या संपादकांना "क्रिकेटमध्ये अफगाणिस्तानसोबत खेळण्याची विडंबना" या शीर्षकाचे पत्र लिहिले. पत्रात, फिलिप्स यांनी तालिबानने महिलांच्या खेळांवर बंदी घातलेली असतानाही द्विपक्षीय सामने आयोजित करण्याच्या निर्णयावर टीका केली, तसेच क्रिकेट आयर्लंडला राज्य निधी मिळत असताना ही मालिका आयोजित करण्यातील विडंबना अधोरेखित केली, ज्यात लैंगिक समानतेला प्रोत्साहन देण्यासाठी असलेल्या €70,000 चा समावेश होता. <ref>{{cite web |last=फिलिप्स |first=ओर्ला |trans-title=क्रिकेटमध्ये अफगाणिस्तानविरुद्ध खेळण्यातील विसंगती|title=Irony of playing Afghanistan in cricket |url=https://www.irishtimes.com/opinion/an-irish-diary/2026/08/06/irony-of-playing-afghanistan-in-cricket/ |work=द आयरिश टाइम्स|date=७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> अपेक्षित सार्वजनिक विरोधाला प्रतिसाद म्हणून, क्रिकेट आयर्लंडने पुष्टी केली की संभाव्य निदर्शने हाताळण्यासाठी सामन्याच्या ठिकाणी योग्य सुरक्षा उपाययोजना करण्यात आल्या होत्या. <ref name="BBCSport"/><ref name="Protest"/> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/afghanistan-in-ireland-2026-1528534 मालिका मुख्यपान क्रिकइन्फोवर] {{आयर्लंडचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचे आयर्लंड दौरे|२०२६]] [[वर्ग:अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|आयर्लंड]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे आयर्लंड दौरे]] f8730iecyzsijaxpttcgwgwstefyad0 0 383106 2705052 2704253 2026-08-24T05:23:43Z विशाल वाकचौरे 143608 2705052 wikitext text/x-wiki {{उल्लेखनीयता}} '''राज प्रकाश सुर्वे (Raj Surve)''' हे महाराष्ट्रातील शरीरसौष्ठवपटू राजकारणी आणि वास्तुविशारद आहेत. सध्या ते युवासेनेचे सचिव तसेच कोअर कमिटी सदस्य म्हणून कार्यरत आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Deshpande|first=Abhinay|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/eknath-shinde-faction-appoints-executive-committee-members-of-the-yuva-sena/article65959296.ece|title=Eknath Shinde faction appoints executive committee members of the Yuva Sena|date=2022-10-02|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> २०१९ या वर्षी राज यांनी शरीरसौष्ठवातील राष्ट्रीय ज्युनियर भारत श्री किताब मिळवला आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/other-sports/raj-surve-mumbai-won-national-junior-mr-india-bodybuilding-competition/|title=मुंबईच्या राज सुर्वेने पटकावला राष्ट्रीय ज्युनियर भारत श्री किताब|last=author/online-lokmat|date=2019-02-12|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> फेब्रुवारी २०२६ मध्ये [[शिवसेना]] पक्षाकडून त्यांची [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका|बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या]] स्वीकृत नगरसेवकपदी नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/politics/bmc-election-2026-eknath-shinde-shivsena-final-2-names-for-swikrut-nagarsevak-post-co-opted-corporator-raj-surve-balkrishna-breed-marathi-news-1413786|title=एकनाथ शिंदेंच्या शिवसेनेचे दोन स्वीकृत नगरसेवक ठरले, नाराज आमदाराच्या मुलाला लागली लॉटरी|last=सावंत|first=सुरज|date=2026-02-23|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/mumbai/dissatisfied-mlas-displeasure-with-shinde-is-resolved-raj-surve-balkrishna-breed-from-shinde-sena-as-approved-corporator-a-a840-c571/|title=शिंदेंकडून आमदाराची नाराजी दूर, 'स्वीकृत नगरसेवक' पदी शिंदेसेनेतून राज सुर्वे, बाळकृष्ण ब्रीद?|last=author/manohar-kumbhejkar|date=2026-02-23|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/who-is-raj-surve-bmc-nominated-corporator-shiv-sena-prakash-surve-son-1612083.html|title=स्वीकृत नगरसेवकासाठी शिंदेंचा पहिला शिलेदार ठरला; कोण आहेत राज सुर्वे?|last=Patil|first=Namrata|date=2026-02-23|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> {{माहितीचौकट व्यक्ती|नाव=राज प्रकाश सुर्वे|चित्र=Raj_Surve.jpg|जन्मनाव=राज सुर्वे|जन्म_दिनांक=१८ ऑक्टोबर १९९५|जन्म_स्थान=[[मुंबई]]|राष्ट्रीयत्व=भारतीय|शिक्षण=बॅचलर ऑफ आर्किटेक्चर|पेशा=शरीरसौष्ठवपटू, राजकारणी, वास्तुविशारद|राजकीय_पक्ष=शिवसेना|वडील=[[प्रकाश सुर्वे]]|पुरस्कार=ज्युनियर भारत श्री, मुंबई श्री, महाराष्ट्र श्री}} = प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण = राज प्रकाश सुर्वे यांचा जन्म १८ ऑक्टोबर १९९५ रोजी मुंबई येथे झाला. शालेय तसेच महाविद्यालयीन शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी आदित्य कॉलेज ऑफ आर्किटेक्चर या शैक्षिणक संस्थेतून बॅचलर ऑफ आर्किटेक्चर (B.Arch.) ही पदवी मिळवली. = कारकीर्द = == शरीरसौष्ठवपटू == व्यावसायिक शरीरसौष्ठवपटू म्हणून राज सुर्वे यांनी शरीरसौष्ठव क्षेत्रातील राष्ट्रीय ज्युनियर भारत श्री, ज्युनियर मुंबई श्री, महाराष्ट्र श्री इत्यादी किताब पटकावले आहेत.<ref name=":0" /> == राजकीय == राज सुर्वे यांनी युवासेनेच्या माध्यमातून आपल्या राजकीय कारकीर्दीस सुरुवात केली. २०२२ मध्ये तत्कालीन मुख्यमंत्री [[एकनाथ शिंदे]] यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेनेच्या युवासेनेच्या कार्यकारिणीत त्यांचा समावेश करण्यात आला. २०२३ मध्ये राज सुर्वे यांची युवासेनेच्या कोअर कमिटी मध्ये सदस्य नेमणूक करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/india/maha-shinde-camp-appoints-yuva-sena-executive-panel-members-most-of-them-kin-of-rebel-mlas/1150303/|title=Maha: Shinde camp appoints Yuva Sena executive panel members; most of them kin of rebel MLAs|last=PTI|date=2022-09-30|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2026-08-21}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/marathi/mumbai/shinde-group-yuva-sena-executive-committee-announced-in-20-districts/655437|title=शिंदे गटाच्या युवासेनेची कार्यकारिणी जाहीर, राज्य कार्यकारिणीत आमदारपुत्रांचाच भरणा|website=Zee 24 taas|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> फेब्रुवारी २०२६ मध्ये राज सुर्वे यांची बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या (मुंबई महानगरपालिकेच्या) स्वीकृत नगरसेवकपदी नियुक्ती करण्यात आली. ते एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेनेच्या दोन स्वीकृत नगरसेवकांपैकी एक आहेत. २५ फेब्रुवारी २०२६ रोजी मुंबईच्या महापौर [[रितू तावडे]] यांनी बृहन्मुंबई महानगरपालिकेतील दहा स्वीकृत नगरसेवकांच्या नियुक्तीची घोषणा केली. त्यामध्ये राज सुर्वे यांचा समावेश होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mayor-announces-10-nominated-corporators-in-bmc-house/articleshow/128789204.cms|title=Mayor announces 10 nominated corporators in BMC House|date=2026-02-25|issn=0971-8257}}</ref> = पदे आणि जबाबदाऱ्या = # सदस्य, युवासेना कोअर कमिटी - २०२३<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/shinde-faction-announces-new-executive-committee-of-yuva-sena-sena-leaders-sons-dominate-panel-8183465/|title=Shinde faction announces new executive committee of Yuva Sena; Sena leaders’ sons dominate panel|date=2022-09-30|website=The Indian Express|language=en|access-date=2026-08-21}}</ref> # नगरसेवक, बृहन्मुंबई महानगरपालिका - २०२६<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/mumbai/news/bmc-nominated-corporators-shiv-sena-shinde-faction-raj-surve-trushna-vishwasrao-137276178.html|title=बीएमसीतील शिंदेंच्या शिवसेनेचे स्वीकृत नगरसेवक ठरले: आमदार सुर्वेंच्या चिरंजीवांची लागली वर्णी, बाळकृष्ण ब्रीद यांचेही नाव चर्चेत - Mumbai News|date=2026-02-23|website=Divya Marathi|language=mr|access-date=2026-08-21}}</ref> # सचिव, युवासेना - २०२६ = पुरस्कार = # ज्युनियर भारत श्री – २०१९<ref name=":0" /> # ज्युनियर मुंबई श्री – २०१९ # ज्युनियर महाराष्ट्र श्री # लोकमत यंग अचिव्हर्स अवॉर्ड = संदर्भ = {{संदर्भयादी}} nafj1j3n0s1tfrn92s97j7mo0no4kf9 0 383121 2704775 2704334 2026-08-23T16:55:52Z अभय नातू 206 /* खेळाडू */ 2704775 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचा माल्टा दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Malta.svg | team2_image = Flag of Gibraltar.svg | team1_name = माल्टा | team2_name = जिब्राल्टर | from_date = ७ | to_date = ९ मे २०२६ | team1_captain = मेहबूब अली <small>(१ला, ३रा आणि ४था टी२०आ)</small><br>प्रियन पुष्पराजन <small>(२रा, ५वा आणि ६वा टी२०आ)</small> | team2_captain = आयन लॅटिन | no_of_twenty20s = ६ | team1_twenty20s_won = ५ | team2_twenty20s_won = १ | team1_twenty20s_most_runs = प्रियन पुष्पराजन (२१७) | team2_twenty20s_most_runs = किरॉन फेरारी (२२२) | team1_twenty20s_most_wickets = अजिन सोमन (८) | team2_twenty20s_most_wickets = आयन लॅटिन (७) }} [[जिब्राल्टर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|जिब्राल्टर पुरुष क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये सहा [[आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी माल्टाचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679 |title=Gibraltar tour of Malta 2026 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> सर्व सामने ७ ते ९ मे २०२६ दरम्यान [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]] येथे खेळवले गेले. [[माल्टा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|माल्टाने]] सहा सामन्यांची मालिका ५–१ ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-t20is-2026-1531680 |title=Gibraltar in Malta T20I Series 2026 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> जिब्राल्टरच्या किरॉन फेरारीने मालिकेत सर्वाधिक २२२ धावा केल्या, तर माल्टाच्या अजिन सोमनने सर्वाधिक ८ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679/stats |title=Gibraltar in Malta 2026 Statistics |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="width:;auto;" ! {{cr|MLT}}<ref name="squads">{{cite web |url=https://www.cricketworld.com/gibraltar-tour-of-malta-2026-teams-player-squads-fixtures-schedule-and-all-you-need-to-know/110326.htm |title=Gibraltar Tour of Malta 2026: Full Schedule, Fixtures, Teams, Player Squads & Complete Series Guide |website=Cricket World |date=६ मे २०२६ |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|GIB}}<ref name="squads" /> |- | style="vertical-align:top;" | * प्रियन पुष्पराजन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * वरुण प्रसाथ थमोथरम * बॅसिल जॉर्ज * झीशान खान * इम्रान अमीर * सॅम्युएल स्टॅनिस्लॉस * दर्शित पाटणकर * चंजल सुदर्शनन * अॅफी खान * वसीम अब्बास * एल्डोस मॅथ्यू * डेव्हिड मार्क्स * मेहबूब अली * जस्टिन शाजू * जसविंदर सिंग * जमशीद कुन्ननचिरक्कल * पिंटू घोष | style="vertical-align:top;" | * आयन लॅटिन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * लुईस ब्रूस (उपकर्णधार) * ख्रिस पाइल ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हॅरी पाइल ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अँड्र्यू रेयेस * अविनाश पै * जॅक हॉरॉक्स * जो विल्सन * कबीर मीरपुरी * केनरॉय नेस्टर * किरॉन फेरारी * मॅट व्हेलन * फिल राइक्स * समर्थ बोधा |} ==टी२०आ मालिका== ===पहिला टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ७ मे २०२६ | time = ०९:०० | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153626/malta-vs-gib-1st-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 स्कोअरकार्ड] | team1 = {{cr|MLT}} | score1 = २३१/४ (२० षटके) | runs1 = मुहम्मद कासिम ८४ (६०) | wickets1 = जो विल्सन १/३५ (३ षटके) | team2 = {{cr|GIB}} | score2 = १८१/७ (२० षटके) | runs2 = किरॉन फेरारी ५० (३१) | wickets2 = अजिन सोमन ३/३३ (३ षटके) | result = माल्टा ५० धावांनी विजयी | venue = [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा | toss = जिब्राल्टरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | umpires = निखिल धनवडे (जर्मनी)<br>सुनील गौडा (जर्मनी) | motm = मुहम्मद कासिम (माल्टा) }} ===दुसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ७ मे २०२६ | time = १४:०० | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153637/malta-vs-gib-2nd-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 स्कोअरकार्ड] | team1 = {{cr|MLT}} | score1 = २२७/८ (२० षटके) | runs1 = प्रियन पुष्पराजन ७३ (३४) | wickets1 = आयन लॅटिन ४/४१ (४ षटके) | team2 = {{cr|GIB}} | score2 = १६२/६ (२० षटके) | runs2 = फिलिप राइक्स ४० (२१) | wickets2 = प्रियन पुष्पराजन २/२७ (४ षटके) | result = माल्टा ६५ धावांनी विजयी | venue = [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा | toss = माल्टाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | umpires = सुनील गौडा (जर्मनी)<br>विनय मल्होत्रा (जर्मनी) | motm = प्रियन पुष्पराजन (माल्टा) }} ===तिसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:०० | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153648/malta-vs-gib-3rd-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 स्कोअरकार्ड] | team1 = {{cr|GIB}} | score1 = १४४/५ (२० षटके) | runs1 = किरॉन फेरारी ५८* (४३) | wickets1 = सलमान शर्जील २/२२ (३ षटके) | team2 = {{cr|MLT}} | score2 = १४५/३ (१३ षटके) | runs2 = मेहबूब अली ९३ (३७) | wickets2 = आयन लॅटिन १/१६ (३ षटके) | result = माल्टा ७ गडी राखून विजयी | venue = [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा | toss = जिब्राल्टरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | umpires = सुनील गौडा (जर्मनी)<br>विनय मल्होत्रा (जर्मनी) | motm = मेहबूब अली (माल्टा) }} ===चौथा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १४:०० | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153659/malta-vs-gib-4th-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 स्कोअरकार्ड] | team1 = {{cr|MLT}} | score1 = १९७/६ (२० षटके) | runs1 = जसपाल सिंग ६८* (४४) | wickets1 = लुईस ब्रूस २/३२ (४ षटके) | team2 = {{cr|GIB}} | score2 = १४८/७ (२० षटके) | runs2 = आयन लॅटिन ४७ (३१) | wickets2 = अजिन सोमन २/१७ (३ षटके) | result = माल्टा ४९ धावांनी विजयी | venue = [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा | toss = माल्टाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | umpires = निखिल धनवडे (जर्मनी)<br>विनय मल्होत्रा (जर्मनी) | motm = जसपाल सिंग (माल्टा) }} ===पाचवा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:०० | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153670/malta-vs-gib-5th-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 स्कोअरकार्ड] | team1 = {{cr|GIB}} | score1 = १४३/७ (२० षटके) | runs1 = ख्रिस पाइल ३९ (२४) | wickets1 = अजिन सोमन ३/२० (४ षटके) | team2 = {{cr|MLT}} | score2 = १४६/३ (१७.२ षटके) | runs2 = प्रियन पुष्पराजन ६७* (४०) | wickets2 = जो विल्सन १/९ (१ षटक) | result = माल्टा ७ गडी राखून विजयी | venue = [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा | toss = जिब्राल्टरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | umpires = निखिल धनवडे (जर्मनी)<br>विनय मल्होत्रा (जर्मनी) | motm = प्रियन पुष्पराजन (माल्टा) }} ===सहावा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १४:०० | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153681/malta-vs-gib-6th-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 स्कोअरकार्ड] | team1 = {{cr|MLT}} | score1 = १६५/९ (२० षटके) | runs1 = झीशान खान ७० (५१) | wickets1 = अविनाश पै ३/१२ (३ षटके) | team2 = {{cr|GIB}} | score2 = १६५/४ (२० षटके) | runs2 = फिलिप राइक्स ६९ (४६) | wickets2 = जैस मॅथ्यू १/१९ (२ षटके) | result = सामना बरोबरीत; जिब्राल्टरने [[सुपर ओव्हर]] जिंकला | venue = [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा | toss = माल्टाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | umpires = निखिल धनवडे (जर्मनी)<br>सुनील गौडा (जर्मनी) | motm = अविनाश पै (जिब्राल्टर) | notes = [[सुपर ओव्हर]]मध्ये माल्टाने ९/१, तर जिब्राल्टरने १२/० धावा केल्या.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153681/malta-vs-gib-6th-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 |title=Malta vs Gibraltar, 6th T20I, Gibraltar tour of Malta, 2026 - Scorecard |website=Cricbuzz |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 6x87pl31ygywsy6224qfqlryhiz3gzw 2704776 2704775 2026-08-23T16:56:06Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2704776 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचा माल्टा दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Malta.svg | team2_image = Flag of Gibraltar.svg | team1_name = माल्टा | team2_name = जिब्राल्टर | from_date = ७ | to_date = ९ मे २०२६ | team1_captain = मेहबूब अली <small>(१ला, ३रा आणि ४था टी२०आ)</small><br>प्रियन पुष्पराजन <small>(२रा, ५वा आणि ६वा टी२०आ)</small> | team2_captain = आयन लॅटिन | no_of_twenty20s = ६ | team1_twenty20s_won = ५ | team2_twenty20s_won = १ | team1_twenty20s_most_runs = प्रियन पुष्पराजन (२१७) | team2_twenty20s_most_runs = किरॉन फेरारी (२२२) | team1_twenty20s_most_wickets = अजिन सोमन (८) | team2_twenty20s_most_wickets = आयन लॅटिन (७) }} [[जिब्राल्टर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|जिब्राल्टर पुरुष क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये सहा [[आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी माल्टाचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679 |title=Gibraltar tour of Malta 2026 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> सर्व सामने ७ ते ९ मे २०२६ दरम्यान [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]] येथे खेळवले गेले. [[माल्टा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|माल्टाने]] सहा सामन्यांची मालिका ५–१ ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-t20is-2026-1531680 |title=Gibraltar in Malta T20I Series 2026 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> जिब्राल्टरच्या किरॉन फेरारीने मालिकेत सर्वाधिक २२२ धावा केल्या, तर माल्टाच्या अजिन सोमनने सर्वाधिक ८ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679/stats |title=Gibraltar in Malta 2026 Statistics |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२१ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="width:;auto;" ! {{cr|MLT}}<ref name="squads">{{cite web |url=https://www.cricketworld.com/gibraltar-tour-of-malta-2026-teams-player-squads-fixtures-schedule-and-all-you-need-to-know/110326.htm |title=Gibraltar Tour of Malta 2026: Full Schedule, Fixtures, Teams, Player Squads & Complete Series Guide |website=Cricket World |date=६ मे २०२६ |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|GIB}}<ref name="squads" /> |- | style="vertical-align:top;" | * प्रियन पुष्पराजन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * वरुण प्रसाथ थमोथरम * बॅसिल जॉर्ज * झीशान खान * इम्रान अमीर * सॅम्युएल स्टॅनिस्लॉस * दर्शित पाटणकर * चंजल सुदर्शनन * अॅफी खान * वसीम अब्बास * एल्डोस मॅथ्यू * डेव्हिड मार्क्स * मेहबूब अली * जस्टिन शाजू * जसविंदर सिंग * जमशीद कुन्ननचिरक्कल * पिंटू घोष | style="vertical-align:top;" | * आयन लॅटिन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * लुईस ब्रूस (उपकर्णधार) * ख्रिस पाइल ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हॅरी पाइल ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अँड्र्यू रेयेस * अविनाश पै * जॅक हॉरॉक्स * जो विल्सन * कबीर मीरपुरी * केनरॉय नेस्टर * किरॉन फेरारी * मॅट व्हेलन * फिल राइक्स * समर्थ बोधा |} ==टी२०आ मालिका== ===पहिला टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ७ मे २०२६ | time = ०९:०० | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153626/malta-vs-gib-1st-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 स्कोअरकार्ड] | team1 = {{cr|MLT}} | score1 = २३१/४ (२० षटके) | runs1 = मुहम्मद कासिम ८४ (६०) | wickets1 = जो विल्सन १/३५ (३ षटके) | team2 = {{cr|GIB}} | score2 = १८१/७ (२० षटके) | runs2 = किरॉन फेरारी ५० (३१) | wickets2 = अजिन सोमन ३/३३ (३ षटके) | result = माल्टा ५० धावांनी विजयी | venue = [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा | toss = जिब्राल्टरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | umpires = निखिल धनवडे (जर्मनी)<br>सुनील गौडा (जर्मनी) | motm = मुहम्मद कासिम (माल्टा) }} ===दुसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ७ मे २०२६ | time = १४:०० | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153637/malta-vs-gib-2nd-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 स्कोअरकार्ड] | team1 = {{cr|MLT}} | score1 = २२७/८ (२० षटके) | runs1 = प्रियन पुष्पराजन ७३ (३४) | wickets1 = आयन लॅटिन ४/४१ (४ षटके) | team2 = {{cr|GIB}} | score2 = १६२/६ (२० षटके) | runs2 = फिलिप राइक्स ४० (२१) | wickets2 = प्रियन पुष्पराजन २/२७ (४ षटके) | result = माल्टा ६५ धावांनी विजयी | venue = [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा | toss = माल्टाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | umpires = सुनील गौडा (जर्मनी)<br>विनय मल्होत्रा (जर्मनी) | motm = प्रियन पुष्पराजन (माल्टा) }} ===तिसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:०० | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153648/malta-vs-gib-3rd-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 स्कोअरकार्ड] | team1 = {{cr|GIB}} | score1 = १४४/५ (२० षटके) | runs1 = किरॉन फेरारी ५८* (४३) | wickets1 = सलमान शर्जील २/२२ (३ षटके) | team2 = {{cr|MLT}} | score2 = १४५/३ (१३ षटके) | runs2 = मेहबूब अली ९३ (३७) | wickets2 = आयन लॅटिन १/१६ (३ षटके) | result = माल्टा ७ गडी राखून विजयी | venue = [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा | toss = जिब्राल्टरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | umpires = सुनील गौडा (जर्मनी)<br>विनय मल्होत्रा (जर्मनी) | motm = मेहबूब अली (माल्टा) }} ===चौथा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १४:०० | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153659/malta-vs-gib-4th-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 स्कोअरकार्ड] | team1 = {{cr|MLT}} | score1 = १९७/६ (२० षटके) | runs1 = जसपाल सिंग ६८* (४४) | wickets1 = लुईस ब्रूस २/३२ (४ षटके) | team2 = {{cr|GIB}} | score2 = १४८/७ (२० षटके) | runs2 = आयन लॅटिन ४७ (३१) | wickets2 = अजिन सोमन २/१७ (३ षटके) | result = माल्टा ४९ धावांनी विजयी | venue = [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा | toss = माल्टाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | umpires = निखिल धनवडे (जर्मनी)<br>विनय मल्होत्रा (जर्मनी) | motm = जसपाल सिंग (माल्टा) }} ===पाचवा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:०० | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153670/malta-vs-gib-5th-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 स्कोअरकार्ड] | team1 = {{cr|GIB}} | score1 = १४३/७ (२० षटके) | runs1 = ख्रिस पाइल ३९ (२४) | wickets1 = अजिन सोमन ३/२० (४ षटके) | team2 = {{cr|MLT}} | score2 = १४६/३ (१७.२ षटके) | runs2 = प्रियन पुष्पराजन ६७* (४०) | wickets2 = जो विल्सन १/९ (१ षटक) | result = माल्टा ७ गडी राखून विजयी | venue = [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा | toss = जिब्राल्टरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | umpires = निखिल धनवडे (जर्मनी)<br>विनय मल्होत्रा (जर्मनी) | motm = प्रियन पुष्पराजन (माल्टा) }} ===सहावा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १४:०० | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153681/malta-vs-gib-6th-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 स्कोअरकार्ड] | team1 = {{cr|MLT}} | score1 = १६५/९ (२० षटके) | runs1 = झीशान खान ७० (५१) | wickets1 = अविनाश पै ३/१२ (३ षटके) | team2 = {{cr|GIB}} | score2 = १६५/४ (२० षटके) | runs2 = फिलिप राइक्स ६९ (४६) | wickets2 = जैस मॅथ्यू १/१९ (२ षटके) | result = सामना बरोबरीत; जिब्राल्टरने [[सुपर ओव्हर]] जिंकला | venue = [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा | toss = माल्टाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | umpires = निखिल धनवडे (जर्मनी)<br>सुनील गौडा (जर्मनी) | motm = अविनाश पै (जिब्राल्टर) | notes = [[सुपर ओव्हर]]मध्ये माल्टाने ९/१, तर जिब्राल्टरने १२/० धावा केल्या.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153681/malta-vs-gib-6th-t20i-gibraltar-tour-of-malta-2026 |title=Malta vs Gibraltar, 6th T20I, Gibraltar tour of Malta, 2026 - Scorecard |website=Cricbuzz |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/gibraltar-in-malta-2026-1531679 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचे माल्टा दौरे|२०२६]] niap8d2mupppf679lidwqe7294eya3e 0 383128 2704777 2704350 2026-08-23T16:57:03Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2704777 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६}}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==मैदाने== स्पर्धेसाठी खालील मैदाने निश्चित करण्यात आली होती: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! सानो, तोचिगी ! निश्शिन, आइची |- | सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान | कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क |- | [[चित्र:Sano-International-Cricket-ground.jpg|220px|सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३००''' |- | सामने: २१{{efn|यामध्ये '''सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २''' येथे खेळवलेल्या सामन्यांचाही समावेश आहे.}} | सामने: ६ |} {{Location map+|Japan | width = 300 | float = center | caption = स्पर्धेतील मैदानांची ठिकाणे | places = {{Location map~|Japan | lat = 36.357592 | long = 139.592318 | label = सानो | position = top }} {{Location map~|Japan | lat = 35.167030 | long = 137.049190 | label = निश्शिन | position = bottom }} }} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|COK}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1DrTvPstq8/ |title=TEAM ANNOUNCEMENT; Cook Islands Men’s International Squad – East Asia Pacific T20 World Cup Qualifiers |date=५ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[कूक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|FIJ}} ! {{cr|IDN}} ! {{cr|JPN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |title=Men’s Team for ICC Men’s T20 World Cup East Asia-Pacific Qualifier Announced |date=६ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]}}</ref> ! {{cr|PNG}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/184mqKttXg/ |title=MEDIA UPDATE: PNG Barramundis Squad Confirmed for Japan |date=२८ एप्रिल २०२६ |access-date=३० एप्रिल २०२६ |work=[[क्रिकेट पीएनजी]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[माआरा अवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कोरी डिक्सन (उपकर्णधार) * पॉल कमिंग्स * हेडन डिक्सन * लुका ग्रेस * आउए परिमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थॉमस परिमा * जेम्स पिकरिंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तेआउते रावरुआ * ॲडिसन रो * जेरेमाया शिल्ड्स * क्विन स्टीफन्स * ऑस्कर टेलर * जॅरेड टुट्टी | valign="top" | * सेरू टुपोउ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नोआ अकावेई * जोसाया बालेइसिकोबिया * [[मेतुसेला बीटाकी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पेनी डाकाइनिवानुआ * लेदुआ गाउना * तालेइवुली जिकोइबुरे * मनासे रावुला * सितेरी ताबुइसुलू * कितिओने तायागा * विलिसोनी वेइक्रावी * [[पेनी वुनिवाका]] * सावेनाका वाकाबाका * विलियामे वाकावाकाटोगा | valign="top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेदे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * कविन चड्ढा * कादेक गामांटिका * सुधाकर जेगन्नाथन * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * संपत खारवी * गेदे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * धनेश शेट्टी * अंजार तदारुस * गौरव तिवारी * युधा व्हर्डियन | valign="top" | * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अभिषेक आनंद * चार्ली हारा-हिन्झे * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * वातरू मियाउची ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एसाम रहमान * सबाओरिश रविचंद्रन * रेओ साकुरानो-थॉमस * अब्दुल समद * अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर * डेक्लन सुझुकी * इब्राहिम ताकाहाशी * माकोतो तानियामा | valign="top" | * [[आसाद वल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रायन अनी * [[सेसे बाऊ]] * मायकेल चार्ली * गाबा फ्रँक * [[जॉन कारिको]] * [[कबुआ मोरिया]] * [[आले नाओ]] * पॅट्रिक नाऊ * आउए ओरू * बोइओ रे * [[लेगा सियाका]] * [[टोनी उरा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हिला वारे |- ! {{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1JR4pe9Msc/ |title=The Philippine Carabaos are set |date=७ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[फिलिपाईन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|SAM}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DWVHw5VEzWv/ |title=Japan on ways |date=२६ मार्च २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६ |work=[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|KOR}}<ref>{{cite web |url=http://cricket.or.kr/bbs/board.php?bo_table=5&wr_id=953 |title=2026년 대한크리켓협회 남자 ICC 월드컵 지역예선 출전 국가대표 선수 최종 명단 |trans-title=२०२६ आयसीसी पुरुष विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेसाठी राष्ट्रीय संघातील खेळाडूंची अंतिम यादी |date=१० एप्रिल २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]] |language=ko}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|VAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.vu/post/alpha-insurance-vanuatu-national-men-s-cricket-team-departs-for-japan-for-icc-men-s-t20-world-cup-qu |title=Alpha Insurance Vanuatu National Men’s Cricket Team departs for Japan for ICC Men’s T20 World Cup Qualifier |date=५ मे २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[व्हानुआतू क्रिकेट]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रीस बुरिनागा * गुरभुपिंदर चोहान * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * हुजैफा मोहम्मद * अरशदीप समरा * कुलविंदरजीत सिंग * सुरिंदर सिंग * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन | valign="top" | * शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * डॅनियल बर्गेस * शॉन कॉटर * सॅम्युएल फ्रेंच ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कॅलेब जस्मत * मालेतिनो मायावा * बेंजामिन मायलाटा * नोआ मीड * सोलोमन नॅश * सॅमसन सोला * फेरेती सुलुलोटो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सौमानी तिआई * इली तुगागा * [[डॅरियस व्हिसर]] | valign="top" | * बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सगीर अहमद * एडन ब्रूमफिल्ड * कुलदीप गुर्जर * जून ह्युनवू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरीब खालिद * आमिर लाल * दाहम मदामपागे * समीरा मदुरंगा * नदीम मुहम्मद * अलेक्स पार्सन्स * ह्योन पार्सन्स * समीरा पिताबेद्दारा * चमित रणसिंघे | colspan="2" valign="top" | * [[जोशुआ रश]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॅरिड ॲलन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * बेटन विरालिलिऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[टिम कटलर]] * रॉड्रिक लेकाई * [[अँड्रु मानसाले]] * [[पॅट्रिक मटाउटावा]] * [[विल्यमसिंग नलिसा]] * [[नलिन निपिको]] * [[क्लेमेंट टॉमी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस व्हेनेबल्स * ज्युनिअर काल्टापाऊ * डॅरेन वोटू * वोमाजो वोटू |} ==गट फेरी== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गट १=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +३.११३ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +२.२७५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −५.९३२ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|FIJ}} | score1 = १६९/४ (२० षटके) | runs1 = [[जोशुआ रश]] ५९ (४९) | wickets1 = जोसाया बालेइसिकोबिया २/२९ (३ षटके) | score2 = ४८ (१४.४ षटके) | runs2 = नोआ अकावेई १३ (१३) | wickets2 = [[विल्यमसिंग नलिसा]] ३/६ (३.४ षटके) | result = व्हानुआतू १२१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532638.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = कितिओने तायागा, विलिसोनी वेइक्रावी, सावेनाका वाकाबाका आणि विलियामे वाकावाकाटोगा (फिजी), तसेच निकोलस व्हेनेबल्स (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १२३ (१९.४ षटके) | runs1 = एसाम रहमान ३० (३६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] ४/२४ (४ षटके) | score2 = ९३/६ (२० षटके) | runs2 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = अब्दुल समद २/४ (४ षटके) | result = जपान ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532641.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ७४ (१९.४ षटके) | runs1 = जोसाया बालेइसिकोबिया ३९ (५७) | wickets1 = इब्राहिम ताकाहाशी ३/४ (१.४ षटके) | score2 = ७५/२ (७.१ षटके) | runs2 = एसाम रहमान ४७[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = सेरू टुपोउ १/१६ (२ षटके) | result = जपान ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532644.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = एसाम रहमान (जपान) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = तालेइवुली जिकोइबुरे (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===गट २=== ====गुणतालिका==== <section begin=group2 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.७८० || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −१.६९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −२.६७५ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group2 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३२/९ (२० षटके) | runs1 = कादेक गामांटिका ४५ (३५) | wickets1 = जोनाथन टफिन २/१७ (४ षटके) | score2 = १२१/६ (२० षटके) | runs2 = [[हेन्री टायलर]] ४२[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका २/१७ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532637.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = कादेक गामांटिका (इंडोनेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = युधा व्हर्डियन (इंडोनेशिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ९२/८ (२० षटके) | runs1 = कविन चड्ढा २५ (३३) | wickets1 = सोलोमन नॅश ३/६ (४ षटके) | score2 = ९३/१ (९.२ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ५८ (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका १/१० (१.२ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532640.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = सोलोमन नॅश (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १६६/७ (२० षटके) | runs1 = शॉन सोलिआ ७४ (५६) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह २/३१ (४ षटके) | score2 = ७० (१४.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन २५ (२५) | wickets2 = सोलोमन नॅश ४/१२ (३ षटके) | result = समोआ ९६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532643.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = शॉन सोलिआ (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===गट ३=== ====गुणतालिका==== <section begin=group3 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.६२५ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +१.९९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −७.२७३ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group3 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|KOR}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ४७ (१६.२ षटके) | runs1 = सगीर अहमद २० (३०) | wickets1 = क्विन स्टीफन्स ३/४ (३ षटके) | score2 = ४९/१ (४.४ षटके) | runs2 = थॉमस परिमा २१[[नाबाद|*]] (१०) | wickets2 = नदीम मुहम्मद १/१० (१ षटक) | result = कूक द्वीपसमूह ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532639.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = लुका ग्रेस, जेरेमाया शिल्ड्स आणि क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह), तसेच सगीर अहमद, एडन ब्रूमफिल्ड, मुहम्मद नदीम आणि चमित रणसिंघे (दक्षिण कोरिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १९७/३ (२० षटके) | runs1 = [[टोनी उरा]] १०६[[नाबाद|*]] (५५) | wickets1 = दाहम मदामपागे १/१४ (२ षटके) | score2 = ६१ (१९.४ षटके) | runs2 = दाहम मदामपागे १६ (३०) | wickets2 = आउए ओरू ४/११ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १३६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532642.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[टोनी उरा]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रायन अनी आणि आउए ओरू (पापुआ न्यू गिनी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = २०४/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८०[[नाबाद|*]] (५०) | wickets1 = कोरी डिक्सन २/२९ (४ षटके) | score2 = १५५/६ (२० षटके) | runs2 = हेडन डिक्सन ५० (३२) | wickets2 = [[सेसे बाऊ]] २/२२ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ४९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532645.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==सुपर सिक्स== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गुणतालिका=== <section begin=super6 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +२.८९२ || विजेता |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +१.९५४ || उपविजेता |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +१.८३० || rowspan="4" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +०.६४८ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || ५ || १ || ४ || ० || '''२''' || −२.५६० |- | ६ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || ५ || ० || ५ || ० || '''०''' || −२.१३९ |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=super6 /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = १२९/८ (२० षटके) | runs1 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = सौमानी तिआई ४/२५ (४ षटके) | score2 = १३२/१ (१५.३ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ७५[[नाबाद|*]] (५१) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] १/२४ (४ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532646.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १४२/७ (२० षटके) | runs1 = अलेक्स शिराई-पॅटमोर ५२ (४९) | wickets1 = फर्डिनांडो बानुनाएक २/१७ (३ षटके) | score2 = १०१ (१९.१ षटके) | runs2 = कादेक गामांटिका ३३ (२७) | wickets2 = माकोतो तानियामा २/११ (१.१ षटके) | result = जपान ४१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532648.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = अलेक्स शिराई-पॅटमोर (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = ११२ (२० षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ३१ (२४) | wickets1 = [[जॉन कारिको]] ३/१५ (४ षटके) | score2 = ११५/८ (२० षटके) | runs2 = [[आसाद वल्ला]] २६ (२२) | wickets2 = सौमानी तिआई ४/२२ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532650.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[आले नाओ]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १६३/७ (२० षटके) | runs1 = आउए परिमा ६४ (४५) | wickets1 = [[टिम कटलर]] २/१९ (४ षटके) | score2 = ६९/५ (८ षटके) | runs2 = [[जोशुआ रश]] २२ (१५) | wickets2 = जॅरेड टुट्टी २/८ (२ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ११ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धतीने]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532651.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = हेडन डिक्सन (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे व्हानुआतूसाठी ८ षटकांत ८१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १३०/७ (२० षटके) | runs1 = [[आसाद वल्ला]] ३४ (३३) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१४ (४ षटके) | score2 = ९२ (१९ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ३० (३२) | wickets2 = आउए ओरू ४/१३ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532653.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[आसाद वल्ला]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ९० (१८.५ षटके) | runs1 = रेओ साकुरानो-थॉमस १९ (१७) | wickets1 = [[माआरा अवे]] ३/४ (२ षटके) | score2 = ९४/७ (२० षटके) | runs2 = थॉमस परिमा ४८[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे ३/७ (४ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532654.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = थॉमस परिमा (कूक द्वीपसमूह) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १०२/९ (२० षटके) | runs1 = [[क्लेमेंट टॉमी]] २७ (२०) | wickets1 = कविन चड्ढा ३/१३ (४ षटके) | score2 = १०१/९ (२० षटके) | runs2 = सुधाकर जेगन्नाथन ३८ (५०) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] ४/३२ (४ षटके) | result = व्हानुआतू १ धावेने विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532655.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ८१ (१८.५ षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ४२ (४८) | wickets1 = सबाओरिश रविचंद्रन ५/११ (४ षटके) | score2 = ८२/१ (११.१ षटके) | runs2 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ३७[[नाबाद|*]] (३४) | wickets2 = [[डॅरियस व्हिसर]] १/२१ (२.१ षटके) | result = जपान ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532656.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = सबाओरिश रविचंद्रन (जपान) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १२८/६ (१६ षटके) | runs1 = [[माआरा अवे]] ५६ (३४) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१५ (४ षटके) | score2 = ७८/६ (१६ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ४५ (५२) | wickets2 = कोरी डिक्सन २/१६ (३ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ५० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532659.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[माआरा अवे]] (कूक द्वीपसमूह) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १६ षटकांचा करण्यात आला. | notes = पॉल कमिंग्स (कूक द्वीपसमूह) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = २०७/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८५ (४६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] २/३९ (४ षटके) | score2 = ६० (१४.२ षटके) | runs2 = [[क्लेमेंट टॉमी]] १९ (१९) | wickets2 = सेसे बाऊ ३/६ (२.२ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १४७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532660.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = गाबा फ्रँक (पापुआ न्यू गिनी) आणि रॉड्रिक लेकाई (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ७५ (१९.१ षटके) | runs1 = आउए परिमा २४ (१८) | wickets1 = सॅमसन सोला ३/२० (४ षटके) | score2 = ७९/१ (११.२ षटके) | runs2 = बेंजामिन मायलाटा ३०[[नाबाद|*]] (२७) | wickets2 = | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532662.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = १२१/७ (२० षटके) | runs1 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ४५ (३३) | wickets1 = सेसे बाऊ ३/२४ (४ षटके) | score2 = ९५/८ (२० षटके) | runs2 = [[लेगा सियाका]] २२ (३६) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे २/१८ (४ षटके) | result = जपान २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532663.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==तिरंगी मालिका== {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका | series = २०२६ जपान तिरंगी मालिका | image = | दिनांक = १२–१८ मे २०२६ | स्थळ = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २, सानो | निकाल = दक्षिण कोरियाने स्पर्धा जिंकली | मालिकावीर = | संघ१ = {{cr|FIJ}} | संघ२ = {{cr|PHI}} | संघ३ = {{cr|KOR}} | संघनायक१ = सेरू टुपोउ | संघनायक२ = [[हेन्री टायलर]] | संघनायक३ = बालागे दिलरुक्षा | धावा१ = [[पेनी वुनिवाका]] (१०८) | धावा२ = अँड्र्यू डोनोव्हन (११४) | धावा३ = सगीर अहमद (१४२) | बळी१ = सेरू टुपोउ (४) | बळी२ = अमनप्रीत सिराह (११) | बळी३ = ह्योन पार्सन्स (६) | notes = | previous_tournament = | next_tournament = }} ===गुणतालिका=== <section begin=triNation /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +१.१०५ |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +०.३१९ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || ४ || ० || ४ || ० || '''०''' || −१.४४० |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/japan-twenty20-tri-series-2026-1536276/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=triNation /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १६३/४ (२० षटके) | runs1 = निवेक टॅनर ६०[[नाबाद|*]] (४१) | wickets1 = दाहम मदामपागे २/३२ (४ षटके) | score2 = १४०/८ (२० षटके) | runs2 = सगीर अहमद ४३ (३२) | wickets2 = अमनप्रीत सिराह ३/१४ (४ षटके) | result = फिलिपिन्स २३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532647.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = अमनप्रीत सिराह (फिलिपिन्स) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १४० (१९.५ षटके) | runs1 = [[पेनी वुनिवाका]] ५९ (४४) | wickets1 = ह्योन पार्सन्स ६/३१ (३.५ षटके) | score2 = १४१/४ (१८ षटके) | runs2 = सगीर अहमद ३७ (३१) | wickets2 = [[पेनी वुनिवाका]] २/२९ (४ षटके) | result = दक्षिण कोरिया ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532649.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = ह्योन पार्सन्स (दक्षिण कोरिया) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = ह्योन पार्सन्स पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यात पाच बळी घेणारा दक्षिण कोरियाचा पहिला खेळाडू ठरला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = ११६ (१८.४ षटके) | runs1 = [[पेनी वुनिवाका]] ४२ (३१) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह ४/१४ (३.४ षटके) | score2 = ११७/६ (१८.२ षटके) | runs2 = जोसेफ डॉक्टोरा ४२[[नाबाद|*]] (३३) | wickets2 = सेरू टुपोउ २/२९ (४ षटके) | result = फिलिपिन्स ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532652.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि [[डॉनॉव्हन कॉख]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = अमनप्रीत सिराह (फिलिपिन्स) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = मनासे रावुला (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = ९४/८ (२० षटके) | runs1 = [[हेन्री टायलर]] ४६[[नाबाद|*]] (४७) | wickets1 = कुलदीप गुर्जर २/९ (४ षटके) | score2 = ९५/२ (१३.२ षटके) | runs2 = सगीर अहमद ५६ (३९) | wickets2 = सुरिंदर सिंग १/१ (१ षटक) | result = दक्षिण कोरिया ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532657.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि रॉब न्यूमन (जपान) | motm = सगीर अहमद (दक्षिण कोरिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १०७/७ (२० षटके) | runs1 = मनासे रावुला ४७[[नाबाद|*]] (४५) | wickets1 = समीरा मदुरंगा ३/१८ (४ षटके) | score2 = १०९/३ (१४.१ षटके) | runs2 = बालागे दिलरुक्षा ६२[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = सावेनाका वाकाबाका २/१९ (३ षटके) | result = दक्षिण कोरिया ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532658.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि विपिन सुखवाल (जपान) | motm = बालागे दिलरुक्षा (दक्षिण कोरिया) | toss = दक्षिण कोरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३६ (२० षटके) | runs1 = मनासे रावुला ४० (३९) | wickets1 = [[डॅनियेल स्मिथ]] ४/२० (४ षटके) | score2 = १४१/१ (१५.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन ८१[[नाबाद|*]] (५६) | wickets2 = सितेरी ताबुइसुलू १/१९ (३ षटके) | result = फिलिपिन्स ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532661.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = मुमताज आलम (जपान) आणि [[तबारक दर]] (हाँग काँग) | motm = अँड्र्यू डोनोव्हन (फिलिपिन्स) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==स्पर्धेतील सर्वोत्तम संघ== * {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] * {{cricon|PNG}} [[टोनी उरा]] * {{cricon|SAM}} शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * {{cricon|PNG}} [[लेगा सियाका]] * {{cricon|COK}} हेडन डिक्सन * {{cricon|VAN}} [[जोशुआ रश]] * {{cricon|PNG}} [[सेसे बाउ]] * {{cricon|JPN}} सबाओरिश रविचंद्रन * {{cricon|JPN}} अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * {{cricon|SAM}} सौमानी तिआई * {{cricon|PNG}} [[जॉन कारिको]] * {{cricon|IDN}} कविन चड्ढा (बारावा खेळाडू) ==नोंदी== {{Notelist}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ (पात्रता)] * [https://www.espncricinfo.com/series/japan-twenty20-tri-series-2026-1536276 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ (सातव्या स्थानासाठी तिरंगी मालिका)] <!--{{२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक}}-->{{आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:जपान मधील क्रिकेट]] nk20ip8zpxnh5a4xum7745iieu137n9 2704778 2704777 2026-08-23T16:57:20Z अभय नातू 206 removed [[Category:जपान मधील क्रिकेट]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2704778 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता | image = | fromdate = ८ | todate = १८ मे २०२६ | administrator = [[आयसीसी पूर्व आशिया-प्रशांत]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] पद्धतीतील सुपर सिक्स | host = {{ध्वज|जपान}} | champions = {{cr|PNG}} | runners-up = {{cr|JPN}} | participants = ९ | matches = २१ | most runs = {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] (२६७) | most wickets = {{cricon|VAN}} जोशुआ रासू (१५) | previous_year = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता अ]]<br> [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४ पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता ब]] | next_year = }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत (ईएपी) उप-प्रादेशिक पात्रता''' ही २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा मे २०२६ मध्ये [[जपान]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-eap-qualifier-2026/ |title=Japan Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup EAP Qualifier in May 2026 |work=Czarsportz |date=२६ जानेवारी २०२६ |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricketwinner.com/cricket-news/2028-t20-world-cup-qualification-japan-to-host-regional-event-in-may-2026/ |title=2028 T20 World Cup qualification: Japan to host regional event in May 2026 |work=Cricket Winner |date=११ डिसेंबर २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६}}</ref> नऊ सहभागी संघांची प्रत्येकी तीन संघांच्या तीन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र ठरले.<ref name="format">{{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/east-asia-pacific-qualifier-in-japan-confirmed-though-t20-world-cup-path-unclear/ |title=East Asia-Pacific Qualifier in Japan confirmed, though T20 World Cup path unclear |work=Emerging Cricket |date=२७ जानेवारी २०२६ |access-date=२८ जानेवारी २०२६}}</ref> गट फेरीनंतर बाहेर पडलेल्या तीन संघांनी तिरंगी मालिका खेळली.<ref>{{cite web |url=https://cricket.or.jp/en/t20wc-eap-qualifier-japan-announcement/ |title=Japan To Host ICC Men’s T20WC EAP Sub-Regional Qualifier in Sano and Nisshin |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=१३ मार्च २०२६ |access-date=१४ मार्च २०२६}}</ref> या प्रदेशाला टी२० विश्वचषकासाठी पुन्हा थेट पात्रतेचे स्थान मिळेल की संघ संयुक्त आशिया–पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता स्पर्धेत पुढे जातील, याबाबत अद्याप कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नव्हता.<ref name="format"/> ==मैदाने== स्पर्धेसाठी खालील मैदाने निश्चित करण्यात आली होती: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! सानो, तोचिगी ! निश्शिन, आइची |- | सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान | कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क |- | [[चित्र:Sano-International-Cricket-ground.jpg|220px|सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | |- | प्रेक्षक क्षमता: '''२,०००''' | प्रेक्षक क्षमता: '''३००''' |- | सामने: २१{{efn|यामध्ये '''सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २''' येथे खेळवलेल्या सामन्यांचाही समावेश आहे.}} | सामने: ६ |} {{Location map+|Japan | width = 300 | float = center | caption = स्पर्धेतील मैदानांची ठिकाणे | places = {{Location map~|Japan | lat = 36.357592 | long = 139.592318 | label = सानो | position = top }} {{Location map~|Japan | lat = 35.167030 | long = 137.049190 | label = निश्शिन | position = bottom }} }} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|COK}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1DrTvPstq8/ |title=TEAM ANNOUNCEMENT; Cook Islands Men’s International Squad – East Asia Pacific T20 World Cup Qualifiers |date=५ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[कूक द्वीपसमूह क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|FIJ}} ! {{cr|IDN}} ! {{cr|JPN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/men-s-team-for-icc-men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-announced |title=Men’s Team for ICC Men’s T20 World Cup East Asia-Pacific Qualifier Announced |date=६ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]]}}</ref> ! {{cr|PNG}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/184mqKttXg/ |title=MEDIA UPDATE: PNG Barramundis Squad Confirmed for Japan |date=२८ एप्रिल २०२६ |access-date=३० एप्रिल २०२६ |work=[[क्रिकेट पीएनजी]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[माआरा अवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कोरी डिक्सन (उपकर्णधार) * पॉल कमिंग्स * हेडन डिक्सन * लुका ग्रेस * आउए परिमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थॉमस परिमा * जेम्स पिकरिंग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तेआउते रावरुआ * ॲडिसन रो * जेरेमाया शिल्ड्स * क्विन स्टीफन्स * ऑस्कर टेलर * जॅरेड टुट्टी | valign="top" | * सेरू टुपोउ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नोआ अकावेई * जोसाया बालेइसिकोबिया * [[मेतुसेला बीटाकी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पेनी डाकाइनिवानुआ * लेदुआ गाउना * तालेइवुली जिकोइबुरे * मनासे रावुला * सितेरी ताबुइसुलू * कितिओने तायागा * विलिसोनी वेइक्रावी * [[पेनी वुनिवाका]] * सावेनाका वाकाबाका * विलियामे वाकावाकाटोगा | valign="top" | * डॅनिल्सन हावोए ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गेदे आर्ता * केतुत आर्तावान * फर्डिनांडो बानुनाएक * कविन चड्ढा * कादेक गामांटिका * सुधाकर जेगन्नाथन * धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * संपत खारवी * गेदे प्रियंदाना * अप्रिलियांडी राहायु * धनेश शेट्टी * अंजार तदारुस * गौरव तिवारी * युधा व्हर्डियन | valign="top" | * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अभिषेक आनंद * चार्ली हारा-हिन्झे * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * वातरू मियाउची ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एसाम रहमान * सबाओरिश रविचंद्रन * रेओ साकुरानो-थॉमस * अब्दुल समद * अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर * डेक्लन सुझुकी * इब्राहिम ताकाहाशी * माकोतो तानियामा | valign="top" | * [[आसाद वल्ला]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * रायन अनी * [[सेसे बाऊ]] * मायकेल चार्ली * गाबा फ्रँक * [[जॉन कारिको]] * [[कबुआ मोरिया]] * [[आले नाओ]] * पॅट्रिक नाऊ * आउए ओरू * बोइओ रे * [[लेगा सियाका]] * [[टोनी उरा]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हिला वारे |- ! {{cr|PHI}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1JR4pe9Msc/ |title=The Philippine Carabaos are set |date=७ मे २०२६ |access-date=८ मे २०२६ |work=[[फिलिपाईन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> ! {{cr|SAM}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DWVHw5VEzWv/ |title=Japan on ways |date=२६ मार्च २०२६ |access-date=१५ एप्रिल २०२६ |work=[[सामोआ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|KOR}}<ref>{{cite web |url=http://cricket.or.kr/bbs/board.php?bo_table=5&wr_id=953 |title=2026년 대한크리켓협회 남자 ICC 월드컵 지역예선 출전 국가대표 선수 최종 명단 |trans-title=२०२६ आयसीसी पुरुष विश्वचषक प्रादेशिक पात्रता स्पर्धेसाठी राष्ट्रीय संघातील खेळाडूंची अंतिम यादी |date=१० एप्रिल २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[कोरिया क्रिकेट असोसिएशन]] |language=ko}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|VAN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.vu/post/alpha-insurance-vanuatu-national-men-s-cricket-team-departs-for-japan-for-icc-men-s-t20-world-cup-qu |title=Alpha Insurance Vanuatu National Men’s Cricket Team departs for Japan for ICC Men’s T20 World Cup Qualifier |date=५ मे २०२६ |access-date=५ मे २०२६ |work=[[व्हानुआतू क्रिकेट]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[हेन्री टायलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * रीस बुरिनागा * गुरभुपिंदर चोहान * जोसेफ डॉक्टोरा * अँड्र्यू डोनोव्हन * हुजैफा मोहम्मद * अरशदीप समरा * कुलविंदरजीत सिंग * सुरिंदर सिंग * अमनप्रीत सिराह * [[डॅनियेल स्मिथ]] * ख्रिस्तोफर स्टॅम्प ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निवेक टॅनर * जोनाथन टफिन | valign="top" | * शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * डॅनियल बर्गेस * शॉन कॉटर * सॅम्युएल फ्रेंच ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कॅलेब जस्मत * मालेतिनो मायावा * बेंजामिन मायलाटा * नोआ मीड * सोलोमन नॅश * सॅमसन सोला * फेरेती सुलुलोटो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सौमानी तिआई * इली तुगागा * [[डॅरियस व्हिसर]] | valign="top" | * बालागे दिलरुक्षा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सगीर अहमद * एडन ब्रूमफिल्ड * कुलदीप गुर्जर * जून ह्युनवू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरीब खालिद * आमिर लाल * दाहम मदामपागे * समीरा मदुरंगा * नदीम मुहम्मद * अलेक्स पार्सन्स * ह्योन पार्सन्स * समीरा पिताबेद्दारा * चमित रणसिंघे | colspan="2" valign="top" | * [[जोशुआ रश]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जॅरिड ॲलन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * बेटन विरालिलिऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[टिम कटलर]] * रॉड्रिक लेकाई * [[अँड्रु मानसाले]] * [[पॅट्रिक मटाउटावा]] * [[विल्यमसिंग नलिसा]] * [[नलिन निपिको]] * [[क्लेमेंट टॉमी]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस व्हेनेबल्स * ज्युनिअर काल्टापाऊ * डॅरेन वोटू * वोमाजो वोटू |} ==गट फेरी== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गट १=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +३.११३ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +२.२७५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −५.९३२ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|FIJ}} | score1 = १६९/४ (२० षटके) | runs1 = [[जोशुआ रश]] ५९ (४९) | wickets1 = जोसाया बालेइसिकोबिया २/२९ (३ षटके) | score2 = ४८ (१४.४ षटके) | runs2 = नोआ अकावेई १३ (१३) | wickets2 = [[विल्यमसिंग नलिसा]] ३/६ (३.४ षटके) | result = व्हानुआतू १२१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532638.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = कितिओने तायागा, विलिसोनी वेइक्रावी, सावेनाका वाकाबाका आणि विलियामे वाकावाकाटोगा (फिजी), तसेच निकोलस व्हेनेबल्स (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १२३ (१९.४ षटके) | runs1 = एसाम रहमान ३० (३६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] ४/२४ (४ षटके) | score2 = ९३/६ (२० षटके) | runs2 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = अब्दुल समद २/४ (४ षटके) | result = जपान ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532641.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ७४ (१९.४ षटके) | runs1 = जोसाया बालेइसिकोबिया ३९ (५७) | wickets1 = इब्राहिम ताकाहाशी ३/४ (१.४ षटके) | score2 = ७५/२ (७.१ षटके) | runs2 = एसाम रहमान ४७[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = सेरू टुपोउ १/१६ (२ षटके) | result = जपान ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532644.html स्कोअरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = एसाम रहमान (जपान) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = तालेइवुली जिकोइबुरे (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===गट २=== ====गुणतालिका==== <section begin=group2 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.७८० || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −१.६९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −२.६७५ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group2 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३२/९ (२० षटके) | runs1 = कादेक गामांटिका ४५ (३५) | wickets1 = जोनाथन टफिन २/१७ (४ षटके) | score2 = १२१/६ (२० षटके) | runs2 = [[हेन्री टायलर]] ४२[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका २/१७ (४ षटके) | result = इंडोनेशिया ११ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532637.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = कादेक गामांटिका (इंडोनेशिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = युधा व्हर्डियन (इंडोनेशिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ९२/८ (२० षटके) | runs1 = कविन चड्ढा २५ (३३) | wickets1 = सोलोमन नॅश ३/६ (४ षटके) | score2 = ९३/१ (९.२ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ५८ (२६) | wickets2 = कादेक गामांटिका १/१० (१.२ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532640.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = सोलोमन नॅश (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १६६/७ (२० षटके) | runs1 = शॉन सोलिआ ७४ (५६) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह २/३१ (४ षटके) | score2 = ७० (१४.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन २५ (२५) | wickets2 = सोलोमन नॅश ४/१२ (३ षटके) | result = समोआ ९६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532643.html स्कोअरकार्ड] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = कोरी ब्लॅक (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = शॉन सोलिआ (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===गट ३=== ====गुणतालिका==== <section begin=group3 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +४.६२५ || rowspan="2" | [[#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +१.९९५ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −७.२७३ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=group3 /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|KOR}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ४७ (१६.२ षटके) | runs1 = सगीर अहमद २० (३०) | wickets1 = क्विन स्टीफन्स ३/४ (३ षटके) | score2 = ४९/१ (४.४ षटके) | runs2 = थॉमस परिमा २१[[नाबाद|*]] (१०) | wickets2 = नदीम मुहम्मद १/१० (१ षटक) | result = कूक द्वीपसमूह ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532639.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = लुका ग्रेस, जेरेमाया शिल्ड्स आणि क्विन स्टीफन्स (कूक द्वीपसमूह), तसेच सगीर अहमद, एडन ब्रूमफिल्ड, मुहम्मद नदीम आणि चमित रणसिंघे (दक्षिण कोरिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १९७/३ (२० षटके) | runs1 = [[टोनी उरा]] १०६[[नाबाद|*]] (५५) | wickets1 = दाहम मदामपागे १/१४ (२ षटके) | score2 = ६१ (१९.४ षटके) | runs2 = दाहम मदामपागे १६ (३०) | wickets2 = आउए ओरू ४/११ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १३६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532642.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[टोनी उरा]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रायन अनी आणि आउए ओरू (पापुआ न्यू गिनी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = २०४/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८०[[नाबाद|*]] (५०) | wickets1 = कोरी डिक्सन २/२९ (४ षटके) | score2 = १५५/६ (२० षटके) | runs2 = हेडन डिक्सन ५० (३२) | wickets2 = [[सेसे बाऊ]] २/२२ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ४९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532645.html धावफलक] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निश्शिन | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==सुपर सिक्स== {{Hatnote|सर्व वेळा जपान प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} ===गुणतालिका=== <section begin=super6 /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +२.८९२ || विजेता |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|JPN}} || ५ || ४ || १ || ० || '''८''' || +१.९५४ || उपविजेता |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|SAM}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +१.८३० || rowspan="4" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|COK}} || ५ || ३ || २ || ० || '''६''' || +०.६४८ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{cr|VAN}} || ५ || १ || ४ || ० || '''२''' || −२.५६० |- | ६ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || ५ || ० || ५ || ० || '''०''' || −२.१३९ |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=super6 /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = १२९/८ (२० षटके) | runs1 = ज्युनिअर काल्टापाऊ ३७[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = सौमानी तिआई ४/२५ (४ षटके) | score2 = १३२/१ (१५.३ षटके) | runs2 = [[डॅरियस व्हिसर]] ७५[[नाबाद|*]] (५१) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] १/२४ (४ षटके) | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532646.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = व्हानुआतूने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १४२/७ (२० षटके) | runs1 = अलेक्स शिराई-पॅटमोर ५२ (४९) | wickets1 = फर्डिनांडो बानुनाएक २/१७ (३ षटके) | score2 = १०१ (१९.१ षटके) | runs2 = कादेक गामांटिका ३३ (२७) | wickets2 = माकोतो तानियामा २/११ (१.१ षटके) | result = जपान ४१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532648.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = अलेक्स शिराई-पॅटमोर (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = ११२ (२० षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ३१ (२४) | wickets1 = [[जॉन कारिको]] ३/१५ (४ षटके) | score2 = ११५/८ (२० षटके) | runs2 = [[आसाद वल्ला]] २६ (२२) | wickets2 = सौमानी तिआई ४/२२ (४ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी २ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532650.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[आले नाओ]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = १६३/७ (२० षटके) | runs1 = आउए परिमा ६४ (४५) | wickets1 = [[टिम कटलर]] २/१९ (४ षटके) | score2 = ६९/५ (८ षटके) | runs2 = [[जोशुआ रश]] २२ (१५) | wickets2 = जॅरेड टुट्टी २/८ (२ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ११ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धतीने]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532651.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = हेडन डिक्सन (कूक द्वीपसमूह) | toss = कूक द्वीपसमूहने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे व्हानुआतूसाठी ८ षटकांत ८१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १३०/७ (२० षटके) | runs1 = [[आसाद वल्ला]] ३४ (३३) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१४ (४ षटके) | score2 = ९२ (१९ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ३० (३२) | wickets2 = आउए ओरू ४/१३ (३ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532653.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[आसाद वल्ला]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|COK}} | score1 = ९० (१८.५ षटके) | runs1 = रेओ साकुरानो-थॉमस १९ (१७) | wickets1 = [[माआरा अवे]] ३/४ (२ षटके) | score2 = ९४/७ (२० षटके) | runs2 = थॉमस परिमा ४८[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे ३/७ (४ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532654.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = थॉमस परिमा (कूक द्वीपसमूह) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|VAN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १०२/९ (२० षटके) | runs1 = [[क्लेमेंट टॉमी]] २७ (२०) | wickets1 = कविन चड्ढा ३/१३ (४ षटके) | score2 = १०१/९ (२० षटके) | runs2 = सुधाकर जेगन्नाथन ३८ (५०) | wickets2 = [[जोशुआ रश]] ४/३२ (४ षटके) | result = व्हानुआतू १ धावेने विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532655.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[जोशुआ रश]] (व्हानुआतू) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|SAM}} | team2 = {{cr|JPN}} | score1 = ८१ (१८.५ षटके) | runs1 = [[डॅरियस व्हिसर]] ४२ (४८) | wickets1 = सबाओरिश रविचंद्रन ५/११ (४ षटके) | score2 = ८२/१ (११.१ षटके) | runs2 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ३७[[नाबाद|*]] (३४) | wickets2 = [[डॅरियस व्हिसर]] १/२१ (२.१ षटके) | result = जपान ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532656.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = सबाओरिश रविचंद्रन (जपान) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १२८/६ (१६ षटके) | runs1 = [[माआरा अवे]] ५६ (३४) | wickets1 = सुधाकर जेगन्नाथन २/१५ (४ षटके) | score2 = ७८/६ (१६ षटके) | runs2 = कविन चड्ढा ४५ (५२) | wickets2 = कोरी डिक्सन २/१६ (३ षटके) | result = कूक द्वीपसमूह ५० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532659.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[माआरा अवे]] (कूक द्वीपसमूह) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १६ षटकांचा करण्यात आला. | notes = पॉल कमिंग्स (कूक द्वीपसमूह) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|PNG}} | team2 = {{cr|VAN}} | score1 = २०७/५ (२० षटके) | runs1 = [[लेगा सियाका]] ८५ (४६) | wickets1 = [[जोशुआ रश]] २/३९ (४ षटके) | score2 = ६० (१४.२ षटके) | runs2 = [[क्लेमेंट टॉमी]] १९ (१९) | wickets2 = सेसे बाऊ ३/६ (२.२ षटके) | result = पापुआ न्यू गिनी १४७ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532660.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = तबरक दर (हाँग काँग) आणि [[विश्वनादन कालिदास]] (मलेशिया) | motm = [[लेगा सियाका]] (पापुआ न्यू गिनी) | toss = पापुआ न्यू गिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = गाबा फ्रँक (पापुआ न्यू गिनी) आणि रॉड्रिक लेकाई (व्हानुआतू) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|COK}} | team2 = {{cr|SAM}} | score1 = ७५ (१९.१ षटके) | runs1 = आउए परिमा २४ (१८) | wickets1 = सॅमसन सोला ३/२० (४ षटके) | score2 = ७९/१ (११.२ षटके) | runs2 = बेंजामिन मायलाटा ३०[[नाबाद|*]] (२७) | wickets2 = | result = समोआ ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532662.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) | motm = [[डॅरियस व्हिसर]] (समोआ) | toss = समोआने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|JPN}} | team2 = {{cr|PNG}} | score1 = १२१/७ (२० षटके) | runs1 = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ४५ (३३) | wickets1 = सेसे बाऊ ३/२४ (४ षटके) | score2 = ९५/८ (२० षटके) | runs2 = [[लेगा सियाका]] २२ (३६) | wickets2 = चार्ली हारा-हिन्झे २/१८ (४ षटके) | result = जपान २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532663.html धावफलक] | venue = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, सानो | umpires = डोनोव्हन कोच (ऑस्ट्रेलिया) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] (जपान) | toss = जपानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==तिरंगी मालिका== {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका | series = २०२६ जपान तिरंगी मालिका | image = | दिनांक = १२–१८ मे २०२६ | स्थळ = सानो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २, सानो | निकाल = दक्षिण कोरियाने स्पर्धा जिंकली | मालिकावीर = | संघ१ = {{cr|FIJ}} | संघ२ = {{cr|PHI}} | संघ३ = {{cr|KOR}} | संघनायक१ = सेरू टुपोउ | संघनायक२ = [[हेन्री टायलर]] | संघनायक३ = बालागे दिलरुक्षा | धावा१ = [[पेनी वुनिवाका]] (१०८) | धावा२ = अँड्र्यू डोनोव्हन (११४) | धावा३ = सगीर अहमद (१४२) | बळी१ = सेरू टुपोउ (४) | बळी२ = अमनप्रीत सिराह (११) | बळी३ = ह्योन पार्सन्स (६) | notes = | previous_tournament = | next_tournament = }} ===गुणतालिका=== <section begin=triNation /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती |- | १ || style="text-align:left;" | {{cr|KOR}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +१.१०५ |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|PHI}} || ४ || ३ || १ || ० || '''६''' || +०.३१९ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|FIJ}} || ४ || ० || ४ || ० || '''०''' || −१.४४० |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/japan-twenty20-tri-series-2026-1536276/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> <section end=triNation /> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १६३/४ (२० षटके) | runs1 = निवेक टॅनर ६०[[नाबाद|*]] (४१) | wickets1 = दाहम मदामपागे २/३२ (४ षटके) | score2 = १४०/८ (२० षटके) | runs2 = सगीर अहमद ४३ (३२) | wickets2 = अमनप्रीत सिराह ३/१४ (४ षटके) | result = फिलिपिन्स २३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532647.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि ख्रिस थर्गेट (जपान) | motm = अमनप्रीत सिराह (फिलिपिन्स) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १४० (१९.५ षटके) | runs1 = [[पेनी वुनिवाका]] ५९ (४४) | wickets1 = ह्योन पार्सन्स ६/३१ (३.५ षटके) | score2 = १४१/४ (१८ षटके) | runs2 = सगीर अहमद ३७ (३१) | wickets2 = [[पेनी वुनिवाका]] २/२९ (४ षटके) | result = दक्षिण कोरिया ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532649.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि सुरेश सुब्रमणियन (इंडोनेशिया) | motm = ह्योन पार्सन्स (दक्षिण कोरिया) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = ह्योन पार्सन्स पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यात पाच बळी घेणारा दक्षिण कोरियाचा पहिला खेळाडू ठरला. }} {{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = ११६ (१८.४ षटके) | runs1 = [[पेनी वुनिवाका]] ४२ (३१) | wickets1 = अमनप्रीत सिराह ४/१४ (३.४ षटके) | score2 = ११७/६ (१८.२ षटके) | runs2 = जोसेफ डॉक्टोरा ४२[[नाबाद|*]] (३३) | wickets2 = सेरू टुपोउ २/२९ (४ षटके) | result = फिलिपिन्स ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532652.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = दक्षिणामूर्ती नटराजन (जपान) आणि [[डॉनॉव्हन कॉख]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = अमनप्रीत सिराह (फिलिपिन्स) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = मनासे रावुला (फिजी) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|PHI}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = ९४/८ (२० षटके) | runs1 = [[हेन्री टायलर]] ४६[[नाबाद|*]] (४७) | wickets1 = कुलदीप गुर्जर २/९ (४ षटके) | score2 = ९५/२ (१३.२ षटके) | runs2 = सगीर अहमद ५६ (३९) | wickets2 = सुरिंदर सिंग १/१ (१ षटक) | result = दक्षिण कोरिया ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532657.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = [[फिलिप गिलेस्पी]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि रॉब न्यूमन (जपान) | motm = सगीर अहमद (दक्षिण कोरिया) | toss = फिलिपिन्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|KOR}} | score1 = १०७/७ (२० षटके) | runs1 = मनासे रावुला ४७[[नाबाद|*]] (४५) | wickets1 = समीरा मदुरंगा ३/१८ (४ षटके) | score2 = १०९/३ (१४.१ षटके) | runs2 = बालागे दिलरुक्षा ६२[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = सावेनाका वाकाबाका २/१९ (३ षटके) | result = दक्षिण कोरिया ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532658.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि विपिन सुखवाल (जपान) | motm = बालागे दिलरुक्षा (दक्षिण कोरिया) | toss = दक्षिण कोरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} {{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|FIJ}} | team2 = {{cr|PHI}} | score1 = १३६ (२० षटके) | runs1 = मनासे रावुला ४० (३९) | wickets1 = [[डॅनियेल स्मिथ]] ४/२० (४ षटके) | score2 = १४१/१ (१५.४ षटके) | runs2 = अँड्र्यू डोनोव्हन ८१[[नाबाद|*]] (५६) | wickets2 = सितेरी ताबुइसुलू १/१९ (३ षटके) | result = फिलिपिन्स ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532661.html धावफलक] | venue = [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान २]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] | umpires = मुमताज आलम (जपान) आणि [[तबारक दर]] (हाँग काँग) | motm = अँड्र्यू डोनोव्हन (फिलिपिन्स) | toss = फिजीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==स्पर्धेतील सर्वोत्तम संघ== * {{cricon|SAM}} [[डॅरियस व्हिसर]] * {{cricon|PNG}} [[टोनी उरा]] * {{cricon|SAM}} शॉन सोलिआ ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * {{cricon|PNG}} [[लेगा सियाका]] * {{cricon|COK}} हेडन डिक्सन * {{cricon|VAN}} [[जोशुआ रश]] * {{cricon|PNG}} [[सेसे बाउ]] * {{cricon|JPN}} सबाओरिश रविचंद्रन * {{cricon|JPN}} अलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * {{cricon|SAM}} सौमानी तिआई * {{cricon|PNG}} [[जॉन कारिको]] * {{cricon|IDN}} कविन चड्ढा (बारावा खेळाडू) ==नोंदी== {{Notelist}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-east-asia-pacific-qualifier-2026-1532628 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ (पात्रता)] * [https://www.espncricinfo.com/series/japan-twenty20-tri-series-2026-1536276 क्रिकइन्फो वरील मालिका पृष्ठ (सातव्या स्थानासाठी तिरंगी मालिका)] <!--{{२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक}}-->{{आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:जपानमधील क्रिकेट]] 820cvcejvk3frc40dho35si6d9d72z5 0 383129 2704779 2704354 2026-08-23T16:57:53Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2704779 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = फिनलंड क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Cyprus.svg | team1_name = सायप्रस | team2_image = Flag of Finland.svg | team2_name = फिनलंड | from_date = ८ | to_date = ९ मे २०२६ | team1_captain = रोमन माझुमदर <small>(पहिला टी२०आ)</small><br>अलेक्झांडर सेन <small>(दुसरा–चौथा टी२०आ)</small> | team2_captain = जॉर्डन ओ'ब्रायन <small>(पहिला टी२०आ)</small><br>अमजद शेर <small>(दुसरा–चौथा टी२०आ)</small> | no_of_twenty20s = ४ | team1_twenty20s_won = १ | team2_twenty20s_won = ३ | team1_twenty20s_most_runs = अलेक्झांडर सेन (१०१) | team2_twenty20s_most_runs = फराज मेहती अब्बास (१०९) | team1_twenty20s_most_wickets = ॲडम सेन (८) | team2_twenty20s_most_wickets = अमजद शेर (९) }} [[फिनलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|फिनलंड पुरुष क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये [[सायप्रस राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|सायप्रस]] विरुद्ध चार [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी सायप्रसचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026/matches |title=Finland tour of Cyprus, 2026 - Schedule and Results |work=Cricbuzz |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> हे सर्व सामने ८ आणि ९ मे २०२६ रोजी हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] येथे खेळवण्यात आले. सायप्रसने पहिला सामना जिंकल्यानंतर फिनलंडने उर्वरित तीन सामने जिंकून मालिका ३–१ ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026 |title=Finland tour of Cyprus, 2026 |work=Cricbuzz |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> फिनलंडच्या फराज मेहती अब्बासने मालिकेत सर्वाधिक १०९ धावा केल्या, तर अमजद शेरने सर्वाधिक ९ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026/stats |title=Finland tour of Cyprus, 2026 Statistics |work=Cricbuzz |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{cr|CYP}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/154102/cyp-vs-fin-4th-t20i-finland-tour-of-cyprus-2026 |title=Cyprus vs Finland, 4th T20I, Finland tour of Cyprus, 2026 - Squads |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|FIN}}<ref>{{cite web |url=https://cricketfinland.com/squadannouncement-cyprusfinland2026/ |title=Squad Announcement – Cyprus vs Finland T20I Series |work=[[क्रिकेट फिनलंड]] |date=६ मे २०२६ |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * रोमन मजुमदार ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अलेक्झांडर सेन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * आशिष बाम ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सचित्रा पथिराना ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सचित्रा थरंगा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲडम सेन * अकिला कलुगला * ॲरन फ्रेम * अर्जुन शाही * करण सिंग * लवदीप सिंग * मंगला गुणसेकरा * रोशन सिरिवर्देना * रुएल ब्रेथवेट * स्कॉट ऑस्टिन * सुब्बारेड्डी अलावला * तरनजीत सिंग | * अमजद शेर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * निकोलस सालोनेन (उपकर्णधार) * जॉर्डन ओ'ब्रायन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कैफ जमादार * फराज अब्बास * जाहिदुल्लाह कमाल * हमदुल्लाह शिनवारी * महेश तांबे * पियुमल ईश्वरा आचारिगे करुणारत्ने * फहीम नेल्लांचेरी * अनिकेत पुस्थाय * जुनैद खान * वनराज पधाल * पवन कुमारपेली |} ==टी२०आ मालिका== {{Hatnote|सर्व वेळा सायप्रसच्या स्थानिक वेळेनुसार ([[यूटीसी+०३:००]]) आहेत.}} ===पहिला टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{cr-rt|CYP}} | team2 = {{cr|FIN}} | score1 = १६५/३ (२० षटके) | runs1 = अलेक्झांडर सेन ६१[[नाबाद|*]] (४७) | wickets1 = अमजद शेर २/१५ (४ षटके) | score2 = १३९ (१८.३ षटके) | runs2 = झाहिदुल्लाह कमाल ३९ (३६) | wickets2 = ॲडम सेन ४/१८ (४ षटके) | result = सायप्रस २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/154069/cyp-vs-fin-1st-t20i-finland-tour-of-cyprus-2026 धावफलक] | venue = हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] | umpires = मार्क डफी (सायप्रस) आणि सुजित तेनाकून (सायप्रस) | motm = अलेक्झांडर सेन (सायप्रस) | toss = सायप्रसने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===दुसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|CYP}} | team2 = {{cr|FIN}} | score1 = ११२/७ (२० षटके) | runs1 = अशिष बाम २६ (३१) | wickets1 = अमजद शेर ३/२५ (४ षटके) | score2 = ११३/३ (१५ षटके) | runs2 = कैफ जमादार ४८ (२९) | wickets2 = तरनजीत सिंग १/१२ (४ षटके) | result = फिनलंड ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/154080/cyp-vs-fin-2nd-t20i-finland-tour-of-cyprus-2026 धावफलक] | venue = हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] | umpires = मार्क डफी (सायप्रस) आणि सुजित तेनाकून (सायप्रस) | motm = कैफ जमादार (फिनलंड) | toss = सायप्रसने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = अशिष बाम (सायप्रस) २६ धावांवर दुखापतीमुळे निवृत्त झाला. }} ===तिसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{cr-rt|FIN}} | team2 = {{cr|CYP}} | score1 = १६३ (२० षटके) | runs1 = फराज मेहती अब्बास ५० (३६) | wickets1 = अर्जुन शाही ३/२० (२ षटके) | score2 = २५ (९.४ षटके) | runs2 = रोशन सिरिवर्देना ५[[नाबाद|*]] (८) | wickets2 = हमदुल्लाह शिनवारी ६/७ (४ षटके) | result = फिनलंड १३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/154091/cyp-vs-fin-3rd-t20i-finland-tour-of-cyprus-2026 धावफलक] | venue = हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] | umpires = मार्क डफी (सायप्रस) आणि पंकज परवेश (भारत) | motm = हमदुल्लाह शिनवारी (फिनलंड) | toss = फिनलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===चौथा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|FIN}} | team2 = {{cr|CYP}} | score1 = १६७/७ (२० षटके) | runs1 = निकोलस सालोनेन ४४ (२५) | wickets1 = ॲडम सेन २/२४ (४ षटके) | score2 = १२९/९ (२० षटके) | runs2 = अर्जुन शाही ४४ (३३) | wickets2 = अमजद शेर ३/१६ (४ षटके) | result = फिनलंड ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/154102/fin-vs-cyp-4th-t20i-finland-tour-of-cyprus-2026 धावफलक] | venue = हॅपी व्हॅली ग्राउंड, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] | umpires = अब्दुल रहमान (सायप्रस) आणि सुजित तेनाकून (सायप्रस) | motm = अमजद शेर (फिनलंड) | toss = फिनलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12103/finland-tour-of-cyprus-2026 क्रिकबझ वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:फिनलंड क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:फिनलंड क्रिकेट संघाचे सायप्रस दौरे|२०२६]] pd8nmeatkmhw7l27723talshki2imk4 0 383131 2704780 2704361 2026-08-23T16:58:33Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2704780 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाचा ग्रीस दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Greece.svg | team1_name = ग्रीस | team2_image = Flag of Denmark.svg | team2_name = डेन्मार्क | from_date = ९ | to_date = १० मे २०२६ | team1_captain = अगेलिकी साव्वानी | team2_captain = लिने ओस्टरगार्ड | no_of_twenty20s = ४ | team1_twenty20s_won = १ | team2_twenty20s_won = ३ | team1_twenty20s_most_runs = मारिया सिरिओती (५८)<br>अदमांतिया माक्री (५८) | team2_twenty20s_most_runs = अॅन ओस्टरगार्ड (१३४) | team1_twenty20s_most_wickets = मारिया सिरिओती (४) | team2_twenty20s_most_wickets = अॅन-सोफी स्लेबसेगर (८) | player_of_twenty20_series = }} [[डेन्मार्क राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाने]] मे २०२६ मध्ये [[ग्रीस राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ग्रीस]] विरुद्ध चार [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी ग्रीसचा दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12092/denmark-women-tour-of-greece-2026/matches |title=Denmark Women tour of Greece, 2026 - Schedule and Results |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> सर्व सामने ९ आणि १० मे २०२६ रोजी [[कोर्फू]] येथील मरीना ग्राउंडवर खेळवण्यात आले. ग्रीसने पहिला सामना ३ धावांनी जिंकला, तर डेन्मार्कने उर्वरित तीन सामने जिंकून मालिका ३–१ ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12092/denmark-women-tour-of-greece-2026 |title=Denmark Women tour of Greece, 2026 |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> डेन्मार्कच्या अॅन ओस्टरगार्डने मालिकेत सर्वाधिक १३४ धावा केल्या, तर अॅन-सोफी स्लेबसेगरने सर्वाधिक ८ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12092/denmark-women-tour-of-greece-2026/stats |title=Denmark Women tour of Greece, 2026 Statistics |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto; white-space:nowrap" |- ! {{crw|GRC}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153989/grcw-vs-denw-4th-t20i-denmark-women-tour-of-greece-2026 |title=Greece Women vs Denmark Women, 4th T20I, Denmark Women tour of Greece, 2026 - Scorecard |work=[[क्रिकबझ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{crw|DEN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketworld.com/denmark-women-tour-of-greece-2026-teams-player-squads-fixtures-schedule-and-all-you-need-to-know/110399.htm |title=Denmark Women Tour of Greece 2026: Teams, Squads, Fixtures, Schedule and Series Guide |work=Cricket World |date=९ मे २०२६ |access-date=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * अगेलिकी साव्वानी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अगेलिकी-इओआना आर्गिरोपोलू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * थियोडोरा पारिसी-मेसिमेरी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अदमांतिया माक्री * मारिया सिरिओती * सोफिया नेफेली गेओर्गोटा * रंदिमा अप्पुहांगिगे * मारिया-अफ्रोदिती व्हेर्वित्सिओती * मारिया पॉलिमेरी * अलेक्झांड्रा कूर्कूलू * एलपिडा कालूस * मारिया पेन्ना * थियोपुला स्कोर्डिली | * लिने ओस्टरगार्ड ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मारिया कार्ल्सेन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सारा होयहोल्ट ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ॲन ओस्टरगार्ड * ॲन-सोफी स्लेबसेगर * कॅमिला ओस्टरगार्ड * दिव्या गोलेच्छा * फरहत अफ्रोज * कॅथरीन ब्रॉक-नील्सेन * किआया पांड्या * नीता डालगार्ड * सोफी ओस्टरगार्ड * लुईस होल्मगार्ड |} ==महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== {{Hatnote|सर्व वेळा स्थानिक वेळेनुसार ([[यूटीसी+०३:००]]) आहेत.}} ===पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{crw-rt|GRC}} | team2 = {{crw|DEN}} | score1 = १२२/६ (२० षटके) | runs1 = मारिया सिरिओती २५ (३६) | wickets1 = दिव्या गोलेच्छा २/१८ (४ षटके) | score2 = ११९/७ (२० षटके) | runs2 = ॲन ओस्टरगार्ड ४२ (५३) | wickets2 = अगेलिकी साव्वानी ३/२७ (४ षटके) | result = ग्रीस ३ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153959/grcw-vs-denw-1st-t20i-denmark-women-tour-of-greece-2026 धावफलक] | venue = मरीना ग्राउंड, [[कोर्फू]] | umpires = | motm = | toss = ग्रीसने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२६ | time = १५:०० | team1 = {{crw-rt|DEN}} | team2 = {{crw|GRC}} | score1 = १३८/७ (२० षटके) | runs1 = ॲन ओस्टरगार्ड ५४ (५०) | wickets1 = मारिया-अफ्रोदिती व्हेर्वित्सिओती २/१७ (३ षटके) | score2 = ६७ (१४.५ षटके) | runs2 = मारिया सिरिओती १२ (१९) | wickets2 = ॲन-सोफी स्लेबसेगर ३/१६ (२ षटके) | result = डेन्मार्क ७१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153967/grcw-vs-denw-2nd-t20i-denmark-women-tour-of-greece-2026 धावफलक] | venue = मरीना ग्राउंड, [[कोर्फू]] | umpires = | motm = | toss = डेन्मार्कने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===तिसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{crw-rt|GRC}} | team2 = {{crw|DEN}} | score1 = ९८/९ (२० षटके) | runs1 = अदमांतिया माक्री २० (२७) | wickets1 = सोफी ओस्टरगार्ड २/१० (२ षटके) | score2 = १०२/३ (१६.२ षटके) | runs2 = सारा होयहोल्ट ३०[[नाबाद|*]] (४४) | wickets2 = अदमांतिया माक्री १/२१ (४ षटके) | result = डेन्मार्क ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153978/grcw-vs-denw-3rd-t20i-denmark-women-tour-of-greece-2026 धावफलक] | venue = मरीना ग्राउंड, [[कोर्फू]] | umpires = | motm = | toss = ग्रीसने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ===चौथा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२६ | time = १५:०० | team1 = {{crw-rt|GRC}} | team2 = {{crw|DEN}} | score1 = ८६ (२० षटके) | runs1 = अगेलिकी-इओआना आर्गिरोपोलू २६ (३१) | wickets1 = ॲन-सोफी स्लेबसेगर ४/१६ (४ षटके) | score2 = ८७/३ (१२.३ षटके) | runs2 = मारिया कार्ल्सेन २६ (२६) | wickets2 = अदमांतिया माक्री २/२६ (४ षटके) | result = डेन्मार्क ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/153989/grcw-vs-denw-4th-t20i-denmark-women-tour-of-greece-2026 धावफलक] | venue = मरीना ग्राउंड, [[कोर्फू]] | umpires = | motm = | toss = ग्रीसने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/12092/denmark-women-tour-of-greece-2026 क्रिकबझ वरील मालिका पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाचा ग्रीस दौरा, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाचे ग्रीस दौरे|२०२६]] m8zaewrja8ed06k3uo1zlwy9o2m9cng 0 383135 2704918 2704732 2026-08-23T21:16:20Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260823sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2704918 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = कोकणातील कुणबी | image = [[File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|250px]] | image_caption = ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण | popplace = कोकण, महाराष्ट्र | languages = मराठी, कोकणी | religions = हिंदू धर्म }} '''कोकणातील कुणबी''' हा महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशातील ऐतिहासिकदृष्ट्या कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित असलेला सामाजिक समुदाय आहे. कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाचा संबंध रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याच्या विविध भागांतील ग्रामीण समाजरचना, शेती, जमीनव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी आढळतो. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर, जनगणना अहवाल तसेच नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय आणि भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये या समुदायाचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref name="Enthoven1922">{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाची सुरुवात एखाद्या विशिष्ट राजवंशापासून किंवा एका निश्चित कालखंडापासून झाली असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. महाराष्ट्र आणि कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी प्राचीन आहे; तथापि प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने थेट ''कुणबी'' म्हणणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. पुढील काळात कृषी, जमीनव्यवस्था, ग्रामसंस्था, महसूलपद्धती, स्थलांतर आणि सामाजिक ओळखीमधील बदलांच्या प्रक्रियेत कोकणातील कुणबी समाजाची विविध प्रादेशिक रूपे विकसित झाली. १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि जनगणना अहवाल कोकणातील लोकसंख्या, शेती, जमीनधारणा आणि ग्रामीण समाजरचनेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक स्रोत आहेत. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी, कोलाबा आणि जंजिरा तसेच ठाणे प्रदेशांच्या गॅझेटियरमध्ये कृषक समाज, जमीनव्यवस्था, महसूल आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८१ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३,८१,६४९ होती. त्याच नोंदींमध्ये जन्मस्थान, भाषा, धर्म, वय, लिंग आणि उपविभागनिहाय लोकसंख्येची माहिती देण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Census Details |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_census.html }}</ref> कोकणातील कुणबी समाज एकसंध आणि अपरिवर्तनीय सामाजिक गट म्हणून राहिलेला नाही. वेगवेगळ्या प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक रचना, विवाहपद्धती, स्थलांतर, आर्थिक परिस्थिती, जमीनधारणा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांमुळे कुणबीशी संबंधित विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक ओळखी आढळतात. ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Maratha Kunbi'' तसेच इतर प्रादेशिक संज्ञांचा वापर आढळतो. या संज्ञांचे अर्थ आणि प्रशासकीय वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले असल्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील आकडे थेट परस्पर तुलनीय मानताना सावधगिरी आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात शेतीला महत्त्वाचे स्थान राहिले असले तरी समुदायाची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका केवळ शेतीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे हंगामी स्वरूपात जात असल्याची नोंद आहे. त्याच नोंदीमध्ये काही कुणबी सैन्य, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करून घरी राहिलेल्या कुटुंबीयांना पैसे पाठवत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteers of the Bombay Presidency — Kolaba: Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> पुढील काळात शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यवसाय, उद्योग, सहकार आणि शहरी रोजगार यांमध्येही कोकणातील ग्रामीण समाजाचा सहभाग वाढला. या सामाजिक-आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाची स्वतंत्र आकडेवारी आणि संपूर्ण ग्रामीण किंवा जिल्हास्तरीय आकडेवारी यांमध्ये फरक ठेवणे आवश्यक आहे. कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर हे आधुनिक काळातील महत्त्वाचे सामाजिक-आर्थिक घटक आहेत. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गसारख्या जिल्ह्यांमध्ये शिक्षण आणि रोजगारासाठी मोठ्या शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतराचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला आहे. Kunkeri गावावरील १९६१–१९८७–२०१७ या कालखंडाच्या तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षणासाठी स्थलांतर, रोजगारातील बदल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील परिवर्तन यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आज कोकणातील कुणबींची स्वतंत्र आणि अधिकृत जिल्हानिहाय लोकसंख्या किंवा टक्केवारी उपलब्ध नाही. आधुनिक जनगणनेत सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय लोकसंख्या प्रकाशित झालेली नसल्यामुळे उपलब्ध अनधिकृत अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडे म्हणून मांडता येत नाही. त्यामुळे ऐतिहासिक Censusमधील कुणबी किंवा Maratha-Kunbi वर्गीकरणाची संख्या आणि आजच्या कुणबी समाजाची लोकसंख्या यांची थेट तुलना करणे योग्य नाही. भारत सरकारने २०२७मध्ये जनगणना घेण्याचा निर्णय घेतला असून केंद्र सरकारने २०२५मध्ये या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय जाहीर केला आहे. त्यामुळे जनगणना प्रक्रिया पूर्ण होऊन अधिकृत आकडे प्रसिद्ध झाल्यानंतर कुणबी आणि संबंधित सामाजिक वर्गांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत माहिती उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र सध्या २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Notification declaring Census of India to be taken during 2027 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs |date=16 June 2025 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/45572/download/49769/GAZ_NOTIFICATION_07.pdf }}</ref> या लेखात कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास, नाव आणि संज्ञांची पार्श्वभूमी, भौगोलिक वितरण, मध्ययुगीन आणि ब्रिटिशकालीन ग्रामीण समाज, रत्‍नागिरी, रायगड आणि उत्तर कोकणातील सामाजिक स्थिती, तिलोरी कुणबी, कुणबी बोली, सामाजिक रचना, शेती आणि अर्थव्यवस्था, स्थलांतर, मराठा-कुणबी संबंध, लोकसंख्याशास्त्रीय बदल, आधुनिक प्रशासकीय स्थिती आणि सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा उपलब्ध विश्वसनीय ऐतिहासिक, शासकीय आणि शैक्षणिक स्रोतांच्या आधारे आढावा घेतला आहे. == व आणि संज्ञा == ‘कुणबी’ ही संज्ञा पश्चिम भारतातील कृषक समुदायांच्या संदर्भात ऐतिहासिकदृष्ट्या वापरली गेली आहे. महाराष्ट्र आणि कोकणाच्या विविध भागांत या समुदायाशी संबंधित ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'' तसेच काही प्रादेशिक संदर्भांत ''Tilori Kunbi'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील स्रोतांमध्ये आढळतात. या संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत आणि सर्व काळात समान अर्थाने झाला असे मानता येत नाही. वसाहतकालीन ethnographic साहित्य, जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण प्रदेश आणि काळानुसार बदलत गेले.<ref name="Enthoven1922" /><ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> === कुणबी आणि Kunbi === ‘कुणबी’ हे मराठी रूप असून इंग्रजीतील ''Kunbi'' हे त्याचे प्रचलित लिप्यंतरित रूप आहे. वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'' हा शब्द महाराष्ट्र आणि पश्चिम भारतातील विविध कृषक समुदायांच्या संदर्भात वापरला गेला आहे. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये ''Kunbi'' आणि ''Kanbi'' या संज्ञांचा कृषक समुदायांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === Kanbi === ‘कानबी’ किंवा ''Kanbi'' ही संज्ञा विशेषतः गुजरातमधील कृषक समुदायांच्या संदर्भात आढळते. Enthoven यांच्या लेखनात ''Kanbi'' आणि ''Kunbi'' ही रूपे परस्पर संबंधित संज्ञा म्हणून चर्चिली आहेत. Russell आणि Hiralal यांनीही ''Kanbi'' हे गुजरातमधील, तर ''Kunbi'' हे दख्खनमधील प्रचलित रूप असल्याची नोंद केली आहे.<ref name="Enthoven1922" /><ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> या नोंदींवरून ‘कानबी’ आणि ‘कुणबी’ ही नावे वेगवेगळ्या प्रदेशांत प्रचलित असलेली भाषिक रूपे असल्याचे दिसते; मात्र केवळ नावातील साम्याच्या आधारे या सर्व समुदायांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती निश्चित करता येत नाही. === Kulambi आणि कुलंबी === ''Kulambi'' हे रूप जुन्या ethnographic साहित्यात कुणबीशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील विविध प्रादेशिक रूपांचा उल्लेख करताना दख्खनमध्ये ''Kunbi'' किंवा ''Kulambi'', दक्षिण कोकणात ''Kulwādi'', गुजरातमध्ये ''Kanbi'' आणि बेळगाव परिसरात ''Kulbi'' अशी रूपे नोंदवली आहेत.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> मात्र ‘कुलंबी’ हे ‘कुणबी’चेच मूळ रूप आहे किंवा दोन्ही शब्दांची निर्मिती एकाच ऐतिहासिक प्रक्रियेतून झाली आहे, असे निर्विवादपणे सिद्ध झालेले नाही. त्यामुळे ‘कुलंबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचा संबंध मांडताना तो संभाव्य भाषिक संबंध किंवा ऐतिहासिक व्युत्पत्तीविषयक मत म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे. === Kulwadi / कुलवाडी === ‘कुलवाडी’ किंवा ''Kulwādi'' ही संज्ञा विशेषतः दक्षिण कोकणाशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून Russell आणि Hiralal यांच्या नोंदीत आढळते. त्याच नोंदीत ''Kunbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'', ''Kanbi'' आणि ''Kulbi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे नमूद केली आहेत.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> कोकणातील सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात ‘कुलवाडी’ ही संज्ञा स्थानिक संदर्भात स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ती प्रत्येक ठिकाणी आणि प्रत्येक काळात ‘कुणबी’ची तंतोतंत समानार्थी संज्ञा होती असे गृहीत धरता येत नाही. === Kutumbika / कुटुम्बिक === ‘कुटुम्बिक’ किंवा ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेचा ‘कुणबी’ या आधुनिक सामाजिक नावाशी संबंध जोडणारे मत जुन्या ethnographic साहित्यात आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील ''Kunbi'' आणि ''Kulambi'' या रूपांचा उल्लेख करताना संस्कृत अभिलेखांमध्ये ''Kutumbika'' हे रूप आढळते आणि त्याचा संबंध ''kutumba'' म्हणजे कुटुंब याच्याशी जोडला जातो, अशी व्युत्पत्तीविषयक मांडणी नोंदवली आहे. त्यांच्या नोंदीनुसार अकराव्या शतकातील एका वृत्तांतात ''Kutumbiks'' या संज्ञेचा ग्रामांतील कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला होता.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> Russell आणि Hiralal यांनी ''Kutumbika''पासून कुणबी नावाची व्युत्पत्ती होऊ शकते, अशी मांडणी नोंदवली असली तरी त्यांनी इतर व्युत्पत्तीविषयक मतेही दिली आहेत. त्यामुळे ''Kutumbika'' → ''Kulambi'' → ''Kunbi'' हा क्रम निश्चित आणि निर्विवाद ऐतिहासिक व्युत्पत्ती म्हणून मांडता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> ‘कुटुम्बिक’ आणि आधुनिक ‘कुणबी’ यांच्यातील संबंधाबाबत भाषिक आणि सामाजिक-ऐतिहासिक असे दोन स्वतंत्र प्रश्न विचारात घेणे आवश्यक आहे. भाषिकदृष्ट्या संभाव्य व्युत्पत्तीचे मत उपलब्ध आहे; मात्र प्राचीन ''Kutumbika'' आणि आधुनिक कुणबी हा एकच अखंड सामाजिक समुदाय असल्याचा निर्णायक पुरावा उपलब्ध आहे, असे मानता येत नाही. === Tilori / Tillori Kunbi === ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींमध्ये विशेषत्वाने आढळते. २३ एप्रिल १९४२ च्या तत्कालीन बॉम्बे सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' असा उल्लेख करण्यात आला होता, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद इतर मागास समुदायांच्या यादीत करण्यात आली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या निर्णयात १९४२ च्या ठरावासह १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्ये ही प्रशासकीय स्थिती कायम राहिल्याची नोंद केली आहे. १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावात ''Kunbi caste'' ही स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आल्याचेही न्यायालयाने नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 }}</ref> तिलोरी कुणबीशी संबंधित भाषिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. A. M. Ghatge यांनी *Kunbi of Mahad* या ग्रंथात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचे भाषिक वर्णन केले आहे. हा ग्रंथ *A Survey of Marathi Dialects* या मालिकेतील Series III म्हणून १९६६मध्ये Bombay State Board for Literature and Cultureने प्रकाशित केला होता.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=3 |publisher=Bombay State Board for Literature and Culture |location=Bombay |year=1966 }}</ref> ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि इतर संबंधित संज्ञांचा वापर करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, भाषिक रूप आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण यांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. आधुनिक शासनाच्या वर्गीकरणात वापरली जाणारी संज्ञा आणि जुन्या ethnographic किंवा Census स्रोतांतील संज्ञा एकाच अर्थाने वापरल्या गेल्या आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. === Maratha-Kunbi आणि Kunbi-Maratha === ‘Maratha-Kunbi’ आणि ‘Kunbi-Maratha’ या संज्ञांचा वापर विविध ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये Maratha आणि Kunbi या वर्गीकरणांमधील सीमा नेहमी स्पष्ट राहिल्या नाहीत. १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi Maratha'' हा गट ''Kunbi''च्या वर्गात स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आला होता. १९५१ च्या बॉम्बे जनगणना-आधारित अधिकृत अहवालात १९०१मध्ये ''Mahratha Kunbis'' यांची गणना ''Mahrathas''मध्ये, तर १९११मध्ये त्यांची गणना ''Kunbis''मध्ये करण्यात आल्याचे स्पष्टपणे नमूद केले आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1911: Bombay |volume=7 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1912 }}</ref><ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील Maratha आणि Kunbi यांच्या लोकसंख्येची थेट तुलना करताना त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. १९२१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालातही Maratha म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या व्यक्तींच्या संख्येची तुलना Kunbiशी करताना अशीच अडचण असल्याचे नमूद करण्यात आले होते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1921: Bombay |volume=9 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालाने Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराबाबत स्पष्ट वर्गीकरणीय अडचण नोंदवली होती. अहवालानुसार त्या जनगणनेतील Maratha लोकसंख्येतील वाढीचा एक भाग Kunbi म्हणून नोंदवल्या जाणाऱ्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंधित असू शकतो. अहवालात ''Maratha'' आणि ''Kunbi'' या संज्ञांच्या वापराबाबत असलेल्या गोंधळामुळे या बाबतीत समाधानकारक सांख्यिक तुलना करण्यासाठी संज्ञांची अधिक स्पष्ट व्याख्या आवश्यक असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Census of India |year=1933 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> १९३१ च्या जनगणनेतील या वर्गीकरणीय समस्येवरून Maratha आणि Kunbi या सामाजिक संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत एकसारखा होता असे दिसत नाही. त्यामुळे या जनगणना नोंदींच्या आधारे ‘Maratha हीच Kunbi जात आहे’ किंवा ‘Kunbi हीच Maratha जात आहे’ असा सार्वत्रिक ऐतिहासिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध Census नोंदी मात्र या दोन संज्ञांमध्ये काही प्रदेशांत सामाजिक आणि प्रशासकीय सीमारेषा बदलत्या स्वरूपाच्या होत्या, हे दर्शवतात.<ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Census of India |year=1933 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> === संज्ञा, सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण === कुणबीशी संबंधित संज्ञांचा इतिहास पाहताना भाषिक रूप, सामाजिक ओळख आणि सरकारी वर्गीकरण या वेगवेगळ्या बाबी स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. एखाद्या काळात एखाद्या समूहासाठी वापरलेले नाव पुढील काळात त्याच अर्थाने वापरले गेले असे आवश्यक नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही जातीय वर्गीकरणातील बदलांमुळे लोकसंख्येच्या आकडेवारीत फरक पडल्याचे अधिकृत Census साहित्यामध्ये नोंदविले आहे.<ref>{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> आधुनिक महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात ‘Kunbi’ ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अद्ययावत संकलित यादीत या नोंदीखाली ''Lewa Kunbi'', ''Lewa Patil'', ''Lewa Patidar'', ''Maratha Kunbi'', ''Kunbi Maratha'', ''Tilori Kunbi'', ''Tillori Kunbi'' आणि ''Ti. Kunbi'' या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> ही यादी प्रशासकीय आणि आरक्षणाच्या संदर्भातील वर्गीकरण आहे. तिच्यातील उपसंज्ञा आणि ऐतिहासिक Census किंवा ethnographic साहित्यामध्ये वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा यांना परस्परांचे थेट समानार्थी मानता येत नाही. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५ च्या परिपत्रकातही सदर यादी ही संकलित स्वरूपाची असून संबंधित जात किंवा जमातीचा समावेश ज्या शासन निर्णय किंवा आदेशाद्वारे करण्यात आला आहे, ते मूळ शासन निर्णय किंवा आदेश ग्राह्य धरावेत, असे स्पष्ट केले आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> === व्युत्पत्तीबाबत निष्कर्ष === ‘कुणबी’ या शब्दाची व्युत्पत्ती निश्चितपणे एका स्रोताने किंवा एका सिद्धांताने स्पष्ट झालेली नाही. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'' आणि ''Kulwādi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे जुन्या ethnographic साहित्यात नोंदविण्यात आली आहेत. त्याच साहित्यात ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेशी ‘कुणबी’चा संबंध जोडणारे व्युत्पत्तीविषयक मतही आढळते.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> मात्र ''Kutumbika'' ही प्राचीन संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हा सामाजिक समुदाय यांच्यात थेट, अखंड आणि निर्विवाद वंशसंबंध सिद्ध झालेला आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे ‘कुटुम्बिक → कुलंबी → कुणबी’ ही मांडणी या लेखात '''संभाव्य व्युत्पत्तीविषयक मत''' म्हणूनच नमूद करणे उचित आहे; '''सिद्ध ऐतिहासिक वंशावळ''' म्हणून नव्हे.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> == प्राचीन आणि पूर्व-मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज == कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या कोकणातील मानवी वस्ती, उपजीविका, कृषी, पशुपालन, ग्रामजीवन आणि प्रारंभिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. आधुनिक ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख नंतरच्या ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये विकसित झालेली आहे. त्यामुळे या विभागात प्राचीन कृषक संस्कृती आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात थेट वंशपरंपरेचा दावा केला जात नाही. === कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती === कोकणात प्रागैतिहासिक मानवी उपस्थितीचे पुरावे विविध स्वरूपात आढळतात. विशेषतः महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील लेटराइट पठारांवर आढळणाऱ्या भूरूपचित्रांचा (geoglyphs) अभ्यास कोकणातील प्रागैतिहासिक मानवी क्रियाशीलतेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरला आहे. युनेस्कोच्या तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीतील नोंदीनुसार कोकणातील भूरूपचित्रांचा कालपट मेसोलिथिक काळापासून आरंभीच्या ऐतिहासिक काळापर्यंत पसरलेला आहे. या भूरूपचित्रांमध्ये प्राणी, मानवी आकृती आणि भूमितीय चिन्हांसह विविध प्रकारच्या आकृत्या आढळतात.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणातील भूरूपचित्रांच्या समूहामुळे या प्रदेशात दीर्घकालीन मानवी व सांस्कृतिक क्रियाशीलतेचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. तथापि या पुराव्यांच्या आधारे त्या काळातील लोकसंख्येला आधुनिक काळातील कोणत्याही विशिष्ट जातीय किंवा सामाजिक समुदायाशी जोडता येत नाही. UNESCOच्या नोंदीनुसार या भूरूपचित्रांचा संबंध मेसोलिथिक ते आरंभीच्या ऐतिहासिक काळातील मानवी सांस्कृतिक प्रक्रियांशी जोडला जातो; त्यामुळे त्यांचा उपयोग प्राचीन कोकणातील मानवी उपस्थितीच्या पुराव्यांपुरताच करणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणाची भौगोलिक रचना सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांपासून अरबी समुद्रापर्यंत पसरलेल्या अरुंद किनारी प्रदेशाची आहे. नद्या, खाड्या, डोंगर, पठारे आणि समुद्रकिनारा यांमुळे येथील मानवी वस्ती आणि उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलत गेले. त्यामुळे कोकणातील प्रागैतिहासिक समाजाचा अभ्यास करताना दख्खनच्या पठारी प्रदेशातील पुरातत्त्वीय संस्कृतींचे पुरावे थेट कोकणाला लागू न करता कोकणातील स्वतंत्र पुरातत्त्वीय साक्ष विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> === महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषी संस्कृती === महाराष्ट्रातील कृषी आणि स्थिर वस्तीच्या विकासाचा पुरातत्त्वीय इतिहास ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतींच्या अभ्यासातून स्पष्ट होतो. सावळदा, मालवा आणि जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांमध्ये शेती, पशुपालन, स्थिर वस्ती, मातीची भांडी, दगडी आणि तांब्याची साधने तसेच विविध प्रकारच्या उपजीविकेचे पुरावे आढळतात.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> या काळातील समाजांची अर्थव्यवस्था केवळ शेतीवर आधारित नव्हती. उपलब्ध पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वनस्पतीजन्य अन्नस्रोतांचा वापर यांचाही समावेश आढळतो. त्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषक अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप मिश्र उपजीविकेचे होते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> === इनामगाव आणि ताम्रपाषाणकालीन कृषी जीवन === इनामगाव हे महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन कृषक वस्तीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. हे स्थळ पुणे जिल्ह्यातील घोड नदीच्या परिसरात आहे. उत्खननातून मालवा, आरंभीचा जोर्वे आणि उत्तर जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांतील वस्तीचे पुरावे मिळाले आहेत.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> इनामगावातील पुराव्यांमधून बार्ली, गहू, तांदूळ, नाचणी, ज्वारी, कुळीथ, वाटाणा, मसूर, मूग, उडीद आणि इतर कडधान्यांच्या लागवडीचे पुरावे मिळाले आहेत. पशुपालन आणि शिकार यांचाही अर्थव्यवस्थेत सहभाग होता. या पुराव्यांवरून ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील कृषी अर्थव्यवस्था विविध पिके, पशुपालन आणि इतर उपजीविकांच्या मिश्र स्वरूपाची होती असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> इनामगावच्या अभ्यासात कृषी व्यवस्थेशी संबंधित पाण्याच्या वापराचे आणि सिंचनाचे पुरावेही नोंदविले गेले आहेत. या पुराव्यांमुळे महाराष्ट्रातील काही ताम्रपाषाणकालीन कृषक समुदायांना पाणी, जमीन आणि पिकांच्या नियोजनाचा अनुभव असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Early Farming Cultures of the Deccan |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/64222.pdf }}</ref> === कोकण आणि जोर्वे संस्कृती === जोर्वे ही महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन पुरातत्त्वीय संस्कृती असून तिचे प्रमुख केंद्र दख्खनमधील नदीखोऱ्यांत होते. आधुनिक महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्याचा, विशेषतः कोकणाचा, जोर्वे संस्कृतीच्या मुख्य विस्तारात समावेश नसल्याचे पुरातत्त्वीय अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |journal=Antiquity |year=2015 }}</ref><ref>{{cite web |title=Copper and Iron age: Features and Distribution |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/antp03/chapter/copper-and-iron-age-features-and-distribution/ }}</ref> म्हणून महाराष्ट्रातील जोर्वे संस्कृतीचा इतिहास आणि कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती यांचा अभ्यास स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भांत करणे आवश्यक आहे. जोर्वे संस्कृतीचे कृषक जीवन महाराष्ट्रातील प्राचीन कृषी अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे; मात्र ‘जोर्वे संस्कृती म्हणजे कोकणातील कुणबींची पूर्वज संस्कृती’ असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही.<ref>{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |journal=Antiquity |year=2015 }}</ref> === प्रारंभिक ग्रामजीवन आणि कृषी अर्थव्यवस्था === ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील पुरातत्त्वीय स्थळांवरून स्थिर किंवा अर्ध-स्थिर वस्ती, घरांची रचना, धान्यसाठवण, शेतीची साधने, पशुपालन आणि विविध प्रकारच्या हस्तकौशल्यांचे पुरावे मिळतात. या पुराव्यांमधून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची प्राथमिक रूपे आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित सामाजिक संघटनांचा विकास झाल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Chalcolithic Cultures of Western India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref> मात्र अशा प्राचीन वस्तींच्या सामाजिक संरचनेला आधुनिक जातव्यवस्थेतील ‘कुणबी’ या विशिष्ट जातनावाशी थेट जोडण्यासाठी आवश्यक असलेला सलग पुरातत्त्वीय, अभिलेखीय आणि सामाजिक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे प्राचीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष या लेखात मांडलेला नाही. === प्राचीन कृषक समाजापासून ऐतिहासिक ग्रामीण समाजाकडे === कोकणातील प्रागैतिहासिक आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक मानवी वस्तीचा पुरावा हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा थेट पुरावा नसला, तरी तो पुढील ग्रामीण आणि कृषी समाजाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीचा महत्त्वाचा भाग आहे. कोकणाचा प्राचीन इतिहास हा किनारी वसाहती, नदीखोरे, बंदरे, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीमार्गे दख्खनशी असलेल्या संपर्काशी संबंधित होता. महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये कोकणातील प्राचीन वस्ती, व्यापारी केंद्रे आणि विविध राजकीय सत्तांच्या प्रभावाचा मागोवा आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कालांतराने जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, उत्पादन, व्यापार, महसूल आणि सामाजिक संबंध यांचे स्वरूप बदलत गेले. पश्चिम दख्खनातील मध्ययुगीन ग्रामसमाजाच्या अभ्यासातून कृषी जमीन, ग्रामस्थळ, सामाईक चराऊ जमीन आणि स्थानिक ग्रामसंस्थांची रचना यांविषयी माहिती मिळते. या ग्रामीण संस्थांचा विकास प्रदेशानुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात झाला असून कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीमुळे तेथील ग्रामजीवन पश्चिम दख्खनच्या अंतर्गत प्रदेशापेक्षा काही बाबतींत वेगळे होते.<ref>{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 }}</ref> मध्ययुगीन काळात कोकणातील कृषी उत्पादनाबरोबरच किनारी व्यापार आणि बंदरांशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांनाही महत्त्व होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात कोकणातील चौल, कल्याण, सोपारा आणि राजापुरी यांसारख्या बंदरांनी व्यापार आणि बाह्य संपर्कात भूमिका बजावली. कोकणातील भौगोलिक स्थानामुळे सह्याद्रीतील घाटमार्ग आणि समुद्री मार्ग यांच्या माध्यमातून अंतर्गत दख्खन आणि किनारी प्रदेश यांच्यात संपर्क निर्माण झाला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref> या दीर्घकालीन प्रक्रियांमधून कोकणातील ग्रामीण समाजरचना विकसित होत गेली. तथापि या प्रक्रियेतील प्रत्येक प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समूहाला आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावाने संबोधता येत नाही. आधुनिक कुणबी ओळख कधी आणि कोणत्या सामाजिक प्रक्रियांमधून अधिक स्पष्ट झाली, याचा अभ्यास करण्यासाठी पुढील मध्ययुगीन, प्रारंभिक आधुनिक आणि विशेषतः वसाहतकालीन प्रशासकीय, जनगणना आणि ethnographic स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास शोधताना प्रागैतिहासिक कृषक संस्कृती, प्राचीन वस्ती, मध्ययुगीन ग्रामीण समाज आणि वसाहतकालीन प्रशासकीय नोंदी यांना एकाच अखंड जातीय वंशावळीत जोडण्याऐवजी स्वतंत्र ऐतिहासिक टप्पे म्हणून तपासणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध पुरावे प्राचीन कोकणातील मानवी व कृषी जीवनाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी स्पष्ट करतात; मात्र त्या आधारे आधुनिक कुणबी समाजाची थेट आणि अखंड वंशपरंपरा सिद्ध होत नाही.<ref>{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref><ref>{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 }}</ref> === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कोकण === इ.स.पूर्व शेवटच्या शतकांपासून इ.स.च्या आरंभीच्या शतकांपर्यंत पश्चिम दख्खन आणि कोकण यांच्यात व्यापारी, राजकीय आणि सांस्कृतिक संपर्क वाढला. या काळात पश्चिम दख्खनातील व्यापारी मार्ग, अंतर्गत बाजारपेठा आणि समुद्रकिनारी बंदरे यांचा विकास झाला. नाशिक, कार्ले आणि कान्हेरी यांसारख्या ठिकाणच्या शिलालेखांमधून त्या काळातील राजकीय सत्ताकेंद्रे, व्यापारी समुदाय, धार्मिक संस्था, दाते आणि विविध सामाजिक-आर्थिक समूहांविषयी माहिती मिळते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन पश्चिम दख्खनाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी नाशिक, कार्ले आणि इतर शिलालेख महत्त्वाचे आहेत. या शिलालेखांमधून कृषक, व्यापारी, कारागीर, धार्मिक दाते आणि प्रशासकीय घटक यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील पश्चिम दख्खनातील समाज हा केवळ राजसत्ता आणि धार्मिक संस्थांपुरता मर्यादित नसून विविध आर्थिक आणि सामाजिक समूहांनी बनलेला होता.<ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> === कुटुम्बिक, कुटुम्बिन् आणि कृषक समाज === सातवाहनकालीन आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक शिलालेखांच्या अभ्यासात ''kuṭumbika'', ''kuṭumbin'', ''gṛhapati'' आणि कृषीशी संबंधित ''halāyudha'' किंवा ''hālakiya'' यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. या संज्ञांचा अर्थ आणि सामाजिक संदर्भ प्रत्येक शिलालेखाच्या संदर्भानुसार तपासणे आवश्यक आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ''kuṭumbin'' किंवा ''gṛhapati'' यांचा संबंध गृहस्थ किंवा कुटुंबप्रमुखाशी, तर ''halāyudha''चा संबंध कृषक व्यवसायाशी जोडला आहे.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> पश्चिम दख्खनातील नाशिक परिसराशी संबंधित शिलालेखीय पुराव्यांमध्ये ''kuṭumbika'' या संज्ञेचा वापर आढळतो. एका नोंदीत ''kuṭumbika''चा उल्लेख कृषक किंवा नांगरणी करणाऱ्या व्यक्तीच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. या प्रकारच्या पुराव्यांवरून प्रारंभिक ऐतिहासिक काळात कुटुंब, कृषी उत्पादन, संपत्ती आणि धार्मिक दान यांच्यात परस्परसंबंध असलेले ग्रामीण गृहस्थ अस्तित्वात होते असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Economic Conditions under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17073.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन सामाजिक आणि आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासात ''kuṭumbin'' ही संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ किंवा शेतकरी या शब्दांशी तुलना करण्यासाठी काही वेळा वापरली जाते. मात्र ही तुलना मुख्यतः सामाजिक-आर्थिक भूमिकेच्या संदर्भात आहे. ''kuṭumbin'' आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हे एकच सामाजिक समुदाय होते, असा निष्कर्ष या तुलनेतून काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> === प्रारंभिक कृषी व ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कृषी अर्थव्यवस्था समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन वस्तींचे पुरावेही महत्त्वाचे आहेत. इनामगावसारख्या स्थळांवर घरांची रचना, धान्यसाठवण, कृषी उत्पादन, पशुपालन आणि कारागिरी यांचे पुरावे मिळाले आहेत. M. K. Dhavalikar यांच्या इनामगाववरील अभ्यासात या स्थळावरील वस्तीच्या आराखड्याच्या आधारे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषकांच्या वस्तीपद्धतीचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref> इनामगावचा कालखंड सातवाहनकालापूर्वीचा असल्यामुळे तेथील पुरावे आणि सातवाहनकालीन शिलालेख एकाच ऐतिहासिक टप्प्याचे प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. तथापि दोन्ही प्रकारचे पुरावे महाराष्ट्रातील दीर्घकालीन कृषी, वस्ती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय आणि अभिलेखीय संदर्भ उपलब्ध करून देतात.<ref>{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref><ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन शिलालेखांमध्ये कृषक, व्यापारी, कारागीर आणि धार्मिक दाते यांचे उल्लेख आढळतात. काही व्यक्तींनी बौद्ध धार्मिक संस्थांना गुहा, निधी किंवा इतर स्वरूपात दाने दिल्याचेही नोंदविले आहे. यावरून कृषी आणि इतर आर्थिक उपक्रमांमधून निर्माण होणाऱ्या संपत्तीचा काही भाग धार्मिक संस्थांच्या आश्रयासाठी वापरला जात असल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> === प्राचीन कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी यांच्यातील संबंध === प्राचीन महाराष्ट्रातील कृषक संस्कृती, सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' यांसारख्या संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावामध्ये भाषिक किंवा सामाजिक साम्य असल्याचे काही जुन्या आणि आधुनिक अभ्यासांमध्ये सूचित केले गेले आहे. मात्र या साम्यांवरून प्रागैतिहासिक किंवा सातवाहनकालीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref><ref>{{cite web |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/scans/The%20History%20and%20Inscriptions%20of%20The%20Satavahanas%20and%20The%20Western%20Kshatrapas.pdf }}</ref> विशेषतः इ.स.पूर्व दुसऱ्या सहस्रकातील मालवा किंवा जोर्वे संस्कृतीतील कृषकांना ‘कुणबी’ म्हणणे अनैतिहासिक ठरेल. त्याचप्रमाणे सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' या संज्ञा आधुनिक जातीय अर्थाने ‘कुणबी’चे समानार्थी नाव होत्या, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही. ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक काळातील सामाजिक संघटन, प्रादेशिक ओळखी, कृषी संबंध, जमीनव्यवस्था आणि नंतरच्या प्रशासकीय व जनगणना प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत होत गेली. त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी प्राचीन कृषक समाजानंतरच्या मध्ययुगीन, पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन प्रक्रियांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> या अर्थाने प्राचीन कृषक संस्कृतींचा इतिहास हा कोकणातील कुणबींच्या थेट जातीय उत्पत्तीचा पुरावा नसून महाराष्ट्र आणि पश्चिम दख्खनमध्ये कृषी, स्थिर वस्ती, कुटुंब, उत्पादन आणि ग्रामीण जीवन यांची विकसित झालेली दीर्घ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक === कुणबी समाजाशी संबंधित संज्ञांचे प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, उपजात, जमात किंवा सामाजिक समूहांची नोंद करताना तत्कालीन प्रशासकीय वर्गीकरण, प्रदेश, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि जनगणनेची पद्धत यांचा परिणाम होत असे. त्यामुळे ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील जनगणना नोंदींमध्ये समान पद्धतीने वापरल्या गेल्या नाहीत.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेतील विविध तक्त्यांमध्ये ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात. त्याचबरोबर काही तक्त्यांमध्ये ''Maratta, Maratta-Kunbi, Kulwadi or Kanbi, Lewa or Rewa Kunbi of Khandesh'' असा संयुक्त वर्गही वापरण्यात आला होता. या नोंदींवरून तत्कालीन जनगणनांमध्ये संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण तक्त्यानुसार आणि प्रशासकीय संदर्भानुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले होते, असे दिसते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> १९३१ च्या जनगणना अहवालात Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराशी संबंधित वर्गीकरणीय अडचणींचाही उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणना वर्षांतील Maratha आणि Kunbi लोकसंख्येची तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील संज्ञांचा अर्थ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> स्वातंत्र्योत्तर काळात या वर्गीकरणाला अधिक स्पष्ट प्रशासकीय स्वरूप प्राप्त झाले. मुंबई सरकारने २३ एप्रिल १९४२ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' ही नोंद ''Intermediate Communities''च्या यादीत, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्रपणे केली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात ही स्थिती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=Bombay High Court |date=24 April 2002 |access-date=2026-08-22 }}</ref> महाराष्ट्र शासनाने १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाने पुढे नमूद केले की १९६७पासून कुणबी जात महाराष्ट्राच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.*Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.*, Writ Petition No. 5345 of 2001, decided on 24 April 2002, 2002 (4) All MR 807. या ऐतिहासिक बदलांमुळे जुन्या जनगणनेतील एखाद्या संज्ञेची संख्या आणि आजच्या प्रशासकीय वर्गातील त्याच संज्ञेची संख्या यांची थेट तुलना करता येत नाही. अशी तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरण, प्रशासकीय सीमा, संज्ञेचा त्या काळातील अर्थ आणि स्थानिक सामाजिक ओळख या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. === संज्ञांच्या वापराबाबत ऐतिहासिक सावधगिरी === कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास लिहिताना ‘कुणबी’, ‘कानबी’, ‘कुलवाडी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये या संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> विशेषतः तिलोरी कुणबीच्या बाबतीत हा फरक स्पष्टपणे दिसतो. १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्र स्थान देण्यात आले होते, तर त्याच वेळी इतर कुणबींना ''Intermediate Communities''च्या वर्गात ठेवण्यात आले होते. १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित सरकारी ठरावांमध्येही ही स्थिती कायम राहिल्याचे मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केले आहे. १९६७मध्ये मात्र ''Kunbi caste''चा स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीची किंवा समूहाची आधुनिक जातीय ओळख केवळ आडनाव, व्यवसाय, गावाचे नाव किंवा जुन्या जनगणनेतील नोंद यावरून निश्चित करता येत नाही. ऐतिहासिक जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि सामाजिक वर्गीकरणाची नोंद असते; ती प्रत्येक व्यक्तीच्या आधुनिक जातीय ओळखीचा अंतिम पुरावा मानता येत नाही. आधुनिक जातीय किंवा प्रशासकीय दावा तपासताना संबंधित काळातील प्राथमिक दस्तऐवज आणि लागू असलेले प्रशासकीय नियम स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' या संज्ञांचा एखाद्या ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वापर झाला म्हणून त्या संज्ञांचा प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक प्रदेशात एकच सामाजिक अर्थ होता असे मानता येत नाही. १९३१ च्या जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि ''Lewa or Lewa Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी तसेच काही ठिकाणी Maratha आणि संबंधित कृषक समूहांना एकत्रित करणारे वर्ग आढळतात.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> या कारणामुळे कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना '''भाषिक संज्ञा, सामाजिक ओळख, जनगणनात्मक वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण''' या चार बाबी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते, तर स्वातंत्र्योत्तर काळात सरकारी वर्गीकरणातही कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांची प्रशासकीय स्थिती बदलली. त्यामुळे एका काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण दुसऱ्या काळातील सामाजिक ओळखीशी तंतोतंत समान मानणे किंवा जुन्या जनगणना अथवा प्रशासकीय नोंदीवरून आधुनिक सामाजिक ओळख निश्चित करणे इतिहासदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref>{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors., Writ Petition No. 5345 of 2001 |url=https://nearlaw.com/PDF/MumbaiHC/2002/2002%284%29-ALL-MR-807.html |publisher=High Court of Judicature at Bombay, Aurangabad Bench |date=24 April 2002 |access-date=22 August 2026 |language=en }}</ref> == मध्ययुगीन कोकण == कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात विविध राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. शिलाहार, यादव, दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता आणि त्यानंतरची दख्खनी सल्तनती राज्ये यांच्या काळात कोकणातील राजकीय सीमा, प्रशासकीय व्यवस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रे बदलत गेली. या राजकीय बदलांबरोबर जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित संस्थांमध्येही बदल झाले. मात्र या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून संबोधणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. उपलब्ध मध्ययुगीन स्रोतांमध्ये ग्रामीण समाजाचे विविध प्रशासकीय, आर्थिक आणि सामाजिक संदर्भ आढळतात; ‘कुणबी’ ही आधुनिक सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत झाली.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === शिलाहार === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहारांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. शिलाहारांच्या तीन प्रमुख शाखांपैकी दक्षिण कोकणातील शाखेने साधारण इ.स. ७७० ते १०२० च्या दरम्यान राज्य केले. उत्तर कोकणातील शिलाहार शाखेचे राजकीय क्षेत्र ठाणे, कोलाबा आणि त्याच्या आसपासच्या प्रदेशाशी संबंधित होते. दक्षिण कोकणातील शिलाहार हे सुरुवातीला राष्ट्रकूटांचे आणि नंतर चालुक्य, कदंब व यादव यांसारख्या दख्खनी सत्तांचे मांडलिक होते.<ref>{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> उत्तर कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय क्षेत्रात आजच्या ठाणे, मुंबई, कोलाबा आणि आसपासच्या प्रदेशांचा समावेश होत होता. त्यांच्या काळात ठाणे, सोपारा, चौल, उरण आणि इतर किनारी केंद्रे व्यापार व राजकीय संपर्कासाठी महत्त्वाची होती. कोकणातील राजकीय आणि आर्थिक जीवनाचा संबंध समुद्री बंदरे तसेच सह्याद्रीमार्गे दख्खनच्या पठाराशी जोडलेल्या मार्गांशी होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> शिलाहारकालीन ताम्रपट आणि शिलालेखांमधून जमीनदान, धार्मिक संस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांमुळे कृषी उत्पादन आणि जमिनीचे उत्पन्न हे तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय व्यवस्थेतील महत्त्वाचे आर्थिक आधार होते असे दिसते. तथापि या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक ‘कुणबी’ या जातनावाने ओळखण्यास पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नाही.<ref>{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> === यादव === इ.स. १२व्या आणि १३व्या शतकात देवगिरीच्या यादव सत्तेचा पश्चिम दख्खनावर प्रभाव वाढला. कोकणातील काही भागांवरही यादव सत्तेचे नियंत्रण किंवा प्रभाव होता. उत्तर कोकणात यादवांच्या प्रतिनिधींची प्रशासकीय उपस्थिती असल्याचे ताम्रपट आणि शिलालेखीय पुराव्यांतून दिसते. इ.स. १२७३ आणि १२९१ च्या नोंदींमध्ये रामचंद्र यादवाच्या अधिकाऱ्यांनी कल्याण आणि सालसेट परिसरातील गावांच्या दानाचा उल्लेख केला आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> यादवकालीन महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाज आणि प्रशासकीय व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये गावाच्या पातळीवर ग्रामकूट, चौधरी किंवा चौगुला यांसारख्या पदांचा उल्लेख आहे. ग्रामसमिती आणि तिचे सदस्य महत्तर म्हणून ओळखले जात असल्याची नोंदही आढळते. या काळात गाव हे कृषी उत्पादन, स्थानिक प्रशासन आणि सामाजिक जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> या ग्रामव्यवस्थेचा उल्लेख आधुनिक कुणबी समाजाच्या थेट इतिहासासाठी पुरावा म्हणून न करता, कोकण आणि पश्चिम दख्खनातील पुढील ग्रामीण समाजरचनेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === यादव सत्तेचा अंत आणि दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव === १३व्या शतकाच्या अखेरीस देवगिरीच्या यादव सत्तेवर दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव वाढला. इ.स. १३१७मध्ये यादव राज्य दिल्लीच्या सत्तेखाली पूर्णपणे गेले आणि दख्खनमध्ये दिल्लीच्या प्रशासकीय व लष्करी सत्तेची स्थापना झाली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार या काळात देवगिरी हे दिल्लीच्या दख्खन प्रांताचे महत्त्वाचे प्रशासकीय केंद्र राहिले आणि प्रदेशातील अनेक भागांवर लष्करी अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून सत्ता चालवली जात होती.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> या संक्रमणकाळात दक्षिण कोकणासारख्या सीमावर्ती भागांत काही स्थानिक हिंदू प्रमुखांनी आपली सत्ता टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे दिल्लीच्या सत्तेचा प्रभाव वाढला असला तरी स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि ग्रामीण संस्था तत्काळ पूर्णपणे नाहीशा झाल्या असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> या राजकीय संक्रमणाचा परिणाम महसूल, जमीन आणि ग्रामीण समाजावर झाला. दिल्लीच्या दख्खनमधील प्रशासनात ''iqta''सारख्या महसूल व लष्करी व्यवस्थांचा वापर करण्यात आला होता. तथापि या कालखंडातील ग्रामीण कृषकांना आधुनिक ‘कुणबी’ या नावाने ओळखण्यास उपलब्ध स्रोत पुरेसा आधार देत नाहीत.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === बहमनी सत्ता === इ.स. १३४७मध्ये बहमनी सत्ता स्थापन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये स्वतंत्र सुलतानशाही राजकीय व्यवस्था निर्माण झाली. महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात बहमनी सत्तेने पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क व वतने मान्य केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> बहमनी काळात गाव हे स्थानिक प्रशासन आणि कृषी उत्पादनाचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले. पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकारपदांना मान्यता मिळाल्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामीण समाज यांच्यात संस्थात्मक संबंध निर्माण झाले. महसूलव्यवस्थेतील विविध प्रशासकीय विभागांसाठी तालुका, महाल, तरफ आणि परगणा यांसारख्या संज्ञांचा वापर होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> बहमनी राज्याचे विघटन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही, वऱ्हाडची इमादशाही आणि बिदरची बरीदशाही अशी स्वतंत्र सत्ताकेंद्रे निर्माण झाली. या सत्तांमुळे महाराष्ट्रातील राजकीय सीमा आणि प्रशासकीय व्यवस्था पुन्हा बदलल्या.<ref>{{cite web |title=The Bahamanis of the Deccan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_2.pdf }}</ref> === निजामशाही, आदिलशाही आणि कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. किनारी प्रदेशात स्थानिक राजकीय सत्ताकेंद्रे, बंदरे आणि किल्ले यांचे महत्त्व वाढले. कोकणातील राजकीय नियंत्रण हे केवळ एका सत्तेच्या अखंड अधिपत्याखाली राहिले नाही; विविध सत्तांमध्ये प्रदेशांचे नियंत्रण बदलत गेले.<ref>{{cite web |title=The Nizamshahi of Ahmadnagar |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_3.pdf }}</ref> कोकणातील राजापुरीसारख्या केंद्रांच्या इतिहासातून या राजकीय बदलांचे उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार राजापुरीचा प्रदेश पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस निजामशाहीच्या प्रभावाखाली आला आणि १४९०मध्ये मलिक अहमदने दीर्घ वेढ्यानंतर तो ताब्यात घेतला.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय संक्रमणांचा ग्रामीण समाजावर परिणाम महसूल, जमीनवापर, स्थानिक अधिकारपदे आणि व्यापारमार्गांच्या बदलांच्या माध्यमातून झाला. मात्र उपलब्ध स्रोतांवरून या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाची एकच जातीय ओळख होती असे म्हणता येत नाही. === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा जमीन, पावसावर आधारित शेती, स्थानिक बाजारपेठा, ग्रामसंस्था आणि महसूलव्यवस्थेशी जोडलेला होता. कोकणाच्या भौगोलिक परिस्थितीमुळे भातशेती, डोंगरउतारावरील शेती आणि किनारी व्यापार यांना विशेष महत्त्व होते. पुढील शतकांमध्ये या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविध स्वरूप विकसित झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref> मध्ययुगीन ग्रामीण समाजाचा हा इतिहास आधुनिक कुणबी समाजाच्या निर्मितीचा थेट पुरावा म्हणून वापरता येत नाही. मात्र पुढील पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन काळात जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि कृषक सामाजिक ओळखी यांच्या ज्या प्रक्रिया अधिक स्पष्ट झाल्या, त्यांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी या कालखंडात शोधता येते. === निजामशाही आणि कोकण === इ.स. १४९०मध्ये अहमदनगरच्या निजामशाहीची स्थापना झाल्यानंतर कोकणातील काही महत्त्वाची ठाणी आणि बंदरे निजामशाहीच्या राजकीय व लष्करी प्रभावाखाली आली. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये दांडा-राजपुरीचा उल्लेख करताना, इ.स. १४९०मध्ये दीर्घ वेढ्यानंतर निजामशाहीचा संस्थापक मलिक अहमद याने राजपुरी जिंकून घेतल्याची नोंद आहे. त्यानंतर अहमदनगरची सत्ता कोकणातील या भागावर दृढ झाली आणि राजपुरी हे व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> निजामशाहीच्या विस्ताराच्या काळात मलिक अहमदने कोकण आणि घाट परिसरातील अनेक किल्ले आपल्या ताब्यात घेतल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. इ.स. १४८५नंतर त्याने जुन्नर आणि दौलताबादच्या प्रदेशातून कोकणाकडे लष्करी मोहिमा केल्या आणि अनेक घाट व कोकणातील किल्ल्यांवर नियंत्रण मिळवले. इ.स. १४९०मध्ये दांडा-राजपुरी जिंकल्यानंतर उत्तर कोकणातील गुजरातच्या अखत्यारीत नसलेला काही प्रदेश अहमदनगरच्या नियंत्रणाखाली आला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> निजामशाहीच्या काळात कोकणातील बंदरे, घाटमार्ग आणि किल्ले यांना राजकीय तसेच आर्थिक महत्त्व होते. राजपुरी हे पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकात व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र होते. पुढील काळातील प्रवाशांच्या आणि परकीय व्यापारविषयक नोंदींमध्येही राजपुरीचा व्यापारकेंद्र आणि बंदर म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय आणि व्यापारी व्यवस्थेचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंध होता. कृषी उत्पादन स्थानिक बाजारपेठा आणि बंदरांशी जोडलेले होते. मात्र या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ या एकसंध जातीय नावाने ओळखणे योग्य ठरणार नाही. आधुनिक कुणबी ओळख पुढील काळातील सामाजिक, प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदली गेली. === आदिलशाही आणि दक्षिण कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर विजापूरची आदिलशाही ही दख्खनमधील प्रमुख सत्तांपैकी एक झाली. कोकणातील विविध भागांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. कोकणाच्या राजकीय इतिहासात स्थानिक सरदार, किल्ले, बंदरे आणि किनारी सत्ताकेंद्रे यांचे महत्त्व कायम राहिले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> इ.स. १४८९मध्ये युसुफ आदिल खानने विजापूरच्या आदिलशाहीची स्थापना केली. त्याच काळात अहमदनगरच्या मलिक अहमदने कोकणातील अनेक किल्ले ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस कोकण आणि घाट प्रदेशात अहमदनगर व विजापूर या दख्खनी सत्तांमधील राजकीय स्पर्धेला महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> दक्षिण कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले तसेच सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांवर नियंत्रण ठेवणे दख्खनी सत्तांसाठी लष्करी आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे होते. समुद्री व्यापार आणि अंतर्गत दख्खनशी असलेले मार्ग यांमुळे कोकणातील किनारी केंद्रांना व्यापक आर्थिक महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> === मुघल प्रभाव === दख्खनमध्ये मुघल सत्तेचा विस्तार झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांवर मुघलांचा राजकीय आणि महसुली प्रभाव वाढला. मात्र कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती आणि किनारी प्रदेशातील विविध सत्ताकेंद्रे, किल्ले आणि स्थानिक प्रमुख यांचे महत्त्व कायम राहिले. दख्खनच्या राजकीय इतिहासात दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता, निजामशाही, आदिलशाही आणि पुढे मुघल सत्ता यांमधील सत्तांतरांची मालिका दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> मुघल काळातील प्रशासनाचा अभ्यास करताना केंद्रीय सत्ता आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. गावपातळीवरील स्थानिक अधिकारी आणि ग्रामीण संस्था अनेक ठिकाणी प्रशासनाच्या कार्यात सहभागी राहिल्या. त्यामुळे राजकीय सत्ता बदलली तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनातील काही संस्था आणि सामाजिक संबंध सातत्याने कार्यरत राहू शकले.<ref>{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> मुघल आणि दख्खनी सत्तांच्या काळातील महसूलव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला असला तरी त्या काळातील प्रत्येक कृषक समूहाची आधुनिक जातीय ओळख निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे या कालखंडातील कृषक समाजाला सरसकट ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे योग्य ठरत नाही. === स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि कोकणातील राजकीय विविधता === कोकणाचा राजकीय इतिहास केवळ मोठ्या साम्राज्यांच्या इतिहासाने स्पष्ट होत नाही. शिलाहार, यादव आणि दख्खनी सल्तनतींच्या काळात स्थानिक सरदार, वतनदार आणि किल्लेदार यांना स्थानिक प्रशासन आणि संरक्षणव्यवस्थेत महत्त्व होते. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले हे व्यापार, वाहतूक आणि लष्करी नियंत्रणासाठी महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> राजपुरी हे याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार राजपुरीला कोकणाच्या इतिहासात विविध काळात महत्त्व प्राप्त झाले होते. इ.स. १४९०मध्ये निजामशाहीच्या मलिक अहमदने ते जिंकल्यानंतर ते अहमदनगरच्या सत्तेखाली आले. पुढे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकातही ते महत्त्वाचे व्यापारकेंद्र राहिले. राजपुरीचा उल्लेख परकीय प्रवासी आणि व्यापारी स्रोतांमध्येही आढळतो.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> महाड हे कोकणातील आणखी एक महत्त्वाचे ऐतिहासिक केंद्र होते. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाडचा सावित्री नदीवरील महत्त्वाचा व्यापारी केंद्र म्हणून उल्लेख केला आहे. महाडजवळील पाले येथील बौद्ध लेणी आणि सावित्री नदीमार्गे अंतर्गत प्रदेशाशी असलेला संपर्क यांमुळे महाडला प्रादेशिक व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> कोकणातील अशा स्थानिक केंद्रांमुळे कृषी उत्पादन, नदीमार्ग, बंदरे, बाजारपेठा आणि घाटमार्ग यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड, राजपुरी, मुरुड, श्रीवर्धन, रेवदंडा आणि इतर बंदरांच्या व्यापारसंबंधी नोंदी आढळतात. यावरून किनारी आणि नदीमार्गावरील वाहतूक ही ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीशी जोडलेली होती असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Course of Trade |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/bank_trade_course.html }}</ref> === ग्रामव्यवस्था === मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्था ही आर्थिक आणि प्रशासकीय जीवनाचा महत्त्वाचा आधार होती. यादवकालीन व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये ग्रामसमिती आणि तिच्या सदस्यांसाठी ‘महत्तर’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. स्थानिक ग्रामप्रशासनात विविध अधिकारी आणि सामाजिक घटक सहभागी होत असत.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सुलतानशाहींच्या काळात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क आणि वतने अनेक ठिकाणी कायम राहिल्याचे महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामव्यवस्था यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> गावातील कृषी उत्पादन, जमीन, महसूल, स्थानिक सेवा आणि सामाजिक व्यवहार यांचे व्यवस्थापन विविध स्थानिक संस्थांमार्फत होत असे. पाटील हा गावपातळीवरील महत्त्वाचा अधिकारी होता, तर देशमुखाचा संबंध मोठ्या महसुली क्षेत्राशी आणि स्थानिक महसूलव्यवस्थेशी होता. पुढील मराठा काळात या संस्थांच्या अधिकारांमध्ये आणि कार्यपद्धतीत बदल झाले, तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनाची काही मूलभूत रूपे पुढेही टिकून राहिली.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> === जमीन आणि महसूल === मध्ययुगीन कोकणातील राज्यव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आर्थिक आधार जमीन महसूल होता. कृषी उत्पादनावर आधारित महसूलव्यवस्था ही राजसत्तेच्या उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होती. बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सल्तनतींच्या काळात महसूल प्रशासनासाठी विविध प्रादेशिक विभाग आणि स्थानिक अधिकारी कार्यरत होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून ग्रामस्तरावरील प्रशासन आणि महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे.<ref>{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> जमिनीचा वापर, लागवड आणि महसूल यांच्यातील संबंधामुळे कृषक हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. स्थानिक पातळीवरील जमीनव्यवहार आणि महसूल प्रशासनात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांची भूमिका होती. या संस्थांचे स्वरूप आणि अधिकार प्रदेश व काळानुसार बदलत गेले.<ref name="TerritorialGroups">{{cite web |title=Territorial Groups |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> मध्ययुगीन सत्तांमध्ये जमीन महसूलाच्या पद्धती बदलत गेल्या तरी कृषी उत्पादनावर आधारित राज्याचे आर्थिक हित कायम राहिले. युद्धे, राजकीय संघर्ष आणि नैसर्गिक आपत्तींचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकत असे. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये दख्खनमधील विविध कालखंडांतील दुष्काळांच्या संदर्भात युद्धे आणि राजकीय अस्थिरतेच्या परिणामांची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Famines in the Deccan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP04/FAMINES.htm |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. भातशेतीसह स्थानिक परिस्थितीनुसार बागायती, पशुपालन आणि इतर ग्रामीण उपजीविका अस्तित्वात होत्या. कोकणाची भौगोलिक रचना, पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि किनारी प्रदेश यांचा कृषी पद्धतींवर प्रभाव होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कृषक समाजात सामाजिक आणि आर्थिक स्तरांमध्ये विविधता होती. जमीन कसणारे शेतकरी, स्थानिक हक्कांशी संबंधित व्यक्ती आणि विविध प्रकारचे ग्रामीण उत्पादक यांचा या व्यवस्थेत समावेश होता. पुढील मराठा आणि ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ‘मिरासदार’, ‘उपरी’ आणि इतर कृषक वर्गांचा उल्लेख अधिक स्पष्टपणे आढळतो; मात्र या संज्ञांचा अर्थ आणि प्रशासकीय व्याप्ती प्रदेश व कालखंडानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांचा वापर संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. मध्ययुगीन कृषक समाजाचे महत्त्व केवळ अन्नउत्पादनापुरते मर्यादित नव्हते. जमीन महसूल, स्थानिक बाजारपेठा, व्यापारमार्ग, किल्ले आणि बंदरे यांची आर्थिक रचना कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. त्यामुळे तत्कालीन राजसत्ता कोणतीही असो, ग्रामीण कृषक समाज हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक राहिला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मध्ययुगीन कृषक समाज आणि कुणबी ओळख === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाजाचा इतिहास हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे; तथापि त्या काळातील सर्व कृषकांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणणे योग्य ठरत नाही. शिलाहार, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि आदिलशाही या विविध सत्तांच्या काळात कोकणातील ग्रामीण समाज जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि स्थानिक अधिकारपद्धती यांच्याशी संबंधित विविध स्वरूपांत अस्तित्वात होता. उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून त्या काळातील कृषक समाजाचा अभ्यास करता येतो; मात्र या सर्व समूहांची आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीशी थेट समानता सिद्ध होत नाही.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ या संज्ञेचा कृषक समुदाय आणि शेतीशी संबंधित सामाजिक ओळख या दोन्ही संदर्भांत वापर आढळतो. R. E. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये कुणबींच्या विविध प्रादेशिक समूहांचे आणि त्यांच्या सामाजिक व आर्थिक जीवनाचे वर्णन केले आहे.<ref name="Enthoven1922" /> R. V. Russell आणि Hiralal यांनीही कुणबींच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा आणि सामाजिक समूहांचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या ग्रंथात ‘Kunbi’, ‘Kulambi’, ‘Kulwadi’ आणि ‘Kanbi’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. मात्र या विविध नावांच्या आधारे सर्व समूहांची एकच अखंड ऐतिहासिक जातीय उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Government Printing, Central Provinces |location=Nagpur |year=1916 }}</ref> ब्रिटिशकालीन District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याच्या वापराबाबत मुंबई उच्च न्यायालयानेही सावध भूमिका घेतली आहे. *Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others* या प्रकरणात न्यायालयाने District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याचा विचार केला. या साहित्याच्या आधारे Maratha हे मूळतः Kunbi आहेत, Maratha ही केवळ पदवी आहे किंवा Maratha ही Kunbiची उपजात अथवा समानार्थी संज्ञा आहे, असा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही, असे न्यायालयाने नमूद केले. न्यायालयाने उपलब्ध साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ हा शब्द काही संदर्भांत जमीन कसणाऱ्या व्यक्तीसाठी वापरला गेल्याचेही नोंदवले.<ref>{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या न्यायालयीन निरीक्षणाचा अर्थ असा नाही की ‘कुणबी’ ही सामाजिक जातीय ओळख नव्हती; उलट आधुनिक काळातील प्रशासकीय वर्गीकरणात कुणबी ही स्वतंत्र जात म्हणून मान्य झालेली आहे. न्यायालयाचा मुद्दा असा होता की जुन्या Gazetteers किंवा ethnographic साहित्याच्या आधारे Maratha आणि Kunbi यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधाबाबत सार्वत्रिक आणि निर्णायक वंशपरंपरागत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या पार्श्वभूमीवर मध्ययुगीन कोकणातील ‘कृषक समाज’ आणि पुढील काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक ओळखीमध्ये ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे त्यांच्यात थेट आणि अखंड जातीय वंशपरंपरा सिद्ध करता येत नाही. प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समाजातील प्रत्येक व्यक्ती किंवा समूहाला आधुनिक कुणबी म्हणून ओळखणे हे उपलब्ध पुराव्यांपेक्षा पुढे जाणारे अनुमान ठरेल. कुणबी या नावाचा अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजी वापर पुढील वसाहतकालीन जनगणना, Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळतो. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट समानार्थी नसून, पुढील काळात विकसित झालेल्या सामाजिक ओळखीचा ऐतिहासिक अभ्यास करण्यासाठी आवश्यक असलेली व्यापक ग्रामीण आणि कृषक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref name="Enthoven1922" /> == शिवकाल, स्वराज्य आणि मराठा सत्ता == सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्याची निर्मिती झाली आणि कोकणातील राजकीय, लष्करी व महसुली परिस्थितीत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. स्वराज्याच्या विस्तारात कोकणाला भौगोलिक आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान होते. सह्याद्रीतील घाटमार्ग, किनारी किल्ले, बंदरे, बाजारपेठा आणि कृषीप्रधान गावे यांमुळे कोकण हा स्वराज्याच्या संरक्षण, व्यापार आणि पुरवठा व्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा प्रदेश बनला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या काळातील ग्रामीण समाजाचा उल्लेख प्रामुख्याने ‘रयत’, ‘कृषक’, ‘शेतकरी’ आणि गावपातळीवरील विविध सामाजिक व प्रशासकीय घटकांच्या संदर्भात आढळतो. या काळातील सर्व रयत किंवा शेतकरी आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ होते असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या संदर्भात शिवकालाचा विचार करताना ‘कुणबी’ आणि ‘रयत’ या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी न मानता त्या-त्या ऐतिहासिक संदर्भात स्वतंत्रपणे वापरणे आवश्यक आहे. === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत === शिवाजी महाराजांच्या राज्यव्यवस्थेत कृषक किंवा रयत हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. महसूलव्यवस्थेत जमिनीची मोजणी, जमिनीची प्रत आणि उत्पादनक्षमतेचा अंदाज यांना महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांनुसार महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आणि महसूल मक्तेदारीची पद्धत कमी करण्यावर भर देण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप त्यांच्या पूर्वसुरींच्या दख्खनी महसूलपद्धतींपासून पूर्णपणे वेगळे नव्हते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये दादोजी कोंडदेव यांच्या काळातील महसूलव्यवस्था आणि पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय अनुभवांचा प्रभाव दिसून येतो. जमिनीची मोजणी आणि उत्पादनाच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याची पद्धत अधिक व्यवस्थित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था शेती, बागायती, पशुपालन, स्थानिक व्यापार आणि किनारी बाजारपेठांशी संबंधित होती. सह्याद्री आणि अरबी समुद्र यांच्यामधील भौगोलिक रचना, मोठ्या प्रमाणातील पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि अरुंद किनारी मैदाने यांमुळे कोकणातील कृषी पद्धतींना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा विशेष प्रभाव होता. शिवाजी महाराजांच्या काळात कोकणातील राजकीय नियंत्रण वाढल्यानंतर ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध किल्ले, बाजारपेठा आणि किनारी केंद्रांशी अधिक दृढ झाला. *Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan* मध्ये शिवाजी महाराजांच्या काळातील दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात महसूलव्यवस्था, किल्ले, गडकरी आणि स्थानिक लोकसंख्या यांचा परस्परसंबंध नोंदवला आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील कृषी उत्पादन हे स्थानिक उपजीविकेबरोबरच किल्ले, लष्करी ठाणी आणि बाजारपेठांच्या पुरवठ्याशीही संबंधित होते. किनारी आणि डोंगरी किल्ल्यांच्या जाळ्यामुळे धान्य, चारा, लाकूड, मीठ आणि इतर आवश्यक वस्तूंच्या स्थानिक पुरवठ्याला महत्त्व प्राप्त झाले. या आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादन आणि स्वराज्याच्या लष्करी व प्रशासकीय व्यवस्थेमध्ये परस्परावलंबित्व निर्माण झाले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === महसूल व्यवस्था === शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन मोजणी आणि उत्पादनक्षमतेच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याला महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार जमिनीचे सर्वेक्षण करून तिच्या उत्पादनाच्या आधारे शेतकरी आणि राज्य यांच्यातील महसुली हिस्सा निश्चित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. एका ऐतिहासिक वर्णनात उत्पादनाच्या तीन-पंचमांश भागाचा हिस्सा शेतकऱ्याकडे आणि दोन-पंचमांश भाग राज्याकडे ठेवण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> मात्र शिवाजी महाराजांच्या संपूर्ण राज्यात सर्व प्रकारच्या जमिनींवर नेमका दोन-पंचमांश महसूलच आकारला जात असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. महसुली आकारणीमध्ये जमिनीचा प्रकार, पिके, स्थानिक परिस्थिती आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींचा परिणाम होऊ शकत होता. त्यामुळे दोन-पंचमांश हा उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वर्णिलेला प्रमाणात्मक संदर्भ म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. शिवाजी महाराजांच्या नियंत्रणाखालील प्रदेशात महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. उपलब्ध Gazetteerच्या वर्णनानुसार महसूल मक्तेदारीची पद्धत दूर करून सरकारने नियुक्त केलेल्या अधिकाऱ्यांमार्फत महसूल गोळा केला जात असे. काही प्रशासकीय विभागांवर कारकून, तरफदार किंवा तालुकदार आणि त्यापुढे सुभेदार अशा अधिकाऱ्यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === रयतेचे संरक्षण आणि कृषी === शिवाजी महाराजांच्या कोकणातील राज्यव्यवस्थेबाबत जुन्या *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये महसूलव्यवस्थेच्या सुधारणांचा उल्लेख आहे. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात त्यांच्या प्रशासनामुळे पूर्वीच्या व्यवस्थेपेक्षा काही सुधारणा झाल्या आणि cultivatorsच्या हिताचे संरक्षण करण्यात आले, अशी नोंद त्या स्रोतामध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या लष्करी शिस्तीविषयीच्या त्याच ऐतिहासिक स्रोतामध्ये कृषक, स्त्रिया आणि गाई यांना लष्करी मोहिमांमध्ये त्रास न देण्याच्या सूचनांचा उल्लेख आहे. युद्धकाळात ग्रामीण उत्पादन आणि शेतकऱ्यांचे संरक्षण हे राज्याच्या आर्थिक हिताशी संबंधित होते.<ref>{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कृषी उत्पादन टिकवून ठेवणे हे राज्याच्या महसुली उत्पन्नासाठीही आवश्यक होते. त्यामुळे रयतेचे संरक्षण ही केवळ सामाजिक बाब नव्हती; ती कृषी उत्पादन आणि राज्याच्या आर्थिक स्थैर्याशीही संबंधित होती. === ग्रामीण मनुष्यबळ आणि लष्करी सहभाग === शिवाजी महाराजांच्या काळातील कोकणातील ग्रामीण समाजाचा काही भाग लष्करी व्यवस्थेशी जोडला गेला. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये मालवण परिसरातील Hetkari किंवा स्थानिक मराठा सैनिकांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> याच स्रोतामध्ये कोकणातील किल्ल्यांशी संबंधित ‘गडकरी’ व्यवस्थेचा उल्लेख आहे. गडकरी हे किल्ल्यांच्या संरक्षणाशी संबंधित सेवाधारक होते आणि किल्ल्यांच्या आसपासच्या जमिनीशी त्यांचे संबंध होते. त्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटकांना शेतीबरोबर लष्करी किंवा किल्लेसेवेचे उपजीविकेचे साधन उपलब्ध झाले होते.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या लष्करी सहभागाला आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट जोडता येत नाही. गडकरी, Hetkari किंवा मावळातील सैनिक यांना सर्वसाधारणपणे कुणबी म्हणणे उपलब्ध पुराव्यांवरून योग्य ठरणार नाही. मात्र कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटक शेतीबरोबर लष्करी आणि किल्लेसेवेशी जोडले गेले होते, हे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेतील कोकण === कोकणातील किल्ले, बंदरे आणि बाजारपेठा यांचे महत्त्व केवळ लष्करी संरक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. किनारी प्रदेशातील उत्पादन, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांच्या माध्यमातून कोकणाचा संबंध स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी जोडला गेला. किल्ल्यांच्या देखभालीसाठी आवश्यक मनुष्यबळ, अन्नधान्य आणि इतर साहित्याचा स्थानिक प्रदेशाशी संबंध होता.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या संदर्भात कृषक समाजाची भूमिका केवळ ‘शेतकरी’ म्हणून मर्यादित न ठेवता ग्रामीण उत्पादनव्यवस्थेतील घटक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक, किल्ले आणि लष्करी सेवा यांच्यातील संबंधांमुळे कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्वराज्याच्या राजकीय व्यवस्थेशी जोडली गेली होती. === शिवकाल आणि आधुनिक कुणबी ओळख === शिवाजी महाराजांच्या काळातील ‘रयत’, ‘कृषक’ आणि ‘शेतकरी’ या संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीच्या समानार्थी मानता येत नाहीत. शिवकालीन ग्रामीण समाज विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय घटकांनी बनलेला होता. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये कृषक, स्थानिक अधिकारी, किल्लेसेवक आणि इतर ग्रामीण घटकांचे स्वतंत्र संदर्भ आढळतात.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> म्हणून शिवकालीन कृषक समाज आणि आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज यांच्यात ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता तपासता येते; परंतु शिवाजी महाराजांच्या काळातील सर्व रयत कुणबी होती किंवा आधुनिक कुणबी समाजाची निश्चित जातीय ओळख त्याच काळात अस्तित्वात होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. कुणबी या सामाजिक समूहाचे अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref name="Enthoven1922" /><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेत कृषक समाजाची भूमिका === स्वराज्याच्या लष्करी व्यवस्थेला धान्य, पशुधन, चारा, लाकूड आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थापनात धान्यसाठा आणि इतर सामग्रीच्या देखरेखीशी संबंधित अधिकारी व प्रशासकीय व्यवस्था असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळते.<ref>{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> किल्ल्यांच्या संरक्षणव्यवस्थेला आवश्यक असलेल्या अन्नधान्य आणि इतर साधनसामग्रीचा संबंध स्थानिक उत्पादन, बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्गांशी होता. त्यामुळे कृषक समाजाचे उत्पादन स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी संबंधित होते. तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे कोकणातील सर्व कृषकांना स्वराज्याच्या लष्करी पुरवठा व्यवस्थेतील थेट घटक मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील किल्ले समुद्रकिनारी तसेच सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये असल्यामुळे समुद्री मार्ग, घाटमार्ग आणि स्थानिक वाहतूक यांना महत्त्व होते. किल्ल्यांच्या बांधकाम, दुरुस्ती आणि देखभालीशी संबंधित कामांमध्ये स्थानिक मनुष्यबळाचा वापर झाल्याचे *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कोकणातील किल्ले, बाजारपेठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === स्वराज्याच्या काळात कोकणातील किल्ले केवळ लष्करी केंद्रे नव्हती. त्यांच्या देखभालीसाठी प्रशासकीय कर्मचारी, किल्लेसेवक, कारागीर आणि इतर मनुष्यबळाची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थेशी संबंधित स्थानिक आर्थिक व्यवहार आणि मनुष्यबळाचा उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील बंदरे आणि बाजारपेठांनाही राजकीय व आर्थिक महत्त्व होते. समुद्री व्यापार, किनारी किल्ले आणि घाटमार्ग यांमुळे कोकणाचा अंतर्गत दख्खनशी संबंध कायम राहिला. या भौगोलिक आणि आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच प्रादेशिक बाजारपेठांशी होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === मराठा सत्तेच्या विस्तारानंतरचे बदल === शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा सत्तेचा विस्तार पुढील काळात विविध टप्प्यांत झाला. संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, छत्रपती शाहू महाराज आणि पुढे पेशवाईच्या काळात मराठा सत्तेचे राजकीय आणि प्रशासकीय स्वरूप बदलत गेले. कोकणात मराठा सत्तेबरोबरच आंग्रे, सिद्दी, पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश अशा विविध सत्ताकेंद्रांशी संघर्ष व संबंधही कायम राहिले.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> पुढील मराठा काळात महसूल हक्कांचे वाटप, वतन, जहागीर, चौथाई, सरदेशमुखी आणि इतर महसुली दावे यांची प्रशासकीय गुंतागुंत वाढली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमधील ऐतिहासिक वर्णनानुसार मराठा सत्तेच्या विस्ताराच्या काळात विविध सरदारांना प्रदेश आणि त्यातून मिळणारे महसूल हक्क देण्यात आले आणि या महसुलाचा संबंध लष्करी व्यवस्थेशी होता.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे कृषक आणि राज्य यांच्यातील महसुली संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. काही प्रदेशांत स्थानिक वतनदार, सरदार आणि महसूल मध्यस्थ यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली. त्याच वेळी राज्याच्या प्रशासकीय आणि लष्करी व्यवस्थेसाठी आवश्यक महसूल ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतून मिळत राहिला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शिवकालीन कृषक समाज आणि कुणबी : ऐतिहासिक सावधगिरी === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत, शेतकरी किंवा कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात काही सामाजिक किंवा आर्थिक सातत्याचे घटक असण्याची शक्यता इतिहासाच्या अभ्यासातून तपासता येते; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे शिवकालीन सर्व रयत ‘कुणबी’ होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. शिवकालीन ग्रामीण समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवकालीन आणि पुढील मराठा काळातील ‘रयत’, ‘मिरासदार’, ‘पाटील’, ‘देशमुख’ आणि इतर प्रशासकीय किंवा सामाजिक संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. या संज्ञांना आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट समान मानणे योग्य नाही. आधुनिक काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक वर्गाचे अधिक स्पष्ट दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref><ref name="Enthoven1922" /> म्हणून कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने शिवकालाचे महत्त्व हे ‘शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात कुणबी मोठ्या प्रमाणावर होते’ अशा अप्रमाणित दाव्यात नसून, '''कृषक रयत, जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था, किल्ले, लष्करी मनुष्यबळ आणि राज्य यांच्यातील संबंधांच्या ऐतिहासिक विकासात''' आहे.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यव्यवस्थेने कोकणातील ग्रामीण समाजावर परिणाम घडवून आणला आणि कृषी उत्पादन, महसूल, किल्ले, स्थानिक बाजारपेठा आणि लष्करी व्यवस्थेतील संबंधांना प्रशासकीय चौकट प्राप्त झाली. पुढील मराठा सत्ताकाळात या व्यवस्थेचे स्वरूप बदलत गेले आणि त्याचा कोकणातील जमीन, महसूल आणि ग्रामीण समाजावर दीर्घकालीन परिणाम झाला.<ref>{{cite web |title=History of the Konkan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/contents.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> == ब्रिटिशपूर्व आणि ब्रिटिशकालीन कोकण == अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत कोकणातील जमीन, महसूल, कृषी आणि ग्रामीण समाजरचनेत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. मराठा सत्तेच्या उत्तरकाळातील जमीनहक्क, मिरास, वतन, पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था आणि खोतीसारख्या स्थानिक पद्धती ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतरही काही काळ अस्तित्वात राहिल्या; त्याच वेळी ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, महसूल निश्चिती आणि नोंदवही यांच्या माध्यमातून जमीन व महसूल व्यवस्थेचे पुनर्गठन केले. रत्‍नागिरीमध्ये १८२७नंतर झालेल्या सर्वेक्षणांमधून जमीन, तिची प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कालखंडाच्या अभ्यासासाठी १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'', १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' आणि १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत आहेत. या गॅझेटियरमध्ये जमीन प्रशासन, महसूल, शेती, जमीनधारणा, पिके, गावव्यवस्था, लोकसंख्या आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=14 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ब्रिटिशपूर्व जमीनव्यवस्था === ब्रिटिश सत्ता येण्यापूर्वी कोकणातील जमीनव्यवस्था एकसंध स्वरूपाची नव्हती. प्रदेश, गाव, जमीनधारकांचे हक्क, स्थानिक वतन आणि महसूलपद्धती यांनुसार जमीनधारणेचे स्वरूप बदलत असे. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये पूर्वीच्या जमीनमोजणी, जमीनवर्गीकरण आणि विविध प्रकारच्या हक्कांचा तपशील आढळतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८२७नंतर रत्‍नागिरीत करण्यात आलेल्या ब्रिटिश सर्वेक्षणांमध्ये पूर्वीच्या मराठा पद्धतीतील जमीनमोजणी आणि जमिनीच्या प्रतवारीचा अभ्यास करण्यात आला. सुरुवातीच्या सर्वेक्षणात जुन्या पद्धतीतील काही घटकांचा आधार घेण्यात आला; पुढे अधिक अचूक मोजणी, नकाशे आणि महसूल नोंदी तयार करण्यावर भर देण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === रयत आणि कृषक === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार कृषी होता. रत्‍नागिरीत भातशेतीबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या काळात जमिनीचे वर्गीकरण तिच्या उपयोग, पिकांचा प्रकार आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार करण्यात आले. भातजमिनी आणि उंच किंवा पावसावर अवलंबून असलेल्या जमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले गेले होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> थाणे जिल्ह्यातही कृषी ही लोकसंख्येच्या मोठ्या भागाची उपजीविका होती. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील सुमारे ६३ टक्के लोकसंख्या शेतीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकार करण्यात आले होते आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार जमिनीची उत्पादकता बदलत होती.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मिरास आणि वारसाहक्काची जमीन === ब्रिटिशपूर्व महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्थेत काही कृषकांना जमिनीवर दीर्घकालीन किंवा वारसाहक्काचे हक्क प्राप्त होते. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश चौकशीच्या नोंदींमध्ये काही कृषकांना ''hereditary cultivators'' म्हणून वर्णिले आहे. त्यांच्या जमिनीवरील हक्कांचा संबंध स्थानिक जमीनव्यवस्था आणि पूर्वीपासून चालत आलेल्या कृषी हक्कांशी होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीच्या संदर्भात खोती गावांतील वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा सहभाग असल्याची नोंद आढळते. या कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधण्यात आले असून त्यांच्या हक्कांचा संबंध लागवड, उत्पादन आणि खोतालाच देय असलेल्या रकमेशी होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत. कारण रत्‍नागिरीतील या ब्रिटिशकालीन चौकशीत ‘कुणबी’ ही संज्ञा प्रत्यक्ष कृषक आणि जमीनहक्कांच्या संदर्भात वापरलेली आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === वतन व्यवस्था आणि ग्रामअधिकारी === मध्ययुगीन आणि मराठा काळापासून गावपातळीवरील प्रशासनात पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदारांना महत्त्व होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार आणि महसूलविषयक कामांशी, तर कुलकर्णीचा संबंध गावच्या लेखा व महसूल नोंदींशी होता. अनेक ठिकाणी या पदांना वंशपरंपरागत हक्कांचे स्वरूप प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतर या स्थानिक हक्कांची आणि वतनांची नोंद महसूल प्रशासनाच्या चौकटीत करण्यात आली. जमीन महसूल आणि ग्रामप्रशासन अधिक पद्धतशीर करण्यासाठी जमीनधारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद तयार करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था === गावातील पाटील आणि कुलकर्णी हे ग्रामीण प्रशासनातील प्रमुख अधिकारी होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार, महसूलविषयक कामे आणि स्थानिक प्रशासनाशी होता, तर कुलकर्णी गावच्या महसूल व जमीन नोंदी ठेवण्याच्या कामाशी संबंधित होता. मराठा काळातील ही व्यवस्था ब्रिटिश सत्तेच्या सुरुवातीच्या काळातही अनेक भागांत अस्तित्वात होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> ब्रिटिश सर्वेक्षणानंतर गावातील जमीन आणि महसूल नोंदी अधिक प्रमाणबद्ध करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. रत्‍नागिरीतील सर्वेक्षणात प्रत्येक शेताचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान नोंदविण्यासाठी ''khatavni'' नावाची गावनिहाय नोंदवही तयार करण्यात आली. नकाशांमध्ये शेतांची आणि गावांची स्थिती दर्शविण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === खोती व्यवस्था === कोकणातील जमीनव्यवस्थेच्या इतिहासात खोती पद्धतीला विशेष महत्त्व होते. रत्‍नागिरी आणि कोलाबा प्रदेशातील काही गावांमध्ये खोत हा महसूल आणि जमीनव्यवस्थेतील मध्यस्थ म्हणून कार्यरत होता. खोती गावांमध्ये खोत आणि प्रत्यक्ष जमीन कसणारे कृषक यांच्यातील हक्क व देयकांचे संबंध ब्रिटिशकालीन महसूल चौकशीत नोंदवले गेले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीत खोती गावांतील कृषक हक्क आणि खोतांना देय असलेल्या रकमांचा उल्लेख आढळतो. या नोंदींमधून खोती व्यवस्था ही केवळ महसूलवसुलीची पद्धत नसून खोत, जमीन कसणारे कृषक आणि राज्य यांच्यातील हक्क व आर्थिक संबंधांची एक गुंतागुंतीची रचना होती, असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिश सर्वेक्षण आणि महसूल नोंदी === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष सर्वेक्षण, मोजणी, नकाशे आणि जमीनधारकांच्या हक्कांची नोंद यांना महत्त्व दिले. रत्‍नागिरीतील १८२७ ते १८५१ या कालखंडातील सर्वेक्षण प्रक्रियेत जमिनीची मोजणी, प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची नोंद करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे पूर्वीच्या स्थानिक जमीनहक्कांना प्रशासकीय नोंदींच्या चौकटीत स्थान मिळाले. जमीन, धारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद पुढील काळातील जमीन प्रशासनासाठी महत्त्वाची ठरली. त्यामुळे ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण नोंदी या कोकणातील कृषक समाज, जमीनधारणा आणि कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरतात.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === महसूल व्यवस्था === ब्रिटिश काळात जमीन महसूल हा जिल्ह्याच्या सरकारी उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होता. कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरनुसार १८८०–८१मध्ये जिल्ह्याच्या एकूण सरकारी उत्पन्नातील सुमारे ६० टक्के उत्पन्न जमीन महसुलातून येत होते. १८५२–५३ ते १८८०–८१ या कालावधीत जमीन महसूल प्राप्तीत वाढ झाली होती. या वाढीमागे लागवडीखाली आणलेल्या अधिक क्षेत्राबरोबरच सर्वेक्षणामुळे झालेली अधिक अचूक जमीनमोजणी हे घटक असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन महसुलाबरोबर स्थानिक निधीचीही व्यवस्था होती. शिक्षण, रस्ते, विहिरी, विश्रामगृहे आणि दवाखाने यांसारख्या स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी निधी उपलब्ध केला जात असे. १८६३पासून ग्रामीण शिक्षण आणि स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी स्थानिक निधीच्या व्यवस्थेचा विस्तार झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शेती आणि जमीनधारणा === कोकणातील शेतीवर पर्जन्यमान, जलव्यवस्था, जमिनीचा प्रकार आणि किनारी भौगोलिक परिस्थितीचा प्रभाव होता. थाणे जिल्ह्यात भातजमिनींची उत्पादकता पाण्याची उपलब्धता, पाण्याचा निचरा आणि जमिनीच्या स्वरूपाशी संबंधित होती. ''Bandhni'' आणि ''malkhandi'' या भातजमिनींच्या प्रकारांमध्ये उत्पादनातील फरक असल्याचे १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> थाणे जिल्ह्यातील १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९२.७ टक्के क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यामध्ये भातजमीन आणि कोरडवाहू जमीन हे प्रमुख प्रकार होते. किनारी भागात खारवट किंवा खारफुटीच्या प्रभावाखालील जमीन धरणे, बांध घालणे आणि पाण्याचा निचरा किंवा पावसाच्या पाण्याच्या साहाय्याने जमीन शेतीयोग्य करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> खारवट जमीन शेतीयोग्य करण्यासाठी काही भागांत जमीन सुधारणा करणाऱ्या व्यक्तींना महसूल किंवा भाडे सवलती देण्यात आल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे. सुरुवातीच्या काही वर्षांत कमी किंवा शून्य आकारणी करून जमीन सुधारण्यास प्रोत्साहन देण्यात येत असे. अशा प्रक्रियांमुळे किनारी भागातील काही खारवट जमीन कालांतराने भातशेतीसाठी वापरली जाऊ लागली.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था केवळ शेतीपुरती मर्यादित नव्हती. भात, नाचणी, वरी, नारळ, सुपारी, फळबागा, पशुधन, मासेमारी, जंगलातील उत्पादन आणि स्थानिक व्यापार यांचा ग्रामीण जीवनाशी संबंध होता. बंदरे, नदीमार्ग आणि बाजारपेठांमुळे कृषी उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच किनारी व्यापाराशी जोडला गेला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये भात, नारळ, सुपारी आणि इतर कृषी उत्पादनांचा उल्लेख असून कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठ आणि व्यापार यांच्यातील संबंधांची माहिती दिली आहे. जिल्ह्यातील जमीन, कृषी उत्पादन आणि व्यापार यांसाठी स्वतंत्र वर्णने देण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्येही शेती, धान्य, तांदूळ, नारळ, सुपारी, बंदरे, नदीमार्ग आणि व्यापार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर केंद्रे कृषी उत्पादन, वाहतूक आणि व्यापाराच्या व्यापक जाळ्याशी संबंधित होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कुणबी आणि जमीनधारणा === ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासासाठी महत्त्वाच्या आहेत. १८२९–१८३० च्या जमीनविषयक चौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' म्हणून नोंदवलेल्या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. हे कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से कसत आणि त्या जमिनीच्या उत्पादनाशी संबंधित देयके खोत्यांना देत असत.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> गॅझेटियरच्या वर्णनानुसार अशा कुणबी कृषकांचे जीवन गावातील विशिष्ट जमीनहिस्स्यांशी संबंधित होते. कुटुंबे किंवा कुटुंबसमूह विशिष्ट जमीनभागाची लागवड करीत आणि लागवडीखालील तसेच पडीत जमिनीच्या व्यवस्थापनाशी त्यांचा संबंध होता.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदींमुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी कृषकांचा इतिहास केवळ व्यापक अर्थाने ‘शेतकरी समाज’ या वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध जमीनविषयक नोंदींमध्ये कुणबी कृषक, जमीनहिस्से, लागवड आणि खोती व्यवस्थेतील देयके यांच्यातील संबंध स्पष्टपणे दिसून येतात.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिश प्रशासन आणि कृषकांवरील परिणाम === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी जमीनसर्वेक्षण, मोजणी आणि नोंदणीवर भर दिला. रत्‍नागिरीतील १८२७नंतरच्या सर्वेक्षणांमध्ये जमीन, तिचे क्षेत्रफळ, प्रतवारी, लागवड आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या प्रक्रियेमुळे गावांच्या सीमा, शेतजमिनी आणि महसूलविषयक माहिती अधिक औपचारिक सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> खोती हक्क आणि कृषकांचे हक्क यांच्यातील संबंधांबाबत ब्रिटिश प्रशासनाला विविध प्रश्नांना सामोरे जावे लागले. १८३० च्या दशकापासून पुढे खोत्यांचे अधिकार, कृषकांचे पारंपरिक हक्क, महसूल आकारणी आणि अनधिकृत आकारणी यांसंबंधी चौकशी व प्रशासकीय चर्चा झाल्याचे रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधून दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेत अधिक अचूक जमीनसर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल नोंदी तयार करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले. पारंपरिक जमीनहक्क आणि महसूलपद्धती यांचे सरकारी सर्वेक्षण व नोंदणीच्या माध्यमातून पुनर्गठन होत गेले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === शेती, पाऊस आणि ग्रामीण संकटे === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असल्यामुळे पर्जन्यमानातील बदलांचा पिकांच्या उत्पादनावर आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये विविध वर्षांतील पाऊस, भात आणि इतर पिकांची स्थिती, धान्याचे दर, पशुधनाची स्थिती आणि जमीन महसूल यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८७५–७६मध्ये अतिवृष्टीमुळे भात आणि upland पिकांचे नुकसान झाल्याची, तर १८७६–७७मध्ये पावसाअभावी नाचणी, वरी, हरिक आणि भात यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम झाल्याची नोंद हंगाम अहवालांमध्ये आहे. या काळात काही भागांत मदतकार्य तसेच जमीन महसुलासंबंधी सवलती आणि थकबाकीची नोंदही आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कृषक अर्थव्यवस्थेवर जमीनधारणा आणि लागवडीबरोबरच पर्जन्यमान, पीकउत्पादन, धान्याचे दर, पशुधन आणि जमीन महसूल यांचा परस्पर परिणाम होत असल्याचे दिसते. त्यामुळे जमीनधारणा असणे हे स्वतःपुरतेच ग्रामीण आर्थिक सुरक्षिततेचे निश्चित द्योतक मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर निर्मिती === ब्रिटिश प्रशासनाने जिल्हानिहाय माहिती संकलित करून ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' ही विस्तृत मालिका तयार केली. या गॅझेटियरमध्ये संबंधित जिल्ह्याची भौगोलिक रचना, इतिहास, लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार, शिक्षण आणि इतर विषयांची माहिती एकत्रित करण्यात आली होती. त्यामुळे १९व्या शतकातील कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय परिस्थितीच्या अभ्यासासाठी हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत ठरतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा या मालिकेतील दहावा खंड होता. त्यात जमीन प्रशासन, शेती, उत्पादन, व्यापार, इतिहास, महसूल आणि इतर विषयांची स्वतंत्र माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' हा खंड १३, भाग १ म्हणून प्रकाशित झाला. त्यात लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवनासंबंधी माहिती आहे. त्याच वर्षी ''Thana: Places of Interest'' हा स्वतंत्र खंड १४ म्हणून प्रकाशित झाला; मात्र सामाजिक, कृषी आणि महसुली माहितीचा संदर्भ देताना मुख्यतः खंड १३चा वापर करणे अधिक योग्य आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana: Places of Interest |volume=14 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा खंड ११ होता. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, व्यापार, इतिहास, जमीन प्रशासन आणि महसूल व वित्त यांसाठी स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === जनगणना आणि सामाजिक वर्गीकरण === ब्रिटिशकालीन जनगणना ही कोकणातील सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ऐतिहासिक साधने आहेत. १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जनगणना अहवालांमध्ये लोकसंख्या, धर्म, भाषा, जात, व्यवसाय, जन्मस्थान आणि इतर सामाजिक निकषांनुसार माहिती संकलित करण्यात आली. मात्र जातीय वर्गीकरणाची पद्धत काळानुसार बदलत गेली आणि विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक संज्ञांना प्रशासकीय वर्गांमध्ये बसविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> कुणबी समाजाच्या बाबतीत ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' आणि इतर संज्ञा वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये विविध पद्धतीने नोंदल्या गेल्या. त्यामुळे एका जनगणनेतील कुणबी लोकसंख्येची संख्या दुसऱ्या जनगणनेतील संख्येशी थेट तुलना करण्यापूर्वी त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि संबंधित संज्ञेचा तत्कालीन अर्थ तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि लोकसंख्याशास्त्रीय वर्गीकरणाची महत्त्वाची नोंद असली तरी ती प्रत्येक व्यक्तीच्या सामाजिक ओळखीचे अपरिवर्तनीय किंवा अंतिम प्रतिबिंब मानता येत नाही. सामाजिक ओळख, स्थानिक प्रथा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांच्यात संबंध असला तरी त्यांची उद्दिष्टे आणि स्वरूप वेगवेगळे होते.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> === कोकणातील कुणबी आणि ब्रिटिशकालीन नोंदी === ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये कोकणातील कुणबी समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, कृषी आणि जमीनविषयक संदर्भांत आढळतो. रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबी हे वारसाहक्काने जमीन कसणाऱ्या कृषकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर असल्याचे नमूद केले आहे. थाणे आणि कोलाबा गॅझेटियरमध्येही कुणबींचा कृषी आणि ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदी विशेष महत्त्वाच्या आहेत कारण त्यामध्ये कुणबी कृषकांचा उल्लेख जमीनहिस्से, वारसाहक्की लागवड आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित संदर्भात करण्यात आला आहे. वारसाहक्की ''karda'' आणि कुणबी कृषक यांचा संबंध हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या जमीनधारणेच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा प्राथमिक पुरावा आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशकालीन परिवर्तन आणि कुणबी समाज === ब्रिटिश सत्तेने कोकणातील पारंपरिक जमीनव्यवस्था एकाच वेळी पूर्णपणे बदलली नाही. विद्यमान जमीनहक्क, वतन, खोती व्यवस्था आणि कृषकांच्या प्रथागत अधिकारांचा अभ्यास करून त्यांचे सर्वेक्षण, मोजणी आणि प्रशासकीय नोंदणी करण्यात आली. या प्रक्रियेमुळे काही पारंपरिक हक्क सरकारी नोंदींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले गेले, तर काही हक्कांचे स्वरूप नव्या प्रशासकीय आणि कायदेशीर चौकटीत निश्चित करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कुणबी समाजाच्या दृष्टीने या प्रक्रियेचा एक परिणाम असा झाला की जमीन, क्षेत्रफळ, सीमा, लागवड आणि महसूल यांच्याशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली. त्याच वेळी महसूल, भाडे, खोती हक्क आणि कृषकांचे पारंपरिक अधिकार यांच्यातील संबंध नव्या प्रशासकीय चौकटीत निश्चित करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी खोत्यांचे हक्क, कृषकांचे हक्क आणि सरकारी महसूल यांच्याशी संबंधित प्रश्नांवर चौकशी व प्रशासकीय हस्तक्षेप केला. पुढील काळात खोती व्यवस्थेबाबत स्वतंत्र चौकशा आणि सुधारणा करण्यात आल्या.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन संक्रमण === कोकणातील जमीनव्यवस्थेचा ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन प्रवास हा अचानक झालेला बदल नसून सातत्य आणि परिवर्तन यांचा मिश्र परिणाम होता. मराठा काळातील जमीनमोजणी, ग्रामअधिकारी, वतन, मिरास आणि खोती यांसारख्या संस्थांचे काही घटक ब्रिटिश काळाच्या सुरुवातीसही अस्तित्वात होते; मात्र ब्रिटिश प्रशासनाने त्यांचे सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, नकाशे, लेखी नोंदी आणि महसूलव्यवस्थेच्या माध्यमातून अधिक औपचारिक पुनर्गठन करण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या संक्रमणाचा परिणाम ग्रामीण समाजाच्या विविध स्तरांवर झाला. जमीनधारक, खोती, पाटील, कुलकर्णी, वारसाहक्की कृषक, भाडेकरू आणि मजूर यांच्यातील जमीन, महसूल, भाडे आणि प्रथागत हक्कांचे संबंध ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी आणि गावनिहाय नोंदवहींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले जाऊ लागले. रत्‍नागिरीतील १८२७–१८३० च्या सर्वेक्षणात शेतांचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान ''khatavni'' या गावनिहाय नोंदवहीत नोंदविण्यात आले आणि त्यासोबत नकाशे तयार करण्यात आले. त्याच चौकशीत खोती गावांतील वारसाहक्की कृषक, ''vatandar kardas'', तसेच इतर प्रकारच्या कृषकांचे जमीनहक्क आणि खोत्यांशी असलेले संबंध तपासण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> एकोणिसाव्या शतकातील जिल्हा गॅझेटियर आणि त्यानंतरच्या जनगणना अहवालांमध्ये जमीन, शेती, लोकसंख्या, जात, व्यवसाय आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेविषयी मोठ्या प्रमाणावर सांख्यिकीय व वर्णनात्मक माहिती संकलित करण्यात आली. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीचा १८८०चा गॅझेटियर, ठाण्याचा १८८२चा गॅझेटियर आणि कोलाबा व जंजिराचा १८८३चा गॅझेटियर यांमध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल, लोकसंख्या आणि सामाजिक जीवनासंबंधी स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |series=Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> त्यामुळे हे स्रोत कोकणातील एकोणिसाव्या शतकातील सामाजिक, कृषी आणि आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक दस्तऐवज ठरतात. कोकणातील कुणबी समाजासाठी या कालखंडाचे विशेष महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या जमीनचौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. या कृषकांकडे ठरावीक जमीनहिस्से होते; ते त्यांची लागवड आणि पडीत जमिनीचे व्यवस्थापन करीत आणि खोत्याशी संबंधित देयके देत असत.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण आढळते; मात्र ही वर्गीकरणे जनगणनेनुसार आणि प्रदेशानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांच्या संख्यांची तुलना करताना संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> त्यामुळे आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी ब्रिटिशपूर्व ग्रामव्यवस्था, ब्रिटिशकालीन जमीनसर्वेक्षण, महसूल नोंदी, District Gazetteers आणि Census records यांचा परस्पर संदर्भात अभ्यास करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमधून कुणबींच्या कृषी व्यवसायाबरोबरच त्यांच्या जमीनहक्कांचा, खोती व्यवस्थेशी असलेल्या संबंधांचा आणि बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाचा इतिहास अधिक स्पष्टपणे समोर येतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 }}</ref> == रत्‍नागिरीतील कुणबी == रत्‍नागिरी जिल्हा हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचा प्रदेश आहे. याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे ब्रिटिशकालीन जमीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी, District Gazetteer आणि जनगणना अहवालांमध्ये रत्‍नागिरीतील कुणबींची तुलनेने सविस्तर नोंद आढळते. विशेषतः १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात कुणबींचा स्पष्ट उल्लेख आहे, तर १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदवण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === एकोणिसाव्या शतकातील रत्‍नागिरीची लोकसंख्या === एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला रत्‍नागिरी हा तुलनेने दाट लोकवस्तीचा आणि कृषीप्रधान जिल्हा होता. १८२० च्या सुमारास करण्यात आलेल्या लोकसंख्या मोजणीच्या संदर्भात रत्‍नागिरीची लोकसंख्या पावसाळी हंगामात ४,६२,६५१ इतकी असल्याचे १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. त्या काळात रत्‍नागिरी धान्य निर्यात करणारा प्रदेश असल्याचेही त्याच नोंदीत नमूद आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यापासून रत्‍नागिरीची लोकसंख्या वाढत गेली; मात्र दुष्काळ, रोगराई, आर्थिक अडचणी आणि विशेषतः मुंबईकडे होणारे स्थलांतर यांमुळे लोकसंख्येच्या वाढीचे स्वरूप इतर जिल्ह्यांपेक्षा वेगळे राहिले. १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या ९,९७,०९० नोंदली गेली होती. त्यापैकी ४७३,०५३ पुरुष आणि ५२४,०३७ स्त्रिया होत्या.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत शेतीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्या काळातील नोंदीनुसार शेतीवर अवलंबून असलेली लोकसंख्या ६,८९,८३७ इतकी होती. यामध्ये कृषी कामगार आणि त्यांच्यावर अवलंबून असलेल्या लोकांचा समावेश होता.<ref>{{cite web |title=Imperial Gazetteer of India: Ratnagiri |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === १८८१ची जनगणना आणि कुणबी === १८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये कृषक समूहांचे वर्गीकरण करताना ''Maratha Kunbi'' हा मोठा कृषक वर्ग म्हणून मांडण्यात आला. Censusच्या विश्लेषणात Deccan Kunbi आणि कोकणातील ''Maratha'' म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या उपविभागाचा एकत्र विचार करण्यात आला होता. Census अधिकाऱ्याने या दोन्ही वर्गांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे आणि काही प्रकरणांत तो मनमानी स्वरूपाचा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या बाबतीत १८८१ च्या Censusमध्ये **२,०५,७८४ कुणबी** आणि **२,७१,००० मराठा** अशी संख्या नोंदविण्यात आली होती. Censusच्या मूळ मजकुरात या आकडेवारीचा स्पष्ट उल्लेख आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या Censusच्या वर्गीकरणातील ही अस्पष्टता रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या ऐतिहासिक लोकसंख्येचा अभ्यास करताना विशेष लक्षात घ्यावी लागते. एका बाजूला Censusमध्ये ''Kunbi'' ही स्वतंत्र नोंद आहे; दुसऱ्या बाजूला त्याच अहवालात Deccan Kunbi आणि Konkanमधील Maratha यांच्या वर्गीकरणातील फरक नेहमी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग त्या काळातील दस्तऐवजी लोकसंख्या-वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून करता येतो; मात्र त्यावरून आधुनिक काळातील कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === रत्‍नागिरी गॅझेटियरमधील कुणबी === १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. या खंडात लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार आणि १८२७–१८५१ च्या सर्वेक्षणाशी संबंधित स्वतंत्र माहिती दिली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> गॅझेटियरच्या १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणासंबंधी नोंदींमध्ये रत्‍नागिरीतील वारसाहक्की कृषकांना ''hereditary cultivators'' आणि ''vatandar kardas'' असे संबोधले आहे. या कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबींचे कृषक म्हणून असलेले स्थान हे केवळ नंतरच्या ethnographic वर्णनावर आधारित नसून ब्रिटिशकालीन जमीन चौकशीच्या नोंदींमध्येही दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कुणबी आणि वारसाहक्की जमीन === रत्‍नागिरीतील खोती गावांच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी जमीनधारक आणि कृषक यांच्यातील संबंधांचा तपशीलवार अभ्यास केला. खोत्याच्या ताब्यातील जमिनीबरोबरच मोठ्या प्रमाणावर जमीन वारसाहक्की कृषकांच्या ताब्यात असल्याचे आढळले. या कृषकांमध्ये कुणबी मोठ्या संख्येने असल्याची नोंद करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या वारसाहक्की कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधले जात असे. ते विशिष्ट जमीनहिस्सा पिढ्यान्‌पिढ्या कसत आणि त्यावर लागवड करीत. काही नोंदींमध्ये अशा कृषकांच्या ताब्यातील जमीन, तिची लागवड आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> यावरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख केवळ ‘शेती करणारा समाज’ इतकी मर्यादित नव्हती. उपलब्ध जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से, वारसाहक्क आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === खोती व्यवस्था आणि कुणबी === रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजरचनेवर खोती व्यवस्थेचा मोठा प्रभाव होता. खोत हा गावाच्या महसूलव्यवस्थेतील मध्यस्थ किंवा हक्कधारक होता. खोती गावांमध्ये कृषकांकडून जमीन कसून घेऊन त्यांच्याकडून महसूल किंवा इतर देयकांची वसुली केली जात असे आणि खोत सरकारशी महसूलाच्या बाबतीत संबंधित असे.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कुणबींचा या व्यवस्थेशी संबंध विविध स्वरूपाचा होता. उपलब्ध रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी वारसाहक्की ''karda'' कृषक म्हणून नोंदलेले आढळतात. त्यामुळे कुणबी समाजाला खोती व्यवस्थेत केवळ एकाच आर्थिक वर्गात बसविणे योग्य ठरणार नाही. जमीनहक्क, लागवडीचे स्वरूप आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांनुसार कृषकांची स्थिती वेगवेगळी असू शकत होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === भातशेती आणि कृषीजीवन === रत्‍नागिरीतील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. जिल्ह्यातील पर्जन्यमान, भौगोलिक रचना, नदीखोरे आणि विविध प्रकारच्या जमिनी यांमुळे भात हे प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. याशिवाय नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांचीही लागवड केली जात होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> १८८३–८४ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,०७८,८२१ एकर क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यापैकी १,०२०,५८३ एकरांवर धान्यपिके, ४१,७७३ एकरांवर कडधान्ये, २५,२२२ एकरांवर तेलबिया, ७,७२३ एकरांवर तंतुपिके आणि उर्वरित क्षेत्रावर बागायती, ऊस व इतर पिके घेतली जात होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> रत्‍नागिरीतील कृषीजीवन हे केवळ भातशेतीवर आधारित नव्हते. वर्खस किंवा डोंगराळ जमिनीवर नाचणी, वरी आणि हरिकसारखी पिके घेतली जात. Imperial Gazetteerनुसार १८८३–८४मध्ये वर्खस जमिनीवर हरिक, नाचणी आणि वरी यांसारख्या तुलनेने कमी पाण्यावर येणाऱ्या पिकांची लागवड मोठ्या प्रमाणावर होत होती. काही हलक्या व डोंगराळ जमिनींना सलग काही वर्षे लागवड केल्यानंतर पुन्हा काही काळ पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळत होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === रत्‍नागिरीतील ग्रामीण वितरण === १८८१मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,२९७ गावे आणि शहरे नोंदली गेली होती. त्यापैकी १३८ वस्तींची लोकसंख्या २००पेक्षा कमी, ४५४ वस्तींची लोकसंख्या २०० ते ५००, ४३६ वस्तींची लोकसंख्या ५०० ते १,०००, तर २०५ वस्तींची लोकसंख्या १,००० ते २,००० होती. यावरून जिल्ह्याची लोकसंख्या मोठ्या शहरांपेक्षा असंख्य लहान ग्रामीण वसाहतींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर विखुरलेली होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला, राजापूर आणि दापोली ही त्या काळातील प्रमुख शहरे होती. यांपैकी मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला आणि राजापूर ही नगरपालिका असलेली शहरे होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Agriculture |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> कुणबी समाजाच्या ग्रामीण वितरणाचा विचार करताना ही ग्रामरचना महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा शेतीशी असलेला ऐतिहासिक संबंध लक्षात घेता त्यांची वस्ती कृषीप्रधान ग्रामीण भागांशी जोडलेली होती असे उपलब्ध जमीन प्रशासन आणि सामाजिक नोंदींवरून दिसते; मात्र प्रत्येक तालुका किंवा गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्या उपलब्ध नसल्यामुळे जिल्ह्यातील कुणबींच्या सूक्ष्म भौगोलिक वितरणाचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === गावजीवन आणि सामाजिक रचना === रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाज हा कुटुंब, जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरांशी जोडलेला होता. कृषक कुटुंबांचे जीवन त्यांच्या जमीनहिस्स्याशी आणि शेतीच्या हंगामाशी संबंधित होते. पावसाळा, भातलागवड, कापणी, धान्यसाठा आणि बाजारपेठेतील विक्री यांमुळे ग्रामीण जीवनाचे वार्षिक चक्र निश्चित होत असे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> गॅझेटियरच्या वर्णनात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण घरांची रचना, कौलारू घरे, अंगण आणि घरातील विविध भागांचा उल्लेख आढळतो. आर्थिक स्थिती आणि कुटुंबाच्या आकारमानानुसार घरांच्या स्वरूपात फरक असल्याचेही दिसते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> या सामाजिक रचनेत जात, कुटुंब, जमीनधारणा आणि व्यवसाय यांचा परस्पर संबंध होता. तथापि कुणबी समाजातील प्रत्येक कुटुंबाची आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनहक्क, शेतीचे क्षेत्र, कर्ज, उत्पादन आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार आर्थिक फरक अस्तित्वात असू शकत होते. === कुणबी, मराठा आणि रत्‍नागिरीतील सामाजिक वर्गीकरण === रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' या संज्ञांमधील ऐतिहासिक संबंध अत्यंत सावधपणे तपासणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' हा व्यापक कृषक वर्ग वापरण्यात आला; त्याच वेळी रत्‍नागिरीसाठी ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' यांच्या स्वतंत्र संख्याही नोंदविण्यात आल्या. Census अधिकाऱ्याने Konkanमधील Maratha आणि Deccan Kunbi यांच्या वर्गीकरणातील भेद काही ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले होते.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> त्यामुळे १८८१ च्या रत्‍नागिरीतील २,०५,७८४ कुणबी आणि २,७१,००० मराठा या संख्यांवरून दोन्ही समूह स्वतंत्र, पूर्णपणे वेगळे किंवा पूर्णपणे समान सामाजिक समूह होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्या आकडेवारीचे अर्थ लावताना ब्रिटिश जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील स्थानिक सामाजिक ओळखी विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === सावंतवाडीशी संबंध === रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी हे दक्षिण कोकणातील परस्पर संबंधित ऐतिहासिक प्रदेश होते. १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये या दोन्ही प्रदेशांचा एकाच खंडात स्वतंत्र विभागांसह अभ्यास करण्यात आला आहे. सावंतवाडी संस्थानातील वाडी, कुडाळ आणि बांदा या विभागांचा तसेच मालवण, वेंगुर्ला आणि दक्षिण कोकणातील इतर बाजारपेठांचा व्यापार आणि दळणवळणाच्या माध्यमातून परस्पर संबंध होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> सावंतवाडीच्या १८५१ च्या जनगणनेनुसार संस्थानाची लोकसंख्या १,५०,०६५ होती. १८७२ च्या जनगणनेत ती वाढून १,९०,८१४ झाली. १८७२ च्या वर्गीकरणानुसार ७३,६२७ व्यक्ती शेती आणि पशुधनाशी संबंधित व्यवसायात होत्या; ही संख्या एकूण लोकसंख्येच्या ३८.५८ टक्के होती.<ref>{{cite web |title=Population — Savantvadi |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सावंतवाडीतील कृषी आणि ग्रामीण समाजाचा अभ्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाशी थेट समानता सिद्ध करण्यासाठी नव्हे, तर दक्षिण कोकणातील कृषी, बाजारपेठ आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परस्परसंबंधांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा आहे. === दक्षिण कोकणातील सामाजिक वैशिष्ट्ये === दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजाची काही वैशिष्ट्ये रत्‍नागिरी, मालवण, कुडाळ, वेंगुर्ला आणि सावंतवाडी या प्रदेशांमध्ये आढळतात. पर्जन्याधारित शेती, डोंगराळ आणि किनारी भूप्रदेश, भातशेती, बागायती, जंगल आणि समुद्राशी संबंधित आर्थिक व्यवहार या प्रदेशाच्या ग्रामीण जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात रत्‍नागिरीतील लोकसंख्या, मर्यादित कृषी संसाधने आणि रोजगाराच्या उपलब्धतेतील असमतोल यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः मुंबईमध्ये वाढणाऱ्या मजूर मागणीमुळे रत्‍नागिरीतून हंगामी स्थलांतराला चालना मिळाली. १८७७–७८ च्या काळात रत्‍नागिरीतील गरीब कामगारांची नेहमीपेक्षा जवळजवळ दुप्पट संख्या, म्हणजे सुमारे १,५०,००० व्यक्ती, कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. त्यापैकी अनेक जण पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतले.<ref>{{cite web |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईशी संबंध पुढील काळातही वाढत गेला. १८७२ च्या Censusनुसार मुंबई शहरात रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या ७०,९४७ व्यक्ती होत्या; १८८१ च्या Censusमध्ये ही संख्या १,२६,१९० झाली. या वाढीचे प्रमाण जवळजवळ ७८ टक्के होते. Imperial Gazetteerने रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईतील रोजगार, औद्योगिक कामगारवर्ग आणि इतर सेवांशी असलेला संबंधही अधोरेखित केला आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === कुणबी समाज आणि स्थलांतराची सुरुवात === रत्‍नागिरीतील मर्यादित कृषी संसाधने आणि मुंबईतील वाढती मजूर मागणी यांमुळे एकोणिसाव्या शतकात ग्रामीण भागातून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर वाढले. १८५० च्या दशकात रत्‍नागिरीतील कृषक मुंबईकडे हंगामानुसार जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. एका सर्वेक्षण अधिकाऱ्याच्या नोंदीनुसार एका अंतर्गत तालुक्यातील प्रत्येक गावातून काही कृषक ऑक्टोबरच्या सुमारास मुंबईकडे जात आणि मान्सूनच्या सुरुवातीला शेतीच्या कामासाठी परतत असत.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> १८७७–७८ च्या काळातील गॅझेटियरची नोंदही या हंगामी स्थलांतराच्या स्वरूपाला पुष्टी देते. कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेलेले मोठ्या संख्येतील ग्रामीण कामगार पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतत होते. त्यामुळे शेती आणि शहरी मजुरी यांच्यात परस्परपूरक संबंध निर्माण झाला होता.<ref>{{cite web |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचे मिश्र स्वरूप निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि शेतीशी संबंध कायम ठेवत मुंबईत हंगामी मजुरी करणे हा काही ग्रामीण कुटुंबांसाठी उत्पन्नाचा पूरक मार्ग बनला. पुढील काळात याच प्रक्रियेतून हंगामी, परिपत्रक आणि कायमस्वरूपी स्थलांतराचे विविध नमुने विकसित झाले. === रत्‍नागिरीतील कुणबींची आर्थिक स्थिती === ब्रिटिशकालीन जमीन प्रशासनाच्या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा उल्लेख वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात आढळतो. या कृषकांकडे विशिष्ट जमीनहिस्से होते आणि ते त्या जमिनीची लागवड करीत होते. खोती गावांमध्ये अशा कृषकांचे खोतांशी महसूल आणि उत्पादनाशी संबंधित संबंध होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाला केवळ एकसंध आर्थिक वर्ग म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषक, जमीन कसणारे इतर कृषक आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित विविध प्रकारचे जमीनहक्क व आर्थिक संबंध आढळतात. त्यामुळे ‘कुणबी म्हणजे सर्वच लहान शेतकरी’ किंवा ‘कुणबी म्हणजे सर्वच जमीनमालक’ अशी एकरेषीय मांडणी उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांशी सुसंगत ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कृषी उत्पादन, जमीनधारणा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर पर्जन्यमान, पिकांची स्थिती, जमिनीचा प्रकार आणि महसूलाची मागणी यांचा परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये पाऊस, पिकांचे उत्पादन, धान्याचे दर, पशुधनाची हानी आणि जमीन महसूल यांची वर्षनिहाय नोंद आढळते. त्यामुळे कृषक कुटुंबांची आर्थिक स्थिती केवळ त्यांच्या जमीनहक्कावर अवलंबून नसून कृषी उत्पादन आणि त्या काळातील आर्थिक परिस्थितीशीही संबंधित होती.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मुंबईशी वाढलेल्या आर्थिक संबंधांचाही रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला. रोजगाराच्या शोधात रत्‍नागिरीतून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर होत असल्याची नोंद उपलब्ध गॅझेटियर आणि इतर वसाहतकालीन स्रोतांमध्ये आढळते. या प्रक्रियेमुळे काही ग्रामीण कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबर बाहेरील मजुरी किंवा रोजगाराचा सहभाग वाढला.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचे वैशिष्ट्य === रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा उल्लेख जमीन प्रशासन, कृषी आणि जनगणना या वेगवेगळ्या प्रकारच्या वसाहतकालीन नोंदींमध्ये आढळतो. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला; १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची विस्तृत माहिती नोंदविण्यात आली; तर १८८१ च्या Censusमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदविण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या विविध स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा इतिहास केवळ ‘शेतकरी जात’ या संक्षिप्त वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये कुणबी हे जमीन कसणारे कृषक, वारसाहक्की कृषक आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित ग्रामीण घटक म्हणून दिसतात. पुढील काळात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाजाचा मुंबईतील रोजगाराशी वाढता संबंधही दिसून येतो.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref><ref>{{cite web |title=Ratnagiri — Population and Labour Migration |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> मात्र या ऐतिहासिक नोंदींचे अर्थ लावताना काळानुसार बदललेले सामाजिक आणि प्रशासकीय वर्गीकरण लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये समान पद्धतीने झालेला नाही. त्यामुळे १८८१ च्या Censusमधील कुणबींची संख्या ही त्या काळातील ब्रिटिश जनगणनात्मक वर्गीकरणाची नोंद म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; तिची आजच्या प्रशासकीय किंवा सामाजिक वर्गीकरणाशी थेट तुलना करता येत नाही.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> == रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी == आधुनिक रायगड जिल्ह्याचा मोठा भाग ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याचा भाग होता. त्यामुळे रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जुन्या प्रशासकीय नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा या प्रदेशाच्या इतिहास, लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना कृषी, जमीनधारणा, ग्रामजीवन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर भागांचा व्यापार, नदीमार्ग आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेला संबंधही या प्रदेशाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाला महत्त्वाचा संदर्भ देतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ऐतिहासिक कोलाबा आणि आधुनिक रायगड === ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याच्या भौगोलिक सीमा आजच्या रायगड जिल्ह्याच्या सीमांशी तंतोतंत समान नव्हत्या. प्रशासकीय पुनर्रचना आणि जिल्ह्यांच्या सीमांतील बदलांमुळे जुन्या जनगणना, गॅझेटियर किंवा महसूल नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा आधुनिक रायगडशी संबंध जोडताना संबंधित काळातील प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले आहे. या प्रशासकीय चौकटीत महाड आणि माणगावसारखे अंतर्गत कृषी प्रदेश तसेच अलिबाग, पेण आणि इतर किनारी भागांतील व्यापारकेंद्रांचा समावेश होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे वितरण === १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील सामाजिक समूहांचे वर्णन करताना कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्याच्या विविध भागांत आढळणाऱ्या कृषक समुदायाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. सामाजिक वितरणाच्या वर्णनात किनारी भागातील काही गावांमध्ये भंडारी आणि कोळी यांची उपस्थिती नमूद करताना, मराठे प्रामुख्याने अंतर्गत भागात आढळत असल्याचे आणि कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदीवरून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कुणबींची उपस्थिती कोलाबा जिल्ह्याच्या विविध भागांत व्यापक होती, असे दिसते. तथापि ''संपूर्ण जिल्ह्यात आढळतात'' या गॅझेटियरमधील वर्णनाचा अर्थ प्रत्येक गावात कुणबी बहुसंख्य होते असा घेता येत नाही. तो त्यांच्या जिल्हास्तरीय भौगोलिक उपस्थितीचा वर्णनात्मक उल्लेख म्हणूनच समजणे अधिक योग्य आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> === महाड === महाड हे ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महत्त्वाचे अंतर्गत व्यापारी आणि वाहतूककेंद्र होते. सावित्री नदीमार्गे महाडचा कोकण किनारा तसेच सह्याद्रीच्या घाटमार्गांशी संपर्क होता. त्यामुळे महाड परिसरातील कृषी उत्पादनाचा स्थानिक बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध निर्माण झाला होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसरातील कृषक समाजाच्या वर्णनात १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, जमिनीची उत्पादकता आणि शेतीपद्धतींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषीवर असलेले अवलंबित्व यांचा ग्रामीण समाजाच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे त्या वर्णनातून दिसते. त्याच संदर्भात कुणबींना मेहनती कृषक म्हणून वर्णन करण्यात आले असून, भातशेतीसाठी पाण्याचे प्रवाह नियंत्रित करण्याच्या आणि पाण्याचा उपयोग करण्याच्या त्यांच्या कृषी कौशल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> गॅझेटियरमधील अशा वर्णनांचा वापर करताना त्यांची वसाहतकालीन निर्मिती आणि त्या काळातील प्रशासकीय व सामाजिक दृष्टिकोन लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे कुणबींच्या आर्थिक किंवा सामाजिक स्थितीबाबत गॅझेटियरमधील वर्णन हे ऐतिहासिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचे असले तरी त्यातील मूल्यनिर्णय किंवा विशेषणे आधुनिक समाजशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून स्वीकारता येत नाहीत. === महाडमधील कुणबी बोली : A. M. Ghatge === महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा ग्रंथ १९६६मध्ये महाराष्ट्र राज्याच्या साहित्य आणि संस्कृती मंडळाच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड म्हणून प्रकाशित झाला.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ महाड परिसरातील कुणबींच्या बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास म्हणून महत्त्वाचा आहे. घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणाच्या कार्यामध्ये महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्राबाहेरील विविध मराठी व संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करण्यात आला होता. या व्यापक सर्वेक्षणाच्या पार्श्वभूमीवर महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Survey of Dialects of Marathi Language |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Deccan College / Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> या लेखात ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग मुख्यतः महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक ओळखीचा आणि बोलीवैशिष्ट्यांचा स्रोत म्हणून केला जातो. या ग्रंथाच्या अस्तित्वावरून महाड परिसरातील कुणबी बोली हा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा विषय होता, हे स्पष्ट होते. मात्र एखाद्या विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व हे स्वतःपुरते त्या समाजाची संपूर्ण जातीय उत्पत्ती किंवा अखंड ऐतिहासिक वंशावळ सिद्ध करणारे प्रमाण मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास या लेखातील भाषिक इतिहासाच्या संदर्भात पूरक पुरावा म्हणून महत्त्वाचा आहे. ध्वनीरचना, शब्दसंपत्ती, व्याकरण आणि स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास केल्यामुळे महाड परिसरातील प्रादेशिक भाषिक ओळख आणि सामाजिक इतिहासाच्या काही पैलूंचा अभ्यास करता येतो. तथापि भाषिक साम्य किंवा बोलीवैशिष्ट्यांवरून एकट्या भाषाशास्त्रीय पुराव्याच्या आधारे कुणबी समाजाची जातीय उत्पत्ती निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === माणगाव === माणगाव हा ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचा अंतर्गत प्रदेश होता. सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली भौगोलिक स्थिती आणि नदीखोऱ्यांशी असलेला संबंध यांमुळे माणगाव परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसराच्या सामाजिक-आर्थिक वर्णनात १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्याच संदर्भात कुणबी कृषकांच्या आर्थिक स्थितीचा आणि त्यांच्या शेतीशी असलेल्या संबंधांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदींवरून माणगाव परिसरातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना जमीन, कृषी उत्पादन, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. तथापि गॅझेटियरमधील वर्णन हे त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षण असल्यामुळे त्यातील सामाजिक किंवा आर्थिक मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वर्गीकरणाप्रमाणे स्वीकारणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> === रोहा === रोहा हा कुंडलिका नदीच्या खोऱ्याशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश होता. नदीमार्ग आणि अंतर्गत वाहतुकीशी असलेल्या संबंधांमुळे रोहा परिसराचा कृषी उत्पादन, बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये रोहा आणि कुंडलिका नदीचा उल्लेख भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतुकीच्या संदर्भात आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रोहा परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा विचार करताना भातशेती, नदीखोरे आणि स्थानिक बाजारपेठा हे महत्त्वाचे घटक होते. तथापि रोहा तालुका किंवा त्यातील प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्येची विश्वसनीय ऐतिहासिक आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे तालुकानिहाय किंवा गावनिहाय कुणबी लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === पेण === पेण हे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचे बाजारपेठीय आणि व्यापारी केंद्र होते. त्याचा किनारी भाग, अंतर्गत कोकण आणि मुंबईशी असलेला वाहतूक व व्यापारसंबंध यांमुळे पेणला प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> पेण परिसरातील ग्रामीण समाज हा विविध सामाजिक आणि व्यवसायिक समूहांनी बनलेला होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये कुणबींसह विविध सामाजिक समूहांची जिल्ह्यातील उपस्थिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> त्यामुळे पेण परिसरातील कुणबी समाजाचा इतिहास हा केवळ एका स्वतंत्र गावसमूहाच्या चौकटीत न पाहता कृषी, बाजारपेठ, वाहतूक आणि बहुजातीय ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === अलिबाग आणि किनारी कोलाबा === अलिबाग हे कोलाबा जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आणि महत्त्वाचे किनारी ठिकाण होते. समुद्र, खाड्या, बंदरे आणि मुंबईशी असलेल्या जवळिकीमुळे अलिबाग परिसराची अर्थव्यवस्था अंतर्गत कोलाबाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेपेक्षा अधिक वैविध्यपूर्ण होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> किनारी भागातील सामाजिक रचनेत कुणबींबरोबर कोळी, भंडारी आणि इतर समुदायांचा सहभाग होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये थळ आणि अलिबागच्या आसपासच्या गावांमध्ये भंडारी आणि कोळींचा उल्लेख आहे, तर कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers}}</ref> यामुळे अलिबाग परिसरातील कुणबींचे जीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित नव्हते. किनारी बाजारपेठा, वाहतूक, मजुरी, व्यापार आणि शेती या विविध आर्थिक क्षेत्रांशी त्यांचा संबंध असू शकत होता; मात्र प्रत्येक आर्थिक क्रियेचा कुणबी समाजाशी थेट संबंध असल्याचा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. === भातशेती === कोलाबा प्रदेशातील कृषीव्यवस्थेत भाताला महत्त्वाचे स्थान होते. पावसाचे प्रमाण, नदीखोरे, खाचर जमीन आणि पाण्याचे व्यवस्थापन यांमुळे भातशेती हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख भाग बनला होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> कुणबी कृषकांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये पाण्याचे अडथळे बांधणे, पाण्याचे प्रवाह वळवणे आणि भातखाचरांसाठी जलव्यवस्था करणे यांचे वर्णन आहे. यावरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे कृषी कौशल्य स्थानिक भूगोलाशी जुळवून घेतलेले होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers}}</ref> भाताबरोबर नाचणी आणि इतर कोरडवाहू पिके घेतली जात होती. काही भागात बागायती पिके घेण्यासाठी पाणी उपलब्ध असल्यास जमीन सुधारण्याचे प्रयत्न केले जात.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Agriculture |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers}}</ref> === जमीनव्यवस्था === कोलाबा प्रदेशातील जमीनव्यवस्था ब्रिटिश काळात सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या प्रक्रियेतून अधिक औपचारिक झाली. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' आणि ''British System: Surveys, Settlement, Results'' असे स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> या व्यवस्थेत जमीनधारक, कृषक, खोत आणि महसूल प्रशासन यांच्यातील संबंध प्रदेशानुसार बदलत होते. कोकणातील खोती व्यवस्था ही विशेषतः जमीन महसूल आणि गावाच्या आर्थिक रचनेशी संबंधित होती. त्यामुळे कुणबींच्या सामाजिक स्थितीचा अभ्यास करताना त्यांच्या जातीय ओळखीबरोबर जमीनधारणा आणि महसूलव्यवस्थेतील स्थान तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883}}</ref> === कुणबींची सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती === १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मधील वर्णनानुसार कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी प्रामुख्याने शेतीशी संबंधित कृषक होते. त्यांच्या उपजीविकेत बैलजोडी, गुरेढोरे, कोंबड्या आणि शेतीची विविध अवजारे यांचा उपयोग होत असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. नांगर, कुळव, विळी, कोयते आणि इतर शेतीची साधने त्यांच्या कृषी जीवनाचा भाग होती.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी कुटुंबांकडे नाचणी किंवा हरिक यांसारख्या धान्यांचा काही महिन्यांसाठी साठा असल्याचे, तर काही कुटुंबांकडे पुरेसा धान्यसाठा नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून त्या काळातील कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक होता, असे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> महाड आणि माणगाव परिसरातील काही भागांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये जमिनीची उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांत कृषकांची आर्थिक स्थिती प्रतिकूल असल्याचे वर्णन आहे, तर अधिक अनुकूल जमीन आणि पाण्याची उपलब्धता असलेल्या ठिकाणी कुणबी कृषकांनी बागायती पिकांचा उपयोग करून शेती अधिक उत्पादक करण्याचा प्रयत्न केल्याचे नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या नोंदींवरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती, असे दिसते. जमीन, पाणी, पिकांची उत्पादकता आणि उपलब्ध कृषी साधने यांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक असू शकत होता. === कुणबींची घरे आणि गावजीवन === १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबींच्या घरांच्या रचनेचेही वर्णन करण्यात आले आहे. माती किंवा खडीच्या भिंती, गवत किंवा भाताच्या पेंढ्याचे छप्पर आणि लाकडी आधार असलेली घरे आढळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. घरातील जागेचा उपयोग कुटुंबाचा दैनंदिन वावर, स्वयंपाक, झोपणे आणि साठवणूक यासाठी केला जात असे. घराजवळ गुरेढोरे आणि शेतीची अवजारे ठेवण्यासाठीही जागा असल्याचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> ही वर्णने एकोणिसाव्या शतकातील कोलाबा प्रदेशातील ग्रामीण जीवनाची ऐतिहासिक झलक देतात. तथापि गॅझेटियरमधील घरांच्या वर्णनावरून संपूर्ण कुणबी समाजाची घररचना एकसारखी होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीनुसार घरांच्या रचनेत फरक असण्याची शक्यता होती. === सामाजिक रचना आणि बहुजातीय ग्रामजीवन === कोलाबा प्रदेशातील गावे एकाच सामाजिक समूहाची वस्ती नसून विविध समुदायांच्या मिश्र वस्तीचे स्वरूप त्यात आढळत होते. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबी, मराठा, भंडारी, कोळी, मुसलमान, महार आणि इतर सामाजिक समूहांच्या उपस्थितीचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> या बहुजातीय ग्रामीण संरचनेत विविध समुदायांच्या आर्थिक आणि सामाजिक भूमिका वेगवेगळ्या असू शकत होत्या. कुणबींचा संबंध प्रामुख्याने कृषीशी जोडला गेला होता, तर किनारी प्रदेशातील काही समुदाय मासेमारी, नारळ उत्पादन, वाहतूक आणि इतर व्यवसायांशी संबंधित होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Population and Social Groups |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> मात्र जात आणि व्यवसाय यांच्यातील संबंध प्रत्येक व्यक्तीच्या बाबतीत अपरिवर्तनीय होता असे मानता येत नाही. गॅझेटियरमधील व्यवसायविषयक वर्गीकरण हे त्या काळातील प्रशासकीय आणि सामाजिक निरीक्षणांवर आधारित होते; त्यामुळे त्यांचा उपयोग ऐतिहासिक सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी संदर्भ म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते. === महाड आणि कुणबी बोलीचे ऐतिहासिक महत्त्व === महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ विशेष महत्त्वाचा आहे. हा ग्रंथ ''A Survey of Marathi Dialects'' या भाषिक सर्वेक्षण मालिकेचा भाग असून महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास त्यात करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा, बोलीच्या स्वरूपाचा आणि प्रादेशिक भाषिक विविधतेचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. मात्र भाषिक साम्य किंवा विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व यावरून एखाद्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती, प्राचीन वंशावळ किंवा स्थलांतराचा निश्चित ऐतिहासिक मार्ग ठरविता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी भाषिक पुराव्यांसोबत ऐतिहासिक, सामाजिक, भौगोलिक आणि दस्तऐवजी पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक असतो. महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी पूरक भाषिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचा ठरतो. तो स्थानिक भाषिक विविधता आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासाला अतिरिक्त संदर्भ उपलब्ध करून देतो.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> === रायगड प्रदेशातील कुणबी आणि कोकणातील व्यापक कृषक समाज === ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचा इतिहास रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाशी काही बाबतींत संबंधित आहे. दोन्ही प्रदेशांमध्ये भातशेती, पर्जन्याधारित कृषी, ग्रामीण वसाहती, जमीन व महसूलव्यवस्था आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महाड-माणगावचा डोंगराळ भाग, रोहा-कुंडलिका नदीखोरे, पेण-अलिबागचा किनारी प्रदेश आणि मुंबईशी असलेली भौगोलिक जवळीक यांमुळे या प्रदेशाची स्वतंत्र सामाजिक-आर्थिक वैशिष्ट्ये होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना या प्रदेशातील जमीनधारणा, शेतीच्या पद्धती, पाण्याचे व्यवस्थापन, कृषी साधने, ग्रामीण कुटुंबजीवन, बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा एकत्रित विचार करता येतो. या विविध घटकांमधून ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचे प्रादेशिक स्वरूप समजून घेण्यास मदत होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ऐतिहासिक नोंदींच्या मर्यादा === कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, कृषक समाज, जमीन प्रशासन, महसूल आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी तत्कालीन प्रशासकीय माहिती आणि निरीक्षणे नोंदविण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> तथापि हा गॅझेटियर ब्रिटिश वसाहतकालीन प्रशासकीय चौकटीत तयार झालेला स्रोत असल्यामुळे त्यातील सामाजिक आणि जातीय वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, वर्गीकरणे आणि त्या काळातील दृष्टिकोनांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम किंवा सार्वत्रिक वर्णन मानता येत नाहीत. गॅझेटियरचा उपयोग करताना त्यातील वर्णनात्मक माहिती आणि तिच्यामागील तत्कालीन वसाहतकालीन प्रशासकीय संदर्भ यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Kunbi'' या संज्ञेची एकोणिसाव्या शतकातील प्रशासकीय किंवा ethnographic व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण यांना तंतोतंत समान मानता येत नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जातीय समूहांचे वर्गीकरण तत्कालीन प्रशासकीय पद्धतीनुसार करण्यात आले होते आणि विविध प्रदेशांमध्ये ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या प्रकारे आढळतो.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' या व्यापक कृषक वर्गाचा विचार करण्यात आला होता. त्याच Censusच्या विश्लेषणात Konkanमधील ''Maratha'' आणि Deccanमधील ''Kunbi'' यांच्यातील वर्गीकरण काही बाबतींत स्पष्ट नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> म्हणून जुन्या Census किंवा Gazetteerमधील जातीय संज्ञा आणि त्यांची लोकसंख्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट तुलना करण्यापूर्वी संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा आणि स्थानिक सामाजिक संदर्भ यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी : ऐतिहासिक स्थान === ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाज हा कोकणातील कृषक समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींची जिल्ह्याच्या विविध भागांतील उपस्थिती, कृषीवरील त्यांचे अवलंबित्व, भातशेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवन यांविषयी वर्णनात्मक नोंदी आढळतात. महाड आणि माणगावच्या काही भागांच्या संदर्भात जमिनीची गुणवत्ता आणि पाण्याची उपलब्धता यांचा कृषकांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे, तसेच अनुकूल परिस्थितीत कुणबी कृषकांचे कृषी कौशल्य दिसून येत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf |publisher=Maharashtra State Gazetteers }}</ref> महाडच्या संदर्भात A. M. Ghatge यांचा १९६६चा ''Kunbi of Mahad'' हा भाषाशास्त्रीय स्रोत या ऐतिहासिक चित्राला वेगळा आयाम देतो. गॅझेटियरमधील सामाजिक-आर्थिक नोंदी आणि Ghatge यांच्या भाषिक अभ्यासाचा एकत्रित उपयोग केल्यास महाड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचा अभ्यास जमीन, शेती, ग्रामीण समाज आणि भाषा या परस्परसंबंधित घटकांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{cite web |title=घाटगे, अमृत माधव |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17866/ |publisher=मराठी विश्वकोश }}</ref> == ठाणे आणि उत्तर कोकणातील कुणबी == ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याची भौगोलिक व्याप्ती आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे समान नव्हती. ब्रिटिशकालीन ''Thana'' जिल्ह्यात काळानुसार ठाणे, सालसेट, भिवंडी, कल्याण, मुरबाड, शहापूर, डहाणू, पालघर, जव्हार आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना आधुनिक जिल्ह्यांच्या सीमा थेट १९व्या शतकातील प्रशासकीय नोंदींवर लावणे योग्य ठरत नाही. १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na'' हा या ऐतिहासिक प्रदेशाच्या लोकसंख्या, शेती, जमीनव्यवस्था, सामाजिक समूह, व्यापार आणि प्रशासनाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === ऐतिहासिक ठाणे जिल्हा === १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ठाणे जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, सामाजिक समूह, धर्म, व्यापार, जमीन प्रशासन आणि महसूल यांचे स्वतंत्र विवेचन करण्यात आले आहे. या नोंदींमध्ये ''Kunbis'', ''Marathas'', ''Kolis'', ''Dhangars'', ''Kathkaris'', ''Thakurs'', ''Varlis'' आणि इतर समुदायांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाज हा एकाच कृषक समुदायापुरता मर्यादित नसून विविध सामाजिक आणि आर्थिक समूहांनी बनलेला होता.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> गॅझेटियरमध्ये ''Kunbis'' बरोबरच ''Marathas'', ''Kolis'', ''Kathkaris'', ''Dhangars'', ''Thakurs'' आणि ''Varlis'' यांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. या नोंदींवरून ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण आणि कृषी समाजरचनेत विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग होता असे दिसून येते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === उत्तर कोकणातील कृषक समाज === ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेवर प्रदेशाच्या भौगोलिक विविधतेचा मोठा प्रभाव होता. किनारी खारजमीन, नदीखोरे, खाचर प्रदेश तसेच सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली उंचसखल जमीन यांनुसार शेतीच्या पद्धती आणि पिकांमध्ये फरक पडत असे. १८८२ च्या गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ६३ टक्के लोक कृषीशी संबंधित होते. या वर्गीकरणात कृषी व्यवसाय करणाऱ्या प्रौढ पुरुषांबरोबर त्यांच्या पत्नी आणि मुलांचाही समावेश करण्यात आला होता.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ठाणे जिल्ह्यातील जमिनीचे ''shet'' आणि ''mal-varkas'' असे प्रमुख प्रकार वर्णिले आहेत. सपाट आणि भातशेतीस योग्य जमिनींना ''shet'' म्हटले जात असे, तर डोंगरमाथे आणि उतारांवरील जमिनींवर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकारही नोंदविण्यात आले आहेत.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कृषी अर्थव्यवस्थेत कुणबींचे महत्त्वाचे स्थान होते; तथापि ठाणे जिल्ह्यातील सर्व कृषकांना कुणबी म्हणून ओळखता येत नाही. गॅझेटियरमध्ये कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर आणि इतर सामाजिक समूहांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ''कृषक'' ही व्यापक आर्थिक-व्यावसायिक संज्ञा असून ''कुणबी'' ही विशिष्ट सामाजिक संज्ञा आहे, असे ऐतिहासिक नोंदींच्या आधारे वेगळेपणाने पाहणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === ठाणे परिसरातील कुणबी === ठाणे हे ऐतिहासिकदृष्ट्या उत्तर कोकणातील महत्त्वाचे प्रशासकीय आणि व्यापारी केंद्र होते. शहराभोवतालच्या प्रदेशातील शेती, खाड्या, जलमार्ग आणि मुंबईशी असलेले संपर्क यांमुळे ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थांमध्ये परस्परसंबंध निर्माण झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> ठाणे परिसरातील कृषक समाजाचा अभ्यास करताना सालसेट, भिवंडी, कल्याण आणि आसपासच्या प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक प्रशासकीय व आर्थिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्याच्या विविध भागांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले असून त्या भागांची कृषी, जमीन आणि लोकसंख्येच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये नोंदविण्यात आली आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === सालसेट === सालसेट (Salsette) हा उत्तर कोकणाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा प्रदेश होता. १९व्या शतकात सालसेटचा प्रशासकीय संबंध ठाणे जिल्ह्याशी होता. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये सालसेटच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था आणि कृषीविषयक परिस्थितीचे स्वतंत्र वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेटमध्ये किनारी खारजमिनींचे संरक्षण, बांधबंदिस्ती आणि जमीन पुनर्प्राप्तीच्या प्रक्रिया दीर्घकाळ चालू होत्या. ठाणे गॅझेटियरमध्ये मानवी प्रयत्नांद्वारे काही भागांमध्ये जमीन पुनर्प्राप्त करण्यात आल्याचे आणि या प्रक्रियांचा स्थानिक कृषीव्यवस्थेशी संबंध असल्याचे वर्णन केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सालसेटमधील कृषी प्रदेशांमध्ये भातशेती तसेच बागायती आणि नारळाशी संबंधित उत्पादनाचा समावेश होता. मुंबईच्या वाढत्या नागरी आणि व्यापारी केंद्राशी असलेल्या भौगोलिक जवळिकीमुळे या प्रदेशातील ग्रामीण उत्पादनाला शहरी बाजारपेठेशी जोडणारे आर्थिक संबंध विकसित झाले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === वसई आणि बासेन === ऐतिहासिक वसईला ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ''Bassein'' असे संबोधले जाते. वसईचा प्रदेश पोर्तुगीज सत्तेच्या दीर्घकालीन प्रभावामुळे उत्तर कोकणातील इतर भागांपेक्षा ऐतिहासिक आणि सामाजिकदृष्ट्या वैशिष्ट्यपूर्ण होता. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेनच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था, कृषी आणि लोकसंख्येविषयी स्वतंत्र नोंदी आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> वसई परिसरातील कृषीव्यवस्थेत भातशेती, बागायती आणि नारळाच्या लागवडीला महत्त्व होते. ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेन आणि माहिम येथील बागायती जमीन जिल्ह्यातील चांगल्या बागायती प्रदेशांपैकी असल्याचे नमूद केले आहे. या बागांना विहिरी आणि ''Persian wheels'' यांसारख्या जलसिंचन साधनांद्वारे पाणीपुरवठा केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Irrigation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> वसईच्या सामाजिक इतिहासात कुणबींचा उल्लेख उत्तर कोकणातील व्यापक कृषक समाजाच्या संदर्भात करता येतो. तथापि वसई परिसरातील सर्व कृषकांना कुणबी मानणे योग्य नाही. ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर सामाजिक समूहांचाही उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === भिवंडी आणि कल्याण === भिवंडी आणि कल्याण हे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे अंतर्गत प्रदेश होते. सह्याद्रीच्या घाटमार्गांमधून दख्खनशी आणि पश्चिमेकडील किनारी प्रदेशाशी असलेल्या संपर्कामुळे या भागांना कृषीबरोबरच व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीनेही महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कल्याण परिसरातील जमीन आणि महसूलव्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. ठाणे गॅझेटियरच्या जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये जिल्ह्यातील विविध भागांतील जमीन, सर्वेक्षण आणि महसूलव्यवस्थेचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने भिवंडी आणि कल्याण परिसराचा विचार करताना ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था, स्थानिक बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्ग यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. पुढील काळात या प्रदेशांच्या वाढत्या नागरी आणि औद्योगिक अर्थव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला; मात्र त्या परिणामांचे स्वरूप स्वतंत्र कालखंडानुसार तपासणे आवश्यक आहे. === पालघर आणि उत्तर कोकण === आजचा पालघर जिल्हा हा ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील प्रदेशाशी मोठ्या प्रमाणात संबंधित होता. डहाणू, पालघर, जव्हार, मोखाडा आणि आसपासच्या प्रदेशांची सामाजिक व आर्थिक रचना ठाणे शहर किंवा सालसेटच्या तुलनेत वेगळी होती. या भागात आदिवासी आणि ग्रामीण कृषक समुदायांची लक्षणीय उपस्थिती होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> ठाणे गॅझेटियरमध्ये वारली, कातकरी, ठाकूर आणि इतर स्थानिक समुदायांचा स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. विशेषतः डहाणू परिसरातील वारली लोकसंख्येचा उल्लेख करण्यात आला असून ठाणे जिल्ह्याच्या इतर भागांतील त्यांच्या उपस्थितीचीही नोंद आढळते.<ref>{{cite web |title=Early Tribes — Thana District |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4e/Gazetteer_of_the_Bombay_Presidency_%28IA_cu31924084672942%29.pdf |publisher=Gazetteer of the Bombay Presidency }}</ref> उत्तर कोकणातील या सामाजिक विविधतेमुळे कुणबी समाजाचा इतिहास व्यापक ग्रामीण समाजाच्या संदर्भापासून वेगळा करून पाहणे योग्य ठरत नाही. शेती, जमीन, जंगल, मजुरी आणि ऋतुनिष्ठ रोजगार यांसारख्या आर्थिक क्षेत्रांमध्ये विविध समुदायांचे परस्परसंबंध होते. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कुणबींबरोबरच त्या प्रदेशातील इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांच्या ऐतिहासिक उपस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === डहाणू आणि कृषीव्यवस्था === डहाणू परिसरातील कृषीव्यवस्थेवर किनारी भूप्रदेश, नदीखोरे, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या स्वरूपाचा प्रभाव होता. किनारी भागात समुद्राच्या भूक्षयामुळे आणि भूभागातील बदलांमुळे जमीन व कृषी परिस्थितीवर परिणाम होत असल्याचे ठाणे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Soil and Reclamation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> डहाणू, जव्हार आणि उत्तर ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये भातशेतीबरोबर डोंगराळ व उंचसखल जमिनीवर विविध पिकांची लागवड केली जात होती. या प्रदेशात कुणबींबरोबर वारली, ठाकूर आणि इतर ग्रामीण व आदिवासी समुदायांचीही उपस्थिती होती. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कृषी इतिहास हा विविध सामाजिक समूहांच्या सहभागातून विकसित झालेला इतिहास म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === भातशेती आणि जलव्यवस्था === ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९५७,९३४ एकर जमीन प्रत्यक्ष लागवडीखाली होती. त्यापैकी ३३३,७१७ एकर क्षेत्र भातशेतीखाली होते, म्हणजे सुमारे ३४.८ टक्के. उर्वरित क्षेत्रात प्रामुख्याने इतर पिकांची लागवड केली जात होती.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> भातशेतीसाठी पावसाळ्यात उंच भागातून वाहून येणारे पाणी लहान प्रवाह, बांध आणि स्थानिक जलव्यवस्थेद्वारे अडवून किंवा वळवून वापरण्याची पद्धत होती. काही ठिकाणी नदी आणि विहिरींच्या पाण्याचाही उपयोग केला जात असे. पनवेल, बासेन आणि माहिम येथील बागायतींमध्ये विविध प्रकारच्या जलउचल पद्धती वापरल्या जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District: Irrigation |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या जलव्यवस्थेमुळे ठाणे जिल्ह्यातील विविध भौगोलिक प्रदेशांमध्ये वेगवेगळ्या कृषी पद्धती विकसित झाल्या. पावसावर आधारित भातशेती, नदी व विहिरींच्या पाण्यावर आधारित बागायती आणि उंचसखल किंवा डोंगराळ भागातील इतर पिके यांमुळे उत्तर कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेला प्रादेशिक विविधता प्राप्त झाली.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === जमीनव्यवस्था आणि महसूल === ब्रिटिश प्रशासनाने ठाणे जिल्ह्यात जमीन सर्वेक्षण, मोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' या स्वतंत्र विभागात जमीनहक्क, महसूल, इनाम, वतन, सर्वेक्षण आणि विविध प्रकारच्या जमीनव्यवस्थेचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेट, बासेन, माहिम आणि ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये जमीनव्यवस्थेचा विकास स्थानिक इतिहास आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींच्या पार्श्वभूमीवर झाला. ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन सर्वेक्षण, नोंदणी आणि महसूल निश्चितीच्या माध्यमातून विद्यमान जमीनहक्क आणि महसूलव्यवस्थेला अधिक औपचारिक प्रशासकीय चौकटीत आणण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाचा या जमीनव्यवस्थेशी संबंध प्रदेशानुसार बदलत होता. कुणबींचा उल्लेख कृषक समाजाच्या संदर्भात आढळत असला तरी प्रत्येक कुणबी कुटुंबाची जमीनधारणा, उत्पादनक्षमता, आर्थिक स्थिती किंवा महसूलव्यवस्थेतील स्थान समान होते असे मानता येत नाही. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कृषी, जमीनहक्क, महसूल, स्थानिक ग्रामव्यवस्था आणि प्रादेशिक सामाजिक रचना या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. === कुणबी आणि इतर कृषक समुदाय === ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाजात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर आणि वारली यांसारख्या विविध सामाजिक समुदायांचा समावेश होता. या समुदायांच्या उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलत होते. काही समुदाय शेतीशी, काही पशुपालनाशी, काही जंगलाशी, तर काही मासेमारी, मजुरी आणि इतर स्थानिक व्यवसायांशी संबंधित होते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक आणि ब्रिटिशकालीन महसूलव्यवस्थेतील बदलांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप कालांतराने बदलत गेले. काही भागांत शेतीबरोबर इतर पूरक व्यवसायांचे महत्त्व वाढले, तर बाजारपेठांशी वाढलेल्या संपर्कामुळे ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीतही बदल झाले.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या संदर्भात ''कुणबी'' आणि ''कृषक'' या संज्ञांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे. ''कुणबी'' ही सामाजिक समुदायाची संज्ञा होती, तर ''कृषक'' ही मुख्यतः शेतीशी संबंधित आर्थिक किंवा व्यावसायिक ओळख दर्शवणारी संज्ञा होती. त्यामुळे ठाणे जिल्ह्यातील प्रत्येक कृषक व्यक्ती कुणबी होती किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. === मुंबईशी वाढता संबंध === ठाणे जिल्ह्याचा मुंबईशी भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतूकविषयक संबंध एकोणिसाव्या शतकात अधिक दृढ होत गेला. मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी आणि औद्योगिक महत्त्वामुळे ठाणे जिल्ह्यातील काही ग्रामीण भागांचा कृषी उत्पादन, व्यापार आणि रोजगाराच्या दृष्टीने मुंबईशी संबंध वाढला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> रेल्वे आणि इतर वाहतूकसुविधांच्या विकासामुळे ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि मुंबईदरम्यानचा संपर्क अधिक सुलभ झाला. त्याचा परिणाम कृषी उत्पादनाच्या वाहतुकीवर तसेच ग्रामीण लोकांच्या बाजारपेठांशी आणि रोजगाराच्या संधींशी असलेल्या संबंधांवर झाला. ठाणे गॅझेटियरमध्ये रेल्वे, रस्ते, व्यापार, उत्पादन आणि वाहतूक यांचे स्वतंत्र विवेचन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> या बदलांचा परिणाम कुणबींसह ग्रामीण समाजातील विविध घटकांवर झाला असण्याची शक्यता होती. काही कुटुंबांनी शेतीबरोबर पूरक उत्पन्नासाठी इतर व्यवसाय किंवा शहरांशी संबंधित रोजगार स्वीकारला असावा. मात्र उपलब्ध एकोणिसाव्या शतकातील स्रोतांवरून कुणबी समाजाच्या बाबतीत अशा रोजगाराचे किंवा स्थलांतराचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === स्थलांतर आणि ग्रामीण-नागरी संबंध === उत्तर कोकणातील ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थेतील संबंध मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी, औद्योगिक आणि वाहतूकविषयक महत्त्वामुळे अधिक दृढ होत गेले. ठाणे जिल्ह्यातील विविध भागांमधून बाजारपेठा, व्यापार आणि रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईशी संपर्क वाढत गेला.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> सालसेट, ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि वसई यांसारख्या मुंबईच्या जवळच्या प्रदेशांना शहराशी तुलनेने सुलभ वाहतूकसंपर्क उपलब्ध होता. त्यामुळे या भागांतील ग्रामीण उत्पादन आणि नागरी बाजारपेठ यांच्यातील संबंध अधिक निकट झाले. दुसरीकडे पालघर, डहाणू आणि जव्हारसारख्या उत्तर भागांतील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्थानिक शेती, जंगलाधारित उपजीविका, हंगामी मजुरी आणि प्रादेशिक बाजारपेठांशीही संबंधित होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबी समाजाच्या संदर्भात या प्रक्रियेचा विचार करताना पारंपरिक कृषी जीवन आणि बदलती बाजारपेठीय अर्थव्यवस्था यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून १९व्या शतकातील ठाणे जिल्ह्यातील कुणबींच्या मुंबईकडे झालेल्या स्थलांतराचे स्वतंत्र आणि अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे या प्रक्रियेचे वर्णन व्यापक ग्रामीण-नागरी परिवर्तनाच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === ख्रिस्ती कुणबी आणि उत्तर कोकण === वसई आणि सालसेट परिसराच्या पोर्तुगीजकालीन इतिहासामुळे उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या अभ्यासात धर्म आणि जात यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा ठरतो. पुढील वसाहतकालीन नोंदींमध्ये सालसेट आणि बासेन परिसरातील काही ख्रिस्ती समुदायांच्या संदर्भात त्यांच्या पूर्वीच्या सामाजिक किंवा जातीय ओळखींचे उल्लेख आढळतात. काही समूहांना ''Christian Kunbi'', ''Christian Bhandari'' आणि ''Christian Koli'' अशा संज्ञांनी संबोधल्याची नोंद आढळते.<ref>{{cite web |title=The Imperial Gazetteer of India — Thana |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1891/1/The%20Imperial%20gazetteer%20%20Vol-8%28Sirohi%20to%20Zumkha%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> या नोंदी उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या ऐतिहासिक गुंतागुंतीकडे निर्देश करतात. धर्मांतरानंतरही काही समुदायांच्या सामाजिक ओळखी किंवा पूर्वीच्या समुदायनावांचा उल्लेख प्रशासकीय आणि ethnographic नोंदींमध्ये होत राहिला. तथापि या उल्लेखांवरून धर्मांतरित ख्रिस्ती कुणबी आणि हिंदू कुणबी यांची सामाजिक, सांस्कृतिक किंवा प्रशासकीय ओळख सर्व काळात समान होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === आधुनिक ठाणे आणि पालघरशी संबंध === आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमा १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या सीमांशी समान नाहीत. त्यामुळे ऐतिहासिक ''Thana district''मधील कुणबींच्या नोंदींची आधुनिक ठाणे किंवा पालघर जिल्ह्यांशी तुलना करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या प्रशासकीय चौकटीत डहाणू, वाडा, जव्हार, मोखाडा, वसई, भिवंडी, कल्याण, सालसेट, पनवेल आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. पुढील प्रशासकीय पुनर्रचनेमुळे या प्रदेशांचे विविध आधुनिक जिल्हे आणि महानगर प्रदेशांमध्ये विभाजन झाले. त्यामुळे जुन्या ''Thana district''मधील लोकसंख्या किंवा सामाजिक समूहांची आकडेवारी आजच्या जिल्हानिहाय लोकसंख्येशी थेट तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान === उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास शेती, जमीन, पाणी, ग्रामजीवन आणि बदलत्या बाजारपेठीय संबंधांच्या इतिहासाशी संबंधित आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्यातील इतर सामाजिक आणि कृषक समुदायांबरोबर आढळतो. त्याच गॅझेटियरमधील कृषीविषयक नोंदींमधून उत्तर कोकणातील विविध भौगोलिक प्रदेशांतील कृषी पद्धतींची माहिती मिळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> ठाणे, सालसेट, वसई, भिवंडी, कल्याण, पनवेल, पालघर आणि डहाणू या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीत फरक होता. काही भागांत भातशेती आणि बागायतीला महत्त्व होते, तर डोंगराळ आणि उंचसखल प्रदेशांत इतर पिकांची लागवड केली जात होती. मुंबईच्या जवळच्या भागांत बाजारपेठ आणि वाहतूकसंबंधांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर वाढता प्रभाव पडत गेला.<ref>{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान समजून घेताना इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांशी असलेले सहअस्तित्वही महत्त्वाचे ठरते. कुणबी, मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर समुदायांच्या परस्परसंबंधातून या प्रदेशाची ग्रामीण सामाजिक रचना विकसित झाली होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13, Part 1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबींचा स्वतंत्र सामाजिक इतिहास अभ्यासता येतो; परंतु तो या प्रदेशातील व्यापक ग्रामीण, कृषी आणि सामाजिक इतिहासापासून पूर्णपणे वेगळा करता येत नाही. जमीनधारणा, कृषी, ग्रामव्यवस्था, स्थानिक समुदाय, बाजारपेठा, स्थलांतर आणि बदलती प्रशासकीय व्यवस्था या सर्व घटकांच्या परस्परसंबंधातून उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान अधिक स्पष्टपणे समजते. === ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा === १८८२चा ''Thana Gazetteer'' हा उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे; मात्र तो ब्रिटिश प्रशासकीय चौकटीत तयार करण्यात आलेला दस्तऐवज आहे. त्यातील जातीय, सामाजिक आणि आर्थिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, सर्वेक्षणे आणि वर्गीकरणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत.<ref>{{cite web |title=Preface — Thana Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/preface_i.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्याचप्रमाणे १९व्या शतकातील ''Kunbi'' या संज्ञेची प्रशासकीय व्याप्ती आणि आजच्या महाराष्ट्रातील प्रशासकीय जातीय वर्गीकरण यांना एकसारखे मानता येत नाही. जुन्या जनगणना, गॅझेटियर आणि प्रशासकीय नोंदींचा उपयोग करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळखी आणि त्या नोंदींचा उद्देश यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उत्तर कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी म्हणूनच गॅझेटियरमधील नोंदींसोबत संबंधित Census records, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास, सरकारी ठराव आणि पुढील काळातील विश्वसनीय सामाजिक-ऐतिहासिक संशोधन यांचा तुलनात्मक उपयोग करणे आवश्यक ठरते. == तिलोरी कुणबी == '''तिलोरी कुणबी''' (''Tilori Kunbi'' किंवा ''Kunbi Tilori'') ही संज्ञा विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय संदर्भात आढळते. या संज्ञेला विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी वर्गीकरणात स्वतंत्र प्रशासकीय स्थान मिळाले होते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात १९४२ ते १९६७ या कालखंडातील संबंधित सरकारी ठरावांचा तपशील नोंदविला आहे.<ref name="Thorat2002">{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |website=Indian Kanoon |date=24 April 2002 |url=https://indiankanoon.org/doc/726744/ |access-date=22 August 2026 }}</ref> === तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रादेशिक संदर्भ === तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रशासकीय संदर्भ प्रामुख्याने रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित होता. त्यामुळे तिचा इतिहास समजून घेताना त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा, स्थानिक सामाजिक रचना आणि सरकारी वर्गीकरणाची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात आणि मध्यकाळात मागासवर्गीय समुदायांच्या सरकारी वर्गीकरणासाठी विविध याद्या आणि ठराव जारी करण्यात आले. या प्रक्रियेत ''Kunbi'' आणि ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' या संज्ञांना काही काळ स्वतंत्र प्रशासकीय संदर्भ प्राप्त झाला.<ref name="Thorat2002"/> या सरकारी वर्गीकरणाचा अर्थ सामाजिक किंवा जातीय उत्पत्तीचा ऐतिहासिक पुरावा असा थेट लावता येत नाही. तो मुख्यतः त्या काळातील शासनाच्या प्रशासकीय आणि मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === १९४२ चेसरकारी वर्गीकरण === तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात २३ एप्रिल १९४२चा Bombay Government Resolution महत्त्वाचा आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने नोंदविल्यानुसार या ठरावात intermediate communities, scheduled castes, aboriginal and hill tribes आणि other backward communities यांच्या याद्या प्रसिद्ध करण्यात आल्या होत्या. या वर्गीकरणात Schedule A मधील intermediate communitiesच्या यादीत अनुक्रमांक १२४वर ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद होती. त्याच वेळी ''Other Backward Communities''च्या यादीत अनुक्रमांक ७३वर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती.<ref name="Thorat2002" /> या नोंदीवरून १९४२ च्या सरकारी वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा वेगळ्या प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आले होते, हे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय फरकावरून तिलोरी कुणबींची स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा स्वतंत्र वंशपरंपरा सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === १९५०, १९५६ आणि १९६१मधील सातत्य === १९४२ च्या वर्गीकरणानंतरही हा प्रशासकीय फरक पुढील सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिला. मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केल्यानुसार १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या सरकारी ठरावांमध्ये ''''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'''' आणि ''''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'''' यांच्यातील फरक कायम ठेवण्यात आला होता.<ref name="Thorat2002" /> या नोंदींचे महत्त्व असे की ''''कुणबी तिलोरी'''' ही संज्ञा त्या काळातील सरकारी मागासवर्गीय वर्गीकरणात सातत्याने वापरली जात होती. त्यामुळे ती केवळ स्थानिक किंवा मौखिक सामाजिक संज्ञा नव्हती, तर किमान १९४२ ते १९६१ या काळात अधिकृत प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरली गेलेली संज्ञा होती.<ref name="Thorat2002" /> === १९६७नंतरचे वर्गीकरण === १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने OBC ची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३ वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002" /> न्यायालयाने या सरकारी ठरावांच्या क्रमिक इतिहासाचा विचार करून नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''कुणबी तिलोरी'' यांना O.B.C. वर्गात ठेवण्यात आले होते, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबी समुदायाला त्या काळातील स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते. १९६७मध्ये ''''कुणबी जात''' महाराष्ट्राच्या OBC च्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002" /> या प्रशासकीय बदलामुळे तिलोरी कुणबी या संज्ञेच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा टप्पा निर्माण झाला. त्यामुळे तिलोरी कुणबींचा इतिहास मांडताना १९४२–१९६१ या काळातील स्वतंत्र सरकारी वर्गीकरण आणि १९६७ नंतरचे ''कुणबी जात''चे व्यापक राज्यस्तरीय वर्गीकरण हे दोन वेगळे प्रशासकीय टप्पे म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. === मुंबई उच्च न्यायालयाचा २००२ चा निर्णय === तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या इतिहासाच्या संदर्भात ''Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा २४ एप्रिल २००२ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणाची सुनावणी न्यायमूर्ती बी. एच. मार्लापल्ले आणि न्यायमूर्ती एन. एच. पाटील यांच्या खंडपीठासमोर झाली. हे प्रकरण याचिकाकर्त्याच्या कुणबी जात-दाव्याच्या पडताळणीशी संबंधित होते.<ref name="Thorat2002" /> या निर्णयात न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावासह १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांचा विचार केला. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार, १९४२ च्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद ''intermediate communities''च्या यादीत होती, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत होती. पुढील १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या ठरावांमध्येही हा प्रशासकीय फरक कायम राहिला.<ref name="Thorat2002"/> न्यायालयाने पुढे नोंदविले की १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने इतर मागासवर्गीयांची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यात अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' यांना इतर मागासवर्गीयांच्या वर्गात, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबींना तत्कालीन ''intermediate community''च्या वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते; १९६७मध्ये ''Kunbi caste''चा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या निर्णयाचे महत्त्व तिलोरी कुणबींची प्राचीन उत्पत्ती, स्वतंत्र वंशावळ किंवा जातीय उगम सिद्ध करण्यात नसून, '''१९४२ ते १९६७ या कालखंडातील सरकारी जातीय व मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा न्यायालयीन नोंदीद्वारे उपलब्ध असलेला ऐतिहासिक पुरावा''' म्हणून आहे.<ref name="Thorat2002"/> === १९६६मधील न्यायालयीन संदर्भ === तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या संदर्भात ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा १७ ऑक्टोबर १९६६ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणात शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयातील प्रवेशासाठी इतर मागासवर्गीयांसाठी असलेल्या आरक्षणाच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाने मान्य केलेल्या जाती व समुदायांच्या यादीचा विचार करण्यात आला. निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा स्पष्ट उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Dhote1966">{{cite journal |title=Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur & Ors. |journal=Bombay Law Reporter |volume=69 |year=1967 |page=603 |url=https://indiankanoon.org/doc/1707367/ }}</ref> न्यायालयाने महाराष्ट्र राज्यासाठी लागू असलेल्या ''Other Backward Classes (Caste Basis) for Maharashtra State'' या यादीचा विचार करताना अनुक्रमांक ८७वर ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या जातीचा समावेश असल्याची नोंद केली. त्याच परिच्छेदात न्यायालयाने या यादीत इतर कोणत्याही कुणबी जातीचा समावेश असल्याचे त्यांच्यासमोर दाखविण्यात आले नसल्याचेही नमूद केले.<ref name="Dhote1966"/> न्यायालयाने पुढे असेही नमूद केले की, याच प्रकरणातील याचिकाकर्त्याने स्वतःला ''Kunbi'' जातीतला असल्याचे सांगितले होते; मात्र महाराष्ट्र शासनाच्या त्या वेळच्या यादीत ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या नोंदीशिवाय ''Kunbi'' या सामान्य संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश असल्याचा अधिकृत पुरावा न्यायालयासमोर उपलब्ध नव्हता. त्यामुळे याचिकाकर्त्याला त्या वेळच्या नियमांनुसार इतर मागासवर्गीयांसाठी राखीव प्रवेशाचा हक्क नव्हता, असा न्यायालयाचा निष्कर्ष होता.<ref name="Dhote1966"/> या निर्णयाचे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्व असे की, '''१९६६मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत इतर मागासवर्गीयांच्या जातीय यादीत स्वतंत्रपणे नोंदलेली होती''', याला न्यायालयीन निर्णयाचा थेट आधार मिळतो. तथापि, या प्रशासकीय नोंदीवरून तिलोरी कुणबींची इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा वंशावळ सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Dhote1966"/> === तिलोरी कुणबी आणि सामाजिक ओळख === ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित सामाजिक आणि प्रशासकीय ओळख म्हणून आढळते. १९६६ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेची अधिकृत प्रशासकीय यादीतील नोंद स्पष्टपणे नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="Dhote1966"/> तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Tilori'', ''Kunbi'', ''Kanbi'' आणि ''Maratha-Kunbi'' यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि प्रदेशांत वेगवेगळ्या संदर्भात झाल्याचे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रशासकीय वर्गीकरणातील एखादी संज्ञा आणि त्या समुदायाची सामाजिक स्वयंओळख यांना एकच मानता येत नाही. त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी वर्गीकरणाबरोबरच स्थानिक सामाजिक ओळख, विवाहपद्धती, बोली, जमीनधारणा, ग्रामव्यवस्था, व्यवसाय आणि इतर समकालीन ऐतिहासिक स्रोतांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध सरकारी नोंदी तिलोरी कुणबी ही रत्‍नागिरीशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय संज्ञा म्हणून वापरली गेल्याचे दाखवतात; मात्र त्या नोंदी स्वतःहून तिच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा अंतिम पुरावा ठरत नाहीत.<ref name="Dhote1966"/> === तिलोरी कुणबी आणि रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा विशेष प्रशासकीय संबंध विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी नोंदींमध्ये स्पष्टपणे दिसून येतो. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात अनुसूची अ मधील मध्यमवर्गीय समुदायांच्या यादीत ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती. त्याच ठरावातील इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002"/> १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या वर्गीकरणात ''Kunbi caste'' ही संज्ञा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. या बदलाच्या संदर्भात मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते; १९६७मध्ये कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या प्रशासकीय नोंदी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरण म्हणून वापरली गेल्याचा महत्त्वपूर्ण पुरावा देतात. मात्र या नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबींचे प्राचीन मूळ, एखाद्या विशिष्ट राजवंशाशी असलेले नाते किंवा इतर कुणबींपेक्षा वेगळी जैविक वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. सरकारी वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या प्राचीन सामाजिक उत्पत्तीचा पुरावा यांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे.<ref name="Thorat2002"/> === तिलोरी कुणबी आणि भाषिक अभ्यास === तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात दक्षिण कोकणातील बोलीभाषांचा अभ्यास हा पूरक स्रोत ठरतो. अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''मराठी बोलींचे सर्वेक्षण'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पांतर्गत ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास १९६६मध्ये प्रकाशित करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा हा अभ्यास तिलोरी कुणबींच्या सरकारी वर्गीकरणाचा थेट पुरावा नाही. त्याचे महत्त्व महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण झाले असल्यामध्ये आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाच्या भाषिक विविधतेचा आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना हा एक पूरक स्रोत म्हणून वापरता येतो.<ref>{{cite web |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of the Marathi Language }}</ref> भाषिक साम्य आणि जातीय उत्पत्ती यांना एकच मानता येत नाही. एखाद्या समुदायाची स्वतंत्र बोली, भाषिक वैशिष्ट्ये किंवा विशिष्ट शब्दसंपत्ती यांवरून त्या समुदायाची प्राचीन वंशावळ किंवा निश्चित स्थलांतरमार्ग सिद्ध होत नाही. त्यामुळे महाडच्या कुणबी बोलीच्या अभ्यासाचा उपयोग प्रादेशिक भाषिक आणि सामाजिक इतिहास समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते. === आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण === आधुनिक महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांच्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली विविध संबंधित संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली लेवा कुणबी, लेवा पाटील, लेवा पाटीदार, मराठा कुणबी, कुणबी मराठा, तिलोरी कुणबी, टिलोरी कुणबी आणि टी. कुणबी अशा संज्ञांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf |publisher=Government of Maharashtra |date=13 May 2025 }}</ref> या आधुनिक प्रशासकीय यादीचा अर्थ या सर्व संज्ञांमागील समुदायांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकाच प्रक्रियेतून झाली आहे असा होत नाही. अशा शासकीय याद्या मुख्यतः प्रशासकीय, सामाजिक आणि आरक्षणविषयक वर्गीकरणासाठी तयार केल्या जातात. त्यामुळे केवळ या यादीतील एकत्रित नोंदींच्या आधारे एखाद्या समुदायाची प्राचीन उत्पत्ती, वंशावळ किंवा ऐतिहासिक सामाजिक संबंध निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf |publisher=Government of Maharashtra |date=13 May 2025 }}</ref> === 'तिलोरी' आणि 'टिलोरी' या लेखनरूपांचा वापर === ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये तिलोरी कुणबी या संज्ञेची इंग्रजी लेखनरूपे वेगवेगळी आढळतात. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात Kunbi Tilori in Ratnagiri district अशी नोंद करण्यात आली आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या सरकारी ठरावापासून २१ नोव्हेंबर १९६१पर्यंतच्या ठरावांमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. त्यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावात कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.<ref name="Thorat2002"/> आधुनिक महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत तिलोरी कुणबी आणि टिलोरी कुणबी अशी दोन्ही लेखनरूपे आढळतात. त्यामुळे जुन्या किंवा आधुनिक सरकारी दस्तऐवजांचा संदर्भ देताना त्या-त्या मूळ दस्तऐवजात वापरलेले लेखनरूप कायम ठेवणे अधिक अचूक ठरते.<ref>{{cite web |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf |publisher=Government of Maharashtra |date=13 May 2025 }}</ref> मराठी लेखनात मात्र एकसंधतेसाठी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा वापरणे योग्य ठरते. एखाद्या ऐतिहासिक किंवा प्रशासकीय दस्तऐवजातील मूळ नोंद उद्धृत करताना त्यातील मूळ लेखनरूप संदर्भानुसार तसेच नमूद करता येते. अशा प्रकारे मराठीतील प्रचलित लेखन आणि प्राथमिक स्रोतांतील मूळ प्रशासकीय नोंद यांच्यात स्पष्ट फरक राखता येतो. === तिलोरी कुणबी : प्रशासकीय इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांतील फरक === तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरण आणि व्यापक सामाजिक इतिहास यांच्यात स्पष्ट भेद करणे आवश्यक आहे. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती, तर इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002"/> १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या यादीत ''Kunbi caste'' ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत करण्यात आली. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर राज्यातील इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते. १९६७मध्ये प्रथमच कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या घटनाक्रमावरून तिलोरी कुणबी ही विसाव्या शतकातील सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्रपणे नोंदविलेली संज्ञा होती, हे स्पष्ट होते. मात्र केवळ या प्रशासकीय नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबी हे प्राचीन काळापासून इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र जात होते, किंवा तिलोरी कुणबी समाजाची एकच प्राचीन वंशपरंपरा होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या ऐतिहासिक उत्पत्तीचा पुरावा यांना स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Thorat2002"/> === ऐतिहासिक महत्त्व === तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचे महत्त्व रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख आणि राज्याच्या बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या परस्परसंबंधात आहे. १९४२मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपासून प्रशासकीयदृष्ट्या वेगळ्या वर्गात ठेवण्यात आले. हे वर्गीकरण १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिले.<ref name="Thorat2002"/> १९६६ च्या ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयातही ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८७वरील नोंद म्हणून उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे १९६० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत ही संज्ञा प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरात असल्याचा न्यायालयीन पुरावा उपलब्ध आहे.<ref name="Dhote1966"/> यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावाद्वारे ''Kunbi caste'' ही संज्ञा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली. त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय इतिहासात १९४२ ते १९६१ या कालखंडातील स्वतंत्र वर्गीकरण, १९६० च्या दशकातील त्याची न्यायालयीन नोंद आणि १९६७नंतरचे व्यापक कुणबी वर्गीकरण हे महत्त्वाचे टप्पे ठरतात.<ref name="Thorat2002"/> या पार्श्वभूमीवर तिलोरी कुणबींचा अभ्यास हा केवळ एका उपसंज्ञेच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. तो रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख, विसाव्या शतकातील मागासवर्गीयांचे सरकारी वर्गीकरण, राज्याच्या प्रशासकीय धोरणातील बदल आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील जातीय वर्गीकरण यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. == कुणबी बोली आणि भाषिक वैशिष्ट्ये == कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासात भाषेला महत्त्वाचे स्थान आहे. तथापि, ''कुणबी बोली'' ही संज्ञा संपूर्ण कोकणात एकाच भाषिक स्वरूपासाठी वापरली जाते असे मानणे योग्य नाही. उपलब्ध भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास तसेच रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास आढळतो. त्यामुळे ''कुणबी बोली'' या संज्ञेचा वापर करताना तिचा प्रादेशिक आणि सामाजिक संदर्भ स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref><ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === कुणबी बोलीची संकल्पना === ''कुणबी बोली'' ही संज्ञा कुणबी समाजाशी संबंधित विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांसाठी वापरली जाते. भाषाशास्त्रीय अभ्यासात एखाद्या भाषिक प्रकाराचे स्वरूप केवळ त्याच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीवर निश्चित होत नाही; त्याचे भौगोलिक वितरण, ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना आणि शेजारील भाषिक प्रकारांशी असलेले संबंध यांचाही विचार केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''A Survey of Dialects of Marathi'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पाच्या अंतर्गत नऊ भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र पुस्तकात्मक अभ्यास प्रकाशित झाले. त्यामध्ये ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अभ्यास १९६६मध्ये प्रसिद्ध झाला. या मालिकेत दक्षिण कॅनरातील कोकणी, कुडाळी, कोचीन, काणकोणची कोकणी, ठाण्याची वारली, कासरगोडची मराठी, गोव्याची गावडी आणि डांगची भिली या भाषिक प्रकारांचेही स्वतंत्र अभ्यास प्रकाशित झाले होते.<ref>{{cite web |title=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण |url=https://sdml.ac.in/previous-projects-mr |publisher=मराठी बोलींचे सर्वेक्षण }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास झाल्यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक विविधतेचा एक प्रादेशिक नमुना उपलब्ध होतो. त्याचप्रमाणे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील पुढील अभ्यासामुळे या प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करता येतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> कोकणातील ग्रामीण समाज, स्थानिक जीवनपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा विचार करताना भाषिक वैशिष्ट्ये हा एक पूरक घटक ठरतो. रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक व सांस्कृतिक संदर्भासाठी उपलब्ध स्थानिक साहित्याचाही उपयोग करता येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> यावरून ''कुणबी बोली''चा अभ्यास हा केवळ जातीय समाजशास्त्राचा विषय नसून महाराष्ट्रातील प्रादेशिक भाषिक विविधता, ग्रामीण सामाजिक इतिहास आणि स्थानिक सांस्कृतिक ओळख यांच्या अभ्यासाचाही एक भाग आहे. मात्र एखाद्या बोलीचा एखाद्या समुदायाशी असलेला संबंध हा त्या समुदायाच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा किंवा वंशावळीचा स्वतःपुरता निर्णायक पुरावा मानता येत नाही. === महाड परिसरातील कुणबी बोली === महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला. ''Kunbi of Mahad'' हा त्यांच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड असून तो १९६६मध्ये प्रकाशित झाला. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध नोंदींमध्ये या ग्रंथाचा समावेश आहे.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref><ref>{{cite web |title=Publications — Kunbi of Mahad |url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2021/06/publications2021-06.pdf |publisher=महाराष्ट्र शासन, साहित्य व संस्कृती मंडळ }}</ref> महाडचा हा भाषिक प्रकार महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित असल्यामुळे सामाजिक ओळख आणि भाषिक विविधता यांच्या परस्परसंबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरतो. मात्र महाडमध्ये नोंदवलेला हा भाषिक प्रकार संपूर्ण रत्‍नागिरी, रायगड किंवा कोकणातील सर्व कुणबी समाजाची एकसमान बोली होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध अभ्यासावरून काढता येत नाही. प्रादेशिक भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि सामाजिक इतिहास यांनुसार भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असू शकतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === तिलोरी कुणबी बोली === रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास सीमा राजेश वीर यांनी ''कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली'' या लेखातून केला आहे. हा लेख ''भाषा आणि जीवन'' या मराठी भाषावैज्ञानिक नियतकालिकाच्या २०२२ च्या अंकात प्रकाशित झाला असून तो खंड ४०, अंक ३मध्ये पृष्ठ ७ ते १९ या दरम्यान प्रसिद्ध झाला आहे.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या अभ्यासामुळे तिलोरी कुणबी बोलीचा विचार केवळ सामाजिक किंवा प्रशासकीय ओळखीच्या संदर्भात न करता स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाच्या विषयाच्या रूपातही करता येतो. तिलोरी कुणबींच्या भाषिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण, प्रमाण मराठीचा प्रभाव आणि शेजारील कोकणी भाषिक प्रकार यांचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> === मराठीशी संबंध === महाड आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांचा अभ्यास मराठी भाषेच्या व्यापक प्रादेशिक भाषिक विविधतेच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. अमृत माधव घाटगे यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणात ''Kunbi of Mahad''चा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून समावेश करण्यात आला होता.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> मराठी आणि कोकणी यांच्यातील भाषिक संबंधांविषयी भाषाशास्त्रीय अभ्यासात विविध मते मांडली गेली आहेत. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध ऐतिहासिक माहितीनुसार जॉर्ज अब्राहम ग्रिअर्सन यांच्या भाषिक वर्गीकरणात कोकणीचा मराठीशी संबंध जोडला गेला होता; त्यानंतर सुमित्रा मंगेश कात्रे यांच्या ''The Formation of Konkani'' या १९६६मधील अभ्यासात कोकणीच्या स्वतंत्र भाषिक स्वरूपाचा विचार करण्यात आला. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या कुणबी भाषिक प्रकाराला सरसकट ''मराठीची बोली'' किंवा ''कोकणीची बोली'' असे संबोधण्यापेक्षा संबंधित प्रदेशातील भाषिक वैशिष्ट्ये आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचे स्वरूप निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> कुणबी बोलींच्या अभ्यासातून कोकणातील सामाजिक आणि भाषिक विविधतेचा एक महत्त्वाचा पैलू समोर येतो. महाडची कुणबी बोली, रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली आणि इतर स्थानिक भाषिक प्रकार यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रदेश, सामाजिक ओळख, भाषिक संपर्क आणि ग्रामीण सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील परस्परसंबंध अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === कोकणी भाषिक प्रभाव === कोकण हा मराठी आणि कोकणी या दोन्ही भाषिक परंपरांच्या संपर्कातील प्रदेश आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील विविध भाषिक प्रकारांवर शेजारील कोकणी भाषिक क्षेत्राशी झालेल्या संपर्काचा परिणाम झालेला असण्याची शक्यता भाषिक अभ्यासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरते. हा परिणाम शब्दसंपदा, उच्चार, ध्वनिवैशिष्ट्ये किंवा वाक्यरचनेच्या काही घटकांमध्ये दिसू शकतो; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे असू शकते. एखाद्या विशिष्ट शब्दाचा, उच्चाराचा किंवा व्याकरणिक रचनेचा कोकणी प्रभाव म्हणून उल्लेख करण्यासाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय पुरावा आवश्यक असतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व कुणबी बोलींवर कोकणीचा समान किंवा व्यापक प्रभाव आहे, असा निष्कर्ष प्रत्येक उपप्रदेशाच्या स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाशिवाय काढणे योग्य ठरत नाही. महाड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांमध्ये काही साम्य आढळू शकते; परंतु त्यांचे भौगोलिक वितरण, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि ऐतिहासिक विकास समान असल्याचे गृहीत धरता येत नाही. महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यासही उपलब्ध आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> === स्थानिक शब्दसंपदा === बोलीभाषेच्या अभ्यासातील महत्त्वाचा घटक म्हणजे स्थानिक शब्दसंपदा. शेती, पाऊस, भातशेती, जलव्यवस्था, घररचना, शेतीची अवजारे, समुद्र, डोंगर, वनस्पती, प्राणी आणि ग्रामजीवनाशी संबंधित शब्दांमधून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, पर्यावरण आणि सांस्कृतिक अनुभवांचे भाषिक प्रतिबिंब दिसून येऊ शकते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक शब्दसंपदेचा संबंध पारंपरिक शेतीपद्धती, घररचना आणि ग्रामजीवनाशी जोडून पाहता येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांच्या सर्वेक्षणात करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक वैशिष्ट्ये आणि स्थानिक शब्दसंपदेचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोत उपलब्ध होतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांच्या २०२२मधील अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र विचार करण्यास आधार मिळतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> स्थानिक शब्दसंपदा सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासासाठी पूरक पुरावा देऊ शकते; मात्र एखादा शब्द केवळ एखाद्या विशिष्ट समुदायापुरता मर्यादित आहे किंवा त्याचा उगम एखाद्या विशिष्ट प्राचीन भाषेतच झाला आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या शब्दाच्या स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी शब्दव्युत्पत्ती, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, ऐतिहासिक नोंदी आणि संबंधित भाषांमधील समांतर शब्दरूपांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो. === उच्चारवैशिष्ट्ये === प्रादेशिक बोलींच्या अभ्यासात प्रमाण भाषेच्या तुलनेत आढळणारे ध्वनी, स्वरांचे उच्चार, व्यंजनांचे उच्चार, शब्दांतील अक्षररचना आणि बोलण्याची लय यांचा विचार केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे या बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास प्रमाण मराठीच्या तुलनेत भाषाशास्त्रीय पद्धतीने करता येतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भातही उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. तिलोरी कुणबी बोलीवर उपलब्ध असलेल्या भाषाशास्त्रीय अभ्यासात या बोलीचा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> मात्र बोलीच्या विशिष्ट उच्चारवैशिष्ट्यांचे वर्णन करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासातील उदाहरणे, ध्वनिलेखन आणि लिप्यंतर यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध प्राथमिक अभ्यासात स्पष्टपणे नोंद नसलेली उच्चाररूपे अनुमानाने मांडणे योग्य ठरत नाही. त्यामुळे कुणबी बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा सविस्तर अभ्यास संबंधित भाषाशास्त्रीय स्रोतांच्या आधारेच करणे आवश्यक आहे. === व्याकरणाची वैशिष्ट्ये === बोलीभाषेचे व्याकरण प्रमाण भाषेपेक्षा पूर्णपणे स्वतंत्र असणे आवश्यक नसते. क्रियापदांची रूपे, विभक्तीप्रत्यय, सर्वनामे, लिंग आणि वचन, काळ, वाक्यरचना तसेच शब्दक्रम यांसारख्या घटकांमध्ये प्रादेशिक किंवा सामाजिक फरक आढळू शकतात. महाडच्या कुणबी बोलीच्या स्वतंत्र भाषिक वर्णनाचा उपयोग तिच्या व्याकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. अमृत माधव घाटगे यांच्या महाडच्या कुणबी बोलीवरील अभ्यासामुळे या बोलीच्या भाषिक रचनेचा स्वतंत्र संदर्भ उपलब्ध होतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यासही महत्त्वाचा पूरक स्रोत आहे. या अभ्यासाच्या आधारे तिलोरी कुणबी बोलीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> कुणबी बोलीचे व्याकरण प्रमाण मराठीपासून पूर्णपणे स्वतंत्र आहे किंवा ती स्वतंत्र भाषा आहे, असा निष्कर्ष केवळ तिच्या स्वतंत्र बोलीअभ्यासाच्या अस्तित्वावरून काढता येत नाही. तिच्या व्याकरणाचा विचार करताना प्रादेशिक मराठीचे स्वरूप, कोकणीशी असलेला भाषिक संपर्क आणि संबंधित प्रदेशातील इतर बोली यांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे. === शेती आणि बोलीभाषा === कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनाशी संबंधित शब्दसंपदा ही कोकणातील ग्रामीण भाषिक अभ्यासाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरू शकते. भातशेती, नांगरणी, पेरणी, रोपलागवड, कापणी, धान्यसाठवण, जलव्यवस्था, पशुधन आणि शेतीची अवजारे यांसंबंधीचे स्थानिक शब्द त्या प्रदेशातील कृषीपद्धती आणि दैनंदिन जीवनाचे भाषिक प्रतिबिंब दर्शवू शकतात. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात शेती, घररचना, स्थानिक साधने आणि ग्रामजीवन यांचा परस्परसंबंधही दिसून येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून, त्या अभ्यासामुळे कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित स्थानिक शब्दसंपदेचा भाषाशास्त्रीय संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तथापि एखाद्या कृषीशब्दाची व्युत्पत्ती, त्याचे विशिष्ट भौगोलिक मूळ किंवा तो शब्द केवळ कुणबी समाजापुरताच मर्यादित असल्याचा निष्कर्ष केवळ स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास, ऐतिहासिक शब्दकोश, संबंधित बोलींची उदाहरणे आणि उपलब्ध भाषिक नोंदींचा आधार आवश्यक असतो. === बोली आणि सामाजिक ओळख === भाषा ही सामाजिक आणि प्रादेशिक ओळखीचा एक घटक असू शकते. कुणबी समाजाशी संबंधित काही भाषिक प्रकारांना त्यांच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीशी जोडून स्वतंत्रपणे अभ्यासण्यात आले आहे. महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अमृत माधव घाटगे यांनी केलेला अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील सीमा राजेश वीर यांचा अभ्यास याची उदाहरणे आहेत.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> मात्र भाषा आणि जातीय ओळख यांच्यात सरळ किंवा एकरेषीय संबंध असतोच असे नाही. एकाच सामाजिक समुदायातील लोक वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये भिन्न भाषिक प्रकार वापरू शकतात. त्याचप्रमाणे एखादा भाषिक प्रकार एकापेक्षा अधिक सामाजिक समूहांकडून वापरला जाऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या बोलीवरून तिची जातीय ओळख निश्चित करणे भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना म्हणूनच बोलीभाषेचा विचार जमीन, शेती, स्थलांतर, ग्रामजीवन, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि प्रादेशिक संस्कृती यांच्या व्यापक संदर्भात करणे अधिक उपयुक्त ठरते. === प्रमाण मराठीचा प्रभाव === शिक्षण, मुद्रण, प्रशासन, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांच्या विस्तारामुळे महाराष्ट्रातील अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांवर प्रमाण मराठीचा प्रभाव वाढला आहे. शाळा, सरकारी कार्यालये, मुद्रित माध्यमे आणि आधुनिक संप्रेषणाच्या साधनांमध्ये प्रमाण मराठीचा वापर वाढल्यामुळे काही स्थानिक बोलींचा दैनंदिन वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे. भाषिक सर्वेक्षणांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध भाषिक प्रकारांची नोंद करण्यात आली आहे. Survey of Dialects of Marathi Languageच्या माहितीनुसार महाराष्ट्रातील भाषिक विविधतेच्या अभ्यासात अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे आणि सर्व भाषिक प्रकारांना मराठीच्या बोली म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही, असे नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करताना त्यांना पूर्वनिर्धारितपणे प्रमाण मराठीच्या बोली म्हणून किंवा स्वतंत्र भाषा म्हणून वर्गीकृत करण्याऐवजी संबंधित प्रदेशातील उपलब्ध भाषाशास्त्रीय पुरावे, भाषिक रचना, भौगोलिक वितरण आणि इतर भाषांशी असलेला संपर्क यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. === आधुनिक भाषिक बदल === कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांवर आधुनिक शिक्षण, शहरीकरण, स्थलांतर, प्रसारमाध्यमे आणि प्रमाण मराठीच्या वाढत्या वापराचा परिणाम होत आहे. इंग्रजीच्या वाढत्या वापरामुळेही विशेषतः शिक्षण, रोजगार आणि शहरी व्यवहारांच्या क्षेत्रात भाषिक वापराच्या स्वरूपात बदल होत आहेत. या प्रक्रियेमुळे घरगुती आणि स्थानिक व्यवहारांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या काही प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक शब्दसंपदेचे संकलन आणि बोलीच्या सांस्कृतिक दस्तऐवजीकरणाचे प्रयत्न झाल्याचे समकालीन वृत्तांतांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. चिपळूण, संगमेश्वर आणि राजापूर परिसरात तिलोरी बोलीशी संबंधित शब्दसंपदेचे संकलन करण्यात आल्याचे या वृत्तांतात म्हटले आहे.<ref>{{cite web |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832 |publisher=ई-सकाळ }}</ref> या वृत्तांतानुसार सुमारे नऊ हजार शब्द, सुमारे साठ गाणी आणि काही म्हणी संकलित करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832 |publisher=ई-सकाळ }}</ref> या प्रकारचे स्थानिक संकलन तिलोरी बोलीच्या शब्दसंपदेचे आणि लोकसाहित्याचे दस्तऐवजीकरण करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. मात्र या संकलनातील सामग्रीचा उपयोग संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील किंवा संपूर्ण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचे प्रतिनिधिक स्वरूप म्हणून करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === बोलीचे संवर्धन === बोलीभाषांच्या दस्तऐवजीकरणासाठी शब्दसंग्रह, म्हणी, लोकगीते, लोककथा, पारंपरिक संभाषणे आणि स्थानिक भाषिक नमुने यांचे संकलन महत्त्वाचे ठरते. अशा सामग्रीतून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, कृषीपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचे भाषिक स्वरूप नोंदवता येते. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा भाषिक सामग्रीला पूरक ऐतिहासिक-सांस्कृतिक स्रोत म्हणूनही पाहता येते.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर शब्दसंपदा, गीते आणि म्हणी यांचे संकलन झाल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref>{{cite web |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832 |publisher=ई-सकाळ }}</ref> भाषिक संवर्धनाच्या दृष्टीने अशा स्थानिक प्रयत्नांना शास्त्रीय भाषिक सर्वेक्षण, ध्वनिमुद्रण, लिप्यंतरण, शब्दकोश निर्मिती आणि डिजिटल संग्रह यांची जोड मिळाल्यास बोलीभाषेच्या पुढील अभ्यासासाठी अधिक व्यापक स्रोतसामग्री उपलब्ध होऊ शकते. विशेषतः वृद्ध पिढीकडे उपलब्ध असलेली स्थानिक शब्दसंपदा, म्हणी, लोकगीते आणि पारंपरिक भाषिक वापर यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यास भाषिक आणि सांस्कृतिक वारशाच्या नोंदी जतन करण्यास मदत होऊ शकते. === कुणबी बोलींचा तुलनात्मक अभ्यास === महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली यांचा उल्लेख एकाच व्यापक संदर्भात होत असला तरी हे दोन्ही भाषिक प्रकार समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. अमृत माधव घाटगे यांचा अभ्यास महाड परिसरातील कुणबी बोलीवर केंद्रित आहे, तर सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीशी संबंधित आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या दोन्ही भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास करताना ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि भौगोलिक वितरण या घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. भौगोलिक जवळीक किंवा सामाजिक साम्य यांवरून दोन बोलींचे भाषिक स्वरूप समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. महाड, रायगड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास त्यांच्या भाषिक साम्यांबरोबरच प्रादेशिक फरकही अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. मात्र अशा तुलनात्मक निष्कर्षांसाठी संबंधित बोलींच्या प्रत्यक्ष भाषिक नमुन्यांचा आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे. === भाषिक इतिहास आणि कुणबी समाज === कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा इतिहास हा कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या दीर्घकालीन भाषिक परिवर्तनाच्या संदर्भात पाहता येतो. कृषीप्रधान ग्रामजीवन, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा, बाजारपेठा, शेजारील भाषिक समुदायांशी संपर्क, स्थलांतर, शिक्षण आणि शहरीकरण या विविध प्रक्रियांचा भाषिक वापरावर परिणाम झाला असण्याची शक्यता आहे. कोकणातील ग्रामीण जीवन आणि कृषीसंस्कृतीच्या अभ्यासातून या भाषिक परिवर्तनाची सामाजिक पार्श्वभूमी समजण्यास पूरक संदर्भ मिळू शकतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> मात्र उपलब्ध भाषिक अभ्यासांवरून कुणबी बोलीची थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन वंशावळ निश्चित करता येत नाही. त्याचप्रमाणे एखाद्या आधुनिक बोलीचे अस्तित्व हे त्या समुदायाच्या प्राचीन स्थलांतराचा थेट पुरावा मानता येत नाही. भाषिक इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांचा परस्पर संबंध असला तरी त्यांच्या निष्कर्षांसाठी भाषाशास्त्रीय, ऐतिहासिक आणि सामाजिक स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक भाषिक अभ्यासांचे महत्त्व === महाडच्या कुणबी बोलीसाठी अमृत माधव घाटगे यांचा १९६६मधील अभ्यास हा कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकाराच्या दस्तऐवजीकरणातील महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा अभ्यास मराठीच्या बोलींच्या व्यापक सर्वेक्षणाच्या प्रकल्पाचा भाग होता.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref><ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास आधुनिक काळातील महत्त्वाचा भाषाशास्त्रीय संदर्भ उपलब्ध करून देतो.<ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या दोन्ही स्रोतांचा एकत्रित विचार केल्यास कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास वेगवेगळ्या कालखंडांच्या संदर्भात करता येतो. एकीकडे १९६० च्या दशकातील शास्त्रीय बोली-सर्वेक्षणातून महाड परिसरातील भाषिक स्वरूपाचे दस्तऐवजीकरण झाले, तर दुसरीकडे २०२० च्या दशकातील अभ्यासातून रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र विचार उपलब्ध झाला आहे. या दोन्ही अभ्यासांमधील काल, प्रदेश आणि अभ्यासपद्धतीतील फरक लक्षात घेऊनच त्यांची तुलना करणे आवश्यक आहे. === भाषिक नोंदींच्या मर्यादा === कुणबी बोलीविषयी उपलब्ध भाषिक स्रोतांचा वापर करताना काही मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रथम, महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली या स्वतंत्र प्रादेशिक भाषिक अभ्यासांचे विषय आहेत. त्यामुळे दोन्ही भाषिक प्रकारांचे स्वरूप एकसमान आहे असे गृहीत धरता येत नाही. दुसरे, एखाद्या बोलीचा विशिष्ट सामाजिक समुदायाशी संबंध असला तरी त्या बोलीच्या आधारे त्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती किंवा प्राचीन वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. तिसरे, मराठी, कोकणी आणि त्यांच्या विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांमधील संबंध ऐतिहासिक आणि भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या गुंतागुंतीचे आहेत.<ref>{{cite web |title=Previous Dialect Surveys of Marathi |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> त्यामुळे कुणबी बोलीची उत्पत्ती अमुक एका प्राचीन भाषेपासून झाली, सर्व कुणबी समाज एकच बोली बोलतो किंवा तिलोरी कुणबी बोली ही संपूर्ण कोकणातील एकमेव कुणबी बोली आहे, अशी निश्चित विधाने उपलब्ध भाषिक पुराव्यांच्या आधारे करता येत नाहीत. अशा निष्कर्षांसाठी विविध प्रदेशांतील भाषिक नमुने, ऐतिहासिक नोंदी आणि तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहेत. === कोकणातील कुणबी बोलींचे भाषिक महत्त्व === कोकणातील कुणबी बोलींचे महत्त्व केवळ सामाजिक ओळखीच्या संदर्भापुरते मर्यादित नसून त्या प्रदेशातील भाषिक विविधतेच्या दस्तऐवजीकरणातही आहे. महाडमधील कुणबी बोलीचा १९६६मधील स्वतंत्र भाषिक अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील २०२२मधील अभ्यास यांमुळे कुणबी समाजाशी संबंधित दोन वेगवेगळ्या प्रादेशिक भाषिक संदर्भांची नोंद उपलब्ध झाली आहे.<ref>{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |location=Bombay |year=1966 }}</ref><ref>{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या भाषिक अभ्यासांमधून कोकणातील ग्रामीण जीवन, कृषी संस्कृती आणि स्थानिक शब्दसंपदेच्या अभ्यासाला पूरक सामग्री मिळते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन, शेती, लोकसंख्या, महसूल आणि प्रशासकीय नोंदींबरोबरच उपलब्ध भाषिक दस्तऐवजीकरणाचाही विचार करता येतो. == सामाजिक रचना == कोकणातील कुणबी समाजाची सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाहसंबंध, नातेसंबंध, ग्रामजीवन आणि स्थानिक सामाजिक संस्थांशी संबंधित होती. मात्र कोकणातील कुणबी समाज एकसंध सामाजिक घटक होता असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी, रायगड, सावंतवाडी, महाड आणि उत्तर कोकणातील कुणबी समाजांच्या सामाजिक जीवनावर स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, कृषीव्यवस्था, ग्रामरचना आणि प्रादेशिक परंपरांचा प्रभाव होता. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील विविध समुदायांच्या सामाजिक आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये लोकसंख्या, ग्रामीण जीवन, शेती आणि सामाजिक समूहांची माहिती नोंदवण्यात आली आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या सामाजिक रचना, कुटुंबव्यवस्था, विवाहपद्धती, नातेसंबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{cite book |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Calcutta |year=2004 }}</ref> कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामसंस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या ग्रामीण-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यासाठी उपलब्ध स्थानिक इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील साहित्य पूरक स्रोत म्हणून वापरता येते.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === कुटुंब === कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक जीवनात कुटुंब ही महत्त्वाची सामाजिक आणि आर्थिक संस्था होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंबातील विविध सदस्यांचा शेतीच्या कामांमध्ये सहभाग असे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषी कामांमध्ये कुटुंबाच्या सहभागाचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> कुटुंबाची आर्थिक रचना जमीनधारणा, कुटुंबाचा आकार, शेतीचे स्वरूप, पशुधन आणि उपलब्ध संसाधने यांशी संबंधित होती. कृषी उत्पादनाबरोबरच पशुपालन, घरगुती कामे आणि स्थानिक रोजगार यांचा कुटुंबाच्या उपजीविकेत सहभाग असू शकत होता. त्यामुळे ग्रामीण कृषी समाजात कुटुंबाची भूमिका सामाजिक संबंधांबरोबरच आर्थिक जीवनाशीही जोडलेली होती.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांमध्ये संयुक्त आणि विभक्त कुटुंबांचे प्रकार नोंदवण्यात आले आहेत. त्यामुळे संपूर्ण कुणबी समाजात एकच कुटुंबपद्धती प्रचलित होती असे मानणे योग्य नाही. कुटुंबव्यवस्थेचे स्वरूप प्रदेश, आर्थिक परिस्थिती आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.<ref>{{cite book |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Calcutta |year=2004 }}</ref> === कुळ === कुळ ही संकल्पना कुटुंबीय वंशपरंपरा, सामाजिक ओळख आणि विवाहसंबंधांच्या संदर्भात महत्त्वाची ठरते. महाराष्ट्रातील विविध ग्रामीण समाजांच्या सामाजिक रचनेत कुटुंबसमूह, आडनावे, वंशपरंपरा आणि विवाहनियम यांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते.<ref>{{cite book |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Calcutta |year=2004 }}</ref> काही कुणबी समुदायांमध्ये समान कुळ किंवा जवळच्या वंशसमूहातील विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे तुलनात्मक मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र अशा प्रथा सर्व प्रदेशांतील कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होत्या असे गृहीत धरता येत नाही.<ref>{{cite book |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=IV |last=Russell |first=R. V. |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 }}</ref> कुळ, गोत्र, देवक आणि आडनाव या संज्ञा सामाजिक संदर्भानुसार वापरल्या जात असल्यामुळे त्यांचे अर्थ सर्व प्रदेशांत समान असतीलच असे नाही. विशेषतः कोकणातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना स्थानिक विवाहपद्धती, कुटुंबव्यवस्था, देवकपरंपरा, आडनावे आणि प्रादेशिक सामाजिक संकेत यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील ग्रामीण कुटुंबव्यवस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक इतिहास व ग्रामीण जीवनावरील स्रोत पूरक ठरू शकतात. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामव्यवस्था आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === देवक === कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि विवाहसंस्थेच्या संदर्भात देवक ही महत्त्वाची संकल्पना मानली जाते. देवक हे वनस्पती, वृक्ष, प्राणी, वस्तू किंवा अन्य प्रतीकाशी संबंधित कुलचिन्ह अथवा संरक्षक प्रतीकाच्या स्वरूपात आढळू शकते. महाराष्ट्रातील कुणबी समाजावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये देवक, गोत्र, कुळ आणि विवाहनियम यांचा परस्परसंबंध नोंदवण्यात आला आहे.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमध्ये विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय आणि गॅझेटियर नोंदींवरून दिसते. मात्र अशा विवाहनियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि उपसमूहानुसार बदलत असल्यामुळे ते संपूर्ण कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होते असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या संदर्भात १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत तयार करण्यात आलेल्या Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठा कुटुंबांच्या सामाजिक जीवनाचे वर्णन आढळते. या सर्वेक्षणाच्या प्रकाशनात स्थानिक सामाजिक प्रथा, कुटुंबव्यवस्था आणि सांस्कृतिक जीवनाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite report |title=Kunkeri Village Survey Monograph |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |series=Census of India, 1961 }}</ref> देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक श्रद्धेशी मर्यादित नसून विवाहसंबंध आणि सामाजिक ओळख यांच्याशीही जोडलेला असल्याचे या प्रकारच्या नोंदींमधून दिसते. तथापि देवकाची नावे, त्यांच्याशी संबंधित प्रथा आणि विवाहनियम यांमध्ये स्थानिक फरक असू शकतात. === विवाह === कुणबी समाजातील विवाह हा कुटुंब, कुळ आणि विस्तारित नातेसंबंधांना जोडणारा महत्त्वाचा सामाजिक विधी होता. विवाह ठरविताना कुटुंबीय संबंध, कुळ, आडनाव, देवक आणि संबंधित सामाजिक नियमांचा विचार केला जात असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळते.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समुदायांच्या विवाहपद्धतींच्या वर्णनांमध्ये समान कुळातील विवाह टाळणे आणि काही ठिकाणी समान आडनाव किंवा देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाहास प्रतिबंध असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Poona |volume=18 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1885 }}</ref> या विवाहनियमांमधून कुणबी समाजातील जातीय किंवा सामाजिक अंतर्विवाहाबरोबरच कुळ, देवक किंवा वंशसमूहाच्या पातळीवरील बहिर्विवाहाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे दिसते. मात्र या नियमांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक सामाजिक परंपरेनुसार बदलत होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात विवाह हा केवळ दोन व्यक्तींमधील संबंध न राहता दोन कुटुंबे आणि त्यांच्या नातेसंबंधांना जोडणारी सामाजिक प्रक्रिया होती. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवन, कुटुंबव्यवस्था आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा संबंधांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === नातेसंबंध === कुणबी समाजाच्या पारंपरिक ग्रामीण जीवनात रक्तसंबंध, विवाहसंबंध आणि शेजारधर्म यांना महत्त्व होते. विस्तारित कुटुंब, सासर-माहेरचे संबंध आणि इतर नातेसंबंध सामाजिक समारंभ आणि जीवनचक्रातील विधींमध्ये सक्रिय असत.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> जन्म, नामकरण, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये नातेवाईक आणि समाजातील इतर व्यक्तींचा सहभाग असे. अशा विधींमुळे कुटुंबांमधील सामाजिक संबंध दृढ होण्यास मदत होत असे. कोकणातील ग्रामीण समाजात कुटुंब, नातेसंबंध, शेती आणि ग्रामजीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === विवाहासंबंधी सामाजिक नियम === कुणबी समाजातील विवाहासाठी विविध सामाजिक नियम प्रचलित होते. समान कुळ किंवा देवकातील विवाह टाळणे, विशिष्ट नातेसंबंधांमध्ये विवाहास प्रतिबंध करणे आणि विवाहासाठी मान्य सामाजिक चौकट पाळणे यांचा उल्लेख महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळतो.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> विवाहनियमांमध्ये उपसमूह आणि प्रदेशानुसार फरक असल्याचेही नोंदींवरून दिसते. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला मान्यता असल्याचे, तसेच काही समूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र या प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजासाठी समान होत्या असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> म्हणून कुणबी समाजातील विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना प्रदेश, उपसमूह, आर्थिक स्थिती, स्थानिक सामाजिक परंपरा आणि कालखंड या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. ऐतिहासिक नोंदींमधील एखादी प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. === विधवा पुनर्विवाह आणि विवाहविच्छेद === कुणबी समाजातील काही उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला सामाजिक मान्यता असल्याचे मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते. त्याचप्रमाणे काही उपसमूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रथांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह, सामाजिक स्थान आणि कालखंडानुसार बदलत असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट कुणबी उपसमूहात आढळणारी विधवा पुनर्विवाहाची किंवा विवाहविच्छेदाची प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडता येत नाही. ऐतिहासिक विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना तत्कालीन सामाजिक नियम आणि आधुनिक काळातील कायदेशीर व सामाजिक व्यवस्था यांच्यात फरक करणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील किंवा आधुनिक कुणबी समाजातील विवाहपद्धती केवळ १९व्या शतकातील मानववंशशास्त्रीय वर्णनांच्या आधारे निश्चित करता येत नाहीत. === ग्रामजीवन === कोकणातील कुणबी समाजाचे पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवन गाव, शेती आणि स्थानिक सामाजिक संबंधांशी घट्टपणे जोडलेले होते. शेती, पाणी, देवस्थान, सण, बाजारपेठ, श्रमवाटप आणि परस्पर सहाय्य या घटकांमधून ग्रामीण समाजजीवनाची रचना विकसित होत असे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण लोकांचे शेतीशी असलेले संबंध, कुटुंबव्यवस्था, विवाह, सामाजिक समारंभ, धार्मिक प्रथा आणि स्थानिक व्यवसाय यांचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> गाव हे कृषी उत्पादनाचे केंद्र असण्याबरोबरच सामाजिक आणि धार्मिक व्यवहारांचेही केंद्र होते. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि विविध धार्मिक समारंभांमध्ये गावातील वेगवेगळे सामाजिक समूह सहभागी होत असत. त्यामुळे ग्रामजीवन हे केवळ शेतीच्या उत्पादनाशी संबंधित नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंधांचेही महत्त्वाचे क्षेत्र होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना कुटुंब, शेती, स्थानिक परंपरा, धार्मिक आचार आणि ग्रामसमुदाय यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संदर्भासाठी स्थानिक ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासही पूरक ठरतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === ग्रामसंस्था आणि परस्परावलंबन === पारंपरिक कोकणी ग्रामजीवनात कृषक आणि विविध सेवा देणाऱ्या समूहांमध्ये परस्परावलंबी संबंध अस्तित्वात होते. शेती आणि दैनंदिन ग्रामीण जीवनासाठी लोहार, सुतार, न्हावी, परीट, गुरव आणि इतर सेवा देणाऱ्या व्यक्ती किंवा समूहांची आवश्यकता असे. त्याबदल्यात त्यांना धान्य, उत्पन्नातील हिस्सा किंवा इतर पारंपरिक मोबदला मिळत असल्याचे ग्रामीण सामाजिक व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> अशा परस्परावलंबी संबंधांचे स्वरूप गाव, प्रदेश आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेनुसार बदलत होते. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व गावांमध्ये एकसारखी बलुतेदारी व्यवस्था अस्तित्वात होती असे सरसकट म्हणता येत नाही. विशेषतः कोकणातील जमीनव्यवस्था, खोतपद्धती, वतनव्यवस्था आणि स्थानिक ग्रामरचना यांचा स्वतंत्र संदर्भात विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> कोकणातील ग्रामजीवनात अशा परस्परावलंबी संबंधांचा परिणाम कृषी उत्पादन, स्थानिक सेवा, सामाजिक समारंभ आणि दैनंदिन व्यवहारांवर होत असे. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना केवळ जमीनधारणा किंवा शेतीपुरता विचार न करता ग्रामसंस्था आणि इतर ग्रामीण समूहांशी असलेले संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. === सामाजिक संघटना === पारंपरिक कुणबी समाजातील सामाजिक संबंध कुटुंब, कुळ, गाव आणि व्यापक सामाजिक समुदाय या विविध स्तरांवर विकसित झाले होते. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक समारंभ आणि स्थानिक वादविवाद यांसारख्या प्रसंगी कुटुंबातील तसेच समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींना भूमिका असू शकत होती. या सामाजिक संबंधांचे स्वरूप प्रदेश आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत होते.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्ती, कुटुंबसमूह किंवा स्थानिक सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून सामाजिक प्रश्न आणि वाद सोडवण्याच्या प्रथांचा उल्लेख आढळतो. तथापि प्रत्येक कुणबी गावात किंवा प्रत्येक उपसमूहात औपचारिक जातपंचायत अस्तित्वात होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक पुराव्याची आवश्यकता आहे.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> कोकणातील सामाजिक जीवनाचा विचार करताना ग्रामसमुदाय, कुटुंबीय संबंध, धार्मिक परंपरा आणि परस्पर सहाय्य यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संबंध यांचे परस्परसंबंधही महत्त्वाचे ठरतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === पारंपरिक सामाजिक भूमिका === कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका प्रामुख्याने कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. जमीन कसणे, पिकांची लागवड, पशुधनाचे पालन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील सहभाग हे त्यांच्या जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते. रत्‍नागिरी, कोलाबा आणि ठाणे या ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा कृषक समुदाय म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कुणबींचे कृषीशी असलेले ऐतिहासिक संबंध महत्त्वाचे असले तरी कुणबी आणि शेतकरी या दोन संज्ञा समानार्थी मानता येत नाहीत. कृषक ही आर्थिक किंवा व्यवसायाधारित संज्ञा होती, तर कुणबी ही सामाजिक समुदायाची ओळख होती. त्यामुळे प्रत्येक कृषक कुणबी होता किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती असे म्हणता येत नाही. कालांतराने कुणबी समाजातील व्यक्तींनी शेतीबरोबरच मजुरी, व्यापार, वाहतूक, सरकारी सेवा, लष्करी सेवा आणि इतर व्यवसाय स्वीकारल्याचे महाराष्ट्रावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत दिसून येते.<ref>{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> === स्त्रियांची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका === कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत स्त्रियांचा सामाजिक आणि आर्थिक सहभाग महत्त्वाचा होता. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण आणि कृषक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये स्त्रिया आणि मुले शेतीशी संबंधित विविध कामांमध्ये सहभागी होत असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> शेतीतील कामांबरोबरच घरगुती उत्पादन, पशुधनाची देखभाल, अन्नप्रक्रिया, धान्यसाठवण आणि धार्मिक-सामाजिक विधींमध्येही स्त्रियांचा सहभाग असू शकत होता. कृषीप्रधान कुटुंबात घरगुती आणि कृषी कामांमध्ये स्पष्ट विभाजन नसल्यामुळे कुटुंबाच्या उपजीविकेत स्त्रियांचे योगदान विविध स्वरूपाचे होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात स्त्रियांची भूमिका समजून घेताना कुटुंबव्यवस्था, शेती, घरगुती अर्थव्यवस्था आणि धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> मात्र ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील स्त्रियांच्या भूमिकेविषयीची वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनातून तयार झालेली असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कुणबी समाजातील स्त्रियांच्या जीवनाचे सार्वत्रिक किंवा अपरिवर्तनीय चित्र मानता येत नाही. प्रदेश, कुटुंबाची आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक परिस्थितीनुसार स्त्रियांच्या कामाच्या स्वरूपात फरक असण्याची शक्यता होती. === धार्मिक जीवन आणि सामाजिक रचना === कुणबी समाजातील पारंपरिक धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कुटुंबीय देवता आणि हिंदू धार्मिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. जन्म, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या प्रथा प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> देवक ही संकल्पना या संदर्भात विशेष महत्त्वाची ठरते. देवकाचा संबंध धार्मिक प्रतीकात्मकतेबरोबरच विवाहनियमांशी जोडलेला असल्यामुळे धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संस्था यांचे परस्परसंबंध स्पष्ट होतात. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाह टाळण्याची प्रथा नोंदवली गेली आहे.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील ग्रामीण जीवनात धार्मिक परंपरा या ग्रामसमुदायाच्या सामाजिक जीवनाशीही जोडलेल्या होत्या. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि धार्मिक समारंभ हे केवळ श्रद्धेचे विषय नसून सामाजिक सहभाग आणि सामुदायिक संबंध दृढ करणारे प्रसंगही होते. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात स्थानिक परंपरा, कुटुंबव्यवस्था, ग्रामजीवन आणि धार्मिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === सामाजिक स्तर आणि प्रादेशिक फरक === कुणबी समाजाच्या अंतर्गतही आर्थिक आणि सामाजिक स्थितीत फरक होते. जमीनधारणा, जमिनीची गुणवत्ता, कुटुंबाचा आकार, कृषी उत्पादन, पशुधन, गावातील सामाजिक स्थान, कर्ज आणि उपलब्ध आर्थिक साधने यांनुसार कुटुंबांच्या परिस्थितीत भिन्नता असू शकत होती. ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण समाजातील विविध आर्थिक स्तर, कृषक, मजूर आणि इतर घटकांच्या परिस्थितीचे वर्णन आढळते. विवाह, सामाजिक समारंभ आणि कौटुंबिक खर्च यांमध्येही आर्थिक स्थितीनुसार फरक असल्याचे नोंदवले आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer — Capitals and Capitalists |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या संदर्भात जमीनधारणा आणि कृषीव्यवस्थेतील स्थानानुसार आर्थिक स्थितीत फरक असल्याचे जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधूनही दिसते. काही कृषक वारसाहक्की हक्कांशी संबंधित होते, तर इतर कृषकांचे जमीन आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंध वेगळ्या स्वरूपाचे होते.<ref>{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्यामुळे कुणबी समाजाला आर्थिकदृष्ट्या एकसमान समुदाय मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. कोकणातील वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये जमीन, शेती, बाजारपेठ, रोजगार आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांतील फरकांमुळे कुणबी कुटुंबांच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीतही भिन्नता निर्माण झाली होती. === सावंतवाडीतील कुणबी सामाजिक रचना === सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील कुणबींच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेले कुंकेरी गावाचे सर्वेक्षण महत्त्वाचे ठरते. या सर्वेक्षणावर आधारित Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठ्यांची कुटुंबव्यवस्था, धार्मिक प्रथा, देवक, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि ग्रामजीवनाचे विविध पैलू नोंदवण्यात आले आहेत.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> या सर्वेक्षणात कदंब किंवा कळंब या देवकाचा उल्लेख आढळतो. काही कुटुंबांना त्यांच्या पूर्वीच्या देवकाची माहिती किंवा स्मृती उपलब्ध नसल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> या नोंदीवरून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संस्था काळानुसार बदलू शकतात, तसेच काही परंपरांची स्मृती कमी होऊ शकते, असे दिसून येते. मात्र कुंकेरी गावातील या नोंदीवरून संपूर्ण सावंतवाडी किंवा कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान देवकपरंपरा होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === सामाजिक परिवर्तन === विसाव्या शतकात शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, स्थलांतर, सरकारी प्रशासन, बाजारपेठांचा विस्तार, सुधारलेले दळणवळण आणि आधुनिक कायदे यांमुळे कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल घडत गेले. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये शिक्षण, दळणवळण, प्रशासन, व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदलांचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> या परिवर्तनाचा परिणाम विवाहसंस्था, कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, शिक्षण आणि सामाजिक संघटनांवर झाला. तथापि या बदलांचा वेग आणि स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे होते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेल्या कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> ग्रामीण भागातून मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्येही बदल झाला. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद केले आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी केला जात असल्याचेही वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> त्याच गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करीत असल्याचेही नमूद केले आहे. मुंबईत रोजगार करणारे काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांना पैसे पाठवत आणि गावातील जमीन व शेतीशी संबंध कायम ठेवत असल्याचे वर्णन आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या प्रक्रियेमुळे काही कुटुंबांनी शेती कायम ठेवून शहरी किंवा हंगामी रोजगार स्वीकारला, तर काही कुटुंबांचे उत्पन्न हळूहळू शेतीबाहेरील रोजगाराशी अधिक जोडले गेले. ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांच्यातील हा संबंध पुढील काळात कोकणातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरला. मात्र हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही. १८८३चा गॅझेटियर विशेषतः ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महाड आणि माणगाव परिसरातील नोंदी देतो. त्यामुळे त्या नोंदींचा उपयोग संबंधित प्रदेशातील कुणबींच्या स्थलांतर आणि रोजगारपद्धतीचा पुरावा म्हणून करणे योग्य आहे; परंतु त्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कोकणातील ग्रामीण सामाजिक परिवर्तन समजून घेताना शेती, कुटुंब, स्थानिक परंपरा, स्थलांतर आणि बाहेरील रोजगार यांचा परस्परसंबंधही महत्त्वाचा ठरतो. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भातील स्थानिक ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक नोंदी या व्यापक परिवर्तनाला पूरक संदर्भ देतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === आधुनिक काळातील सामाजिक ओळख === आधुनिक काळात कुणबी समाजाची सामाजिक ओळख पारंपरिक कुळ, देवक, ग्रामजीवन आणि कृषी व्यवसायापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, विविध व्यवसायांचा स्वीकार, स्थलांतर आणि सामाजिक संस्थांमधील सहभाग यांमुळे समुदायाच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत काळानुसार बदल झाले. महाराष्ट्रातील विविध सामाजिक समूहांच्या अधिकृत अभ्यासांमध्येही पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक रचनेतील या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf }}</ref> या परिवर्तनामुळे पारंपरिक सामाजिक संस्था पूर्णपणे नष्ट झाल्या असे मानता येत नाही. काही कुटुंबांमध्ये कुळ, देवक, ग्रामदेवता आणि पारंपरिक विवाहनियम आजही सामाजिक आणि सांस्कृतिक ओळखीचा भाग असू शकतात; मात्र त्यांचे स्वरूप प्रदेश, कुटुंब आणि पिढीनुसार बदलू शकते. सावंतवाडी–वेंगुर्ले परिसरातील कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजातील देवक आणि संबंधित सामाजिक परंपरांच्या स्थानिक नोंदी करण्यात आल्या आहेत.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> आधुनिक सामाजिक ओळखीच्या निर्मितीत पारंपरिक कृषी व्यवसायाबरोबर शिक्षण, शहरी रोजगार, स्थलांतर आणि आधुनिक सामाजिक व आर्थिक संस्थांचाही प्रभाव पडला आहे. ग्रामीण जीवन आणि शहरी रोजगार यांच्यातील वाढत्या संबंधामुळे काही कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्येही बदल झाले. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती, स्थलांतर आणि बदलत्या सामाजिक संबंधांचा अभ्यास करताना या प्रक्रियांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक आणि सामाजिक अभ्यासांवरून आधुनिक कुणबी समाजातील सामाजिक परिवर्तनाचे एकसमान स्वरूप निश्चित करता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, कुटुंबाची पार्श्वभूमी, शिक्षण आणि स्थलांतराचा अनुभव यांनुसार सामाजिक परिवर्तनाचे स्वरूप वेगवेगळे असू शकते. === सामाजिक रचनेच्या अभ्यासाच्या मर्यादा === कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेविषयी उपलब्ध गॅझेटियर, जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोत हे त्यांच्या-त्यांच्या काळातील निरीक्षणे आणि अभ्यासपद्धतींवर आधारित आहेत. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर हे प्रामुख्याने प्रशासकीय स्वरूपाचे स्रोत असून त्यामध्ये लोकसंख्या, जमीन, शेती, व्यवसाय, सामाजिक समूह आणि स्थानिक संस्थांविषयी माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — General Introduction |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/general_intro.html }}</ref> ब्रिटिशकालीन अधिकाऱ्यांनी केलेली जातीय आणि सामाजिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय दृष्टिकोनातून तयार झाली असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक सामाजिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाला किंवा संपूर्ण कोकण प्रदेशाला लागू होती असे मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराची नोंद आढळते. ही नोंद त्या विशिष्ट प्रदेशातील सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीचा पुरावा म्हणून महत्त्वाची आहे; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> तसेच १९व्या शतकातील कुणबी या सामाजिक किंवा प्रशासकीय संज्ञेची व्याप्ती आणि आधुनिक काळातील कुणबी सामाजिक ओळख यांच्यात थेट समानता गृहीत धरता येत नाही. ऐतिहासिक वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना त्या काळातील प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि संबंधित प्रदेशात वापरल्या गेलेल्या संज्ञा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. सामाजिक रचनेचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना गॅझेटियर, जनगणना, गाव-सर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांची तुलनात्मक चिकित्सा अधिक उपयुक्त ठरते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र सर्वेक्षण करण्यात आले होते. त्यामध्ये कुटुंब, व्यवसाय, आर्थिक स्थिती, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांची माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> या सर्व स्रोतांचा वापर करताना वर्णनात्मक माहिती, प्रशासकीय वर्गीकरण आणि त्यातून काढले जाणारे ऐतिहासिक निष्कर्ष यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. अशा तुलनात्मक पद्धतीमुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेतील सातत्य आणि परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो. === सामाजिक रचनेचे ऐतिहासिक महत्त्व === कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाह आणि ग्रामजीवन या परस्परसंबंधित संस्थांशी जोडलेली होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंब, जमीन आणि उपजीविका यांचे परस्परसंबंध सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे होते. रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशाच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींच्या कृषी जीवनासोबत जमीनधारणा, रोजगार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंधित सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीची नोंद आढळते.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कुळ आणि देवक यांसारख्या सामाजिक संस्थांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रीय नोंदींना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. सावंतवाडी परिसरातील कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजाच्या सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.<ref>{{cite report |title=Village Survey Monograph: Kunkeri Village |series=Census of India, 1961 |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> काळानुसार जमीनव्यवस्था, स्थलांतर, शिक्षण, शहरीकरण, रोजगाराच्या बदलत्या संधी आणि आधुनिक कायदे यांचा पारंपरिक सामाजिक संस्थांवर परिणाम झाला. महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी कृषक भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याची १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील नोंद या ग्रामीण-नागरी संबंधांच्या ऐतिहासिक प्रक्रियेचे उदाहरण आहे. काही जण हंगामी रोजगारानंतर पावसाळ्यापूर्वी गावाकडे परतत असल्याचेही त्यात नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या प्रक्रियांमुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक जीवनात ग्रामीण शेती, हंगामी किंवा कायमस्वरूपी स्थलांतर, शहरी रोजगार आणि बदलत्या आर्थिक संबंधांचे परस्परसंघटन दिसून येते. काही कुटुंबांनी पारंपरिक शेतीशी संबंध कायम ठेवून बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप कालांतराने अधिक वैविध्यपूर्ण झाले. तथापि हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये किंवा सर्व कोकणी प्रदेशांत समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही. कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना नोंदी, ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूलविषयक अभिलेख, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक ठरतो.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra — Major Castes and Tribes |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf }}</ref> या स्रोतांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक संस्था, कृषीआधारित जीवनपद्धती, प्रादेशिक विविधता आणि कालानुसार झालेले सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो. {{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }} === शेती, जमीन आणि अर्थव्यवस्था === कोकणातील कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो. काही कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से पिढ्यान्‌पिढ्या कसत असल्याचे तसेच जमीनमोजणी, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूलव्यवस्था यांचा कृषी उत्पादनाशी संबंध असल्याचे ब्रिटिशकालीन नोंदींमधून दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> कोकणातील कृषीव्यवस्था भौगोलिक परिस्थितीशी जवळून संबंधित होती. डोंगराळ भूभाग, अरुंद सपाट प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि मान्सूनच्या पावसामुळे भातशेतीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये भातजमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले असून, उंचसखल जमिनींवर वेगवेगळ्या पिकांची लागवड केली जात असल्याचे वर्णन आहे. काही भागांत खाडी किंवा किनारी प्रदेशातील पाण्याचे नियमन करून भातखाचरे आणि बागायती जमीन विकसित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html }}</ref> कृषी उत्पादनाच्या पद्धती जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक हवामान यांनुसार बदलत होत्या. रत्‍नागिरीच्या नंतरच्या कृषी नोंदींमध्ये भात, नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांसाठी स्वतंत्र जमीनवापर पद्धतींचा उल्लेख आहे. काही वर्खस जमिनींमध्ये जमिनीची सुपीकता टिकवण्यासाठी विशिष्ट कालावधीसाठी जमीन पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळते.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Crop Rotation |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_crop.html }}</ref> === भातशेती === भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १९५५–५६मध्ये अन्नपिकांखालील क्षेत्रापैकी सुमारे ९० टक्के क्षेत्र धान्यपिकांखाली होते. या धान्यपिकांमध्ये भाताला प्रमुख स्थान होते. त्याच वर्षाच्या तालुकानिहाय आकडेवारीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांमध्ये भाताबरोबर नाचणी, कोद्रा, वरी आणि इतर धान्यांचे उत्पादन नोंदवले आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> रत्‍नागिरीतील भातशेतीचे स्वरूप जमिनीच्या उंची, पाण्याची उपलब्धता आणि सिंचनाच्या साधनांनुसार बदलत होते. पावसाळी हंगामातील भाताबरोबरच काही भागांत बारमाही नाले किंवा विहिरींमधून सिंचनाची सुविधा उपलब्ध असल्यास उन्हाळी हंगामातही भात घेतला जात असे. या पिकाला स्थानिक पातळीवर वायंगण भात म्हटले जात असे. सावंतवाडी, कुडाळ आणि मालवण हे वायंगण भाताच्या उत्पादनाचे महत्त्वाचे प्रदेश असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> वायंगण भातासाठी शेतात पाणी धरून ठेवण्यासाठी बांधबंदिस्ती करणे, जमीन नांगरून चिखलयुक्त करणे आणि उपलब्ध सिंचनपाण्याचे नियोजन करणे आवश्यक असे. त्यामुळे या प्रकारच्या भातशेतीत जमिनीची रचना, पाण्याचे व्यवस्थापन आणि कृषकांचे स्थानिक ज्ञान यांना विशेष महत्त्व होते.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भात हे प्रमुख पीक होते. उपलब्ध गॅझेटियर नोंदीनुसार १९५८–५९मध्ये कोलाबा जिल्ह्यात मोठ्या क्षेत्रावर भाताची लागवड करण्यात आली होती. अलिबाग, पनवेल, माणगाव, महाड, रोहा आणि कर्जत या प्रदेशांमध्ये भात उत्पादनाचे महत्त्व होते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html }}</ref> भातशेतीमुळे कुणबी समाजाच्या ग्रामीण जीवनावरही परिणाम झाला. पेरणी, रोपलागवड, निंदणी, कापणी, मळणी आणि धान्यसाठवण या कृषी प्रक्रियांभोवती ग्रामीण कुटुंबांचे वार्षिक कामाचे चक्र मोठ्या प्रमाणावर संघटित होत असे. कृषी उत्पादन हे केवळ अन्नाचा स्रोत नसून कुटुंबाच्या आर्थिक स्थिती, पशुधन, स्थानिक देवाणघेवाण आणि बाजारपेठेशी असलेल्या संबंधांशीही जोडलेले होते.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> तथापि कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांची कृषीपद्धती किंवा आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनधारणा, जमिनीचा प्रकार, सिंचनाची उपलब्धता, उत्पादनाचे प्रमाण, कुटुंबातील मनुष्यबळ आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार कृषीजीवनाचे स्वरूप बदलत होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाचा अभ्यास करताना शेतीबरोबर जमीनव्यवस्था, ग्रामीण रोजगार आणि स्थलांतर या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === नाचणी आणि इतर धान्ये === भाताबरोबर नाचणी किंवा रागी हे कोकणातील महत्त्वाचे धान्यपीक होते. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये नाचणीचा भातानंतरच्या प्रमुख धान्यपिकांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे. १९५५–५६ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात नाचणीची लागवड मोठ्या क्षेत्रावर केली जात होती. चिपळूण, दापोली, संगमेश्वर, राजापूर, खेड आणि गुहागर या तालुक्यांमध्ये नाचणीचे उत्पादन विशेष उल्लेखनीय असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आढळते.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> नाचणीची लागवड प्रामुख्याने डोंगराळ, उंचसखल आणि तुलनेने कमी पाण्याच्या उपलब्धतेच्या प्रदेशांशी संबंधित होती. त्यामुळे कोकणातील भातखाचरांबरोबरच वर्खस आणि डोंगराळ जमिनींच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत नाचणीला महत्त्वाचे स्थान होते. कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनात भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर स्थानिक धान्यांचा उपयोग अन्नधान्याच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी केला जात असे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि कोद्रा यांसारख्या धान्यांची लागवड केली जात होती. जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये भात आणि नाचणी या दोन्ही पिकांना महत्त्वाचे स्थान असल्याचे दिसून येते. महाड, माणगाव आणि इतर अंतर्गत प्रदेशांतील भौगोलिक परिस्थितीनुसार विविध धान्यपिकांची लागवड केली जात असल्याचे कृषीविषयक नोंदींमधून स्पष्ट होते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html }}</ref> === कडधान्ये === भातशेतीनंतर उपलब्ध होणाऱ्या जमिनीचा उपयोग काही प्रदेशांत कडधान्यांच्या लागवडीसाठी केला जात असे. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये वाल, उडीद आणि हरभरा यांसारख्या कडधान्यांचा उल्लेख आढळतो. काही ठिकाणी ही पिके भातानंतरच्या हंगामात घेतली जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Pulses |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html }}</ref> कडधान्यांच्या लागवडीमुळे भातावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असलेल्या कृषी अर्थव्यवस्थेत पिकांची विविधता निर्माण होत होती. जमिनीचा प्रकार, उपलब्ध ओलावा, हंगाम आणि स्थानिक कृषीपद्धती यांनुसार कडधान्यांची लागवड केली जात असे. काही भागांत भात कापणीनंतर त्याच जमिनीवर पुढील पीक घेतले जात असल्याचे कृषी नोंदींवरून दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Pulses |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html }}</ref> या पिकांच्या विविधतेचा संबंध ग्रामीण कुटुंबांच्या अन्नसुरक्षा आणि कृषी अर्थव्यवस्थेशीही होता. भात हे प्रमुख अन्नधान्य असले तरी नाचणी, वरी, कडधान्ये आणि इतर स्थानिक पिकांमुळे कुटुंबांच्या अन्नधान्याच्या गरजांमध्ये विविधता निर्माण होत असे. त्यामुळे कोकणातील कृषीजीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित न राहता विविध पिकांच्या हंगामी चक्रावर आधारित होते. === नारळ आणि सुपारी === कोकणातील किनारी हवामान आणि उपलब्ध पाणीस्रोतांमुळे नारळाच्या बागांना कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींनुसार समुद्रकिनारी आणि किनारी प्रदेशांमध्ये नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जात होती. काही भागांतील बागायती अर्थव्यवस्थेत नारळाला महत्त्वाचे स्थान होते.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html }}</ref> रत्‍नागिरीतील नारळबागांच्या संदर्भात विहिरीच्या पाण्याचा सिंचनासाठी उपयोग केला जात असल्याची नोंद कृषीविषयक स्रोतांमध्ये आढळते. हिवाळा आणि उन्हाळ्याच्या काळात नारळाच्या झाडांना पुरेसे पाणी उपलब्ध करून देणे आवश्यक असल्याचेही या नोंदींमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Agriculture |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_oil%20seeds.html }}</ref> नारळाबरोबर सुपारी आणि इतर बागायती पिकेही किनारी कोकणातील कृषी उत्पादनाच्या विविधतेचा भाग होती. या बागायती पिकांचा उपयोग स्थानिक उपभोगाबरोबरच बाजारपेठीय देवाणघेवाणीतही होत असे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून ही सर्व बागायती पिके विशेषतः कुणबी समाजाच्या मालकीची होती असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे या पिकांचा विचार कोकणातील व्यापक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === आंबा, काजू आणि कोकम === आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या बागायती उत्पादनांना पुढील काळात कोकणाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. या पिकांचा विस्तार, उत्पादनाची बाजारपेठ, प्रक्रिया आणि वाहतूक यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः कोकणातील बागायती शेतीच्या विकासाचा विचार करताना आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या पिकांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो. मात्र या लेखाच्या ऐतिहासिक संदर्भात आंबा, काजू किंवा कोकमाची लागवड प्राचीन काळापासून कुणबी समाजाची विशिष्ट शेती होती असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे काढता येत नाही. या पिकांना कोकणातील व्यापक बागायती, कृषीविविधता आणि बाजाराभिमुख ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य आहे. कोकणातील बागायती शेतीचा सामाजिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा, कुटुंबाची आर्थिक क्षमता, पाण्याची उपलब्धता, बाजारपेठेशी संपर्क आणि कृषी उत्पादनातील बदल या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे बागायती पिकांचा इतिहास हा केवळ एखाद्या एका सामाजिक समुदायाचा इतिहास न राहता संपूर्ण कोकणी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परिवर्तनाशी संबंधित ठरतो. === पशुधन आणि शेती === पारंपरिक कोकणी शेतीमध्ये पशुधनाचा कृषी उत्पादनाशी घनिष्ठ संबंध होता. नांगरणी, वाहतूक, मळणी आणि इतर श्रमप्रधान कृषी कामांसाठी बैलांचा उपयोग केला जात असे. बैल, गायी आणि म्हशी यांसारखे पशुधन ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा तसेच कृषी उत्पादनाच्या साधनांचा एक भाग होते. कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी कृषकांच्या वर्णनात बैलजोडी, गाय किंवा म्हैस तसेच शेतीची विविध अवजारे यांचा उल्लेख आढळतो. यावरून पशुधन आणि शेतीची साधने ही कृषक कुटुंबाच्या उत्पादनक्षमतेशी संबंधित महत्त्वाची साधने होती असे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira — Kunbi husbandmen |publisher=Maharashtra State Gazetteers |url=https://ocrdigitalfile.nvli.in/snarepository/other/Watermarked-Kolaba_District-Volume-XI-ocr.pdf }}</ref> रत्‍नागिरीतील ऐतिहासिक कृषी व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये शेतीकामात कुटुंबातील विविध सदस्यांचा सहभाग असल्याचे आढळते. कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत पुरुषांबरोबर स्त्रिया आणि मुलेही काही श्रमप्रधान शेतीकामांत सहभागी होत असल्याच्या नोंदी आहेत.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> पशुधनाचा उपयोग केवळ शेतीच्या प्रत्यक्ष कामांसाठी होत नव्हता. दूध, शेणखत आणि वाहतूक यांसारख्या माध्यमांतूनही त्याचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला उपयोग होत असे. त्यामुळे पारंपरिक कोकणी कृषीव्यवस्थेत जमीन, मनुष्यबळ, पशुधन आणि कृषी साधने हे परस्परावलंबी घटक होते. कुणबी समाजाच्या संदर्भात पशुधनाचे महत्त्व मांडताना मात्र आर्थिक स्थितीनुसार कुटुंबांच्या पशुधनाच्या संख्येत आणि प्रकारात फरक असू शकत होता, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे प्रत्येक कुणबी कुटुंबाकडे समान प्रमाणात पशुधन किंवा कृषी साधने होती असे मानता येत नाही. === जलव्यवस्था आणि सिंचन === कोकणातील कृषीव्यवस्था प्रामुख्याने मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून असली तरी भातशेतीसाठी स्थानिक जलसंधारण आणि सिंचन पद्धतींचाही उपयोग केला जात होता. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये भातखाचरांमध्ये बांध घालून पाणी साठवणे, जमिनीत पाणी टिकवून ठेवणे आणि उपलब्ध पाण्याचा नियंत्रित वापर करणे यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> उन्हाळी किंवा वायंगण भातासाठी विहिरी, बारमाही नाले आणि बांधबंदिस्त शेतांचा उपयोग केला जात असल्याचीही नोंद आहे. पाणी शेतात टिकवून ठेवण्यासाठी शेतांचे विभाग करून बांध तयार केले जात आणि उपलब्ध पाण्यानुसार सिंचन केले जात असे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> या प्रकारच्या जलव्यवस्थेमुळे पावसाळ्यानंतरही काही भागांत कृषी उत्पादन सुरू ठेवणे शक्य होत असे. त्यामुळे कोकणातील शेतीमध्ये पाऊस, जमीन, जलसंधारण, बांधबंदिस्ती आणि स्थानिक सिंचनपद्धती यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा होता. ब्रिटिशकालीन कृषी प्रशासनात विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी आर्थिक सहाय्याच्या योजना विकसित करण्यात आल्या. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये जमीन सुधारणा कर्जांच्या अंतर्गत विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा आणि जमीन सुधारणा यांसाठी कर्जाची तरतूद करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html }}</ref> या जलव्यवस्थेचा कुणबी समाजाशी संबंध पाहताना एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यावी लागते. कुणबी हे कोकणातील महत्त्वाचे कृषक समुदाय असले तरी जलव्यवस्था किंवा सिंचनपद्धती केवळ कुणबी समाजापुरती मर्यादित नव्हती. त्यामुळे या पद्धतींचा अभ्यास व्यापक कोकणी कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === जमीनधारणा आणि कृषक हक्क === कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी जमीनधारणा हा महत्त्वाचा घटक आहे. रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबींची वारसाहक्की कृषकांमध्ये मोठ्या संख्येने उपस्थिती असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. काही कुणबी कुटुंबे निश्चित जमीनहिस्सा कसत असून त्या जमिनीवरील कृषी कामकाजाशी त्यांचे दीर्घकालीन संबंध असल्याचे या नोंदींवरून दिसते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात काही कुणबी आणि इतर कृषक कर्दे किंवा भाडेकरू म्हणून जमीन कसत असल्याच्या नोंदी आढळतात. गॅझेटियरमधील वर्णनानुसार अशा कृषकांना त्यांच्या पारंपरिक जमीनहिस्स्याशी संबंधित काही दीर्घकालीन हक्क प्राप्त होते आणि ठरावीक परिस्थिती व कायदेशीर चौकट वगळता त्यांना सहजपणे बेदखल करता येत नसे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> याउलट धारेकरी हा राज्याकडून थेट जमीनधारणा करणारा कृषक होता. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील जमीन प्रशासनाच्या वर्णनानुसार धारेकऱ्याला आपल्या धारण केलेल्या जमिनीबाबत वारसाहक्क, हस्तांतरण आणि गहाण ठेवण्यासंबंधी काही अधिकार होते; हे अधिकार राज्याच्या महसुली मागणीच्या अधीन होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref> या जमीनव्यवस्थेमुळे कोकणातील कृषक समाजात जमीनधारणेचे विविध स्तर निर्माण झाले होते. जमीनधारक कृषक, भाडेकरू आणि इतर प्रकारचे शेती करणारे घटक यांची आर्थिक आणि सामाजिक स्थिती समान नव्हती. त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ एकसमान जमीनधारक किंवा समान आर्थिक स्थिती असलेला कृषक समुदाय म्हणून पाहणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. जमीन, पाणी आणि कृषी उत्पादन यांच्यातील संबंधामुळे जमीनधारणेचा परिणाम कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवरही होत होता. सुपीक जमीन, सिंचनाची उपलब्धता, जमीनहिस्सा, कृषी उत्पादन आणि बाजारपेठेशी संपर्क या घटकांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक पडत असे. म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आर्थिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === कृषी मजुरी === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेत स्वतःची जमीन कसणारे कृषक, भाडेकरू, कुटुंबीय श्रमिक आणि कृषी मजूर असे विविध घटक कार्यरत होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक नोंदींनुसार कृषी हंगामातील मजुरीवर ग्रामीण कामगारांच्या उत्पन्नाचा काही भाग अवलंबून असे. शेतीतील कामाचा हंगाम संपल्यानंतर वर्षातील उर्वरित काळात रोजगाराच्या शोधासाठी काही कामगारांना इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html }}</ref> १८५१ च्या कृषी व जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील मोठ्या घटकाला स्थानिक शेतीतून वर्षभर पुरेसे उत्पन्न मिळत नसल्यामुळे हंगामी रोजगारासाठी बाहेर जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. या नोंदीनुसार काही मजूर नोव्हेंबरच्या सुमारास मुंबई आणि आसपासच्या प्रदेशांकडे रोजगारासाठी जात आणि पावसाळा सुरू होण्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html }}</ref> हंगामी स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या उत्पन्नाचे स्रोत केवळ शेतीपुरते मर्यादित राहत नसत. शेतीचा हंगाम, उपलब्ध जमीन, स्थानिक रोजगार आणि बाहेरील प्रदेशातील मजुरीच्या संधी यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असे. या प्रक्रियेचा परिणाम कुणबींसह कोकणातील इतर कृषक आणि ग्रामीण समुदायांवरही झाला. मात्र उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून हा नमुना सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होता असे म्हणता येत नाही. === बाजारपेठ आणि कृषी उत्पादन === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था स्थानिक बाजारपेठांबरोबरच जिल्ह्याबाहेरील व्यापार आणि वाहतुकीशीही जोडलेली होती. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील नोंदीनुसार काही काळ जिल्ह्यातील स्थानिक कृषी उत्पादन लोकसंख्येच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अपुरे पडत असल्यामुळे बाहेरील प्रदेशांतून धान्य आणावे लागत असे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html }}</ref> वाहतुकीची साधने मर्यादित असलेल्या काळात ग्रामीण भागातून कृषी उत्पादन बाजारपेठांपर्यंत पोहोचवणे हे एक महत्त्वाचे आव्हान होते. १८५१ च्या नोंदींमध्ये काही भागांत कृषी उत्पादन मानवी वाहतुकीद्वारे बाजारपेठेत नेले जात असल्याचे वर्णन आढळते. त्यामुळे वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर थेट परिणाम होत असे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Captain Wingate's Report, 1851 |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html }}</ref> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील कृषी अर्थव्यवस्थेतही अन्नपिकांना महत्त्वाचे स्थान होते. १९५८–५९ च्या कृषी नोंदीनुसार जिल्ह्याच्या एकूण सकल पीकक्षेत्रापैकी ८० टक्क्यांहून अधिक क्षेत्र अन्नपिकांखाली होते. त्यामध्ये धान्य आणि कडधान्यांचा मोठा वाटा होता.<ref>{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html }}</ref> कोकणातील कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाच्या संदर्भात बाजारपेठेचे महत्त्व केवळ कृषी उत्पादनाच्या विक्रीपुरते मर्यादित नव्हते. कृषी उत्पादन, हंगामी मजुरी, धान्याची उपलब्धता, वाहतूक आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांमधील परस्परसंबंधामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन व्यापक प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेशी जोडले गेले होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या कृषी इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन आणि शेतीबरोबरच मजुरी, हंगामी स्थलांतर, वाहतूक आणि बाजारपेठ यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. === कुणबी केवळ शेतकरी नव्हते === कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती; तथापि कुणबी म्हणजे केवळ शेतकरी अशी समानता करणे ऐतिहासिक स्रोतांच्या आधारे योग्य ठरत नाही. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी हंगामी रोजगारासाठी मुंबईकडे जात असल्याचे तसेच काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये कार्यरत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कुणबींच्या आर्थिक जीवनात स्वतःची जमीन कसणे, भाडेकरू म्हणून शेती करणे, कृषी मजुरी करणे, हंगामी रोजगारासाठी स्थलांतर करणे आणि शेतीबाहेरील व्यवसाय किंवा सेवा स्वीकारणे अशी विविध रूपे आढळत होती. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये कृषक आणि कृषी मजुरांना वर्षातील काही काळ रोजगारासाठी मुंबई व इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. कोलाबा गॅझेटियरमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराबरोबरच लष्कर, पोलीस आणि सरकारी सेवांमध्ये प्रवेशाचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या नोंदींवरून कोकणातील कुणबींची ऐतिहासिक अर्थव्यवस्था कृषीप्रधान असली तरी ती केवळ स्वतःची शेती कसण्यापुरती मर्यादित नव्हती असे दिसून येते. जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारचे शेतीबाहेरील रोजगार हे त्यांच्या आर्थिक जीवनाचे काही घटक होते. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून या आर्थिक भूमिकांचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, रोजगाराच्या उपलब्ध संधी आणि स्थानिक आर्थिक परिस्थितीनुसार कुणबी कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्ये फरक असण्याची शक्यता होती. === आधुनिक कृषी परिवर्तन === विसाव्या शतकाच्या मध्यापासून कोकणातील कृषी व्यवस्थेत सुधारित बियाणे, खते, सुधारित कृषी अवजारे, सिंचन, जमीन सुधारणा आणि सरकारी कृषी कर्ज यांचा वापर वाढत गेला. १९६१ च्या कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात सुधारित बियाणे, खते, सुधारित जनावरे, कृषी अवजारे, सिंचन, कीडनियंत्रण आणि जमीन सुधारणा यांसारख्या कृषी सुविधांच्या उपलब्धतेविषयी स्वतंत्र माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X — Census 1961 |publisher=Census of India |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये १९५३–५६ या कालावधीत नव्याने जमीन लागवडीखाली आणणे, कृषी प्रात्यक्षिके आणि ‘तगाई’ किंवा कृषी कर्जाच्या स्वरूपातील सरकारी सहाय्य यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> कृषी सुधारण्यासाठी विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी कर्जपुरवठ्याची प्रशासकीय व्यवस्था विकसित करण्यात आली. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमध्ये जमीन सुधारणा कर्जे आणि कृषक कर्जे यांसारख्या योजनांचा उल्लेख असून विहिरी व सिंचनाच्या कामांसाठीही कर्ज उपलब्ध करून दिले जात असल्याचे नमूद आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html }}</ref> भातशेतीतही तांत्रिक बदल झाले. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये काही सुधारित भातवाणांचा उल्लेख असून त्यांच्या पक्व होण्याच्या कालावधीची माहिती देण्यात आली आहे. उन्हाळी भातासाठी बांधबंदिस्त शेत, पाण्याचे नियंत्रित व्यवस्थापन आणि सिंचनाचा वापर यांमुळे काही भागांत वर्षातून एकापेक्षा अधिक पिके घेणे शक्य झाले.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> कृषीतील या बदलांचा परिणाम केवळ उत्पादनपद्धतीवर झाला नाही, तर ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावरही झाला. सुधारित कृषी तंत्रज्ञान, सिंचन, कर्जपुरवठा आणि बाजारपेठेशी वाढलेले संबंध यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेत हळूहळू परिवर्तन घडून आले. तथापि या सुविधा सर्व प्रदेशांत किंवा सर्व कृषक कुटुंबांना समान प्रमाणात उपलब्ध झाल्या असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. === शेती, जमीन आणि कुणबी समाज : ऐतिहासिक निष्कर्ष === उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक आर्थिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने वारसाहक्की कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याचप्रमाणे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या गॅझेटियरमध्ये महाड–माणगाव परिसरातील कुणबींच्या शेतीशी संबंधित जीवनाबरोबरच हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारच्या रोजगारांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html }}</ref><ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ ‘शेतकरी जात’ म्हणून मर्यादित करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अपुरे ठरते. उपलब्ध नोंदींनुसार कुणबी हा कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामीण समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता; मात्र त्याच्या आर्थिक जीवनात जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर तसेच सरकारी, लष्करी आणि इतर रोजगारांचाही समावेश होता.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या आर्थिक विविधतेचा विचार करताना प्रदेश आणि काळ यांचा संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सर्व कुणबी कुटुंबांची जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती किंवा रोजगाराची पद्धत समान होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. कृषी उत्पादन, जमिनीची उपलब्धता, स्थानिक रोजगाराच्या संधी आणि बाजारपेठेशी असलेला संपर्क यांनुसार त्यांच्या आर्थिक जीवनात भिन्नता होती. === स्थलांतर आणि मुंबईशी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास हा स्थलांतराच्या व्यापक प्रक्रियेशी संबंधित होता. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यांमध्ये मर्यादित कृषी उत्पन्न, हंगामी रोजगाराची आवश्यकता आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांमुळे ग्रामीण लोकसंख्येचे मुंबईशी आर्थिक संबंध विकसित झाले. रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील ग्रामीण लोकांच्या मुंबईकडे होणाऱ्या रोजगाराधारित स्थलांतराची नोंद आढळते.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १८८० च्या गॅझेटियरनुसार मुंबईशी समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या. मोठ्या संख्येने लोक मुंबईकडे जाऊन विविध प्रकारचे काम करीत असल्याचे तसेच त्यांपैकी काही जण मुंबईत अंशतः स्थायिक झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील नोंदींमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणारे उत्पन्न बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी वापरले जात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन शेतीपुरते मर्यादित न राहता मुंबईसारख्या वाढत्या नागरी केंद्रांशी जोडले गेले. काही कुटुंबांनी शेतीशी संबंध कायम ठेवून हंगामी किंवा कायमस्वरूपी बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप अधिकाधिक शहरी अर्थव्यवस्थेशी संबंधित झाले. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून या प्रक्रियेचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === रत्‍नागिरी ते मुंबई : स्थलांतराची सुरुवात === मुंबईकडे होणारे कोकणी स्थलांतर हे कापड गिरण्यांच्या विस्तारापूर्वीच अस्तित्वात होते. मुंबईच्या बंदराशी, जहाजवाहतूक, बांधकाम, लष्कर, पोलीस, गोदामे आणि इतर रोजगारांशी संबंधित कामांसाठी कोकणातील ग्रामीण भागातून लोक मुंबईकडे जात असत. पुढील काळात मुंबईच्या औद्योगिक आणि विशेषतः कापड उद्योगाच्या विस्तारामुळे या स्थलांतराला अधिक व्यापक रोजगाराधार प्राप्त झाला. मुंबईच्या कामगारवर्गाच्या निर्मितीत ग्रामीण भागातील स्थलांतराचे महत्त्व आणि कामगारांचे ग्रामीण संबंध यांचा राजनारायण चांदवणकर यांनी अभ्यास केला आहे.<ref>{{cite book |last=Chandavarkar |first=Rajnarayan |title=The Origins of Industrial Capitalism in India: Business Strategies and the Working Classes in Bombay, 1900–1940 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1994 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मुंबईतील औद्योगिक वाढीसोबत कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्हा हा मुंबईच्या श्रमबाजाराशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश बनला. या प्रक्रियेत ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील रोजगाराच्या मर्यादा, जमिनीवरील दबाव आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांचा परस्परसंबंध होता.<ref>{{cite report |title=Report of the Royal Commission on Labour in India |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf }}</ref> रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये मुंबईशी असलेल्या रोजगारसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या आणि जिल्ह्यातील मोठ्या संख्येने लोक मुंबईत कामासाठी जात असल्याचे नोंदवण्यात आले आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> === कुणबी आणि हंगामी स्थलांतर === कुणबी समाजाच्या बाबतीत हंगामी स्थलांतराचा थेट पुरावा १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये आढळतो. महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर नोव्हेंबर किंवा डिसेंबरमध्ये मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. ते अनुकूल हवामानाच्या काळात काम करून उन्हाळ्याच्या अखेरीस गावाकडे परतत असत. या रोजगारातून मिळालेल्या पैशांचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि पावसाळ्यात कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या हंगामी स्थलांतरात गावातील जमीन आणि शहरातील रोजगार यांचा परस्परसंबंध कायम राहत असे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार मुंबईकडे गेलेले काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवत असत आणि हे नातेवाईक गावातील जमीन व शेतीची देखभाल करीत असत. त्यावरून काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचा एकत्रित सहभाग असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> अशा प्रकारच्या हंगामी स्थलांतरामुळे एकाच कुटुंबातील उपजीविकेचे स्रोत दोन भौगोलिक केंद्रांशी जोडले जाऊ शकत होते. गावातील जमीन, शेती आणि कुटुंबाची जबाबदारी कायम ठेवून कुटुंबातील काही सदस्य शहरात मजुरी किंवा इतर रोजगार करीत असत. त्यामुळे ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था आणि मुंबईतील शहरी रोजगार यांच्यामध्ये आर्थिक परस्परसंबंध निर्माण झाला होता.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या संदर्भात कोलाबा गॅझेटियरची नोंद विशेष महत्त्वाची आहे, कारण ती कुणबी समाजाच्या हंगामी स्थलांतराचे थेट समकालीन प्रशासकीय दस्तऐवजीकरण करते. मात्र ही नोंद मुख्यतः महाड आणि माणगाव परिसराशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान स्वरूपाचे स्थलांतर होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population: Communities and Movements |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> === मुंबईच्या कापड गिरण्या आणि कोकणी स्थलांतर === मुंबईतील कापड गिरण्यांच्या विस्तारामुळे कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून मुंबईकडे होणाऱ्या स्थलांतराला पुढील काळात मोठी चालना मिळाली. मुंबईतील औद्योगिक विकासामुळे ग्रामीण भागातील कामगारांना गिरण्यांमध्ये तसेच शहरातील इतर उद्योगांमध्ये रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्या. मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारवर्गाच्या सामाजिक आणि कौटुंबिक रचनेचा अभ्यास करताना ग्रामीण भागातून झालेल्या स्थलांतराचा महत्त्वाचा संदर्भ आढळतो.<ref>{{cite journal |last=Kumar |first=Radha |title=Family and Factory: Women in the Bombay Cotton Textile Industry, 1919–1939 |url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_january-march-1983_20_1/page/n4 |journal=The Indian Economic & Social History Review |volume=20 |issue=1 |year=1983 |pages=1–26 }}</ref> १९०१ च्या मुंबई शहर व बेटाच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील विविध भागांमध्ये बाहेरील प्रदेशांतून आलेल्या लोकसंख्येच्या वास्तव्याची नोंद आढळते. औद्योगिक भागांच्या विस्तारासोबत ग्रामीण महाराष्ट्रातून मुंबईत आलेल्या कामगारांची वस्तीही विकसित झाली होती.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1901: Bombay City and Island |publisher=Government of India |year=1901 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31210/download/34391/20161_1901_TIH.pdf }}</ref> मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारांच्या प्रादेशिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे महत्त्व अधोरेखित झाले आहे. रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या औद्योगिक अर्थव्यवस्थेला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या कोकणातील महत्त्वाच्या प्रदेशांपैकी एक होता. तथापि मुंबईतील सर्व रत्‍नागिरीकर कामगार कुणबी होते असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, सामाजिक आणि धार्मिक समुदायांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर आणि कुणबी या दोन सामाजिक किंवा लोकसंख्यात्मक संज्ञा समानार्थी मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. === हंगामी स्थलांतरातून दीर्घकालीन स्थलांतराकडे === एकोणिसाव्या शतकातील कोकणी स्थलांतराचा एक महत्त्वाचा प्रकार हंगामी स्वरूपाचा होता. ग्रामीण कुटुंबातील काही सदस्य रोजगारासाठी मुंबई किंवा इतर शहरांकडे जात आणि शेतीच्या हंगामानुसार पुन्हा गावाकडे परतत. पुढील काळात औद्योगिकीकरण, शहरी रोजगाराच्या वाढत्या संधी, शिक्षण आणि वाहतूकव्यवस्थेतील सुधारणा यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप हळूहळू बदलत गेले. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून कोकणातील ग्रामीण स्थलांतराच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेचे एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासानुसार कुंकेरीमध्ये स्थलांतराची प्रक्रिया अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिली आणि कालांतराने स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे यांमध्ये बदल झाले. १९६१मध्ये रोजगारासाठी झालेल्या स्थलांतरात मुंबई हे प्रमुख गंतव्यस्थान होते; पुढील काळात मुंबईबरोबर पुणे आणि गोवा यांसारख्या इतर ठिकाणांकडेही स्थलांतर झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासात १९६१मध्ये कुंकेरीतील कामासाठी बाहेर गेलेले ८३ स्थलांतरित सर्व पुरुष असून त्यांचे प्रमुख गंतव्य मुंबई असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. पुढील काळात स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले आणि शिक्षण तसेच रोजगारासाठी स्थलांतर करणाऱ्या स्त्रियांची संख्याही वाढली. त्यामुळे ग्रामीण स्थलांतर हे केवळ पुरुषांच्या हंगामी रोजगारापुरते मर्यादित न राहता कुटुंबाच्या विविध उपजीविकेच्या धोरणांशी संबंधित झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतही मुंबईशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. मुंबईतील रोजगाराच्या परिस्थितीत झालेल्या बदलांचा परिणाम रत्‍नागिरीसारख्या ग्रामीण जिल्ह्यांवर होत असल्याचे या ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Census of India |year=1961 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf }}</ref> कुंकेरीच्या अभ्यासातून स्थलांतरामुळे ग्रामीण आणि शहरी जीवनातील संबंध केवळ रोजगारापुरते मर्यादित राहत नसल्याचेही दिसते. स्थलांतरित कुटुंबांचे गावातील जमीनधारणेशी संबंध अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिले आणि मुंबईतील स्थलांतरितांचे गावाशी सामाजिक संबंध टिकून राहिले. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास हा ग्रामीण समाजाच्या विस्थापनाचा एकरेषीय इतिहास नसून गाव, जमीन, कुटुंब आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन परस्परसंबंधांचा इतिहास म्हणून पाहता येतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === स्थलांतर आणि शिक्षण === काळानुसार कोकणातील स्थलांतराचे स्वरूप केवळ रोजगाराच्या शोधापुरते मर्यादित राहिले नाही. शिक्षण, उच्च शिक्षण, व्यावसायिक शिक्षण आणि शहरी भागातील शैक्षणिक सुविधांचा विस्तार यांमुळे ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणाऱ्या स्थलांतराला नवे स्वरूप प्राप्त झाले. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून ग्रामीण स्थलांतराच्या स्वरूपातील दीर्घकालीन बदल स्पष्ट होतात. या अभ्यासानुसार १९६१मध्ये कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगारासाठी होते आणि त्या काळातील स्थलांतरितांमध्ये शिक्षणासाठी स्थलांतराची नोंद नव्हती. २०१७पर्यंत परिस्थितीत बदल झाला आणि एकूण स्थलांतरितांपैकी सुमारे १८ टक्के व्यक्ती शिक्षणासाठी स्थलांतरित झाल्याचे आढळले. या काळात शिक्षण हे स्थलांतराचे एक महत्त्वाचे कारण बनले होते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासात शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील परस्परसंबंधाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. शिक्षणामुळे शहरी किंवा बाहेरील रोजगाराच्या संधी वाढू शकतात आणि त्याच वेळी स्थलांतरासाठी शिक्षण हे स्वतः एक साधन ठरू शकते. कुंकेरीतील स्थलांतरित कुटुंबांमध्ये साक्षरतेचे प्रमाण स्थलांतर न करणाऱ्या कुटुंबांच्या तुलनेत अधिक असल्याचेही अभ्यासात आढळले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> स्थलांतराच्या बदलत्या स्वरूपामुळे शिक्षण, रोजगार, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील वेगवेगळ्या सदस्यांचे विविध ठिकाणी वास्तव्य यांच्यातील संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. कुंकेरीच्या अभ्यासात २०१७पर्यंत शिक्षणासाठी होणारा प्रवास आणि स्त्रियांचा दैनंदिन प्रवासही वाढल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या अभ्यासातून दिसणारे हे परिवर्तन कोकणातील प्रत्येक गावासाठी किंवा प्रत्येक सामाजिक समुदायासाठी समान होते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील स्थलांतर रोजगारापासून शिक्षण, कौशल्यविकास आणि विविध प्रकारच्या शहरी संधींकडे कसे विस्तारत गेले, याचे कुंकेरी हे एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण आहे. === परदेशातील स्थलांतर === कोकणातील स्थलांतराचा विस्तार केवळ मुंबई आणि महाराष्ट्रातील शहरी केंद्रांपुरता मर्यादित राहिला नाही. ब्रिटिशकालीन काळात बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतून समुद्रपार प्रदेशांकडेही स्थलांतर होत असल्याच्या नोंदी आढळतात. १९११ च्या जनगणना अहवालात मॉरिशस, पूर्व आफ्रिका, स्ट्रेट्स सेटलमेंट्स, फेडरेटेड मलय स्टेट्स आणि सिलोन यांसारख्या प्रदेशांशी संबंधित स्थलांतराची नोंद करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay Presidency — Migration |publisher=Government of India |year=1911 |url=https://storage.lib.uchicago.edu/pres/2014/pres2014-0779-1911-07-01.pdf }}</ref> रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्येही जिल्ह्यातील काही लोक रोजगाराच्या निमित्ताने एडन आणि मॉरिशस यांसारख्या परदेशातील प्रदेशांकडे जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. या नोंदींमधून कोकणातील स्थलांतराचे भौगोलिक क्षेत्र मुंबईपलीकडेही विस्तारले होते, असे दिसून येते. तथापि या नोंदी विशिष्ट स्थानिक समूह किंवा व्यक्तींच्या स्थलांतराशी संबंधित असल्यामुळे त्यावरून संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या किंवा कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> आधुनिक काळात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि त्यातून मिळणाऱ्या परदेशातून पाठविलेल्या रकमांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर होणारा परिणाम हा संशोधनाचा विषय बनला आहे. २०२३मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण गावांमधून होणारे आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर, परदेशातून येणाऱ्या रकमांचे प्रमाण आणि त्यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणावर होणारा परिणाम यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि परदेशातून येणाऱ्या रकमांचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे आढळले.<ref>{{cite journal |last=Chintamani |first=Bhupesh Gopal |author2=Kulkarni, Lalitagauri |title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra |journal=Indian Journal of Labour Economics |volume=66 |issue=2 |year=2023 |pages=455–475 |doi=10.1007/s41027-022-00426-1 }}</ref> या आधुनिक अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांचा विचार केला आहे; त्यात कुणबी समाजाचे स्वतंत्र जातीनिहाय आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर हे अभ्यासाचे स्वतंत्र प्रमाण म्हणून मांडलेले नाही. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराला थेट कुणबी समाजाचे स्थलांतर मानणे योग्य ठरणार नाही. कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे स्वतंत्र प्रमाण, गंतव्य प्रदेश आणि कालानुसार झालेला बदल निश्चित करण्यासाठी जातीनिहाय लोकसंख्याशास्त्रीय किंवा सामाजिक सर्वेक्षणांची आवश्यकता आहे.<ref>{{cite journal |last=Chintamani |first=Bhupesh Gopal |author2=Kulkarni, Lalitagauri |title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra |journal=Indian Journal of Labour Economics |volume=66 |issue=2 |year=2023 |pages=455–475 |doi=10.1007/s41027-022-00426-1 }}</ref> या दृष्टीने कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास तीन परस्परसंबंधित टप्प्यांत अभ्यासता येतो—स्थानिक किंवा हंगामी रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबईसारख्या औद्योगिक केंद्रांकडे झालेले दीर्घकालीन स्थलांतर आणि पुढील काळातील शिक्षण, व्यावसायिक संधी व आंतरराष्ट्रीय रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर. मात्र या सर्व प्रक्रियांमध्ये सहभागी झालेल्या लोकसंख्येला कुणबी या एकाच सामाजिक वर्गाशी जोडणे ऐतिहासिक पुराव्यांच्या दृष्टीने योग्य ठरणार नाही. === गाव आणि शहरातील संबंध === कोकणातील स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांमध्ये आणि मुंबईसारख्या शहरी केंद्रांमध्ये आर्थिक व सामाजिक संबंध निर्माण झाले. शहरात रोजगारासाठी गेलेल्या व्यक्तींचे त्यांच्या मूळ गावांशी जमीन, कुटुंब आणि आर्थिक व्यवहारांच्या माध्यमातून संबंध कायम राहत असत. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी मुंबईत रोजगारासाठी गेल्यानंतर आपल्या गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवीत असल्याची आणि हे नातेवाईक गावातील शेतीची देखभाल करीत असल्याची नोंद आढळते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |year=1883 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> या आर्थिक संबंधांमध्ये शहरातून गावाकडे पैसे पाठविणे, शेतीसाठी बियाणे व इतर साधने खरेदी करणे, कुटुंबाच्या दैनंदिन गरजा भागविणे आणि गावातील जमीन व इतर मालमत्तेशी संबंध कायम ठेवणे यांचा समावेश होता. त्यामुळे रोजगारासाठी शहरात गेलेल्या कुटुंबातील व्यक्तीचे स्थलांतर झाले असले तरी संपूर्ण कुटुंबाची आर्थिक व्यवस्था तात्काळ शहरकेंद्रित होत असेच असे नाही.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |year=1883 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातूनही स्थलांतरित कुटुंबांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतराचे स्वरूप आणि गंतव्ये काळानुसार बदलली असली तरी गावाशी असलेले कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंध पूर्णपणे तुटले नाहीत. या अभ्यासातून स्थलांतर, ग्रामीण कुटुंबांची बदलती आर्थिक रचना आणि शहरांशी निर्माण झालेले संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या प्रक्रियेमुळे गाव आणि शहर यांच्यात एक प्रकारचे आर्थिक परस्परावलंबन निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि कुटुंबीय संबंध कायम ठेवत शहरात रोजगार करणे, तर शहरातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा काही भाग गावातील कुटुंबाच्या गरजांसाठी वापरणे, हा स्थलांतरित कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा एक भाग बनला. मात्र ही पद्धत सर्व कोकणी किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. === स्थलांतरामुळे कोकणातील गावांवर झालेले परिणाम === दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे कोकणातील काही गावांच्या लोकसंख्येच्या आणि सामाजिक रचनेत बदल झाले. विशेषतः रोजगारक्षम वयोगटातील व्यक्तींचे बाहेर स्थलांतर, कुटुंबातील सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदल यांचा गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनावर परिणाम झाला. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेत जिल्ह्यातून मुंबईकडे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर होत असल्याचा उल्लेख आहे. १९३० च्या आर्थिक मंदीच्या काळात मुंबईतील काही कापड गिरण्या बंद झाल्यामुळे काही कामगार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात परतल्याची नोंदही आढळते. यावरून रत्‍नागिरीतील ग्रामीण रोजगार आणि लोकसंख्येचे स्वरूप मुंबईतील औद्योगिक रोजगाराच्या परिस्थितीशी संबंधित होते, असे दिसून येते.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Census of India |year=1961 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf }}</ref> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातूनही पाच दशकांहून अधिक काळ स्थलांतराची प्रक्रिया सुरू राहिल्याचे दिसते. या कालावधीत स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार, स्थलांतराची कारणे, कुटुंबातील सदस्यांच्या स्थलांतराचे स्वरूप आणि शिक्षणाशी संबंधित स्थलांतर यांमध्ये बदल झाल्याचे अभ्यासकांनी नोंदविले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावातील लोकसंख्येतील घट किंवा वाढ यापुरता मर्यादित राहिला नाही. कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये बदल, शेतीसाठी उपलब्ध मनुष्यबळ, घरांची देखभाल, शिक्षणाच्या संधी, स्थानिक बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि गावातील सामाजिक जीवन यांवरही त्याचा परिणाम होऊ शकतो. कुंकेरीच्या अभ्यासात स्थलांतरित कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक धोरणांचा, व्यवसायातील विविधतेचा आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेल्या संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === रत्‍नागिरीचे मुंबईशी लोकसंख्याशास्त्रीय नाते === मुंबईच्या लोकसंख्येच्या वाढीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून झालेल्या स्थलांतराचे महत्त्व ऐतिहासिक जनगणना नोंदींमधून दिसून येते. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईत राहणाऱ्या व्यक्तींच्या जन्मस्थळानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा उल्लेख मोठ्या संख्येने आढळतो. या नोंदीत रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या लोकसंख्येला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या महत्त्वाच्या जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1931 — Bombay City |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> मुंबई आणि रत्‍नागिरी यांच्यातील स्थलांतरसंबंध पुढील दशकांतही कायम राहिले. मुंबई मानव विकास अहवालात १९६१ ते २००१ या कालखंडातील बृहन्मुंबईतील जिल्हानिहाय आंतर-जिल्हा स्थलांतराची आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यानुसार रत्‍नागिरी हा महाराष्ट्रातील मुंबईकडे स्थलांतर करणाऱ्या लोकसंख्येच्या प्रमुख मूळ जिल्ह्यांपैकी एक होता. अहवालातील आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरीतून बृहन्मुंबईत आलेल्या स्थलांतरितांची संख्या १९६१मध्ये ४,९४,४०४ होती आणि २००१मध्ये ती ६,१२,६८८ इतकी नोंदविण्यात आली आहे.<ref>{{cite report |title=Mumbai Human Development Report 2009 |publisher=Government of Maharashtra |year=2009 |url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf }}</ref> या स्थलांतरामागे रोजगाराच्या संधी, मुंबईतील औद्योगिकीकरण, कापड गिरण्या, बांधकाम, सेवा क्षेत्र आणि पुढील काळातील शिक्षण व व्यावसायिक संधी यांसारखे विविध घटक कार्यरत होते. त्यामुळे रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील संबंध केवळ स्थलांतरित मजुरांच्या हालचालीपुरते मर्यादित न राहता दीर्घकालीन सामाजिक आणि आर्थिक संबंधांमध्ये विकसित झाले. तथापि रत्‍नागिरीतून मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या सर्व व्यक्तींना कुणबी समाजाशी जोडणे योग्य नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, धार्मिक आणि सामाजिक समूहांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर ही भौगोलिक ओळख आणि कुणबी ही सामाजिक ओळख यांची सरसकट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. === स्थलांतराचे बदलते स्वरूप === कोकणातील स्थलांतराच्या इतिहासात कालानुसार त्याच्या स्वरूपात बदल झाले. सुरुवातीच्या काळात शेतीशी संबंधित हंगामी रोजगार आणि मुंबईतील मजुरी यांच्यात संबंध दिसून येतो. पुढे मुंबईतील औद्योगिकीकरणामुळे कापड गिरण्या, बांधकाम, बंदरे, वाहतूक आणि इतर शहरी व्यवसायांमध्ये रोजगाराच्या संधी वाढल्या. त्यानंतर शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यावसायिक क्षेत्र, व्यवसाय आणि परदेशातील रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले.<ref>{{cite report |title=Report of the Royal Commission on Labour in India |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf }}</ref> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतराच्या स्वरूपातील हा बदल एका स्थानिक उदाहरणाच्या आधारे स्पष्ट होतो. १९६१मध्ये रोजगारासाठी मुंबईकडे होणारे स्थलांतर प्रमुख होते; पुढील दशकांत स्थलांतराची गंतव्ये, व्यवसायाचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे अधिक विविध झाली. शिक्षणासाठी स्थलांतर, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील विविध सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य यांनाही पुढील काळात महत्त्व प्राप्त झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आधुनिक काळात रत्‍नागिरीच्या स्थलांतराच्या नकाशात मुंबईबरोबरच पुणे, महाराष्ट्रातील इतर शहरी केंद्रे आणि परदेशातील रोजगाराची ठिकाणे यांचाही समावेश झाला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांच्या आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराचा अभ्यास करणाऱ्या २०२३ च्या संशोधनात परदेशात जाणाऱ्या व्यक्ती आणि त्यांच्या कुटुंबांकडून मिळणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी असलेला संबंध तपासण्यात आला आहे. अभ्यासानुसार परदेशातून येणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा प्राप्त कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणाशी सकारात्मक संबंध आढळला.<ref>{{cite journal |last=Chintamani |first=Bhupesh Gopal |author2=Kulkarni, Lalitagauri |title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra |journal=The Indian Journal of Labour Economics |volume=66 |issue=2 |year=2023 |pages=617–637 |doi=10.1007/s41027-022-00426-1 }}</ref> === कुणबी समाजाच्या संदर्भातील निष्कर्ष === कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचा इतिहास हा केवळ शेती सोडून शहरांकडे जाण्याचा इतिहास नव्हता. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील महाड आणि माणगाव परिसराच्या नोंदींमध्ये कुणबींचे शेतीशी असलेले संबंध, हंगामी स्थलांतर, मजुरी तसेच लष्कर, पोलीस आणि इतर सेवांमधील सहभाग यांचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> रत्‍नागिरीच्या बाबतीत मुंबईशी असलेले स्थलांतरसंबंध अधिक व्यापक लोकसंख्याशास्त्रीय पातळीवर दिसून येतात. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील रहिवाशांच्या जन्मस्थळांच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा मोठ्या प्रमाणावर उल्लेख आढळतो. पुढील काळातही रत्‍नागिरी हा मुंबईकडे स्थलांतरित होणाऱ्या लोकसंख्येचा महत्त्वाचा मूळ जिल्हा राहिला.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1931 — Bombay City |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref><ref>{{cite report |title=Mumbai Human Development Report 2009 |publisher=Government of Maharashtra |year=2009 |url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf }}</ref> म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आधुनिक इतिहास समजून घेताना गावातील जमीन आणि शेती, मुंबईतील रोजगार, हंगामी तसेच दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षण, परदेशातील रोजगार, आर्थिक पाठवणी आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेले कौटुंबिक संबंध या सर्व घटकांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र उपलब्ध जनगणना आणि स्थलांतरविषयक अभ्यास बहुधा जिल्हा, गाव किंवा व्यापक सामाजिक समूहाच्या पातळीवर करण्यात आलेले आहेत. त्यामुळे आधुनिक काळातील कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र स्थलांतराचे अचूक जातीनिहाय प्रमाण किंवा टक्केवारी उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीशिवाय निश्चित करता येत नाही. {{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }} === मराठा–कुणबी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास आणि मराठा समाजाचा इतिहास अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि प्रादेशिक संदर्भांमध्ये परस्परांशी संबंधित दिसतो. तथापि मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा अर्थ सर्व काळात आणि सर्व प्रदेशांत एकसारखा राहिलेला नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय लेखनात या समूहांचे वर्गीकरण स्थान, प्रशासकीय पद्धती, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक ओळखीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले आहे. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या The Tribes and Castes of Bombay या ग्रंथात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, परस्परविवाह आणि सामाजिक स्तर यांचे विविध संदर्भ नोंदवले आहेत. त्यांच्या वर्णनानुसार या दोन समूहांमधील सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत समान किंवा पूर्णपणे कठोर नव्हत्या. त्यामुळे आधुनिक काळातील मराठा, कुणबी, मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा या सामाजिक ओळखींचा अर्थ थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन सामाजिक रचनेवर लावणे इतिहासदृष्ट्या सावधगिरीशिवाय योग्य ठरणार नाही. या संज्ञांचा अभ्यास करताना संबंधित काळातील प्रशासकीय नोंदी, जनगणना वर्गीकरण, स्थानिक सामाजिक व्यवहार आणि समुदायाच्या स्वयंओळखीचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === मराठा–कुणबी ही संज्ञा === मराठा–कुणबी ही संयुक्त संज्ञा ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि जनगणना साहित्यात विविध संदर्भांत आढळते. या संज्ञेचा वापर काही ऐतिहासिक वर्गीकरणांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक व प्रशासकीय संबंध दर्शविण्यासाठी करण्यात आला होता. तथापि अशा वर्गीकरणांचा अर्थ त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि प्रशासकीय दृष्टिकोनाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते. त्या काळातील जनगणना वर्गीकरण हे आजच्या सामाजिक ओळखींच्या चौकटीशी तंतोतंत समान नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील मराठा–कुणबी या वर्गीकरणावरून आधुनिक काळातील मराठा आणि कुणबी समाजांची एकसमान सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख सिद्ध होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. रेजिनाल्ड एन्थोव्हन यांच्या पुढील मानववंशशास्त्रीय लेखनातही मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांची चर्चा आढळते. त्यातून या दोन समूहांमध्ये काही सामाजिक साम्य, परस्पर संबंध आणि प्रदेशानुसार बदलणाऱ्या सामाजिक सीमारेषा अस्तित्वात होत्या, असे दिसते; मात्र त्यावरून सर्व मराठा आणि सर्व कुणबी यांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> अशा प्रकारे मराठा–कुणबी या संज्ञेचा ऐतिहासिक अभ्यास हा केवळ दोन सामाजिक समूहांच्या नावांचा अभ्यास नसून, ब्रिटिशकालीन जनगणना पद्धती, प्रशासकीय वर्गीकरण, कृषक समाजाची रचना आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. === १८८१ची जनगणना === १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणनेत विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे प्रशासकीय वर्गीकरण करण्यात आले होते. या वर्गीकरणात मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा वापर कृषीप्रधान समाजाच्या संदर्भात करण्यात आला होता. मात्र १८८१ च्या जनगणनेतील वर्गीकरण हे आजच्या प्रशासकीय जातवर्गीकरणासारखे नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील एखाद्या वर्गाची व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील त्याच नावाच्या प्रशासकीय वर्गाची व्याप्ती समान मानता येत नाही.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1881: Bombay Presidency |publisher=Government of India |year=1881 }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, व्यवसाय, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांचा परस्परसंबंध अनेकदा दिसून येतो. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग करताना त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि वर्गीकरणाच्या निकषांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === १९०१ची जनगणना === १९०१ च्या बॉम्बे जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र सांख्यिक विभागांची नोंद करण्यात आली होती. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालानुसार मराठा कुणबी हा शहरातील सर्वाधिक संख्येच्या प्रमुख जातीय-सामाजिक समूहांपैकी एक होता आणि त्याचे प्रमाण मुंबईच्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे १५ टक्के होते.<ref>{{cite book |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay (Town and Island) |volume=XI |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India |year=1901 }}</ref> त्याच अहवालात काही विभागांच्या लोकसंख्येच्या संदर्भात कुणबी (मराठा) या नावाची स्वतंत्र नोंद आढळते. उदाहरणार्थ, डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये कुणबी (मराठा) समूहाचे प्रमाण अनुक्रमे सुमारे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या नोंदींवरून १९०१ च्या जनगणनेत मराठा, कुणबी आणि मराठा कुणबी या संज्ञांचा वापर विविध प्रशासकीय आणि सांख्यिक संदर्भांत करण्यात आला होता, असे दिसते. त्यामुळे त्या काळातील सामाजिक वर्गीकरण हे मराठा आणि कुणबी यांच्यात पूर्णपणे कठोर व अपरिवर्तनीय सीमा होती, अशा साध्या स्वरूपात मांडता येत नाही. तथापि या जनगणना वर्गीकरणावरून दोन्ही समूहांची एकच सामाजिक किंवा ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असाही निष्कर्ष काढता येत नाही. === १९११ची जनगणना आणि वर्गीकरणातील बदल === १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत जातीय वर्गीकरणाची पद्धत पुन्हा वेगळी दिसून येते. जनगणना अहवालात मराठा आणि कुणबी या स्वतंत्र नोंदी आढळतात. या वर्गीकरणात विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक समूह आणि त्यांच्या उपविभागांची नोंद स्वतंत्रपणे करण्यात आली होती.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> १९११ च्या जनगणनेतील उपलब्ध आकडेवारीत कुणबी आणि मराठा या दोन्ही समूहांची स्वतंत्र संख्या नोंदविलेली आहे. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये वापरलेल्या वर्गीकरणांमध्ये फरक असल्याचे दिसते. या उदाहरणावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमधील जातीय वर्गीकरण पूर्णपणे स्थिर नव्हते, असे दिसते. एका जनगणनेत विशिष्ट नावाखाली नोंदवलेला समूह पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली किंवा वेगळ्या वर्गीकरणात दिसू शकत होता. त्यामुळे १८८१, १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना प्रत्येक जनगणनेची स्वतंत्र वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि नोंदणीची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे. === सामाजिक गतिशीलता === एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी समाजांच्या सामाजिक संबंधांमध्ये प्रदेश, जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठेनुसार विविधता आढळत होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, कृषी व्यवसाय आणि सामाजिक स्थान यांची चर्चा आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> एन्थोव्हन यांच्या मांडणीत कुणबी ही संज्ञा कृषी व्यवसायाशी संबंधित असल्याचेही दिसते. पुढील अभ्यासांमध्ये त्यांच्या या मांडणीचा वापर वसाहतकालीन महाराष्ट्रातील जात आणि सामाजिक वर्गीकरणाच्या अभ्यासासाठी करण्यात आला आहे. मात्र एन्थोव्हन यांचे लेखन हे वसाहतकालीन मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून तयार झालेले असल्यामुळे त्यातील वर्गीकरणे आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत. त्यामुळे मराठा किंवा कुणबी या नावावरून एखाद्या व्यक्तीचे सामाजिक स्थान, आर्थिक स्थिती किंवा सामाजिक प्रतिष्ठा संपूर्णपणे निश्चित करता येत नव्हती. जमीनधारणा, व्यवसाय, शिक्षण, सरकारी सेवा आणि स्थानिक सामाजिक प्रभाव यांसारखे इतर घटकही सामाजिक स्थानावर परिणाम करीत होते. === स्व-ओळख आणि सामाजिक नाव === जातीय आणि सामाजिक ओळख ही केवळ प्रशासकीय वर्गीकरणातून निश्चित होत नाही. एखादा समूह स्वतःला कोणत्या नावाने ओळखतो, कोणत्या सामाजिक परंपरा पाळतो आणि स्थानिक समाजात त्याची ओळख कशी प्रस्थापित होते, यालाही सामाजिक इतिहासात महत्त्व आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळ्या पद्धतीने करण्यात आले होते. १९०१ च्या जनगणनेत मराठा कुणबींची नोंद मराठा वर्गाशी संबंधित पद्धतीने करण्यात आली होती, तर १९११ च्या वर्गीकरणात संबंधित समूहांची नोंद कुणबी वर्गाशी करण्यात आल्याचे पुढील अधिकृत जनगणना अहवालात स्पष्ट करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये प्रशासकीय अधिकाऱ्यांनी विविध समूहांचे विशिष्ट शीर्षकांखाली वर्गीकरण केले होते. मात्र जनगणनेतील अशा वर्गीकरणाचा अर्थ त्या समूहातील प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःची ओळख त्याच नावाने केली होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. १९०१ च्या मुंबई जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र विभागांची नोंद करण्यात आली होती; पुढील जनगणनांमध्ये संबंधित वर्गीकरणात बदल झाल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite book |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report |volume=XI |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India |location=Bombay |year=1901 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासातही प्रादेशिक आणि सामाजिक विविधतेचे उल्लेख आढळतात. त्यामुळे मराठा, कुणबी, मराठा–कुणबी आणि कुणबी–मराठा या संज्ञांचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जनगणना वर्गीकरण, प्रशासकीय नोंद, स्थानिक सामाजिक वापर आणि स्वयंओळख यांच्यातील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व व्यक्तींनी या संज्ञांचा एकाच अर्थाने आणि सर्व काळात समान पद्धतीने वापर केला होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === विवाहसंबंध === मराठा आणि कुणबी समूहांमधील विवाहसंबंधांचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळतो. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांचे वर्णन करताना त्यांच्या सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत पूर्णपणे कठोर नसल्याचे दिसून येते. काही प्रदेशांत आणि विशिष्ट सामाजिक परिस्थितींमध्ये या समूहांमध्ये परस्पर सामाजिक संपर्क आणि विवाहसंबंध अस्तित्वात असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> मात्र या मानववंशशास्त्रीय नोंदी संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व मराठा आणि कुणबी समूहांना समान प्रमाणात लागू होतात असे मानता येत नाही. विवाहपद्धती प्रदेश, उपसमूह, कुटुंब, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक विवाहनियमांनुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे काही ऐतिहासिक विवाहसंबंधांच्या आधारे मराठा आणि कुणबी हे सर्व प्रदेशांत एकच सामाजिक समूह होते, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === सामाजिक प्रतिष्ठा आणि सामाजिक स्तर === ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय आणि प्रशासकीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक प्रतिष्ठेच्या भेदांचा उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक प्रभाव यांमुळे काही कुणबी कुटुंबांना स्थानिक समाजात तुलनेने उच्च सामाजिक प्रतिष्ठा प्राप्त होत असल्याचेही विविध नोंदींमधून दिसून येते.<ref name="Enthoven1922" /> १९११–१२ च्या बॉम्बे प्रशासनाच्या अहवालात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक सीमारेषा सर्व परिस्थितींमध्ये अपरिवर्तनीय नसल्याचे निरीक्षण आढळते. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम कुणबी व्यक्तींना सामाजिक प्रतिष्ठेच्या उच्च स्थानाकडे जाण्याची संधी किंवा प्रवृत्ती असल्याचा उल्लेख त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षणात करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=Report on the Administration of the Bombay Presidency for the Year 1911–1912 |publisher=Government of Bombay |year=1912 |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100146764805.0x000068 }}</ref> या प्रकारच्या नोंदींचा उपयोग तत्कालीन सामाजिक गतिशीलता, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी करता येतो. तथापि ही निरीक्षणे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून नोंदवलेली असल्यामुळे त्यांना आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाही. तसेच या नोंदींच्या आधारे आधुनिक काळातील मराठा किंवा कुणबी समाजाचे सामाजिक स्थान निश्चित करता येत नाही. === ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि आधुनिक ओळख === ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये कुणबी, मराठा, मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि विविध प्रशासकीय संदर्भांत करण्यात आला. १९०१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांची स्वतंत्र विभागांमध्ये नोंद करण्यात आली होती, तर १९११ च्या जनगणनेत कुणबी मराठा ही संज्ञा कुणबी या वर्गाच्या अंतर्गत दाखविण्यात आली होती.<ref>{{cite book |author=S. M. Edwardes |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Volume XI, Part V — Report |publisher=Times of India Press |location=Bombay |year=1901 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलांमुळे जुन्या जनगणनांमधील आकडे आधुनिक प्रशासकीय जातीय वर्गांशी थेट जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, जातीय शीर्षके आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी काळानुसार बदलत गेल्या असल्यामुळे १९व्या किंवा २०व्या शतकाच्या प्रारंभीची मराठा कुणबी किंवा कुणबी मराठा यांची संख्या आजच्या कुणबी किंवा मराठा लोकसंख्येचे थेट मोजमाप मानता येत नाही.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> === आधुनिक प्रशासकीय संदर्भ === आधुनिक महाराष्ट्रातील कुणबी, मराठा कुणबी आणि कुणबी मराठा या संज्ञांचा वापर जात प्रमाणपत्रे, मागासवर्गीय वर्गीकरण आणि शासकीय नोंदी यांच्या संदर्भात केला जातो. या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित कालखंडातील स्रोत म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. त्यांची आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट समानता गृहीत धरता येत नाही. आधुनिक प्रशासकीय वादांमध्ये जुन्या जनगणना नोंदी, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्याचा संदर्भ दिला जातो. महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी वर्गीकरणासंबंधीच्या विविध प्रशासकीय व न्यायालयीन चर्चांमध्ये रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या द ट्राइब्स अँड कास्ट्स ऑफ बॉम्बे या ग्रंथातील निरीक्षणांचाही संदर्भ आढळतो.<ref name="Enthoven1922" /> तथापि ऐतिहासिक मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणे आणि आधुनिक प्रशासकीय जात-वर्गीकरण हे दोन स्वतंत्र विषय आहेत. आधुनिक काळातील जात प्रमाणपत्र किंवा प्रशासकीय वर्गीकरण निश्चित करताना त्या वेळी लागू असलेले कायदे, शासन निर्णय, अधिकृत मागासवर्गीय याद्या, सक्षम प्राधिकरणाच्या नोंदी आणि संबंधित न्यायालयीन निर्णय यांनाच प्रशासकीयदृष्ट्या निर्णायक आधार मानणे आवश्यक आहे. === ऐतिहासिक निष्कर्ष आणि मर्यादा === उपलब्ध जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांवरून असे दिसून येते की मराठा आणि कुणबी या संज्ञांमध्ये महाराष्ट्राच्या विविध भागांत ऐतिहासिक सामाजिक संबंध होते आणि काही काळ मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा यांसारख्या संयुक्त संज्ञांचा प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वापर करण्यात आला. त्याच वेळी काही जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांची स्वतंत्र शीर्षकांखाली नोंद करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Census of India, 1901: Bombay (Town and Island), Part V — Report |url=https://censusindia.gov.in/ }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1911 }}</ref> या ऐतिहासिक नोंदींमधून सामाजिक संपर्क, विवाहसंबंध, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक गतिशीलतेचे काही पैलू स्पष्ट होतात; परंतु त्यावरून मराठा आणि कुणबी यांची एकच व अखंडित प्राचीन वंशावळ सिद्ध होत नाही. त्याचप्रमाणे या दोन्ही समूहांमध्ये कोणताही ऐतिहासिक सामाजिक संबंध नव्हता, असेही उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे सर्वसाधारणपणे म्हणता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात मराठा-कुणबी संबंधांचा अभ्यास करताना तीन स्तर स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे: (१) ऐतिहासिक सामाजिक संबंध, (२) ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय वर्गीकरण, आणि (३) आधुनिक प्रशासकीय व कायदेशीर वर्गीकरण. या तीन स्तरांची सरमिसळ न करता त्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या विषयाचे अधिक अचूक ऐतिहासिक चित्र समोर येते. === धर्म, श्रद्धा आणि लोकसंस्कृती === कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना ग्रामजीवन, कुटुंब, देवक, ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीचक्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या धार्मिक श्रद्धा, देवक, विवाहविधी, देवतांची उपासना आणि सामाजिक प्रथांचे विविध संदर्भ आढळतात.<ref name="Enthoven1922" /><ref>{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> या नोंदींचा उपयोग करताना त्यातील वर्णने त्यांच्या काळातील प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यातील प्रत्येक धार्मिक प्रथा संपूर्ण कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांना किंवा आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाला तंतोतंत लागू होते, असे मानता येत नाही. === ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवता === कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांना महत्त्वाचे स्थान होते. गावाची सामाजिक रचना आणि धार्मिक जीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे ग्रामदेवतेचे उत्सव, पूजा आणि स्थानिक धार्मिक प्रथांमध्ये गावातील विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग असे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमधील ग्रामीण समाजाच्या वर्णनांमध्ये मारुती, खंडोबा, शिव आणि इतर देवतांच्या उपासनेचे उल्लेख विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात आढळतात. त्यामुळे कोकणातील कुणबींच्या धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करताना केवळ कुणबी समाजाशी संबंधित मानल्या जाणाऱ्या धार्मिक परंपरांचा विचार न करता व्यापक ग्रामीण आणि प्रादेशिक धार्मिक संस्कृतीचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कुलदैवत आणि कुटुंबीय श्रद्धा === कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात कुटुंब आणि वंशपरंपरेशी संबंधित देवतांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते. घरातील धार्मिक विधी, पूर्वजांचे स्मरण, कुटुंबीय देवता आणि स्थानिक धार्मिक प्रथा या ग्रामीण कुटुंबाच्या सामाजिक जीवनाशी जोडलेल्या होत्या.<ref name="Enthoven1922" /> तथापि कुलदैवत या संज्ञेअंतर्गत सर्व कुणबी कुटुंबांची एकच देवता होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. कुलदैवत, ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांच्या परंपरा कुटुंब, गाव आणि प्रदेशानुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि कुटुंबीय पुराव्यांना विशेष महत्त्व देणे आवश्यक आहे. === देवक === देवक ही विवाहसंस्था आणि कुटुंबीय धार्मिक विधींशी संबंधित महत्त्वाची सामाजिक-धार्मिक संकल्पना होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये विविध कृषक आणि इतर हिंदू समूहांच्या विवाहविधींमध्ये देवकाला असलेले स्थान वर्णन केले आहे. विवाहापूर्वी देवकाची स्थापना करणे, त्याची पूजा करणे आणि विवाहसमारंभात त्याला धार्मिक महत्त्व देणे अशा प्रथा विविध समुदायांच्या संदर्भात नोंदविल्या आहेत.<ref name="Enthoven1922" /> कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करताना देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक विधींशी मर्यादित न ठेवता विवाहनियम आणि सामाजिक नातेसंबंधांच्या संदर्भातही पाहिला जातो. देवक आणि विवाहसंस्था यांच्यातील संबंधामुळे विशिष्ट कुटुंबीय किंवा सामाजिक गटांमध्ये विवाहासंबंधी काही नियम प्रचलित असल्याचे दिसते. तथापि या नियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि सामाजिक उपगटांनुसार बदलत असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक नियम मानता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === विवाहविधी आणि धार्मिक प्रथा === कुणबी समाजातील विवाह ही धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक नातेसंबंध दृढ करणारी संस्था होती, असे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींवरून दिसते. विवाहसमारंभात देवकाची स्थापना, धार्मिक पूजा, नातेवाईकांचा सहभाग, सामुदायिक भोजन आणि विविध पारंपरिक विधी यांचा समावेश असल्याचे वर्णन आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> विवाहासंबंधीच्या प्रथा प्रदेश, सामाजिक उपगट आणि स्थानिक परंपरांनुसार बदलत असत. त्यामुळे एखाद्या मानववंशशास्त्रीय नोंदीत वर्णन केलेली विवाहपद्धती संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाची एकमेव किंवा अपरिवर्तनीय पद्धत होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध नोंदींचे विश्लेषण करताना त्यांचा काळ, भौगोलिक संदर्भ आणि संबंधित सामाजिक समूह लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === सण आणि धार्मिक उत्सव === कोकणातील कुणबी समाजाचे धार्मिक जीवन व्यापक ग्रामीण मराठी आणि कोकणी सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित होते. स्थानिक देवतांच्या जत्रा, ग्रामदेवतांची पूजा, हिंदू धार्मिक सण आणि कुटुंबीय धार्मिक विधी हे ग्रामीण सामाजिक जीवनाचे घटक होते. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमध्ये विविध ग्रामीण समुदायांच्या धार्मिक आचारांमध्ये स्थानिक देवता, मंदिरे, जत्रा आणि विशिष्ट दिवसांच्या पूजेचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> काही समुदायांच्या संदर्भात शनिवार, विशिष्ट तिथी किंवा स्थानिक देवतेच्या उत्सवाच्या दिवशी पूजा करण्याच्या प्रथा नोंदविल्या आहेत. या प्रकारच्या धार्मिक प्रथा कोकणातील व्यापक ग्रामीण धार्मिक संस्कृतीचा भाग होत्या; त्यामुळे त्यांना केवळ कुणबी समाजापुरते मर्यादित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === कृषीचक्र आणि धार्मिक श्रद्धा === कुणबी समाजाची पारंपरिक अर्थव्यवस्था शेतीशी संबंधित असल्यामुळे कृषीचक्र आणि ग्रामीण धार्मिक जीवन यांच्यात परस्परसंबंध असण्याची शक्यता होती. पाऊस, पेरणी, रोपांची लागवड, पीकवाढ आणि कापणी या कृषी टप्प्यांशी स्थानिक श्रद्धा, ग्रामदेवता आणि धार्मिक प्रथा जोडल्या जात असत. कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषीसमाजाच्या जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक उत्सव आणि प्रथांचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> मात्र उपलब्ध ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांमध्ये कुणबी समाजातील सर्व कृषीविधींची एकसंध आणि सविस्तर नोंद आढळत नाही. त्यामुळे एखादा विशिष्ट कृषीविधी संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून मांडण्याऐवजी त्याचा अभ्यास संबंधित गाव, प्रदेश आणि स्थानिक ग्रामीण कृषी संस्कृतीच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील कृषीजीवन, ग्रामीण परंपरा आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांच्या संदर्भात अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांच्या ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ या ग्रंथातील स्थानिक संदर्भ पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकतात.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }}</ref> === पूर्वज, मृत्यू आणि धार्मिक विधी === कुटुंब आणि पूर्वजांशी संबंधित धार्मिक विधींचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यामध्ये आढळतो. विवाह, मृत्यू आणि पुनर्विवाह यांसारख्या प्रसंगी धार्मिक विधी, सामाजिक मान्यता आणि कुटुंबीय संबंध यांच्यातील परस्परसंबंध विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="Enthoven1922" /> या नोंदींवरून ग्रामीण समाजात धार्मिक विधी आणि सामाजिक मान्यता यांचा परस्परसंबंध होता असे दिसते. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विशिष्ट काळातील आणि विशिष्ट सामाजिक समूहांवरील मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यांतील वर्णने आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनाला थेट लागू करता येत नाहीत. === लोककथा आणि लोकपरंपरा === कोकणातील लोकसंस्कृतीमध्ये देवता, स्थानिक वीरपुरुष, ग्रामपरंपरा, धार्मिक स्थळे, जत्रा, आख्यायिका आणि मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या धार्मिक जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक स्थळे आणि उत्सवांचे उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> तथापि उपलब्ध प्रमुख गॅझेटियर आणि एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र लोककथांचा किंवा स्वतंत्र कथासंग्रहाचा पुरेसा सुसंगत पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट लोककथा कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून नोंदविणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील लोकपरंपरांचा अभ्यास व्यापक प्रादेशिक लोकसाहित्याच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. एखादी लोककथा, आख्यायिका, धार्मिक परंपरा किंवा मौखिक स्मृती विशिष्ट कुणबी गाव, कुटुंब किंवा स्थानिक समुदायाशी संबंधित असल्यास तिचा स्वतंत्र स्थानिक स्रोतांच्या आधारे अभ्यास करता येतो. अशा स्थानिक सांस्कृतिक आणि ग्रामीण परंपरांच्या संदर्भात ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हा पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट लोककथेचा पुरावा त्या ग्रंथात प्रत्यक्ष उपलब्ध असल्यासच संबंधित विधानासाठी त्याचा संदर्भ द्यावा.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }}</ref> === लोकगीते आणि मौखिक परंपरा === कृषीप्रधान ग्रामीण समाजात श्रम, सण, विवाह, धार्मिक विधी आणि ऋतूचक्र यांच्याशी संबंधित मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. कोकणातील ग्रामीण लोकजीवनाच्या वर्णनांमध्ये धार्मिक उत्सव, स्थानिक देवता, जत्रा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथांचा उल्लेख आढळतो. या व्यापक ग्रामीण सांस्कृतिक वातावरणातून विविध प्रकारच्या मौखिक परंपरा विकसित झाल्या असण्याची शक्यता आहे.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> मात्र एखादे विशिष्ट लोकगीत हे ‘कुणबी लोकगीत’ आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गीताचा कुणबी समाजाशी स्पष्ट संबंध दर्शविणारा विश्वसनीय स्रोत आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ कोकणात किंवा ग्रामीण समाजात प्रचलित असल्याच्या आधारावर सामान्य लोकगीतांना कुणबी समाजाची स्वतंत्र सांस्कृतिक निर्मिती म्हणून वर्गीकृत करणे योग्य ठरणार नाही. स्थानिक लोकगीते, म्हणी, आख्यायिका आणि मौखिक स्मृती यांचा अभ्यास करताना त्यांचे भौगोलिक क्षेत्र, संबंधित समुदाय, प्रसंग आणि मौखिक परंपरेतील वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. अशा स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण कोकणातील ग्रामीण सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी पूरक ठरू शकते. === कोकणी लोकसंस्कृतीशी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाची धार्मिक आणि सांस्कृतिक ओळख व्यापक कोकणी ग्रामीण संस्कृतीपासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कृषीचक्र, जत्रा, कुटुंबीय धार्मिक प्रथा, विवाहविधी आणि स्थानिक सामाजिक संस्था यांसारख्या अनेक सांस्कृतिक बाबी कोकणातील विविध ग्रामीण समुदायांमध्ये आढळत असल्याचे गॅझेटियरमधील वर्णनांवरून दिसते.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=James M. |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kola'ba and Janjira |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> त्यामुळे कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती ही पूर्णपणे बंदिस्त किंवा इतर ग्रामीण समुदायांपासून स्वतंत्र अशी सांस्कृतिक व्यवस्था होती, असे मानणे योग्य ठरणार नाही. तिचा विकास स्थानिक कृषीजीवन, ग्रामसंस्था, धार्मिक परंपरा आणि कोकणातील व्यापक सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणाशी असलेल्या परस्परसंबंधातून झाला असण्याची शक्यता अधिक आहे. या संदर्भात स्थानिक ग्रामीण जीवन, सांस्कृतिक परंपरा आणि सामाजिक स्मृतींचे दस्तऐवजीकरण करणारे अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकते. तथापि त्यातील विशिष्ट माहिती ज्या स्थानिक परंपरेशी संबंधित आहे, त्याच मर्यादित संदर्भात तिचा वापर करणे अधिक योग्य ठरेल.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }}</ref> === धार्मिक जीवन आणि सामाजिक संघटना === धार्मिक प्रथा आणि सामाजिक संघटना यांचा परस्परसंबंध पारंपरिक ग्रामीण जीवनात महत्त्वाचा होता. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक नियम आणि सामुदायिक व्यवहार यांमध्ये कुटुंब, नातेसंबंध आणि समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींची भूमिका असल्याचे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात जातपंचायत, सामाजिक नियम, विवाहसंस्था आणि धार्मिक प्रथांचा परस्परसंबंध वर्णन केला आहे. काही समूहांमध्ये सामाजिक नियमांचे उल्लंघन झाल्यास दंड, सामुदायिक भोजन किंवा इतर सामाजिक उपायांचा वापर केला जात असल्याचेही नमूद आहे.<ref name="Enthoven1922" /> या संस्था आधुनिक न्यायालये किंवा प्रशासकीय यंत्रणांप्रमाणे औपचारिक कायदेशीर संस्था नव्हत्या. त्या स्थानिक समुदायाच्या सामाजिक नियंत्रण, परस्पर संबंध आणि रूढींचे पालन यांसाठी कार्य करणाऱ्या पारंपरिक सामाजिक पद्धती होत्या. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विविध समुदायांवर आधारित असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक प्रथा संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी समूहांना समानपणे लागू होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === धार्मिक आणि सांस्कृतिक विविधता === कोकणातील कुणबी समाजाला एकसंध धार्मिक पद्धती असलेला समूह मानणे योग्य ठरणार नाही. वेगवेगळ्या गावांतील ग्रामदेवता, कुटुंबीय धार्मिक परंपरा, देवक, स्थानिक देवतांची उपासना आणि प्रादेशिक धार्मिक प्रभाव यांमुळे धार्मिक आचारांमध्ये विविधता निर्माण झाली होती. ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्येही विविध सामाजिक समूहांच्या धार्मिक प्रथा, देवतांची उपासना आणि स्थानिक धार्मिक परंपरांमध्ये प्रादेशिक भिन्नता असल्याचे दिसते.<ref name="Enthoven1922" /> सावंतवाडी आणि दक्षिण कोकणातील धार्मिक लोकसंख्येच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध हिंदू धार्मिक परंपरा तसेच स्थानिक देवता आणि आत्म्यांशी संबंधित उपासनेचे प्रकार आढळतात. १८७२ च्या सावंतवाडीच्या नोंदींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लोक विशिष्ट पंथाशी संबंधित नसून स्थानिक देवता आणि आत्म्यांची पूजा करीत असल्याचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html }}</ref> ही नोंद कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक आकडेवारी नाही; ती त्या काळातील सावंतवाडी संस्थानातील व्यापक धार्मिक लोकसंख्येचे वर्गीकरण आहे. त्यामुळे तिचा उपयोग कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक स्थिती निश्चित करण्यासाठी न करता दक्षिण कोकणातील तत्कालीन व्यापक धार्मिक आणि सांस्कृतिक वातावरण समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html }}</ref> === ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा === कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि लोकसंस्कृतीविषयी उपलब्ध प्रमुख ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांचा मोठा वाटा आहे. हे स्रोत तत्कालीन प्रशासकीय अधिकारी आणि मानववंशशास्त्रज्ञ यांच्या निरीक्षणांवर आधारित असल्यामुळे त्यांतील वर्णने त्या काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण, सामान्यीकरणे आणि निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनाने प्रभावित असू शकतात.<ref name="Enthoven1922" /> त्यामुळे या स्रोतांमध्ये नोंदविलेली एखादी धार्मिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा होती, असे गृहीत धरता येत नाही. विशेषतः ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवक, लोककथा, लोकगीते आणि कृषीविधी यांचा अभ्यास करताना त्यांचा प्रदेश, गाव, कुटुंब आणि सामाजिक उपगट यांनुसार बदलणारा संदर्भ विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === धार्मिक आणि लोकसांस्कृतिक वारशाचे ऐतिहासिक महत्त्व === उपलब्ध पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामजीवन, कुटुंबीय परंपरा, देवक, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीप्रधान जीवन यांचे परस्परसंबंध दिसून येतात. या धार्मिक-सांस्कृतिक संस्था केवळ धार्मिक आचरणापुरत्या मर्यादित नव्हत्या; त्या कुटुंब, विवाह, ग्रामसमुदाय आणि सामाजिक संबंधांच्या संघटनेशीही संबंधित होत्या.<ref name="Enthoven1922" /> या पार्श्वभूमीवर कोकणातील कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती समजून घेताना ‘कुणबींची स्वतंत्र संस्कृती’ आणि ‘कोकणातील व्यापक ग्रामीण संस्कृती’ यांना परस्परविरोधी मानण्याऐवजी त्यांच्यातील परस्परसंबंध, सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि प्रादेशिक विविधता यांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. स्थानिक सांस्कृतिक परंपरा, ग्रामीण जीवन आणि सामाजिक स्मृतींच्या अभ्यासासाठी अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येऊ शकते; मात्र विशिष्ट धार्मिक प्रथा किंवा लोकपरंपरेचा दावा करताना त्या पुस्तकातील संबंधित प्रत्यक्ष मजकुराशी संदर्भ जुळविणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |year=2025 |publisher=Kindle Direct Publishing }}</ref> == लोकसंख्याशास्त्र == कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षण आणि नंतरच्या जनगणना-अभिलेखांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते. विशेषतः कुणबी, मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये समान पद्धतीने झालेला नव्हता. त्यामुळे विविध जनगणनांतील आकडे थेट एकत्र करून आधुनिक काळातील कुणबी लोकसंख्येचा अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरत नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref><ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> === १८८१ची जनगणना === १८८१ची जनगणना ही बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ऐतिहासिक स्रोत आहे. जनगणना अहवालात जे. ए. बेन्स यांनी ‘Maratha Kunbi’ हा व्यापक कृषक समूह मानला असून त्यात दख्खनातील कुणबी तसेच कोकणात ‘Maratha’ म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या संबंधित समूहांचा समावेश केला होता. अहवालात या दोन समूहांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसून काही बाबतींत तो प्रशासकीय वर्गीकरणावर अवलंबून असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> १८८१ च्या अहवालातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या आकडेवारीनुसार २,०५,७८४ कुणबी आणि सुमारे २,७१,००० मराठा अशी नोंद करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यात कुणबी हा मोठ्या संख्येचा कृषक समूह होता, असे जनगणना-अभिलेखावरून दिसते.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> या आकडेवारीचा अर्थ लावताना १८८१ च्या जनगणनेतील ‘Maratha Kunbi’ आणि ‘Kunbi’ या वर्गांची व्याप्ती आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय कुणबी वर्गाशी समान नव्हती, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे २,०५,७८४ हा आकडा आधुनिक रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कुणबी लोकसंख्येशी थेट तुलनेसाठी वापरणे योग्य ठरणार नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> === १९०१ची जनगणना === १९०१ च्या जनगणनेत बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील जातीय वर्गीकरणाची पद्धत १८८१ च्या तुलनेत बदललेली दिसते. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात ‘Kunbi (Maratha)’ ही संज्ञा वापरण्यात आली असून काही स्थानिक विभागांमध्ये या वर्गाचे प्रमाण लक्षणीय असल्याचे नमूद केले आहे. डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये ‘Kunbi (Maratha)’ लोकसंख्येचे प्रमाण अनुक्रमे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |author=S. M. Edwardes |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay Town and Island, Part V — Report |volume=XI |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India |location=Bombay |year=1901 }}</ref> १९०१ च्या जनगणनेतील मुंबईच्या स्थलांतरविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी हा मुंबईला स्थलांतरित लोकसंख्या पुरविणाऱ्या प्रमुख जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे नमूद आहे. त्या वेळी मुंबईतील एकूण स्थलांतरित लोकसंख्येपैकी सुमारे १,४६,००० व्यक्ती रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या होत्या; हे प्रमाण स्थलांतरित लोकसंख्येच्या सुमारे २४.५ टक्के होते. त्यामुळे विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील लोकसंख्याशास्त्रीय संबंध लक्षणीय होते.<ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref> मात्र मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या रत्‍नागिरीकरांना कुणबी म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही. रत्‍नागिरीहून होणारे स्थलांतर विविध सामाजिक आणि धार्मिक समूहांचे होते. त्यामुळे जिल्हानिहाय स्थलांतराची आकडेवारी आणि कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या यांची थेट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.<ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref> === १९११ची जनगणना === १९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि मराठा या समूहांचे वर्गीकरण पुन्हा बदललेले दिसते. अधिकृत जनगणना अहवालानुसार १९०१मध्ये ‘Mahratha Kunbis’ ज्या पद्धतीने वर्गीकृत करण्यात आले होते, त्यांचे १९११मध्ये कुणबी या वर्गाशी संबंध जोडण्यात आले. १९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि कानबी यांच्या विविध उपगटांची नोंद करण्याचाही प्रयत्न करण्यात आला होता. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना दोन्ही जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीतील फरक विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> १९११ च्या अधिकृत जनगणनेत ‘Kunbi Maratha’ हा कुणबी या शीर्षकाखाली दाखविण्यात आला, तर दख्खनी आणि कोकणी मराठा यांना मराठा या शीर्षकाखाली वर्गीकृत करण्यात आले. यावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये बदलत असल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणना आकडेवारीची थेट तुलना करणे सावधगिरीने करणे आवश्यक आहे. एका जनगणनेत एखादा समूह ज्या शीर्षकाखाली नोंदविला गेला होता, त्याच समूहाला पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली समाविष्ट केले जाऊ शकत होते. त्यामुळे ऐतिहासिक जातीय लोकसंख्येचे विश्लेषण करताना केवळ संख्यात्मक आकडे न पाहता संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धतीही तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> === १९३१ची जनगणना === १९३१ची जनगणना ब्रिटिश भारतातील जातीय वर्गीकरणाच्या शेवटच्या व्यापक जनगणनांपैकी एक होती. बॉम्बे प्रांतातील या जनगणनेच्या विविध तक्त्यांमध्ये जात, उपजात आणि प्रादेशिक वर्गीकरण स्वतंत्र पद्धतीने हाताळण्यात आले होते. त्यामुळे या जनगणनेतील कुणबी, मराठा, मराठा-कुणबी किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर करताना संबंधित तक्ता आणि त्यामागील वर्गीकरणपद्धती तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |publisher=Government of India |year=1933 }}</ref> १९३१नंतर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये सर्व जातींची संपूर्ण लोकसंख्या पूर्वीच्या पद्धतीने सातत्याने प्रकाशित करण्यात आली नाही. त्यामुळे १९३१नंतरच्या कालखंडासाठी कुणबी समाजाची अखिल भारतीय किंवा कोकणातील सातत्यपूर्ण जातीनिहाय जनगणना-कालमालिका तयार करणे शक्य होत नाही. === १९६१ चे कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण === १९६१ च्या जनगणना कार्यक्रमांतर्गत महाराष्ट्रातील निवडक गावांचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण करण्यात आले. त्याअंतर्गत सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ प्रसिद्ध करण्यात आले. हा ग्रंथ महाराष्ट्रातील निवडक ३५ गावांच्या ग्रामसर्वेक्षण मालिकेचा भाग होता आणि त्यामध्ये संबंधित गावाच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाचे सविस्तर दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.<ref>{{cite book |author=D. V. Rangnekar |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात कुटुंबरचना, व्यवसाय, जमीनधारणा, आर्थिक व्यवहार, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांसंबंधी माहिती संकलित करण्यात आली होती. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेचा सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करण्यासाठी हे सर्वेक्षण महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरते.<ref>{{cite web |title=Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol-X |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=1966 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf }}</ref> कुंकेरीच्या पुढील दीर्घकालीन अभ्यासांमध्ये १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील लोकसंख्या, सामाजिक रचना, जमीनधारणा, व्यवसाय आणि स्थलांतर यांची तुलना करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दीर्घकाळ चाललेल्या स्थलांतरामुळे गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल झाले असले तरी काही सामाजिक आणि जमीनधारणेशी संबंधित रचनांमध्ये सातत्यही राहिल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Population and Social Studies |volume=31 |issue=1 |year=2019 }}</ref> === २००१–२०११ : कोकणातील जिल्हानिहाय लोकसंख्या बदल === २००१ ते २०११ या कालावधीत कोकणातील जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत वेगवेगळ्या प्रकारचे बदल झाले. मात्र आधुनिक भारतीय जनगणनेमध्ये ‘कुणबी’ ही स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय लोकसंख्या श्रेणी नियमितपणे प्रकाशित करण्यात आलेली नसल्यामुळे, जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येतील वाढ किंवा घट यावरून कुणबी समाजाची स्वतंत्र लोकसंख्या किंवा तिचा वाढीचा दर निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Population Finder 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder }}</ref> २०११ च्या जनगणनेनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. २००१मध्ये ही लोकसंख्या १६,९६,७७७ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या दशकात रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत ८१,७०८ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे ४.८ टक्के राहिला.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri, Census of India 2001 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2006 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची २०११मधील लोकसंख्या ८,४९,६५१ होती. २००१मध्ये ती सुमारे ८,६८,८२५ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या कालावधीत सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत १९,१७४ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे २.२ टक्के राहिला.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook, Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=PCA-TOT: Primary Census Abstract Total, Maharashtra, District Sindhudurg — 2001 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2001 }}</ref> २०११ च्या जनगणनेच्या वेळी पालघर हा स्वतंत्र जिल्हा नव्हता. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेतील पालघरची लोकसंख्या स्वतंत्र जिल्हा म्हणून मोजलेली नव्हती. तथापि, सध्याच्या पालघर जिल्ह्याच्या भौगोलिक क्षेत्राशी संबंधित २०११ची पुनर्गणित लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती.<ref>{{cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या जिल्हानिहाय जनगणना आकडेवारीत २०११साठी पालघरची लोकसंख्या २९.९० लाख, रायगडची २६.३४ लाख, रत्‍नागिरीची १६.१५ लाख आणि सिंधुदुर्गची ८.५० लाख इतकी नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा वापर करताना संबंधित जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११मधील प्रशासकीय सीमांमध्ये झालेल्या बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite web |title=Districtwise Total & Tribal Population as per 1991, 2001 & 2011 Census of Maharashtra |publisher=Tribal Research and Training Institute, Government of Maharashtra |url=https://trti.maharashtra.gov.in/districtwiseTotalPopulation }}</ref> === आधुनिक जनगणनेमध्ये कुणबी लोकसंख्येची स्थिती === स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती यांची स्वतंत्र लोकसंख्या आकडेवारी प्रसिद्ध करण्यात आली आहे; मात्र सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सर्वसमावेशक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित करण्यात आलेली नाही. २०११ च्या जनगणनेच्या प्राथमिक लोकसंख्या सारांशामध्ये लोकसंख्या, लिंग, वयोगट, अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, कामाची स्थिती आणि इतर सामाजिक-आर्थिक निर्देशकांची माहिती उपलब्ध आहे; ‘कुणबी’ या स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय वर्गाची जिल्हानिहाय लोकसंख्या त्यामध्ये दिलेली नाही.<ref>{{cite web |title=Population Finder 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder }}</ref> त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेच्या आधारे रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर किंवा ठाणे या जिल्ह्यांसाठी ‘कुणबी लोकसंख्या अमुक टक्के’ असा अधिकृत जनगणना आकडा निश्चित करता येत नाही. जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या आणि त्या जिल्ह्यातील कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या या दोन वेगळ्या सांख्यिक संकल्पना आहेत. २०११ च्या जनगणनेत पालघरच्या सध्याच्या भौगोलिक क्षेत्राची एकूण लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती; त्यापैकी अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या ११,१८,००८ होती. ही आकडेवारी जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या किंवा अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या दर्शवते; तिच्यावरून कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.<ref>{{cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ }}</ref> काही सामाजिक संस्था, राजकीय व्यक्ती, संशोधक किंवा माध्यमांनी कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येबाबत विविध अंदाज व्यक्त केलेले असू शकतात. मात्र अशा अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडेवारीपासून स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे. विश्वसनीय अधिकृत जातीनिहाय जनगणना उपलब्ध नसताना अशा अंदाजांना कुणबी समाजाची अधिकृत लोकसंख्या म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षणे आणि उपलब्ध आधुनिक जनगणना आकडे यांचा स्वतंत्र संदर्भात उपयोग करणे आवश्यक आहे. वेगवेगळ्या कालखंडांतील वर्गीकरणपद्धती आणि प्रशासकीय सीमा भिन्न असल्यामुळे त्यांची थेट तुलना करून आधुनिक कुणबी लोकसंख्येचा निश्चित अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. === २०२७ची जातीनिहाय जनगणना === भारत सरकारने २०२७ची जनगणना घेण्याचा निर्णय अधिकृतपणे जाहीर केला असून, ३० एप्रिल २०२५ रोजी झालेल्या मंत्रिमंडळाच्या राजकीय व्यवहार समितीच्या बैठकीत आगामी जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. यामुळे स्वातंत्र्यानंतर प्रथमच अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींपलीकडे सर्व सामाजिक समूहांची जातीनिहाय गणना जनगणनेच्या मुख्य प्रक्रियेचा भाग होणार आहे.<ref>{{cite web |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=30 April 2025 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526 }}</ref> २०२७ च्या जनगणनेची संदर्भ तारीख सामान्य क्षेत्रांसाठी १ मार्च २०२७ निश्चित करण्यात आली आहे. लडाख तसेच जम्मू आणि काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमधील असिंक्रोनस हिमाच्छादित क्षेत्रांसाठी संदर्भ तारीख १ ऑक्टोबर २०२६ निश्चित करण्यात आली आहे. या संदर्भ तारखांबाबतची अधिसूचना १६ जून २०२५ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Population Census-2027 to be conducted in two phases along with enumeration of castes |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=4 June 2025 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2133845 }}</ref> २०२७ची जनगणना दोन टप्प्यांत घेण्यात येणार आहे. पहिल्या टप्प्यात घरांची यादी आणि गृहनिर्माणविषयक माहिती संकलित केली जाईल, तर दुसऱ्या टप्प्यात व्यक्तिनिहाय लोकसंख्या गणना केली जाईल. जातीनिहाय माहिती दुसऱ्या टप्प्यात संकलित केली जाणार आहे.<ref>{{cite web |title=Cabinet approves scheme of Conduct of Census of India 2027 |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=12 December 2025 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202983 }}</ref> २०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय झाल्यामुळे भविष्यात कुणबी, मराठा-कुणबी, कुणबी-मराठा आणि इतर सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत आकडेवारी उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. तथापि जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत निकाल प्रकाशित होईपर्यंत २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येणार नाही. केंद्र सरकारने २०२६मध्येही स्पष्ट केले आहे की जातीनिहाय प्रश्नांसह दुसऱ्या टप्प्याची प्रश्नावली स्वतंत्रपणे अंतिम करून अधिसूचित केली जाणार आहे.<ref>{{cite web |title=Caste Based Census |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |date=4 February 2026 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2223099 }}</ref> === लोकसंख्याशास्त्रीय आकडेवारीची तुलना करताना आवश्यक सावधगिरी === कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येची दीर्घकालीन तुलना करताना ऐतिहासिक जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’, ‘कुळवाडी’ आणि त्यासारख्या संज्ञांची व्याप्ती वेगवेगळ्या काळात आणि वेगवेगळ्या प्रशासकीय प्रदेशांत बदलत गेली. त्यामुळे विविध जनगणनांतील समान किंवा समानार्थी वाटणाऱ्या संज्ञांना आजच्या प्रशासकीय जातवर्गांशी थेट समान मानता येत नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref><ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref> दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमा आजच्या जिल्ह्यांच्या सीमांपेक्षा वेगळ्या होत्या. रत्‍नागिरी, कोलाबा, सावंतवाडी आणि इतर ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या सीमा काळानुसार बदलल्या आहेत. त्यामुळे एखाद्या जुन्या जिल्ह्याची लोकसंख्या आजच्या त्याच नावाच्या जिल्ह्याशी थेट तुलना करताना प्रशासकीय पुनर्रचनेचा विचार करणे आवश्यक आहे. तिसरी बाब म्हणजे जनगणना अधिकाऱ्यांनी केलेले प्रशासकीय वर्गीकरण आणि संबंधित व्यक्ती किंवा समूहांची स्थानिक सामाजिक ओळख यांच्यात फरक असण्याची शक्यता होती. त्यामुळे जनगणनेतील एखाद्या शीर्षकाखाली नोंद झालेली संपूर्ण लोकसंख्या आधुनिक काळातील त्याच नावाच्या सामाजिक समूहाशी तंतोतंत संबंधित होती असे गृहीत धरता येत नाही. चौथी बाब म्हणजे १९३१नंतर सर्व जातींची सातत्यपूर्ण आणि तुलनात्मक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित झालेली नाही. त्यामुळे १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आजपर्यंत कुणबी समाजाची अखंड आणि तुलनायोग्य जातीनिहाय लोकसंख्या-मालिका तयार करणे शक्य होत नाही. १९५१ च्या अधिकृत जातीनिहाय अंदाजपत्रकातही पूर्वीच्या जनगणनांमध्ये ‘महरत्ता-कुणबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या प्रकारे झाले असल्याचे दिसते.<ref>{{cite report |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> या कारणांमुळे १८८१मधील कुणबी किंवा मराठा-कुणबी संख्या, १९०१मधील मराठा-कुणबी संख्या, १९११मधील कुणबी किंवा कुणबी-मराठा वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय कुणबी वर्ग यांना एका सलग आणि तुलनायोग्य सांख्यिक मालिकेप्रमाणे मांडणे योग्य ठरणार नाही. === लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष === उपलब्ध ऐतिहासिक जनगणना नोंदींवरून रत्‍नागिरीसह कोकणातील काही भागांमध्ये कुणबी हा १९व्या शतकातील महत्त्वाच्या कृषक समूहांपैकी एक होता असे दिसून येते. १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी २,०५,७८४ कुणबींची नोंद करण्यात आली होती. मात्र त्या काळातील ‘कुणबी’ या वर्गीकरणाची व्याप्ती आणि आजच्या प्रशासकीय कुणबी वर्गाची व्याप्ती समान नसल्यामुळे हा आकडा आधुनिक लोकसंख्येशी थेट तुलना करण्यासाठी वापरता येत नाही.<ref>{{cite report |author=Baines, J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay |publisher=Superintendent of Census Operations, Bombay |year=1882 }}</ref> १९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्याशी संबंधित वर्गीकरणात झालेले बदल हे ऐतिहासिक लोकसंख्याशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ संख्यात्मक आकडे पाहणे पुरेसे नसल्याचे दर्शवतात. प्रत्येक जनगणनेतील जातीय शीर्षके, उपविभाग आणि वर्गीकरणाची पद्धत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref><ref>{{cite report |author=Mead, P. J. |title=Census of India, 1911: Bombay |publisher=Government Central Press |year=1912 }}</ref> १९५१ च्या अधिकृत ‘जातीनिहाय लोकसंख्येचे अंदाज’ या अहवालातही ‘महरत्ता-कुणबी’, ‘कुणबी-कुळवाडी किंवा कणबी’, ‘तिरोळे कुणबी’ आणि इतर संबंधित गट स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आले आहेत. यावरून ऐतिहासिक सरकारी आकडेवारीतही कुणबीशी संबंधित विविध सामाजिक नावांचे स्वतंत्र वर्गीकरण केले जात असल्याचे दिसते.<ref>{{cite report |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> त्यामुळे सध्याच्या काळात कोकणातील कुणबी समाजाची स्वतंत्र अधिकृत जिल्हानिहाय टक्केवारी उपलब्ध आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, ठाणे किंवा पालघर या जिल्ह्यांसाठी आधुनिक कुणबी लोकसंख्येची निश्चित टक्केवारी सांगण्यासाठी जातीनिहाय अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. २०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्यात आल्यामुळे भविष्यात या प्रश्नासाठी अधिक व्यापक अधिकृत सांख्यिक आधार उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र २०२७ची जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत जातीनिहाय निकाल प्रकाशित होईपर्यंत कुणबी समाजाच्या आधुनिक लोकसंख्येबाबत कोणताही निश्चित राष्ट्रीय किंवा जिल्हानिहाय आकडा अधिकृत मानता येणार नाही.<ref>{{cite web |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=30 April 2025 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526 }}</ref> == आधुनिक प्रशासकीय आणि कायदेशीर स्थिती == महाराष्ट्रातील कुणबी समाजाची आधुनिक प्रशासकीय ओळख ही राज्य शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादी, जात प्रमाणपत्रे आणि जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेशी संबंधित आहे. ऐतिहासिक जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्यात ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांसारख्या संज्ञांचा वेगवेगळ्या संदर्भांत वापर झालेला आढळतो. मात्र आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण हे संबंधित काळातील अधिकृत शासन निर्णय, मागासवर्गीयांच्या याद्या, लागू कायदे आणि न्यायालयीन निर्णय यांच्या आधारे निश्चित केले जाते.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> === महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीय वर्गीकरण === महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ रोजीच्या अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ ही इतर मागासवर्गीय प्रवर्गातील अनुक्रमांक ८३वरील नोंद आहे. या नोंदीखाली ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’, ‘लेवा पाटीदार’, ‘मराठा कुणबी’, ‘कुणबी मराठा’, ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि ‘ति. कुणबी’ या उपसंज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> ही यादी आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण दर्शविते. या यादीतील विविध उपसंज्ञांचा एकत्रित समावेश आहे म्हणून त्या सर्व संज्ञांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकच आहे किंवा त्या प्रत्येक ऐतिहासिक कालखंडात समान अर्थाने वापरल्या गेल्या होत्या, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत. === कुणबी आणि तिलोरी कुणबी : ऐतिहासिक प्रशासकीय पार्श्वभूमी === कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात काळानुसार बदल झाले. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात या बदलांचा ऐतिहासिक संदर्भ नोंदविला आहे. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावात ‘Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ यांचा एका वर्गात, तर ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचा इतर मागास समुदायांच्या यादीत स्वतंत्रपणे समावेश करण्यात आला होता. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002" /> न्यायालयाने पुढे नमूद केले आहे की १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावाद्वारे स्वतंत्र इतर मागासवर्गीय यादी प्रसिद्ध करण्यात आली आणि त्यामध्ये ‘Kunbi caste’ ही अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार १९६७पासून कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.<ref name="Thorat2002" /> या ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींवरून कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या वर्गीकरणात कालानुसार आणि प्रदेशानुसार फरक राहिला असल्याचे दिसते. त्यामुळे आजच्या प्रशासकीय यादीचा अर्थ लावताना त्या काळातील शासन ठराव आणि संबंधित न्यायालयीन नोंदींचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणी === महाराष्ट्रात एखाद्या व्यक्तीच्या जात दाव्याची प्रशासकीय मान्यता ही केवळ आडनाव, सामाजिक संबोधन किंवा ऐतिहासिक साहित्याच्या आधारे निश्चित होत नाही. संबंधित व्यक्तीच्या जात दाव्याचा विचार करताना सक्षम प्राधिकरणाकडून जात प्रमाणपत्र देण्याची प्रक्रिया आणि त्यानंतर आवश्यक असल्यास जात वैधता पडताळणीची प्रक्रिया लागू होते. जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत जुन्या शासकीय अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, महसूल अभिलेख, जन्म-मृत्यू नोंदी आणि इतर संबंधित दस्तऐवजांचा पुरावा म्हणून विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणता पुरावा ग्राह्य धरायचा आणि त्याचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे, हे संबंधित कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते. त्यामुळे ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांमध्ये ‘कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीला आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत कुणबी जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता मिळणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. === ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण === ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य हे कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी महत्त्वाचे स्रोत आहेत; मात्र ते स्वतःहून आधुनिक जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधतेचा अंतिम प्रशासकीय आधार ठरत नाहीत. आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत संबंधित कालखंडातील अधिकृत नोंदी, शासन निर्णय, लागू कायदे, नियम आणि सक्षम प्राधिकरण किंवा न्यायालयाचे निर्णय यांना महत्त्व प्राप्त होते.<ref name="Thorat2002" /> त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आधुनिक प्रशासकीय स्थितीचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि विद्यमान शासकीय वर्गीकरण यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान यादीत कुणबीचा इतर मागासवर्गीय प्रवर्गात समावेश असला तरी एखाद्या व्यक्तीचा विशिष्ट जात दावा स्वतंत्र प्रशासकीय पडताळणीच्या अधीन राहतो.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> === लेवा कुणबी === ‘लेवा कुणबी’ ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या विद्यमान अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ या नोंदीखाली समाविष्ट आहे. या नोंदीत ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> या प्रशासकीय वर्गीकरणावरून लेवा कुणबीचा समावेश कुणबी या इतर मागासवर्गीय नोंदीखाली असल्याचे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय समावेशावरून लेवा कुणबीची प्रादेशिक, सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख महाराष्ट्रातील इतर सर्व कुणबी समूहांशी पूर्णपणे समान आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत. === मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा === ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ या संज्ञांना आधुनिक प्रशासकीय संदर्भात विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात १ जून २००४ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या निर्णयाचा संदर्भ देताना नमूद केले आहे की इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वरील ‘कुणबी’ या नोंदीत पूर्वी ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ यांचा समावेश होता आणि १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाद्वारे त्यात ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांचा समावेश करण्यात आला.<ref name="NitinChoudhary2023">{{cite web |title=Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra |website=Indian Kanoon |date=11 October 2023 |url=https://indiankanoon.org/doc/61511559/ }}</ref> या निर्णयात न्यायालयाने असेही नमूद केले की ७ सप्टेंबर २०२३ च्या शासन निर्णयाद्वारे मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा समाजातील व्यक्तींना जात प्रमाणपत्र देताना जुन्या दस्तऐवजांतील नोंदींची तपासणी करण्याची पद्धत निश्चित करण्यासाठी समिती स्थापन करण्यात आली होती. या समितीचा उद्देश संबंधित जुन्या अभिलेखांच्या तपासणीची पद्धत निश्चित करणे हा होता.<ref name="NitinChoudhary2023" /> मात्र अनुक्रमांक ८३मध्ये मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांचा प्रशासकीय समावेश झाला आहे, यावरून मराठा आणि कुणबी यांची ऐतिहासिक वंशपरंपरा किंवा सामाजिक ओळख सर्व काळात एकच होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. हा आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा विषय आहे. === तिलोरी कुणबी आणि तिल्लोरी कुणबी === ‘तिलोरी कुणबी’ आणि ‘तिल्लोरी कुणबी’ या दोन्ही संज्ञांचा महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ‘कुणबी’ या अनुक्रमांक ८३ च्या नोंदीखाली समावेश आहे.<ref>{{cite web |title=महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांची यादी |publisher=महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा विशेष संदर्भ आढळतो. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावाचा संदर्भ देताना ‘Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ आणि ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचे त्या काळात वेगवेगळ्या प्रशासकीय वर्गांमध्ये वर्गीकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे न्यायालयाने नोंदविले आहे.<ref name="Thorat2002" /> त्याच निर्णयानुसार १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यामध्ये ‘कुणबी जात’ अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाने नमूद केले आहे की त्यानंतर कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.<ref name="Thorat2002" /> === जात प्रमाणपत्र === महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्र देण्याची आणि त्याची वैधता पडताळण्याची प्रक्रिया कायद्याने नियमन केली जाते. जात प्रमाणपत्र हे सक्षम प्राधिकाऱ्याकडून दिले जाते, तर जात वैधतेचा दावा संबंधित जात पडताळणी समितीसमोर स्वतंत्रपणे तपासला जाऊ शकतो. या दोन्ही प्रक्रिया एकमेकांशी संबंधित असल्या तरी त्यांचे स्वरूप आणि अधिकारक्षेत्र वेगवेगळे आहेत. जात दाव्याच्या पडताळणीमध्ये संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या जुन्या शासकीय आणि इतर अभिलेखांचा विचार केला जाऊ शकतो. कोणते दस्तऐवज ग्राह्य धरावेत, त्यांचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे आणि जात दावा कशा प्रकारे सिद्ध करावा, हे लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात जात दाव्याच्या पडताळणीसाठी सादर केलेल्या दस्तऐवजांचे पुराव्यात्मक महत्त्व तपासले आणि जात दावा सिद्ध करण्याची जबाबदारी दावेदारावर असल्याचे स्पष्ट केले.<ref name="Thorat2002" /> मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा असा दावा करणाऱ्या व्यक्तींच्या संदर्भातही जुन्या अभिलेखांतील जातनोंदींच्या तपासणीला महत्त्व आहे. *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने संबंधित जुन्या महसूल अभिलेख, शाळेच्या नोंदी आणि इतर दस्तऐवजांची तपासणी करण्याच्या प्रशासकीय प्रक्रियेचा संदर्भ नोंदविला आहे.<ref name="NitinChoudhary2023" /> त्यामुळे ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथामध्ये ‘कुणबी’, ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीचा आधुनिक प्रशासकीय जात दावा वैध ठरणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता प्रक्रियेत संबंधित व्यक्तीच्या स्वतःच्या अभिलेखीय पुराव्यांचा आणि लागू कायदेशीर निकषांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो. === जात वैधता पडताळणी === महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्राच्या वैधतेच्या पडताळणीसाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली कार्यरत आहे. या प्रणालीद्वारे जात वैधता प्रमाणपत्रासाठी ऑनलाइन अर्ज करणे, अर्जाचा मागोवा घेणे आणि वैधता प्रमाणपत्राची पडताळणी करणे यांसारख्या सुविधा उपलब्ध आहेत.<ref>{{cite web |title=जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ }}</ref> जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत अर्जदाराने सादर केलेल्या कागदपत्रांचा विचार केला जातो. अधिकृत मार्गदर्शिकेनुसार जात प्रमाणपत्रासोबत जन्मतारखेचा दाखला, अर्जदाराचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा शाळेच्या नोंदवहीचा उतारा, वडिलांचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा नोंदवहीचा उतारा आणि पितृकुळातील आजोबा किंवा वडिलांच्या सख्ख्या मोठ्या भावंडांच्या शाळेच्या नोंदी यांसारखी कागदपत्रे पुराव्याच्या स्वरूपात सादर करता येतात. उपलब्ध प्राथमिक कागदपत्रे नसल्यास जन्म-मृत्यू नोंदी, महसूल अभिलेख, जुने खरेदी-विक्री दस्तऐवज किंवा इतर समर्थक कागदपत्रांचा विचार केला जाऊ शकतो.<ref>{{cite web |title=जात वैधता अर्जासोबत जोडावयाची कागदपत्रे |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/download/service/FORM%20No%2018-%20%5Brule-14%5D.pdf }}</ref> त्यामुळे जात वैधता पडताळणी ही केवळ जात प्रमाणपत्राची प्रशासकीय नोंद नसून संबंधित दाव्याच्या समर्थनार्थ सादर केलेल्या अभिलेखांची तपासणी करणारी प्रक्रिया आहे. तथापि कोणत्याही एका दस्तऐवजावरून प्रत्येक प्रकरणात जात दावा आपोआप सिद्ध होतो असे मानता येत नाही; संबंधित कागदपत्रांचे स्वरूप, त्यातील नोंदी आणि लागू कायदेशीर निकष यांचा एकत्रित विचार केला जातो.<ref>{{cite web |title=जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली — अधिनियम, नियम व शासन निर्णय |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन |url=https://bartievalidity.maharashtra.gov.in/acts_rules.php }}</ref> === ऐतिहासिक कागदपत्रांचे महत्त्व === कुणबी किंवा मराठा-कुणबी दाव्यांच्या संदर्भात जुने महसूल अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, जन्म-मृत्यू नोंदी, जमीनविषयक दस्तऐवज आणि इतर शासकीय अभिलेखांना महत्त्व प्राप्त होते. महाराष्ट्रातील काही जिल्हा प्रशासनांनी मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा संदर्भातील जुन्या अभिलेखांचे संकलन करून ते सार्वजनिक केले आहे. रायगड जिल्हा प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर अलिबाग, उरण, कर्जत, खालापूर, तळा, पनवेल, पेण, पोलादपूर, महाड, माणगाव, मुरुड, म्हसळा, रोहा, श्रीवर्धन आणि सुधागड या तालुक्यांशी संबंधित कुणबी-मराठा दस्तऐवजांच्या स्वतंत्र याद्या उपलब्ध आहेत.<ref>{{cite web |title=कुणबी-मराठा दस्तऐवज |publisher=रायगड जिल्हा प्रशासन, महाराष्ट्र शासन |url=https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/ }}</ref> अशा अभिलेखांचे संकलन ऐतिहासिक नोंदींच्या उपलब्धतेचा मागोवा घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र एखाद्या जिल्हा किंवा तालुका प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर विशिष्ट दस्तऐवज उपलब्ध आहे, एवढ्यावरून कोणत्याही व्यक्तीचा जात दावा वैध ठरतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वैधतेचा निर्णय संबंधित सक्षम प्राधिकरण आणि लागू कायदेशीर प्रक्रियेनुसार घेतला जातो. === न्यायालयीन दृष्टिकोन === कुणबी जातदाव्यांशी संबंधित न्यायालयीन प्रकरणांमध्ये ऐतिहासिक शासन निर्णय, जात प्रमाणपत्र, जात पडताळणी समितीचे निष्कर्ष आणि उपलब्ध अभिलेखांचा विचार करण्यात आला आहे. *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा संदर्भ देण्यात आला आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या शासन निर्णयातील वर्गीकरण तसेच त्यानंतरच्या शासन निर्णयांचा उल्लेख करून १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन निर्णयात ‘कुणबी जात’ इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट झाल्याची नोंद केली आहे.<ref name="Thorat2002" /> * Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३ आणि त्यामध्ये मराठा-कुणबी व कुणबी-मराठा यांचा समावेश करण्यासंबंधीच्या १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाची नोंद केली आहे.<ref name="NitinChoudhary2023" /> या न्यायालयीन नोंदींमधून कुणबी आणि संबंधित सामाजिक संज्ञांच्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणात शासन निर्णय आणि अभिलेखीय पुराव्यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि प्रत्येक जातदाव्याचा निर्णय संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या पुराव्यांच्या आणि लागू कायदेशीर निकषांच्या आधारे स्वतंत्रपणे केला जातो. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक === ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये वापरलेल्या ‘कुणबी’, ‘मराठा कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञा आणि आजच्या महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील ‘कुणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या नोंदी समान प्रशासकीय संदर्भातील नाहीत. ऐतिहासिक जनगणना ही लोकसंख्या आणि सामाजिक वर्गीकरणाचे साधन होती, तर आधुनिक शासकीय याद्या आरक्षण आणि संबंधित प्रशासकीय हक्कांच्या संदर्भातील कायदेशीर वर्गीकरणाचा भाग आहेत. त्यामुळे एखाद्या जुन्या जनगणनेत ‘मराठा कुणबी’ अशी नोंद आढळल्यास त्या नोंदीच्या आधारे आजच्या काळातील एखाद्या व्यक्तीला आपोआप कुणबी या इतर मागासवर्गीय प्रवर्गाचे जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता प्रमाणपत्र मिळते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्याचप्रमाणे आधुनिक इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील नोंदींच्या आधारे त्या सामाजिक समूहाचा प्राचीन किंवा मध्ययुगीन इतिहास निश्चित करता येत नाही. म्हणून कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात पाहणे, तर आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणीसाठी लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय, अधिकृत याद्या आणि न्यायालयीन निर्णय यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज आणि भविष्यातील आव्हाने == आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीत शिक्षण, ग्रामीण-शहरी स्थलांतर, शेतीतील बदल, रोजगाराचे विविधीकरण, जमीनधारणा आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांमधील बदल यांचा प्रभाव दिसून येतो. मात्र या प्रक्रियांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजात एकसमान होते असे उपलब्ध अभ्यासांवरून म्हणता येत नाही. स्थानिक पातळीवरील अभ्यासांमधून या बदलांचे वेगवेगळे स्वरूप स्पष्ट होते. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतीतील बदल, स्थलांतरितांच्या व्यवसायांचे विविधीकरण आणि शिक्षणासाठी होणाऱ्या स्थलांतराचे वाढते महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. या अभ्यासात १९६१ च्या तुलनेत २०१७मध्ये स्थलांतर अधिक व्यापक झाले असल्याचे तसेच रोजगारासाठीच्या स्थलांतराबरोबर शिक्षण आणि इतर कारणांसाठी स्थलांतराचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या या अभ्यासात शिक्षण आणि रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये गावाबाहेरील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित होते; २०१७ च्या अभ्यासात शिक्षणासाठी स्थलांतर करणाऱ्यांचे प्रमाणही लक्षणीय असल्याचे नोंदविण्यात आले. स्थलांतरितांच्या रोजगारातही बदल होऊन सरकारी सेवांबरोबर खासगी आणि अनौपचारिक क्षेत्रातील विविध व्यवसायांचा समावेश वाढल्याचे अभ्यासात नमूद आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> शेतीच्या स्वरूपातही स्थानिक पातळीवर बदल झाल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. १९६१मध्ये भात आणि नाचणी ही प्रमुख पिके होती; पुढील काळात काजूच्या लागवडीचा विस्तार झाला आणि २०१७पर्यंत काजू हे अनेक शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे पीक आणि उत्पन्नाचे साधन बनले होते. यावरून कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक अन्नपिकांपासून अधिक बाजाराभिमुख बागायती पिकांकडे झालेल्या बदलाचा स्थानिक नमुना दिसून येतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> जमीनधारणेच्या बाबतीतही स्थलांतरामुळे सर्वच पारंपरिक रचना बदलल्या असे आढळत नाही. कुंकेरीच्या अभ्यासात दीर्घकालीन मोठ्या प्रमाणातील स्थलांतर असूनही गावातील जातीय वितरण आणि जमीनमालकीच्या रचनेत काही महत्त्वपूर्ण सातत्य राहिल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्याच वेळी लहान जमीनधारणांचे प्रमाण वाढल्याचेही अभ्यासात दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कोकणातील ग्रामीण परिवर्तनाचा अभ्यास करताना मात्र कुंकेरीसारख्या एका गावाच्या अनुभवाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणावर थेट सामान्यीकरण करणे योग्य ठरणार नाही. कुंकेरीचा अभ्यास हा विशिष्ट गावाच्या दीर्घकालीन सामाजिक, आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांचा अभ्यास आहे. त्यामुळे त्यातून व्यापक कोकणातील स्थलांतर, शिक्षण, जमीनधारणा किंवा कृषी परिवर्तनाच्या काही प्रक्रिया समजून घेता येतात; परंतु संपूर्ण कुणबी समाजासाठी एकसमान निष्कर्ष काढण्यासाठी अधिक व्यापक जातीनिहाय आणि प्रदेशनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या भविष्यातील प्रश्नांचा विचार करताना शेतीची आर्थिक व्यवहार्यता, लहान होत जाणारी जमीनधारणा, कृषीबाह्य रोजगार, शिक्षणासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांशी असलेले संबंध तसेच ग्रामीण भागातील बदलती रोजगाररचना हे परस्परसंबंधित घटक मानावे लागतात. उपलब्ध अभ्यासांनुसार स्थलांतर हे ग्रामीण कुटुंबांसाठी केवळ लोकसंख्यात्मक बदलाचे साधन न राहता उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी जोडलेली आर्थिक रणनीती बनले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुणबी समाजाची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण आधुनिक जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध अधिकृत जनगणना आकडेवारीत प्रसिद्ध झालेली नसल्यामुळे या बदलांचे संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी अचूक लोकसंख्याशास्त्रीय प्रमाण निश्चित करणे शक्य नाही. त्यामुळे आधुनिक सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करताना जिल्हानिहाय जनगणना, ग्रामसर्वेक्षणे, दीर्घकालीन गाव-अभ्यास आणि उपलब्ध सामाजिक-आर्थिक संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India 2011 — District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |year=2014 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === ग्रामीण लोकसंख्येतील घट === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसून येते. रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये १६,९६,७७७ होती; ती २०११मध्ये १६,१५,०६९ झाली. या कालावधीत जिल्ह्याचा दशकातील लोकसंख्या बदल −४.८ टक्के होता. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये ८,६८,८२५ होती; ती २०११मध्ये ८,४९,६५१ झाली आणि दशकातील लोकसंख्या बदल −२.२ टक्के राहिला.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येतील घट एकूण लोकसंख्येच्या घटेपेक्षा अधिक होती. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ होती; २०११मध्ये ती १३,५१,३४६ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −१०.२ टक्के होता. त्याच वेळी शहरी लोकसंख्येत ३७.२ टक्क्यांची वाढ झाली. त्यामुळे जिल्ह्याच्या लोकसंख्याशास्त्रीय बदलात ग्रामीण भागातून शहरी भागाकडे झालेल्या लोकसंख्या संक्रमणाचा एक घटक दिसून येतो.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातही ग्रामीण लोकसंख्येत घट झाली. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या ७,८६,५०६ होती; ती २०११मध्ये ७,४२,६४५ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −५.६ टक्के होता, तर शहरी लोकसंख्येत ३० टक्क्यांची वाढ झाली.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> या आकडेवारीवरून रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घट आणि शहरी लोकसंख्येतील वाढ ही महत्त्वाची लोकसंख्याशास्त्रीय प्रक्रिया असल्याचे दिसते. मात्र या जिल्हास्तरीय बदलाला थेट कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येतील घट म्हणून मांडता येत नाही, कारण उपलब्ध जनगणना आकडेवारी या संदर्भात कुणबी समाजाची स्वतंत्र सातत्यपूर्ण लोकसंख्या देत नाही. === तरुणांचे स्थलांतर === कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी स्थलांतर हा महत्त्वाचा घटक आहे. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन बाह्य स्थलांतरात लक्षणीय वाढ झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये २६ टक्के कुटुंबांनी कुटुंबातील किमान एका सदस्याच्या बाह्य स्थलांतराची नोंद केली होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ६० टक्क्यांपर्यंत पोहोचले. त्याच काळात बाहेर स्थलांतरित व्यक्तींचे एकूण लोकसंख्येतील प्रमाण ७ टक्क्यांवरून २५.५ टक्क्यांपर्यंत वाढले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> १९६१ च्या कुंकेरी सर्वेक्षणात बाहेर स्थलांतरित झालेले ८३ जण सर्व पुरुष होते आणि त्यांचे स्थलांतर प्रामुख्याने रोजगारासाठी झाले होते. २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरितांमध्ये महिलांचाही समावेश वाढल्याचे आढळले. त्या वर्षी विवाहाव्यतिरिक्त कारणांनी स्थलांतरित झालेल्या महिलांमध्ये शिक्षण आणि रोजगार ही प्रमुख कारणे होती.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासात स्थलांतराचे स्वरूपही बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये स्थलांतर करणाऱ्या कुटुंबांमध्ये प्रामुख्याने एकच सदस्य बाहेर जात असे; २०१७मध्ये अनेक कुटुंबांतील दोन, तीन, चार किंवा त्याहून अधिक सदस्य स्थलांतरित झाले होते. त्यामुळे स्थलांतर हे काही कुटुंबांसाठी स्वतंत्र रोजगाराच्या साधनाऐवजी उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी संबंधित व्यापक आर्थिक रणनीती बनल्याचे अभ्यासकांचे निरीक्षण आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या बाबतीत हा बदल स्पष्टपणे दिसत असला तरी कुंकेरी हे एक विशिष्ट गाव असल्यामुळे त्यातील स्थलांतराचे प्रमाण संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील तरुणांच्या स्थलांतराचे थेट प्रतिनिधित्व करते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतराच्या प्रक्रियेचा अभ्यास करण्यासाठी हा महत्त्वाचा स्थानिक पुरावा आहे. === शिक्षणासाठी शहरांकडे स्थलांतर === कोकणातील ग्रामीण भागातून शिक्षणासाठी बाहेर जाण्याचे महत्त्व कालांतराने वाढल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित असल्याचे नोंदविले गेले होते. त्याउलट २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरित झालेल्या व्यक्तींमध्ये १८ टक्के स्थलांतर शिक्षणासाठी झाल्याचे आढळले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीमध्ये १९६१मध्ये प्राथमिक शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध होती; पुढील दशकांत गावातील शैक्षणिक सुविधा वाढल्या. तरीही उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना गावाबाहेर जावे लागत असल्याचे २०१७ च्या अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे शिक्षण हे ग्रामीण भागातून बाहेर पडण्याच्या स्थलांतरातील स्वतंत्र कारण म्हणून अधिक महत्त्वाचे झाले असल्याचे या अभ्यासातून दिसते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील संबंध एकतर्फी नसल्याचेही या अभ्यासातून दिसते. उच्च शिक्षणामुळे शहरांमध्ये जाण्याच्या संधी वाढल्या, तर स्थलांतरामुळे शिक्षणाला भविष्यातील रोजगार आणि सामाजिक प्रगतीशी जोडलेले महत्त्व प्राप्त झाले. त्यामुळे कुंकेरीच्या बाबतीत शिक्षण हे स्थलांतराचे कारण तसेच स्थलांतरानंतरच्या आर्थिक संधींसाठी महत्त्वाचे साधन बनल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या अनुभवावरून ग्रामीण कोकणातील शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील बदलता संबंध स्पष्ट होतो; मात्र या निरीक्षणाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणातील ग्रामीण तरुणांवर सार्वत्रिकीकरण करण्यासाठी अधिक व्यापक प्रदेशनिहाय आणि जातीनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे. === वृद्ध होत जाणारी ग्रामीण लोकसंख्या === कोकणातील काही ग्रामीण भागांमध्ये तरुणांचे शिक्षण आणि रोजगारासाठी बाहेर स्थलांतर वाढल्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येच्या वयोरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१–२०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसते. त्याच काळात दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घटही नोंदविण्यात आली आहे.<ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=District Census Handbook: Sindhudurg, Census of India 2011 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> मात्र या जिल्हास्तरीय लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांवरून कुणबी समाजातील वृद्ध लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. कुणबी समाजासाठी स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय वयोरचना उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणातील लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल === ग्रामीण भागातील स्थलांतर, रोजगाराचे वैविध्य आणि शिक्षणाच्या वाढत्या संधी यांचा शेतीवरील कुटुंबांच्या अवलंबित्वावर परिणाम झाल्याचे काही दीर्घकालीन ग्रामअभ्यासांत दिसून येते. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांच्या तुलनात्मक अभ्यासात कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या स्वरूपात लक्षणीय बदल झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये ७५.९८ टक्के कुटुंबे पूर्णपणे शेतीवर अवलंबून होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ३९.६ टक्क्यांपर्यंत कमी झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> कुंकेरीच्या अभ्यासात या बदलाच्या पार्श्वभूमीवर स्थलांतर, गैर-कृषी रोजगार, शिक्षण आणि कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक रणनीतींचा विचार करण्यात आला आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या आकडेवारीचा अर्थ कुंकेरीतील शेती पूर्णपणे लुप्त झाली असा नाही. उलट, कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबरच इतर उत्पन्नस्रोतांचे महत्त्व वाढले असल्याचे या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. कुंकेरीचा अनुभव संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील कृषीस्थितीचे थेट प्रतिनिधित्व करतो असे मात्र मानता येत नाही. === कृषी जमिनीच्या वापरातील बदल === ग्रामीण कुटुंबांचे स्थलांतर आणि शेतीवरील अवलंबित्वातील घट यामुळे काही गावांमध्ये कृषी जमिनीच्या वापराच्या पद्धतीत बदल होऊ शकतो. मात्र उपलब्ध कुंकेरी अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील कृषी जमीन मोठ्या प्रमाणावर पडीत पडली आहे असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही. कोकणातील जमीनवापर हा गाव, भौगोलिक परिस्थिती, सिंचनाची उपलब्धता, पिकांचा प्रकार, बाजारपेठेशी असलेला संबंध आणि कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. त्यामुळे ''पडीत जमीन'' हा स्वतंत्र लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून न मांडता कृषी परिवर्तनाच्या व्यापक प्रक्रियेतील संभाव्य घटक म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. === गावांची सामाजिक रचना आणि स्थलांतर === दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत बदल होऊ शकतात. कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासात मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील जातीय रचना आणि जमीनधारणेच्या काही बाबींमध्ये सातत्य राहिल्याचे आढळते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या अभ्यासातून असेही दिसते की स्थलांतरामुळे गावाशी असलेले संबंध पूर्णपणे तुटलेले नसतात. बाहेर स्थलांतरित झालेले कुटुंबीय आणि गावातील कुटुंब यांच्यात आर्थिक व सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात. त्यामुळे स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावाची लोकसंख्या कमी होण्यापुरता मर्यादित न राहता कुटुंबांची उपजीविका, जमीनधारणा, रोजगार आणि गावाशी असलेल्या संबंधांच्या स्वरूपातही दिसून येऊ शकतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> त्यामुळे ''कोकणातील गावे ओस पडत आहेत'' असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी काही ग्रामीण भागांमध्ये लोकसंख्या घट, बाह्य स्थलांतर, शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल आणि गावाबाहेर राहणाऱ्या कुटुंबीयांशी कायम राहिलेले आर्थिक-सामाजिक संबंध या परस्परसंबंधित प्रक्रियांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. === रोजगाराच्या संधींचे आव्हान === ग्रामीण भागातील रोजगाररचनेत झालेला बदल हा आधुनिक कोकणासमोरील महत्त्वाचा सामाजिक आणि आर्थिक प्रश्न आहे. कुंकेरी गावाच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शेतीवरील अवलंबित्व कमी होत असताना गैर-कृषी उत्पन्नाच्या स्रोतांचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते. या प्रक्रियेत स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधी यांचा परस्परसंबंध आढळतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Migration and Education in Regions with a Culture of Migration |journal=Migration Affairs |year=2020 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत फळप्रक्रिया, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर उद्योगांबरोबर आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांची क्षमता नमूद करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri District Industrial Ecosystem |publisher=Industry Department, Government of Maharashtra |year=2024 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf }}</ref> या पार्श्वभूमीवर कृषी उत्पादनावर आधारित प्रक्रिया उद्योग, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन, ग्रामीण उद्योग आणि इतर बिगर-कृषी रोजगाराच्या संधी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणाशी संबंधित ठरू शकतात. मात्र या क्षेत्रांच्या विस्ताराचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. === आरोग्य, वाहतूक आणि इतर पायाभूत सुविधा === ग्रामीण भागातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा संबंध आरोग्य, शिक्षण, वाहतूक, पिण्याचे पाणी, वीज, दळणवळण आणि बँकिंग यांसारख्या पायाभूत सुविधांच्या उपलब्धतेशीही आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकांमध्ये गावनिहाय शैक्षणिक संस्था, वैद्यकीय सुविधा, पिण्याचे पाणी, वाहतूक, दळणवळण, वीज आणि इतर नागरी सुविधांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> या सुविधांची उपलब्धता आणि त्यातील प्रादेशिक फरक ग्रामीण लोकसंख्येच्या जीवनमान, शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि रोजगाराच्या संधींवर परिणाम करणाऱ्या व्यापक घटकांपैकी एक आहेत. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण विकासाचा अभ्यास करताना केवळ रस्ते, वीज किंवा पाणीपुरवठा यांचा स्वतंत्र विचार न करता शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, दळणवळण, बँकिंग आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोच या सुविधांच्या एकत्रित उपलब्धतेचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> === डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === डिजिटल दळणवळणाच्या विस्तारामुळे ग्रामीण भागातील शिक्षण, शासकीय सेवा, बँकिंग, बाजारपेठ, व्यवसाय आणि माहितीच्या उपलब्धतेमध्ये बदल होऊ शकतो. इंटरनेट आणि डिजिटल साधनांचा वापर कृषी उत्पादनाच्या बाजारभावाची माहिती मिळविणे, ग्राहकांशी थेट संपर्क साधणे, वस्तू व सेवांचे विपणन करणे आणि विविध शासकीय सेवांपर्यंत पोहोचणे यांसाठी केला जाऊ शकतो. मात्र या सुविधांचा प्रभाव इंटरनेटची उपलब्धता, डिजिटल साक्षरता आणि स्थानिक पातळीवरील पायाभूत सुविधांवर अवलंबून राहतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामीण विकास आणि पंचायत राज विभागाच्या विविध योजनांमध्ये ग्रामीण पायाभूत सुविधा, स्वयंरोजगार, कौशल्यविकास आणि ग्रामीण आर्थिक विकासाशी संबंधित उपक्रमांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web |title=योजना |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/ }}</ref> ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात डिजिटल साधनांचा वापर वाढल्यास कृषी, पर्यटन, लघुउद्योग आणि सेवा क्षेत्रांना बाजारपेठेशी जोडण्याच्या नवीन शक्यता निर्माण होऊ शकतात. मात्र कोकणातील कुणबी समाजाच्या बाबतीत डिजिटल दळणवळणामुळे झालेला स्वतंत्र सामाजिक किंवा आर्थिक परिणाम दर्शविणारी पुरेशी जातीनिहाय आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === कृषीमालाचे मूल्यवर्धन === कोकणातील कृषीव्यवस्थेत भात, नाचणी, कुळीथ, तूर, वाल, नारळ, सुपारी, आंबा, फणस, काजू आणि कोकम यांसारख्या विविध पिकांचे उत्पादन आढळते. महाराष्ट्र शासनाच्या भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणेच्या कोकणविषयक माहितीत या पिकांचा प्रादेशिक कृषी उत्पादनाच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=कोकण प्रदेश |publisher=भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा, महाराष्ट्र शासन |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ }}</ref> कृषीमालाचे मूल्यवर्धन करण्यासाठी प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, शीतसाखळी आणि बाजारपेठेशी थेट संपर्क यांसारख्या उपायांचा उपयोग केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्राच्या कृषी निर्यातविषयक धोरणात्मक दस्तऐवजांमध्ये कोकणातील काजू प्रक्रिया केंद्रे, फळप्रक्रिया सुविधा, शीतसाखळी, पॅकगृहे तसेच आंबा आणि काजूसारख्या उत्पादनांसाठी निर्यातक्षम पायाभूत सुविधांच्या विकासाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=Enlarging Agricultural Exports |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf }}</ref> अशा मूल्यवर्धन प्रक्रियेमुळे कृषी उत्पादनाच्या प्राथमिक विक्रीपलीकडे प्रक्रिया, पॅकेजिंग, वाहतूक, विपणन आणि विक्री या क्षेत्रांमध्ये आर्थिक उपक्रम निर्माण होऊ शकतात. मात्र त्याचा प्रत्यक्ष लाभ स्थानिक उत्पादक, शेतकरी संस्था किंवा ग्रामीण उद्योजकांना किती प्रमाणात मिळतो हे प्रदेश, उत्पादन आणि बाजारपेठेच्या परिस्थितीनुसार बदलू शकते. === आंबा, काजू, कोकम आणि भात प्रक्रिया उद्योग === कोकणातील फळे आणि इतर कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांना स्थानिक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणामध्ये महत्त्व प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या उद्योग विभागाच्या सूक्ष्म आणि लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रमाच्या माहितीनुसार रत्‍नागिरीतील आंबा प्रक्रिया समूह आणि सिंधुदुर्गमधील काजू प्रक्रिया समूह यांचा अशा औद्योगिक समूहांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref> कृषी प्रक्रिया उद्योगांमुळे उत्पादनानंतरच्या टप्प्यांमध्ये प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, वाहतूक आणि विपणन यांसारख्या आर्थिक क्रियांना चालना मिळू शकते. त्यामुळे अशा उद्योगांचा ग्रामीण रोजगार आणि स्थानिक उद्योजकतेशी संबंध निर्माण होऊ शकतो. शेतकरी उत्पादक संस्था, सहकारी संस्था, महिला बचतगट, लघुउद्योग आणि स्थानिक उद्योजक यांचा सहभाग या प्रक्रियेत महत्त्वाचा ठरू शकतो; मात्र या सर्व घटकांच्या प्रत्यक्ष सहभागाचे प्रमाण प्रदेशानुसार बदलते. === पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन === कोकणातील समुद्रकिनारे, डोंगर, किल्ले, मंदिरे, पारंपरिक घरे, स्थानिक संस्कृती आणि कृषी जीवन यांमुळे ग्रामीण पर्यटनाच्या विकासाला प्रादेशिक आधार मिळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागाने कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम राबविला असून त्यामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार व स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/scheme/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3-%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A3-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE/ }}</ref> महाराष्ट्राच्या कृषी-पर्यटन धोरणामध्ये ग्रामीण विकास, कृषीमालासाठी बाजारपेठ निर्माण करणे, कृषीशी संबंधित पूरक व्यवसायांना प्रोत्साहन देणे आणि ग्रामीण महिला व युवकांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे यांसारख्या उद्दिष्टांचा समावेश आहे. शेतकरी आणि कृषी सहकारी संस्थांना कृषी-पर्यटन केंद्रांच्या विकासासाठी पात्र घटक म्हणूनही नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2020-21 |publisher=अर्थ व सांख्यिकी संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |year=2021 }}</ref> कृषी-पर्यटनामुळे शेती, निवास, स्थानिक अन्नपदार्थ, ग्रामीण संस्कृती आणि पर्यटनसेवा यांच्यात आर्थिक संबंध निर्माण होऊ शकतात. तथापि अशा उपक्रमांचा विकास सर्व गावांमध्ये किंवा सर्व सामाजिक समूहांमध्ये समान प्रमाणात झाला आहे असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या संदर्भात कृषी-पर्यटनाचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवरील प्रत्यक्ष पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. === सहकार आणि ग्रामीण उद्योजकता === ग्रामीण कोकणातील कृषी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेच्या विकासात सहकारी संस्था, शेतकरी उत्पादक संस्था, महिला बचतगट आणि लघुउद्योग यांसारख्या सामूहिक आर्थिक संस्थांना महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. कृषीमालाची सामूहिक खरेदी, प्रक्रिया, साठवण, प्रतवारी, पॅकेजिंग आणि विक्री यांमुळे उत्पादकांना बाजारपेठेशी अधिक थेट संबंध प्रस्थापित करण्याच्या संधी निर्माण होऊ शकतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. अशा समूहाधारित विकासामुळे स्थानिक कृषी व मत्स्य उत्पादनांना प्रक्रिया, मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठेशी जोडण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.<ref>{{cite web |title=रत्नागिरी जिल्ह्याची औद्योगिक परिसंस्था |publisher=उद्योग विभाग, महाराष्ट्र शासन |year=2024 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf }}</ref> या पार्श्वभूमीवर सहकार आणि स्थानिक उद्योजकता ही ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणातील संभाव्य साधने मानता येतात. मात्र अशा संस्थांचा प्रत्यक्ष विस्तार आणि त्याचा कुणबी समाजावर होणारा परिणाम हा प्रदेश, उत्पादन, स्थानिक संस्था आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. === गावाकडे आर्थिक संसाधने आणि कौशल्ये परत येण्याची शक्यता === कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे अनेक ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक संबंध गाव आणि शहर या दोन्ही ठिकाणांशी जोडले गेले आहेत. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासातून स्थलांतरित व्यक्ती आणि त्यांच्या मूळ गावामधील संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतरामुळे कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये आणि आर्थिक रणनीतींमध्येही बदल झाले.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> ग्रामीण आणि शहरी भागांतील अशा संबंधांमुळे स्थलांतरितांकडून कुटुंबांना आर्थिक मदत मिळणे, गावातील मालमत्ता आणि शेतीशी संबंध कायम राहणे तसेच शिक्षण आणि रोजगाराच्या माध्यमातून नवीन अनुभव प्राप्त होणे यांसारख्या प्रक्रिया घडू शकतात. तथापि शिक्षण, तांत्रिक कौशल्य, व्यवस्थापनाचा अनुभव किंवा उद्योजकीय क्षमता प्रत्यक्षपणे गावातील अर्थव्यवस्थेत किती प्रमाणात परत येतात याबाबत संपूर्ण कोकणासाठी स्वतंत्र आणि पुरेशी सांख्यिक माहिती उपलब्ध नाही. त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक व्यापक ठरते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> === भविष्यातील संभाव्य विकासदिशा === कोकणातील ग्रामीण समुदायांच्या भविष्यातील आर्थिक विकासासाठी शेती आणि शेतीबाहेरील उत्पन्नस्रोत यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. आंबा, काजू, कोकम, भात आणि इतर कृषी उत्पादनांचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया उद्योग, शीतसाखळी, पॅकेजिंग, स्थानिक ब्रँड, मत्स्यव्यवसाय, ग्रामीण पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये विकासाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात.<ref>{{cite web |title=Enlarging Agricultural Exports |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रमामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार आणि स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनविषयक पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.<ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/ }}</ref> कृषी उत्पादनाचे मूल्यवर्धन, स्थानिक प्रक्रिया उद्योग, सहकारी संस्था, ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर बिगर-कृषी उपक्रम यांचा विकास झाल्यास ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण होण्याची शक्यता आहे. मात्र या संभाव्य विकासदिशांचा प्रत्यक्ष परिणाम स्थानिक पायाभूत सुविधा, बाजारपेठ, भांडवल, कौशल्ये, संस्थात्मक क्षमता आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर अवलंबून राहील. या संदर्भात कुणबी समाजाचा आधुनिक आर्थिक इतिहास पाहताना पारंपरिक शेती, स्थलांतरातून निर्माण झालेले गाव-शहर संबंध, शिक्षणामुळे वाढलेल्या रोजगाराच्या संधी आणि बदलती ग्रामीण अर्थव्यवस्था या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोत मात्र संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी या विकासदिशांचा स्वतंत्र परिणाम निश्चित करीत नाहीत. === भविष्यातील आव्हाने === आधुनिक कोकणातील ग्रामीण समाजासमोरील आव्हाने लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांपुरती मर्यादित नाहीत. ग्रामीण भागातून शिक्षण आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, शेतीवरील आर्थिक अवलंबित्वातील बदल, जमिनीचे तुकडीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या मर्यादा, उच्च शिक्षणासाठी शहरी केंद्रांवरील अवलंबित्व तसेच आरोग्य, वाहतूक आणि डिजिटल दळणवळणाच्या सुविधांतील प्रादेशिक फरक हे परस्परसंबंधित घटक आहेत. कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या स्वरूपाचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावर परिणाम झाल्याचे दिसून येते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> दुसरीकडे कोकणामध्ये कृषी, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन आणि स्थानिक कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांच्या विकासाच्या शक्यता आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध कार्यक्रमांमध्ये ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन आणि औद्योगिक समूहांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/ }}</ref><ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref> या पार्श्वभूमीवर ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या संधी, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांचा विकास हे कोकणाच्या भविष्यातील महत्त्वाचे विकासविषय ठरू शकतात. मात्र या प्रक्रियांचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम होईल असे उपलब्ध स्रोतांवरून निश्चितपणे म्हणता येत नाही. === भविष्याचा प्रश्न : स्थलांतर थांबविणे की गावाशी नाते बदलणे? === कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील बदलांचा विचार करताना स्थलांतराकडे केवळ लोकसंख्या घटण्याच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहणे पुरेसे ठरत नाही. शिक्षण, रोजगार आणि व्यवसायासाठी स्थलांतर करणे ही ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतींचा एक भाग असू शकते. त्यामुळे स्थलांतरित व्यक्तींचे मूळ गावाशी असलेले आर्थिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातून मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील काही सामाजिक रचना आणि जमीनधारणेच्या पद्धतींमध्ये सातत्य राहिल्याचे दिसून येते. त्याचबरोबर स्थलांतरित कुटुंबांचे गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचेही अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या दृष्टिकोनातून ग्रामीण आणि शहरी भागांतील संबंध हे परस्परविरोधी न मानता परस्परावलंबी स्वरूपाचे असू शकतात. शहरांमध्ये स्थायिक झालेल्या कुटुंबांचे गावातील जमीन, घर, कुटुंबीय आणि सामाजिक संस्थांशी संबंध कायम राहू शकतात. त्याचप्रमाणे स्थलांतरातून प्राप्त उत्पन्न, शिक्षण आणि अनुभव यांचा काही प्रमाणात ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाशी संबंध राहू शकतो.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील विकासाचा विचार करताना ''गावात राहणे'' आणि ''गाव सोडणे'' या दोन परस्परविरोधी पर्यायांऐवजी ग्रामीण आणि शहरी अर्थव्यवस्थांमधील बदलते संबंध हा एक महत्त्वाचा अभ्यासविषय ठरतो. शेती, कृषी प्रक्रिया, पर्यटन, डिजिटल सेवा आणि स्थानिक उद्योजकता यांसारख्या क्षेत्रांचा विकास झाल्यास ग्रामीण भाग आणि स्थलांतरित लोकसंख्या यांच्यातील आर्थिक संबंधांना नवीन स्वरूप मिळण्याची शक्यता आहे. मात्र अशा संभाव्य परिणामांचे प्रत्यक्ष स्वरूप स्थानिक आर्थिक, सामाजिक आणि पायाभूत परिस्थितीनुसार बदलू शकते. आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा प्रश्न हा केवळ एखाद्या जातीय समुदायाच्या लोकसंख्येपुरता मर्यादित नाही; तो कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या व्यापक सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाशी संबंधित आहे. २००१–२०११ च्या कालावधीत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दोन्ही जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे जनगणना-आधारित आकडेवारीत दिसते. त्याच वेळी कुंकेरीसारख्या गावांच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक व सामाजिक जीवनात झालेले बदल स्पष्ट होतात.<ref>{{cite report |title=Population & Population Density, Sex Ratio, Literacy Rate for the Year 1991, 2001 & 2011 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Government of Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या पार्श्वभूमीवर कुणबी समाजासह कोकणातील ग्रामीण समुदायांसमोरील भविष्यातील प्रश्न केवळ ग्रामीण लोकसंख्या टिकवून ठेवण्यापुरते मर्यादित न राहता शिक्षण, स्थानिक रोजगार, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया, सहकार, पर्यटन, डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण उद्योजकता यांच्यातील परस्परसंबंधांशी जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध योजनांमध्ये कृषी प्रक्रिया, औद्योगिक समूह, ग्रामीण पर्यटन आणि ग्रामीण विकासाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्यात येत आहे.<ref>{{cite web |title=Enlarging Agricultural Exports |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf }}</ref><ref>{{cite web |title=गुंतवणूकदार मार्गदर्शक : सूक्ष्म व लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रम |publisher=उद्योग संचालनालय, महाराष्ट्र शासन |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html }}</ref><ref>{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/konkan-rural-tourism-development-program/ }}</ref> कोकणातून स्थलांतरित झालेल्या लोकांचे मूळ गावाशी आर्थिक आणि सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात, असे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील बदलत्या आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref>{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> या दृष्टीने शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरातून निर्माण झालेले ज्ञान, अनुभव आणि आर्थिक संसाधने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी जोडण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास भविष्यात महत्त्वाचा ठरू शकतो. मात्र अशा प्रक्रियेचा संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजावर प्रत्यक्ष परिणाम किती प्रमाणात होतो, याबाबत स्वतंत्र आणि जातीनिहाय पुरेसा सांख्यिक पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे त्याविषयी निश्चित निष्कर्ष काढणे सध्या शक्य नाही. == चित्र दालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती आणि बैलजोडी File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (23704381920).jpg|उक्षी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (24000097155).jpg|उक्षी गावातील ग्रामीण जीवन File:गावातील बलुतेदार.jpg|गावातील पारंपरिक बलुतेदारी व्यवस्था File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि ग्रामीण जीवन File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23997376885).jpg|सोंगीरी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23629305669).jpg|सोंगीरी गावातील ग्रामीण परिसर File:Paddy field in Maharashtra 9.jpg|महाराष्ट्रातील भातशेती File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतार लोकनाट्य File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan - Maharashtra.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|खडीकोळवण येथील देव गांगेश्वर ग्राममंदिर File:MaharashtraKonkan.png|महाराष्ट्रातील कोकण प्रदेशाचा नकाशा </gallery> == हे सुद्धा पहा == * [[कोकण]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[कुणबी]] * [[मराठा]] * [[महाराष्ट्रातील जातिव्यवस्था]] == बाह्य दुवे == * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना — भारताचे जनगणना आयुक्त कार्यालय] * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — गॅझेटियर विभाग] * [https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था — जात वैधता पडताळणी माहिती प्रणाली] * [https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/ रायगड जिल्हा प्रशासन — कुणबी-मराठा दस्तऐवज] * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण, १९६१] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{reflist|4}} 9te71tbm386s5q8dfi6wdinuj5hy0tm 0 383149 2704962 2704724 2026-08-23T22:38:58Z Ganesh591 62733 /* गट फेरी */ 2704962 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक | fromdate = १० | todate = २० जून २०२६ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|५० षटके]] | tournament format = गटांतील [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = [[सिंगापूर]] | champions = {{cr|MAS}} | runners-up = {{cr|SIN}} | count = १ | participants = १० | matches = १६ | player of the series = | most runs = {{cricon|IDN}} सुधाकर जेगन्नाथन (२८२) | most wickets = {{cricon|MDV}} हर्षा शनाका (१४) | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक | next_year = | next_tournament = }} '''२०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक''' ही एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषकाची तिसरी आवृत्ती होती आणि जून २०२६ मध्ये [[सिंगापूर]] येथे आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/acc-mens-challenger-cup-2026/ |title=Singapore Cricket to host ACC Men’s Challenger Cup 2026 in June |work=Czarsportz |access-date=१ जून २०२६ |date=१ जून २०२६}}</ref> सर्व सामने [[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|५० षटकांच्या]] स्वरूपात खेळवण्यात आले.<ref>{{cite web |url=https://cricketbhutan.org/bhutan-mens-national-team-set-for-crucial-acc-mens-challenger-cup-2026-campaign-in-singapore/ |title=Bhutan Men’s National Team Set for Crucial ACC Men’s Challenger Cup 2026 Campaign in Singapore |work=भूतान क्रिकेट परिषद मंडळ |access-date=१ जून २०२६ |date=२८ मे २०२६}}</ref> ही स्पर्धा २०२७ आशिया चषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग होती. स्पर्धेतील अंतिम फेरीत पोहोचलेले [[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|मलेशिया]] आणि [[सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|सिंगापूर]] हे संघ २०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषकासाठी पात्र ठरले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/malaysia-and-singapore-promoted-to-premier-cup-as-thailand-miss-out/ |title=Malaysia and Singapore promoted to Premier Cup as Thailand miss out |work=[[क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड]] |date=१८ जून २०२६ |access-date=२१ जून २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! {{cr|BHU}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZHB6AQH-6u/ |title=Meet the 14 players selected to represent Bhutan at the ACC Men's Challenger Cup 2026 from 8th to 22nd June in Singapore |work=भूतान क्रिकेट परिषद मंडळ |via=[[इन्स्टाग्राम]] |date=३ जून २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref> ! {{cr|CAM}} ! {{cr|CHN}} ! {{cr|IDN}} ! {{cr|MAS}} |- | valign="top" | * रंजुंग मिक्यो डोर्जी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गाकुल घले (उपकर्णधार) * नामगांग चेजे ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सोनम चोफेल ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ताशी च्फेल * कर्मा डोर्जी * ताशी डोर्जी * आनंद मोंगर * ताशी फुंत्शो * तेनजिन राबगे * जिग्मे सिंग्ये * त्सेरिंग ताशी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नामगे थिन्ले * सोनम येशे | valign="top" | | valign="top" | * तियान सेन कुन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * चेन झुओ युए * देंग जिनची * दू जियानहाओ * दू जियानयाओ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लुओ शिलिन * मा चियानचेंग * मेंग जियानहाओ * ची शुआई * यांग वांगजिए * झाओ झिलोंग * शेनजियान झेंग * झुआंग झेलिन * झोंग युएचाओ | valign="top" | * गेडे आर्ता ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * डॅनिलसन हावोए * काडेक धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फर्डिनांडो बानुनाएक * गेडे प्रियंदाना * अंजार तादारुस * अप्रिलियांडी अब्दिल्लाह आर. * सुधाकर जेगन्नाथन * कविन नीरज चड्ढा * इडा बागुस नारा प्रियात्मा तनाया * रेशजगेश जेयकुमार | valign="top" | * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अझरी अझहर * अस्लम खान * प्रशांत मधुकर * [[शर्विन मुनिआन्दी]] * नझमुस साकिब * [[पवनदीप सिंग]] * [[विरेनदीप सिंग]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * विजय उन्नी * [[अकील वाहिद]] |- ! {{cr|MDV}}<ref>{{cite web |url=https://www.maldivescricket.org/maldives-national-mens-cricket-team-acc-mens-challenger-cup-2026/ |title=Maldives National Men’s Cricket Team — ACC Men’s Challenger Cup 2026 |work=[[मालदीव क्रिकेट बोर्ड]] |date=१ जून २०२६ |access-date=९ जून २०२६}}</ref> ! {{cr|MYA}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1Jpo3JojSd/ |title=ACC Men’s Challenger Cup 2026, Singapore. Team Myanmar Men’s departs for Singapore for the upcoming ACC Event |work=[[म्यानमार क्रिकेट फेडरेशन]] |via=[[फेसबुक]] |date=८ जून २०२६ |access-date=९ जून २०२६}}</ref> ! {{cr|SIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZWZciAGnjw/ |title=Singapore squad for ACC Men's Challenger Cup 2026 |work=[[सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]] |date=३ जून २०२६ |access-date=९ जून २०२६}}</ref> ! {{cr|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZZxFqKzfjN/ |title=Meet the Thailand Men’s Squad for the ACC Men’s Challenger Cup 2026! |work=[[क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड]] |via=[[इन्स्टाग्राम]] |date=१० जून २०२६ |access-date=१० जून २०२६}}</ref> ! {{cr|UZB}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1MmDjyA6H7/ |title=The Uzbekistan National Cricket Team begins its campaign today! |work=उझबेकिस्तान क्रिकेट फेडरेशन |via=[[फेसबुक]] |date=११ जून २०२६ |access-date=१२ जून २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * हसन रशीद ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अमील मौरूफ (उपकर्णधार) * इस्माईल अली * यापा अशान * मोहम्मद अझाम ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अझ्यान फरहाथ * शफराझ जलील * अब्दुल्ला इब्राहिम मबसार * सविंद्र मंजुस्री * मोहम्मद मिवान * मोहम्मद रिशवान * इब्राहिम रिझान * लीम शफीक * हर्षा शनाका | valign="top" | * ह्तेत लिन आंग ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * म्यात थू आंग * खिन ए ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पाइंग दानू * ने लिन ह्तुन * साई ह्ला ह्त्वे * आंग को को * कुआंग ह्तेत को को * चॉ झिन लिन * ह्तेत लिन ऊ * न्येइन चाम सो * को को लिन थू * ये नाइंग तुन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * प्ये फ्यो वाई | valign="top" | * [[मनप्रीत सिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * माहियू भाटिया * सूर्यांश गुलेचा * गिरिन गुणे * अस्लान जाफरी * आर्किन केसर * हरी कुकरेजा * रियान नाईक * जीवन संथानम * राहील ठक्कर * दक्ष त्यागी * ॲरॉन वर्गीस * हर्ष वेंकटराम * कपिश वेंकटरामन | valign="top" | * ऑस्टिन लाझरस ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * चालोएमवोंग चाटफायसान * फातुम्माकान डोनकाव * पत्तारापोल जिरापतानानुकुल * सारावुत मालिवान * चांचाई पेंगकुमता * सातारुत रुंगरुएंग * योदसाक सारानोनाक्कुन * कामरोन सेनामोंट्री * नोप्फोन सेनामोंट्री * फिरीयापोंग सुआनचुआई ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फानुफोंग थोंगसा * अरुएसानान विचाकाम * अक्षयकुमार यादव | valign="top" | * शेरमुहम्मद ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * असदबेक मुसाएव * गोलिब तुइचिएव ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निखिल ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कामरोन * जावोहिर मुस्ताफोएव * सैफ उल्लाह * लुकमान हुसेन * ओयबेक कुद्रातोव * सय्यद अहझमुल हक * अझिझजोन खासानोव * अमिरखोन खाकिमोव * मुहम्मद झैन * उलुगबेक तुइचिएव |} ==गट फेरी== ===गट अ=== ====गुणतालिका==== <section begin="Group A" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|MAS}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || +३.५३२ || rowspan="2" | [[#उपांत्यपूर्व फेरी|उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|CHN}} || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −३.५३२ |} <small>स्रोत: [[आशिया क्रिकेट समिती]]<ref name="accchallenger">{{cite web |url=https://www.asiancricket.org/pointstable |title=ACC Women's Premier Cup 2026 |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |access-date=१२ जून २०२६}}</ref></small> <section end="Group A" /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|CHN}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = ८६ (३२.३ षटके) | runs1 = झोंग युएचाओ १३ (३३) | wickets1 = [[सय्यद अझीज]] ४/२० (५.३ षटके) | score2 = ८८/३ (१६.१ षटके) | runs2 = [[मुहम्मद स्याहादत]] २५[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = तियान सेन कुन ३/३६ (७.१ षटके) | result = मलेशियाने ७ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2645 धावफलक] | venue = सिंगा ओव्हल, [[सिंगापूर]] | umpires = आनंद नटराजन (सिंगापूर) आणि उग्येन डोर्जी (भूतान) | motm = [[सय्यद अझीज]] (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ===गट ब=== ====गुणतालिका==== <section begin="Group B" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|SIN}} || २ || १ || ० || १ || '''३''' || +२.३८८ || rowspan="2" | [[#उपांत्यपूर्व फेरी|उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|MDV}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +१.६९२ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|MYA}} || २ || ० || १ || १ || '''१''' || −४.४२० || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [[आशिया क्रिकेट समिती]]<ref name="accchallenger" /></small> <section end="Group B" /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|MDV}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = १३८ (३३.२ षटके) | runs1 = शफराझ जलील ४३ (४६) | wickets1 = [[मनप्रीत सिंग]] ४/१३ (५.२ षटके) | score2 = १३९/४ (२४.५ षटके) | runs2 = [[मनप्रीत सिंग]] ४७[[नाबाद|*]] (५३) | wickets2 = हर्षा शनाका ३/३७ (७ षटके) | result = सिंगापूरने ६ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2646 धावफलक] | venue = सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि नारायणन सिवन (मलेशिया) | motm = [[मनप्रीत सिंग]] (सिंगापूर) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|MYA}} | score1 = ६२/१ (१५.२ षटके) | runs1 = हरी कुकरेजा ३३[[नाबाद|*]] (५५) | wickets1 = को को लिन थू १/२ (१ षटक) | score2 = | result = निकाल लागला नाही | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2650 धावफलक] | venue = सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि उग्येन डोर्जी (भूतान) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १३ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|MDV}} | team2 = {{cr|MYA}} | score1 = ३४० (५० षटके) | runs1 = इस्माईल अली ९९ (५६) | wickets1 = साई ह्ला ह्त्वे ५/७७ (९ षटके) | score2 = ११९ (२६ षटके) | runs2 = म्यात थू आंग ३४[[नाबाद|*]] (४६) | wickets2 = हर्षा शनाका ४/३८ (८ षटके) | result = मालदीवने २२१ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2652 धावफलक] | venue = सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] | umpires = रियाझ उर रहमान (इंडोनेशिया) आणि वेणू माधव (सिंगापूर) | motm = इस्माईल अली (मालदीव) | toss = म्यानमारने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ===गट क=== ====गुणतालिका==== <section begin="Group C" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|THA}} || १ || ० || ० || १ || '''१''' || ०.००० || rowspan="2" | [[#उपांत्यपूर्व फेरी|उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|BHU}} || १ || ० || ० || १ || '''१''' || ०.००० |} <small>स्रोत: [[आशिया क्रिकेट समिती]]<ref name="accchallenger" /></small> <section end="Group C" /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|BHU}} | team2 = {{cr|THA}} | score1 = | score2 = | result = सामना रद्द झाला | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2647 धावफलक] | venue = सिंगा ओव्हल, [[सिंगापूर]] | umpires = | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकली आणि गुणतालिकेत अव्वल स्थान मिळवत उपांत्यपूर्व फेरीत प्रवेश केला, तर भूतानने उपविजेता म्हणून उपांत्यपूर्व फेरीत प्रवेश केला. | rain = मैदान ओले असल्यामुळे खेळ होऊ शकला नाही. }} ===गट ड=== ====गुणतालिका==== <section begin="Group D" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +६.६२० || rowspan="2" | [[#उपांत्यपूर्व फेरी|उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|UZB}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −६.६२० |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|CAM}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || ०.००० || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [[आशिया क्रिकेट समिती]]<ref name="accchallenger" /></small> <section end="Group D" /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|CAM}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = | score2 = | result = एकही चेंडू न टाकता इंडोनेशियाला वॉकओव्हरने विजयी घोषित करण्यात आले | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2648 धावफलक] | venue = सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] | toss = नाणेफेक झाली नाही. | notes = कंबोडियाने सामना सोडला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|CAM}} | team2 = {{cr|UZB}} | score1 = | score2 = | result = एकही चेंडू न टाकता उझबेकिस्तानला वॉकओव्हरने विजयी घोषित करण्यात आले | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2649 धावफलक] | venue = सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] | toss = नाणेफेक झाली नाही. | notes = कंबोडियाने सामना सोडला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १३ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|UZB}} | score1 = ३८७/६ (५० षटके) | runs1 = सुधाकर जेगन्नाथन २०४[[नाबाद|*]] (१३८) | wickets1 = अझिझजोन खासानोव ४/५९ (१० षटके) | score2 = ६६/९ (१८.२ षटके) | runs2 = शेरमुहम्मद २८ (२३) | wickets2 = गेडे आर्ता ३/० (१.२ षटके) | result = इंडोनेशियाने ३२१ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2651 धावफलक] | venue = सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] | umpires = हरदीप जडेजा (सिंगापूर) आणि इमाद इस्माईल (मालदीव) | motm = सुधाकर जेगन्नाथन (इंडोनेशिया) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.asiancricket.org/ आशियाई क्रिकेट परिषदेचे अधिकृत संकेतस्थळ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:सिंगापूरमधील क्रिकेट]] blmss9di5omaui40jpgbni68mfg9343 2704963 2704962 2026-08-23T22:49:01Z Ganesh591 62733 /* संदर्भ */ 2704963 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक | fromdate = १० | todate = २० जून २०२६ | administrator = [[आशिया क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|५० षटके]] | tournament format = गटांतील [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = [[सिंगापूर]] | champions = {{cr|MAS}} | runners-up = {{cr|SIN}} | count = १ | participants = १० | matches = १६ | player of the series = | most runs = {{cricon|IDN}} सुधाकर जेगन्नाथन (२८२) | most wickets = {{cricon|MDV}} हर्षा शनाका (१४) | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक | next_year = | next_tournament = }} '''२०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक''' ही एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषकाची तिसरी आवृत्ती होती आणि जून २०२६ मध्ये [[सिंगापूर]] येथे आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/acc-mens-challenger-cup-2026/ |title=Singapore Cricket to host ACC Men’s Challenger Cup 2026 in June |work=Czarsportz |access-date=१ जून २०२६ |date=१ जून २०२६}}</ref> सर्व सामने [[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|५० षटकांच्या]] स्वरूपात खेळवण्यात आले.<ref>{{cite web |url=https://cricketbhutan.org/bhutan-mens-national-team-set-for-crucial-acc-mens-challenger-cup-2026-campaign-in-singapore/ |title=Bhutan Men’s National Team Set for Crucial ACC Men’s Challenger Cup 2026 Campaign in Singapore |work=भूतान क्रिकेट परिषद मंडळ |access-date=१ जून २०२६ |date=२८ मे २०२६}}</ref> ही स्पर्धा २०२७ आशिया चषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग होती. स्पर्धेतील अंतिम फेरीत पोहोचलेले [[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|मलेशिया]] आणि [[सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|सिंगापूर]] हे संघ २०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषकासाठी पात्र ठरले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricketthailand.org/malaysia-and-singapore-promoted-to-premier-cup-as-thailand-miss-out/ |title=Malaysia and Singapore promoted to Premier Cup as Thailand miss out |work=[[क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड]] |date=१८ जून २०२६ |access-date=२१ जून २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! {{cr|BHU}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZHB6AQH-6u/ |title=Meet the 14 players selected to represent Bhutan at the ACC Men's Challenger Cup 2026 from 8th to 22nd June in Singapore |work=भूतान क्रिकेट परिषद मंडळ |via=[[इन्स्टाग्राम]] |date=३ जून २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref> ! {{cr|CAM}} ! {{cr|CHN}} ! {{cr|IDN}} ! {{cr|MAS}} |- | valign="top" | * रंजुंग मिक्यो डोर्जी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * गाकुल घले (उपकर्णधार) * नामगांग चेजे ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सोनम चोफेल ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ताशी च्फेल * कर्मा डोर्जी * ताशी डोर्जी * आनंद मोंगर * ताशी फुंत्शो * तेनजिन राबगे * जिग्मे सिंग्ये * त्सेरिंग ताशी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * नामगे थिन्ले * सोनम येशे | valign="top" | | valign="top" | * तियान सेन कुन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * चेन झुओ युए * देंग जिनची * दू जियानहाओ * दू जियानयाओ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लुओ शिलिन * मा चियानचेंग * मेंग जियानहाओ * ची शुआई * यांग वांगजिए * झाओ झिलोंग * शेनजियान झेंग * झुआंग झेलिन * झोंग युएचाओ | valign="top" | * गेडे आर्ता ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * डॅनिलसन हावोए * काडेक धर्मा केसुमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फर्डिनांडो बानुनाएक * गेडे प्रियंदाना * अंजार तादारुस * अप्रिलियांडी अब्दिल्लाह आर. * सुधाकर जेगन्नाथन * कविन नीरज चड्ढा * इडा बागुस नारा प्रियात्मा तनाया * रेशजगेश जेयकुमार | valign="top" | * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अझरी अझहर * अस्लम खान * प्रशांत मधुकर * [[शर्विन मुनिआन्दी]] * नझमुस साकिब * [[पवनदीप सिंग]] * [[विरेनदीप सिंग]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * विजय उन्नी * [[अकील वाहिद]] |- ! {{cr|MDV}}<ref>{{cite web |url=https://www.maldivescricket.org/maldives-national-mens-cricket-team-acc-mens-challenger-cup-2026/ |title=Maldives National Men’s Cricket Team — ACC Men’s Challenger Cup 2026 |work=[[मालदीव क्रिकेट बोर्ड]] |date=१ जून २०२६ |access-date=९ जून २०२६}}</ref> ! {{cr|MYA}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1Jpo3JojSd/ |title=ACC Men’s Challenger Cup 2026, Singapore. Team Myanmar Men’s departs for Singapore for the upcoming ACC Event |work=[[म्यानमार क्रिकेट फेडरेशन]] |via=[[फेसबुक]] |date=८ जून २०२६ |access-date=९ जून २०२६}}</ref> ! {{cr|SIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZWZciAGnjw/ |title=Singapore squad for ACC Men's Challenger Cup 2026 |work=[[सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]] |date=३ जून २०२६ |access-date=९ जून २०२६}}</ref> ! {{cr|THA}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZZxFqKzfjN/ |title=Meet the Thailand Men’s Squad for the ACC Men’s Challenger Cup 2026! |work=[[क्रिकेट असोसिएशन ऑफ थायलंड]] |via=[[इन्स्टाग्राम]] |date=१० जून २०२६ |access-date=१० जून २०२६}}</ref> ! {{cr|UZB}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1MmDjyA6H7/ |title=The Uzbekistan National Cricket Team begins its campaign today! |work=उझबेकिस्तान क्रिकेट फेडरेशन |via=[[फेसबुक]] |date=११ जून २०२६ |access-date=१२ जून २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * हसन रशीद ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अमील मौरूफ (उपकर्णधार) * इस्माईल अली * यापा अशान * मोहम्मद अझाम ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अझ्यान फरहाथ * शफराझ जलील * अब्दुल्ला इब्राहिम मबसार * सविंद्र मंजुस्री * मोहम्मद मिवान * मोहम्मद रिशवान * इब्राहिम रिझान * लीम शफीक * हर्षा शनाका | valign="top" | * ह्तेत लिन आंग ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * म्यात थू आंग * खिन ए ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * पाइंग दानू * ने लिन ह्तुन * साई ह्ला ह्त्वे * आंग को को * कुआंग ह्तेत को को * चॉ झिन लिन * ह्तेत लिन ऊ * न्येइन चाम सो * को को लिन थू * ये नाइंग तुन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * प्ये फ्यो वाई | valign="top" | * [[मनप्रीत सिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * माहियू भाटिया * सूर्यांश गुलेचा * गिरिन गुणे * अस्लान जाफरी * आर्किन केसर * हरी कुकरेजा * रियान नाईक * जीवन संथानम * राहील ठक्कर * दक्ष त्यागी * ॲरॉन वर्गीस * हर्ष वेंकटराम * कपिश वेंकटरामन | valign="top" | * ऑस्टिन लाझरस ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * चालोएमवोंग चाटफायसान * फातुम्माकान डोनकाव * पत्तारापोल जिरापतानानुकुल * सारावुत मालिवान * चांचाई पेंगकुमता * सातारुत रुंगरुएंग * योदसाक सारानोनाक्कुन * कामरोन सेनामोंट्री * नोप्फोन सेनामोंट्री * फिरीयापोंग सुआनचुआई ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फानुफोंग थोंगसा * अरुएसानान विचाकाम * अक्षयकुमार यादव | valign="top" | * शेरमुहम्मद ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * असदबेक मुसाएव * गोलिब तुइचिएव ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निखिल ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कामरोन * जावोहिर मुस्ताफोएव * सैफ उल्लाह * लुकमान हुसेन * ओयबेक कुद्रातोव * सय्यद अहझमुल हक * अझिझजोन खासानोव * अमिरखोन खाकिमोव * मुहम्मद झैन * उलुगबेक तुइचिएव |} ==गट फेरी== ===गट अ=== ====गुणतालिका==== <section begin="Group A" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|MAS}} || १ || १ || ० || ० || '''२''' || +३.५३२ || rowspan="2" | [[#उपांत्यपूर्व फेरी|उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|CHN}} || १ || ० || १ || ० || '''०''' || −३.५३२ |} <small>स्रोत: [[आशिया क्रिकेट समिती]]<ref name="accchallenger">{{cite web |url=https://www.asiancricket.org/pointstable |title=ACC Women's Premier Cup 2026 |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |access-date=१२ जून २०२६}}</ref></small> <section end="Group A" /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|CHN}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = ८६ (३२.३ षटके) | runs1 = झोंग युएचाओ १३ (३३) | wickets1 = [[सय्यद अझीज]] ४/२० (५.३ षटके) | score2 = ८८/३ (१६.१ षटके) | runs2 = [[मुहम्मद स्याहादत]] २५[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = तियान सेन कुन ३/३६ (७.१ षटके) | result = मलेशियाने ७ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2645 धावफलक] | venue = सिंगा ओव्हल, [[सिंगापूर]] | umpires = आनंद नटराजन (सिंगापूर) आणि उग्येन डोर्जी (भूतान) | motm = [[सय्यद अझीज]] (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ===गट ब=== ====गुणतालिका==== <section begin="Group B" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|SIN}} || २ || १ || ० || १ || '''३''' || +२.३८८ || rowspan="2" | [[#उपांत्यपूर्व फेरी|उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|MDV}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || +१.६९२ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|MYA}} || २ || ० || १ || १ || '''१''' || −४.४२० || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [[आशिया क्रिकेट समिती]]<ref name="accchallenger" /></small> <section end="Group B" /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|MDV}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = १३८ (३३.२ षटके) | runs1 = शफराझ जलील ४३ (४६) | wickets1 = [[मनप्रीत सिंग]] ४/१३ (५.२ षटके) | score2 = १३९/४ (२४.५ षटके) | runs2 = [[मनप्रीत सिंग]] ४७[[नाबाद|*]] (५३) | wickets2 = हर्षा शनाका ३/३७ (७ षटके) | result = सिंगापूरने ६ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2646 धावफलक] | venue = सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि नारायणन सिवन (मलेशिया) | motm = [[मनप्रीत सिंग]] (सिंगापूर) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|MYA}} | score1 = ६२/१ (१५.२ षटके) | runs1 = हरी कुकरेजा ३३[[नाबाद|*]] (५५) | wickets1 = को को लिन थू १/२ (१ षटक) | score2 = | result = निकाल लागला नाही | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2650 धावफलक] | venue = सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि उग्येन डोर्जी (भूतान) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १३ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|MDV}} | team2 = {{cr|MYA}} | score1 = ३४० (५० षटके) | runs1 = इस्माईल अली ९९ (५६) | wickets1 = साई ह्ला ह्त्वे ५/७७ (९ षटके) | score2 = ११९ (२६ षटके) | runs2 = म्यात थू आंग ३४[[नाबाद|*]] (४६) | wickets2 = हर्षा शनाका ४/३८ (८ षटके) | result = मालदीवने २२१ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2652 धावफलक] | venue = सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] | umpires = रियाझ उर रहमान (इंडोनेशिया) आणि वेणू माधव (सिंगापूर) | motm = इस्माईल अली (मालदीव) | toss = म्यानमारने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ===गट क=== ====गुणतालिका==== <section begin="Group C" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|THA}} || १ || ० || ० || १ || '''१''' || ०.००० || rowspan="2" | [[#उपांत्यपूर्व फेरी|उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|BHU}} || १ || ० || ० || १ || '''१''' || ०.००० |} <small>स्रोत: [[आशिया क्रिकेट समिती]]<ref name="accchallenger" /></small> <section end="Group C" /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|BHU}} | team2 = {{cr|THA}} | score1 = | score2 = | result = सामना रद्द झाला | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2647 धावफलक] | venue = सिंगा ओव्हल, [[सिंगापूर]] | umpires = | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकली आणि गुणतालिकेत अव्वल स्थान मिळवत उपांत्यपूर्व फेरीत प्रवेश केला, तर भूतानने उपविजेता म्हणून उपांत्यपूर्व फेरीत प्रवेश केला. | rain = मैदान ओले असल्यामुळे खेळ होऊ शकला नाही. }} ===गट ड=== ====गुणतालिका==== <section begin="Group D" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|IDN}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +६.६२० || rowspan="2" | [[#उपांत्यपूर्व फेरी|उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|UZB}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −६.६२० |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|CAM}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || ०.००० || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [[आशिया क्रिकेट समिती]]<ref name="accchallenger" /></small> <section end="Group D" /> ====सामने==== {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|CAM}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = | score2 = | result = एकही चेंडू न टाकता इंडोनेशियाला वॉकओव्हरने विजयी घोषित करण्यात आले | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2648 धावफलक] | venue = सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] | toss = नाणेफेक झाली नाही. | notes = कंबोडियाने सामना सोडला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|CAM}} | team2 = {{cr|UZB}} | score1 = | score2 = | result = एकही चेंडू न टाकता उझबेकिस्तानला वॉकओव्हरने विजयी घोषित करण्यात आले | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2649 धावफलक] | venue = सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] | toss = नाणेफेक झाली नाही. | notes = कंबोडियाने सामना सोडला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १३ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|UZB}} | score1 = ३८७/६ (५० षटके) | runs1 = सुधाकर जेगन्नाथन २०४[[नाबाद|*]] (१३८) | wickets1 = अझिझजोन खासानोव ४/५९ (१० षटके) | score2 = ६६/९ (१८.२ षटके) | runs2 = शेरमुहम्मद २८ (२३) | wickets2 = गेडे आर्ता ३/० (१.२ षटके) | result = इंडोनेशियाने ३२१ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2651 धावफलक] | venue = सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] | umpires = हरदीप जडेजा (सिंगापूर) आणि इमाद इस्माईल (मालदीव) | motm = सुधाकर जेगन्नाथन (इंडोनेशिया) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ==बाद फेरी== ===फेरी=== {{3RoundBracket-Byes-ThirdPlace | team-width=120px | score-width=110px | RD1=[[#उपांत्यपूर्व फेरी|उपांत्यपूर्व फेरी]] | RD2=[[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]] | RD3=[[#अंतिम सामना|अंतिम सामना]] | Consol=[[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाचा सामना]] | RD1-seed1=ड२ | RD1-team1={{cr|UZB}} | RD1-score1=४२ (१९.२ षटके) | RD1-seed2='''अ१''' | RD1-team2='''{{cr|MAS}}''' | RD1-score2='''४३/१ (४.१ षटके)''' | RD1-seed3=अ२ | RD1-team3={{cr|CHN}} | RD1-score3=९६ (३६.२ षटके) | RD1-seed4='''ड१''' | RD1-team4='''{{cr|IDN}}''' | RD1-score4='''९७/२ (१३.३ षटके)''' | RD1-seed5=क२ | RD1-team5='''{{cr|THA}}''' | RD1-score5='''२९६ (४५ षटके)''' | RD1-seed6=ब१ | RD1-team6={{cr|MDV}} | RD1-score6=२०१ (३९.२ षटके) | RD1-seed7='''ब२''' | RD1-team7='''{{cr|SIN}}''' | RD1-score7='''३३८ (४९.३ षटके)''' | RD1-seed8=क१ | RD1-team8={{cr|BHU}} | RD1-score8=२२२/७ (५० षटके) | RD2-seed1='''उपूवि१''' | RD2-team1='''{{cr|MAS}}''' | RD2-score1='''२९१/९ (३१ षटके)''' | RD2-seed2=उपूवि३ | RD2-team2={{cr|THA}} | RD2-score2=७३ (१९.५ षटके) | RD2-seed3=उपूवि२ | RD2-team3={{cr|IDN}} | RD2-score3=१९६ (४१.१ षटके) | RD2-seed4='''उपूवि४''' | RD2-team4='''{{cr|SIN}}''' | RD2-score4='''१९७/४ (२९.२ षटके)''' | RD3-seed1=उवि२ | RD3-team1={{cr|SIN}} | RD3-score1=२४३ (२४ षटके) | RD3-seed2='''उवि१''' | RD3-team2='''{{cr|MAS}}''' | RD3-score2='''२४७/४ (१९.२ षटके)''' | RD3-seed3='''उप१''' | RD3-team3='''{{cr|THA}}''' | RD3-score3='''१८६/४ (२० षटके), १२/० ([[सुपर ओव्हर]])''' | RD3-seed4=उप२ | RD3-team4={{cr|IDN}} | RD3-score4=१८६ (१९.५ षटके), ११/२ ([[सुपर ओव्हर]]) }} ===उपांत्यपूर्व फेरी=== {{Single-innings cricket match | date = १५ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|UZB}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = ४२ (१९.२ षटके) | runs1 = सय्यद अहझमुल हक ९[[नाबाद|*]] (११) | wickets1 = [[पवनदीप सिंग]] ६/१८ (९.२ षटके) | score2 = ४३/१ (४.१ षटके) | runs2 = नझमुस साकिब २६[[नाबाद|*]] (१३) | wickets2 = अझिझजोन खासानोव १/१५ (२ षटके) | result = मलेशियाने ९ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2653 धावफलक] | venue = सिंगा ओव्हल, [[सिंगापूर]] | umpires = हरदीप जडेजा (सिंगापूर) आणि रियाझ उर रहमान (इंडोनेशिया) | motm = [[पवनदीप सिंग]] (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|CHN}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = ९६ (३६.२ षटके) | runs1 = झोंग युएचाओ ३३ (५७) | wickets1 = गेडे आर्ता ४/१३ (७.२ षटके) | score2 = ९७/२ (१३.३ षटके) | runs2 = रोहित शर्मा ४६ (२३) | wickets2 = तियान सेन कुन २/४५ (५ षटके) | result = इंडोनेशियाने ८ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2654 धावफलक] | venue = सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] | umpires = वेणू माधव (सिंगापूर) आणि उग्येन डोर्जी (भूतान) | motm = गेडे आर्ता (इंडोनेशिया) | toss = चीनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १६ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|THA}} | team2 = {{cr|MDV}} | score1 = २९६ (४५ षटके) | runs1 = ऑस्टिन लाझरस ९२ (६३) | wickets1 = हर्षा शनाका ७/४७ (९ षटके) | score2 = २०१ (३९.२ षटके) | runs2 = हसन रशीद ४६ (४८) | wickets2 = चांचाई पेंगकुमता ३/३४ (६.२ षटके) | result = थायलंडने ९५ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2655 धावफलक] | venue = सिंगा ओव्हल, [[सिंगापूर]] | umpires = फोयेज अहमद (सिंगापूर) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | motm = ऑस्टिन लाझरस (थायलंड) | toss = मालदीवने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १६ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|BHU}} | score1 = ३३८ (४९.३ षटके) | runs1 = सूर्यांश गुलेचा १०२ (४४) | wickets1 = गाकुल घले ३/२३ (१.३ षटके) | score2 = २२२/७ (५० षटके) | runs2 = तेनजिन राबगे ९७[[नाबाद|*]] (१४६) | wickets2 = | result = सिंगापूरने ११६ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2656 धावफलक] | venue = सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] | umpires = नारायणन सिवन (मलेशिया) आणि समद अकबर (थायलंड) | motm = सूर्यांश गुलेचा (सिंगापूर) | toss = भूतानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ===उपांत्य फेरी=== {{Single-innings cricket match | date = १८ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|MAS}} | team2 = {{cr|THA}} | score1 = २९१/९ (३१ षटके) | runs1 = नझमुस साकिब ५७ (२५) | wickets1 = फानुफोंग थोंगसा ३/३४ (५ षटके) | score2 = ७३ (१९.५ षटके) | runs2 = अक्षयकुमार यादव १६ (१७) | wickets2 = विजय उन्नी ३/८ (३ षटके) | result = मलेशियाने २१८ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2657 धावफलक] | venue = सिंगा ओव्हल, [[सिंगापूर]] | umpires = आनंद नटराजन (सिंगापूर) आणि हरदीप जडेजा (सिंगापूर) | motm = [[सय्यद अझीज]] (मलेशिया) | toss = थायलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १८ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|IDN}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = १९६ (४१.१ षटके) | runs1 = कविन नीरज चड्ढा ४१ (७१) | wickets1 = [[मनप्रीत सिंग]] ४/४९ (१० षटके) | score2 = १९७/४ (२९.२ षटके) | runs2 = [[मनप्रीत सिंग]] ९४[[नाबाद|*]] (५६) | wickets2 = गेडे आर्ता २/४३ (७ षटके) | result = सिंगापूरने ६ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2658 धावफलक] | venue = सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि उग्येन डोर्जी (भूतान) | motm = [[मनप्रीत सिंग]] (सिंगापूर) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ===तिसऱ्या स्थानाचा सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २० जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|THA}} | team2 = {{cr|IDN}} | score1 = १८६/४ (२० षटके) | runs1 = ऑस्टिन लाझरस ९४ (४७) | wickets1 = फर्डिनांडो बानुनाएक २/१९ (४ षटके) | score2 = १८६ (१९.५ षटके) | runs2 = डॅनिलसन हावोए ७७ (२९) | wickets2 = सारावुत मालिवान ४/२३ (४ षटके) | result = सामना बरोबरीत सुटला; थायलंडने [[सुपर ओव्हर]]मध्ये विजय मिळवला | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2659 धावफलक] | venue = सिंगा ओव्हल, [[सिंगापूर]] | umpires = | motm = ऑस्टिन लाझरस (थायलंड) | toss = इंडोनेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = सुपर ओव्हर: इंडोनेशिया ११/२, थायलंड १२/० }} ===अंतिम सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २० जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = २४३ (२४ षटके) | runs1 = माहियू भाटिया ७८ (२५) | wickets1 = प्रशांत मधुकर ३/२८ (५ षटके) | score2 = २४७/४ (१९.२ षटके) | runs2 = अस्लम खान ७८ (३७) | wickets2 = आर्किन केसर २/४० (४ षटके) | result = मलेशियाने ६ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.asiancricket.org/match/406/2660 धावफलक] | venue = सिंगापूर राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[सिंगापूर]] | umpires = | motm = अस्लम खान (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = }} <!--==अंतिम क्रमवारी== {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- ! width=50 | स्थान ! width=180 | संघ ! width=150 | पात्रता |- style="background:#cfc" ! १ | align=left | {{cr|unknown}} || rowspan="2" | २०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषकासाठी पात्र |- style="background:#cfc" ! २ | align=left | {{cr|unknown}} |- ! ३ | align=left | {{cr|unknown}} || rowspan="8" | |- ! ४ | align=left | {{cr|unknown}} |- ! ५ | align=left | {{cr|unknown}} |- ! ६ | align=left | {{cr|unknown}} |- ! ७ | align=left | {{cr|unknown}} |- ! ८ | align=left | {{cr|unknown}} |- ! ९ | align=left | {{cr|unknown}} |- ! १० | align=left | {{cr|unknown}} |} --> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.asiancricket.org/ आशियाई क्रिकेट परिषदेचे अधिकृत संकेतस्थळ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:सिंगापूरमधील क्रिकेट]] 5rvljbu98lcgmnj42u0fcwon8mqwexs 0 383150 2704764 2704719 2026-08-23T15:02:33Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[स्वयंभुव मनु]] to [[स्वायंभुव मनु]] 2704764 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[स्वायंभुव मनु]] 9viyv3nmvght2c8663r539pedddll9p 118 383155 2704768 2704733 2026-08-23T16:06:06Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[सिद्धार्थ वाघमारे]] वरुन [[मसुदा:सिद्धार्थ वाघमारे]] ला हलविला 2704733 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=सिद्धार्थ विश्रांती श्रीकिसन वाघमारे|image=|caption=सिद्धार्थ वाघमारे (तरुण सामाजिक व राजकीय कार्यकर्ते)|birth_date={{Birth date and age|2006|7|8}}|birth_place=कुमशी, तालुका व जिल्हा बीड, महाराष्ट्र, भारत|nationality=भारतीय|residence=बीड, महाराष्ट्र|occupation=सामाजिक कार्यकर्ते, विद्यार्थी नेते, वक्ते|organization=संस्थापक अध्यक्ष - राजर्षी शाहू महाराज विद्यार्थी विकास संघटना, बीड|known_for=ग्रामीण भागातील विद्यार्थी चळवळ, शैक्षणिक लढे आणि प्रगल्भ राजकीय विचारसरणी|religion=बौद्ध धर्म}}'''सिद्धार्थ विश्रांती श्रीकिसन वाघमारे''' (जन्म: ८ जुलै २००६) हे महाराष्ट्रातील बीड जिल्ह्यातील एक खंबीर तरुण सामाजिक कार्यकर्ते, हुशार राजकारणी, अभ्यासक वक्ते आणि युवा नेते आहेत.<ref>अधिकृत सोशल मीडिया ओळख, [https://instagram.com सिद्धार्थ विश्रांती श्रीकिसन वाघमारे - अधिकृत युवा नेतृत्व प्रोफाईल], इन्स्टाग्राम, ऑगस्ट २०२६.</ref> ते बीड जिल्ह्यातील 'राजर्षी शाहू महाराज विद्यार्थी विकास संघटन,, बीड' या नामांकित विद्यार्थी संघटनेचे संस्थापक अध्यक्ष आहेत. बीड जिल्ह्यातील कुमशी सारख्या ग्रामीण भागातून पुढे येत त्यांनी शिक्षण, सामाजिक समता आणि वंचित घटकांच्या हक्कांसाठी जिल्हास्तरीय चळवळ उभी केली आहे. आपल्या उच्च विचारसरणी आणि धाडसी नेतृत्वामुळे ते मराठवाड्यातील तरुणांमध्ये विशेष प्रसिद्ध आहेत. == सुरुवातीचे जीवन आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी == सिद्धार्थ वाघमारे यांचा जन्म ८ जुलै २००६ रोजी बीड जिल्ह्यातील बीड तालुक्यात असलेल्या 'कुमशी' या ग्रामीण भागात झाला. त्यांचे बालपण आणि प्राथमिक संस्कार ग्रामीण संस्कृतीत झाले. त्यांच्या नावातील 'विश्रांती' आणि 'श्रीकिसन' हे त्यांच्या कौटुंबिक आदर्शांचे प्रतीक आहे. कौटुंबिक स्तरावर त्यांना छत्रपती शिवाजी महाराज, राजर्षी शाहू महाराज, महात्मा ज्योतिराव फुले आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पुरोगामी आणि आंबेडकरी विचारांचा वारसा मिळाला. ग्रामीण भागातील शाळांमध्ये शिक्षण घेत असताना त्यांनी ग्रामीण विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक आणि आर्थिक अडचणी अतिशय जवळून अनुभवल्या, ज्यातून त्यांच्या सामाजिक आणि राजकीय कारकीर्दीची पायाभरणी झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/|title=Marathi News {{!}} Live Marathi News {{!}} Latest News in Marathi {{!}} लोकमत मराठी बातम्या {{!}} Marathi News Paper {{!}} Breaking News in Marathi {{!}} Live Maharashtra, Mumbai & Pune Marathi News {{!}} मराठी बातम्या लाइव {{!}} आजच्या मराठी बातम्या {{!}} Lokmat.com|website=https://www.lokmat.com/|language=mr|access-date=2026-08-23}}</ref> == वक्तृत्व आणि उच्च विचारसरणी == सिद्धार्थ वाघमारे हे त्यांच्या अत्यंत प्रगल्भ राजकीय समजूतदारपणासाठी आणि उत्कृष्ट वक्तृत्व कौशल्यासाठी ओळखले जातात. केवळ कोरडी घोषणाबाजी न करता, अभ्यासू आणि वैचारिक मांडणी करणे ही त्यांच्या भाषणांची शैली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.instagram.com/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-08-23}}</ref> * **वैचारिक भूमिका:** त्यांच्या भाषणांचे मुख्य विषय बहुजन महापुरुषांचे विचार, आधुनिक भारताची जडणघडण, आणि राजकारणात युवकांची भूमिका यावर केंद्रित असतात. समाज प्रबोधनाचे एक प्रभावी माध्यम म्हणून ते वक्तृत्वाचा वापर करतात. == सामाजिक आणि शैक्षणिक कार्य == वाघमारे यांनी आपल्या सार्वजनिक कार्याची सुरुवात विद्यार्थी चळवळीच्या माध्यमातून केली. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना शहरात येऊन शिक्षण घेताना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागतो, हे ओळखून त्यांनी बीड जिल्ह्यात आपले कार्यक्षेत्र विस्तारले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.instagram.com/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-08-23}}</ref> === राजर्षी शाहू महाराज विद्यार्थी विकास संघटना, बीड === विद्यार्थ्यांना संघटित करून त्यांच्यात शैक्षणिक क्रांती घडवण्यासाठी सिद्धार्थ वाघमारे यांनी **'राजर्षी शाहू महाराज विद्यार्थी विकास संघटना, बीड'** ची स्थापना केली. या संघटनेचे संस्थापक अध्यक्ष म्हणून काम करताना त्यांनी ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील शेकडो विद्यार्थ्यांना न्याय मिळवून दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.instagram.com/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-08-23}}</ref> ==== प्रमुख आंदोलने आणि उपक्रम ==== * '''विद्यार्थी हक्कांचे लढे आणि मोर्चे:''' दिल्ली येथील जंतर-मंतर मैदानावर झालेल्या विद्यार्थी आंदोलनाचा निषेध करण्यासाठी आणि देशभरातील विद्यार्थ्यांवर होणाऱ्या लाठीचार्जविरोधात त्यांनी बीड जिल्हाधिकारी कार्यालयावर आक्रमक आणि खंबीर मोर्चा काढला आणि प्रशासनाला जाब विचारला.<ref>युवा राज्य न्यूज २४ लाईव्ह, [https://instagram.com विद्यार्थ्यांवर होणाऱ्या लाठीचार्जविरोधात बीडमध्ये 'राजर्षी शाहू महाराज विद्यार्थी विकास संघटना' आक्रमक], वृत्त प्रसिद्धी: २४ जुलै २०२६.</ref> * '''शासकीय योजनांचे मार्गदर्शन:''' ग्रामीण भागातील आर्थिकदृष्ट्या मागास आणि वंचित घटकातील विद्यार्थ्यांना 'डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्वाधार योजना' नूतनीकरण अर्ज आणि इतर शासकीय शिष्यवृत्ती प्रक्रिया सुलभ व्हावी, यासाठी विशेष मार्गदर्शन शिबिरे आयोजित केली.<ref>विद्यार्थी जागृती मोहीम, [https://instagram.com डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्वाधार योजना नूतनीकरण अर्ज मार्गदर्शन], प्रसिद्धी: २६ फेब्रुवारी २०२६.</ref> * '''रोजगार आणि स्पर्धा परीक्षा प्रशिक्षण:''' ग्रामीण युवकांना पोलीस भरती आणि इतर स्पर्धा परीक्षांचे मोफत व योग्य प्रशिक्षण मिळावे म्हणून त्यांनी बीडमध्ये "जिज्ञासा पोलीस भरतीपूर्व प्रशिक्षण केंद्र" सुरू केले आणि यशस्वी डेमोंस्ट्रेशन्स व स्पर्धांचे आयोजन केले.<ref>राजर्षी शाहू महाराज विद्यार्थी विकास संघटन, बीड अधिकृत घोषणा, [https://instagram.com जिज्ञासा पोलीस भरती डेमो कॉम्पिटिशन उद्घाटन सत्र], वृत्त प्रसिद्धी: १६ ऑगस्ट २०२६.</ref> == राजकीय आणि नेतृत्व शैली == एक तरुण राजकारणी म्हणून सिद्धार्थ वाघमारे हे अत्यंत **खंबीर, धाडसी आणि हुशार नेतृत्व** म्हणून ओळखले जातात. प्रशासकीय पातळीवर काम करताना किंवा आंदोलनाचे नेतृत्व करताना त्यांची राजकीय समज अत्यंत परिपक्व दिसून येते. सोशल मीडियाच्या (फेसबुक आणि इन्स्टाग्राम) माध्यमातून ते महाराष्ट्रातील हजारो तरुणांशी थेट संपर्कात असतात आणि त्यांना सामाजिक कार्यात सक्रिय राहण्याची प्रेरणा देतात. केवळ कुमशी गाव किंवा बीड तालुका मर्यादित न राहता संपूर्ण बीड जिल्ह्यात एक सुशिक्षित आणि आश्वासक युवा नेता म्हणून त्यांची ख्याती आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.instagram.com/siddharth~|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-08-23}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भसूची}}{{संदर्भसूची}}[https://lokmat.com][https://instagram.com] 06tg0tjmvjtzp8h1lijs5vzq38jgtc7 2704770 2704768 2026-08-23T16:06:41Z अभय नातू 206 साचा 2704770 wikitext text/x-wiki {{उल्लेखनीयता}} {{Infobox person|name=सिद्धार्थ विश्रांती श्रीकिसन वाघमारे|image=|caption=सिद्धार्थ वाघमारे (तरुण सामाजिक व राजकीय कार्यकर्ते)|birth_date={{Birth date and age|2006|7|8}}|birth_place=कुमशी, तालुका व जिल्हा बीड, महाराष्ट्र, भारत|nationality=भारतीय|residence=बीड, महाराष्ट्र|occupation=सामाजिक कार्यकर्ते, विद्यार्थी नेते, वक्ते|organization=संस्थापक अध्यक्ष - राजर्षी शाहू महाराज विद्यार्थी विकास संघटना, बीड|known_for=ग्रामीण भागातील विद्यार्थी चळवळ, शैक्षणिक लढे आणि प्रगल्भ राजकीय विचारसरणी|religion=बौद्ध धर्म}}'''सिद्धार्थ विश्रांती श्रीकिसन वाघमारे''' (जन्म: ८ जुलै २००६) हे महाराष्ट्रातील बीड जिल्ह्यातील एक खंबीर तरुण सामाजिक कार्यकर्ते, हुशार राजकारणी, अभ्यासक वक्ते आणि युवा नेते आहेत.<ref>अधिकृत सोशल मीडिया ओळख, [https://instagram.com सिद्धार्थ विश्रांती श्रीकिसन वाघमारे - अधिकृत युवा नेतृत्व प्रोफाईल], इन्स्टाग्राम, ऑगस्ट २०२६.</ref> ते बीड जिल्ह्यातील 'राजर्षी शाहू महाराज विद्यार्थी विकास संघटन,, बीड' या नामांकित विद्यार्थी संघटनेचे संस्थापक अध्यक्ष आहेत. बीड जिल्ह्यातील कुमशी सारख्या ग्रामीण भागातून पुढे येत त्यांनी शिक्षण, सामाजिक समता आणि वंचित घटकांच्या हक्कांसाठी जिल्हास्तरीय चळवळ उभी केली आहे. आपल्या उच्च विचारसरणी आणि धाडसी नेतृत्वामुळे ते मराठवाड्यातील तरुणांमध्ये विशेष प्रसिद्ध आहेत. == सुरुवातीचे जीवन आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी == सिद्धार्थ वाघमारे यांचा जन्म ८ जुलै २००६ रोजी बीड जिल्ह्यातील बीड तालुक्यात असलेल्या 'कुमशी' या ग्रामीण भागात झाला. त्यांचे बालपण आणि प्राथमिक संस्कार ग्रामीण संस्कृतीत झाले. त्यांच्या नावातील 'विश्रांती' आणि 'श्रीकिसन' हे त्यांच्या कौटुंबिक आदर्शांचे प्रतीक आहे. कौटुंबिक स्तरावर त्यांना छत्रपती शिवाजी महाराज, राजर्षी शाहू महाराज, महात्मा ज्योतिराव फुले आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पुरोगामी आणि आंबेडकरी विचारांचा वारसा मिळाला. ग्रामीण भागातील शाळांमध्ये शिक्षण घेत असताना त्यांनी ग्रामीण विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक आणि आर्थिक अडचणी अतिशय जवळून अनुभवल्या, ज्यातून त्यांच्या सामाजिक आणि राजकीय कारकीर्दीची पायाभरणी झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/|title=Marathi News {{!}} Live Marathi News {{!}} Latest News in Marathi {{!}} लोकमत मराठी बातम्या {{!}} Marathi News Paper {{!}} Breaking News in Marathi {{!}} Live Maharashtra, Mumbai & Pune Marathi News {{!}} मराठी बातम्या लाइव {{!}} आजच्या मराठी बातम्या {{!}} Lokmat.com|website=https://www.lokmat.com/|language=mr|access-date=2026-08-23}}</ref> == वक्तृत्व आणि उच्च विचारसरणी == सिद्धार्थ वाघमारे हे त्यांच्या अत्यंत प्रगल्भ राजकीय समजूतदारपणासाठी आणि उत्कृष्ट वक्तृत्व कौशल्यासाठी ओळखले जातात. केवळ कोरडी घोषणाबाजी न करता, अभ्यासू आणि वैचारिक मांडणी करणे ही त्यांच्या भाषणांची शैली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.instagram.com/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-08-23}}</ref> * **वैचारिक भूमिका:** त्यांच्या भाषणांचे मुख्य विषय बहुजन महापुरुषांचे विचार, आधुनिक भारताची जडणघडण, आणि राजकारणात युवकांची भूमिका यावर केंद्रित असतात. समाज प्रबोधनाचे एक प्रभावी माध्यम म्हणून ते वक्तृत्वाचा वापर करतात. == सामाजिक आणि शैक्षणिक कार्य == वाघमारे यांनी आपल्या सार्वजनिक कार्याची सुरुवात विद्यार्थी चळवळीच्या माध्यमातून केली. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना शहरात येऊन शिक्षण घेताना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागतो, हे ओळखून त्यांनी बीड जिल्ह्यात आपले कार्यक्षेत्र विस्तारले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.instagram.com/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-08-23}}</ref> === राजर्षी शाहू महाराज विद्यार्थी विकास संघटना, बीड === विद्यार्थ्यांना संघटित करून त्यांच्यात शैक्षणिक क्रांती घडवण्यासाठी सिद्धार्थ वाघमारे यांनी **'राजर्षी शाहू महाराज विद्यार्थी विकास संघटना, बीड'** ची स्थापना केली. या संघटनेचे संस्थापक अध्यक्ष म्हणून काम करताना त्यांनी ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील शेकडो विद्यार्थ्यांना न्याय मिळवून दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.instagram.com/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-08-23}}</ref> ==== प्रमुख आंदोलने आणि उपक्रम ==== * '''विद्यार्थी हक्कांचे लढे आणि मोर्चे:''' दिल्ली येथील जंतर-मंतर मैदानावर झालेल्या विद्यार्थी आंदोलनाचा निषेध करण्यासाठी आणि देशभरातील विद्यार्थ्यांवर होणाऱ्या लाठीचार्जविरोधात त्यांनी बीड जिल्हाधिकारी कार्यालयावर आक्रमक आणि खंबीर मोर्चा काढला आणि प्रशासनाला जाब विचारला.<ref>युवा राज्य न्यूज २४ लाईव्ह, [https://instagram.com विद्यार्थ्यांवर होणाऱ्या लाठीचार्जविरोधात बीडमध्ये 'राजर्षी शाहू महाराज विद्यार्थी विकास संघटना' आक्रमक], वृत्त प्रसिद्धी: २४ जुलै २०२६.</ref> * '''शासकीय योजनांचे मार्गदर्शन:''' ग्रामीण भागातील आर्थिकदृष्ट्या मागास आणि वंचित घटकातील विद्यार्थ्यांना 'डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्वाधार योजना' नूतनीकरण अर्ज आणि इतर शासकीय शिष्यवृत्ती प्रक्रिया सुलभ व्हावी, यासाठी विशेष मार्गदर्शन शिबिरे आयोजित केली.<ref>विद्यार्थी जागृती मोहीम, [https://instagram.com डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्वाधार योजना नूतनीकरण अर्ज मार्गदर्शन], प्रसिद्धी: २६ फेब्रुवारी २०२६.</ref> * '''रोजगार आणि स्पर्धा परीक्षा प्रशिक्षण:''' ग्रामीण युवकांना पोलीस भरती आणि इतर स्पर्धा परीक्षांचे मोफत व योग्य प्रशिक्षण मिळावे म्हणून त्यांनी बीडमध्ये "जिज्ञासा पोलीस भरतीपूर्व प्रशिक्षण केंद्र" सुरू केले आणि यशस्वी डेमोंस्ट्रेशन्स व स्पर्धांचे आयोजन केले.<ref>राजर्षी शाहू महाराज विद्यार्थी विकास संघटन, बीड अधिकृत घोषणा, [https://instagram.com जिज्ञासा पोलीस भरती डेमो कॉम्पिटिशन उद्घाटन सत्र], वृत्त प्रसिद्धी: १६ ऑगस्ट २०२६.</ref> == राजकीय आणि नेतृत्व शैली == एक तरुण राजकारणी म्हणून सिद्धार्थ वाघमारे हे अत्यंत **खंबीर, धाडसी आणि हुशार नेतृत्व** म्हणून ओळखले जातात. प्रशासकीय पातळीवर काम करताना किंवा आंदोलनाचे नेतृत्व करताना त्यांची राजकीय समज अत्यंत परिपक्व दिसून येते. सोशल मीडियाच्या (फेसबुक आणि इन्स्टाग्राम) माध्यमातून ते महाराष्ट्रातील हजारो तरुणांशी थेट संपर्कात असतात आणि त्यांना सामाजिक कार्यात सक्रिय राहण्याची प्रेरणा देतात. केवळ कुमशी गाव किंवा बीड तालुका मर्यादित न राहता संपूर्ण बीड जिल्ह्यात एक सुशिक्षित आणि आश्वासक युवा नेता म्हणून त्यांची ख्याती आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.instagram.com/siddharth~|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-08-23}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भसूची}}{{संदर्भसूची}}[https://lokmat.com][https://instagram.com] 9vnkpz5amlgf67a8djynowb7pyyacqh 3 383158 2704756 2026-08-23T13:21:22Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2704756 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Siddhesh Pravin Kamankar}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १८:५१, २३ ऑगस्ट २०२६ (IST) t55no3q4rfij66ekllzfu1li2kqkp96 3 383159 2704758 2026-08-23T14:12:42Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2704758 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=नितीन प्रकाश सूळ}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १९:४२, २३ ऑगस्ट २०२६ (IST) tnsmzvaljfn5c2ziquh81rh7phhngaj 0 383160 2704769 2026-08-23T16:06:06Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[सिद्धार्थ वाघमारे]] वरुन [[मसुदा:सिद्धार्थ वाघमारे]] ला हलविला 2704769 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मसुदा:सिद्धार्थ वाघमारे]] h8bpnp18ds71hzouaj1rer9ulvldwfh 3 383161 2704782 2026-08-23T17:17:54Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2704782 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=शिऱ्या}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २२:४७, २३ ऑगस्ट २०२६ (IST) exermzkcoxyo1qyzvvxjopt005maj3v 0 383162 2704964 2026-08-23T22:54:17Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा | image = | fromdate = १० जून | todate = २० जून २०२६ | administrator = [[ऱ्वांडा क्रिकेट असोसिएशन]] | cricket format = महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला... 2704964 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा | image = | fromdate = १० जून | todate = २० जून २०२६ | administrator = [[ऱ्वांडा क्रिकेट असोसिएशन]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[साखळी सामने|दुहेरी साखळी सामने]] आणि प्ले-ऑफ | host = [[ऱ्वांडा]] | champions = {{flagicon|ZIM}} झिम्बाब्वे उच्च कार्यक्षमता अकरा | count = १ | runner up = {{crw|RWA}} | participants = ५ | matches = २२ | player of the series = | most runs = {{flagicon|ZIM}} [[न्याशा ग्वानझुरा]] (२९७) | most wickets = {{flagicon|NGA}} क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये (१७) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = [[२०२५ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा]] | next_year = | next_tournament = }} '''२०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा''' ही क्विबुका महिला टी२० स्पर्धेची बारावी आवृत्ती होती. ही स्पर्धा १० ते २० जून २०२६ या कालावधीत [[ऱ्वांडा]] येथे खेळवण्यात आली.<ref name="cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/kwibuka-women-s-twenty20-tournament-2026-1539482 |title=Kwibuka Women's Twenty20 Tournament 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> स्पर्धेत [[ऱ्वांडा]], [[ब्राझिल]], [[मलावी]], [[नायजेरिया]] आणि झिम्बाब्वे उच्च कार्यक्षमता अकरा या पाच संघांनी भाग घेतला.<ref>{{cite web |url=https://www.newtimes.co.rw/article/36340/sports/cricket/kwibuka-t20-nhamburo-promises-fearless-cricket/amp |title=Kwibuka T20: Nhamburo promises fearless cricket |work=The New Times |date=८ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> झिम्बाब्वे उच्च कार्यक्षमता अकराने अंतिम सामन्यात [[ऱ्वांडा]]चा एका धावेने पराभव करून स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539511.html |title=Zimbabwe High Performance XI Women v Rwanda Women, Final |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=२० जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/kwibuka-women-s-twenty20-tournament-2026-1539482 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:ऱ्वांडामधील क्रिकेट]] etf5hmgcfutftz1ygzvuz3tts8db90d 2704968 2704964 2026-08-23T23:02:53Z Ganesh591 62733 2704968 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा | image = | imagesize = | caption = | fromdate = १० | todate = २० जून २०२६ | administrator = [[ऱ्वांडा क्रिकेट असोसिएशन]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[साखळी सामने|दुहेरी साखळी सामने]] आणि [[प्ले-ऑफ]] | host = {{ध्वज|ऱ्वांडा}} | champions = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | runner up = {{crw|RWA}} | count = १ | participants = ५ | matches = २२ | player of the series = | most runs = {{crwicon|ZIM}} [[न्याशा ग्वानझुरा]] (२९७) | most wickets = {{crwicon|NGA}} क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये (१७) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = २०२५ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा | next_year = | next_tournament = }} '''२०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा''' ही [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा होती, जी १० ते २० जून २०२६ या कालावधीत [[ऱ्वांडा]] येथे खेळवण्यात आली.<ref name="kwibuka">{{Cite news |url=https://www.newtimes.co.rw/article/36262/sports/cricket/cricket-five-teams-set-for-kwibuka-tourney |location=लागोस, नायजेरिया |title=Cricket: Five teams set for Kwibuka tourney |access-date=४ जून २०२६ |work=New Times}}</ref> क्विबुका स्पर्धेची ही बारावी आवृत्ती १९९४ मध्ये तुत्सींविरुद्ध झालेल्या नरसंहाराच्या स्मरणार्थ आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://www.newtimes.co.rw/article/25495/sports/cricket/kwibuka-womens-t20-tournament-to-attract-more-foreign-countries |title=Kwibuka Women’s T20 tournament to attract more foreign countries |work=New Times Rwanda |access-date=१० जून २०२६}}</ref> या स्पर्धेत [[ब्राझिल राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ब्राझिल]], [[मलावी राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलावी]], [[नायजेरिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नायजेरिया]], [[ऱ्वांडा राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऱ्वांडा]] आणि [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे उच्च कार्यक्षमता अकरा]] हे संघ सहभागी झाले होते.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/kwibuka-womens-t20i-tournament-2026/ |title=Victoria Pearls in quest for fourth title at Kwibuka Tournament |work=Czarsportz |access-date=१० जून २०२६}}</ref> [[२०२५ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा|२०२५]] चा विजेता [[टांझानिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|टांझानिया]] संघ यावर्षी स्पर्धेत सहभागी झाला नाही.<ref name="kwibuka" /> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/kwibuka-women-s-twenty20-tournament-2026-1539482 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:ऱ्वांडामधील क्रिकेट]] n8ppgtfetolvhwgtmvhv1599xyrmb6w 2704972 2704968 2026-08-23T23:05:31Z Ganesh591 62733 2704972 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा | image = | imagesize = | caption = | fromdate = १० | todate = २० जून २०२६ | administrator = [[ऱ्वांडा क्रिकेट असोसिएशन]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[साखळी सामने|दुहेरी साखळी सामने]] आणि [[प्ले-ऑफ]] | host = {{ध्वज|ऱ्वांडा}} | champions = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | runner up = {{crw|RWA}} | count = १ | participants = ५ | matches = २२ | player of the series = | most runs = {{crwicon|ZIM}} [[न्याशा ग्वानझुरा]] (२९७) | most wickets = {{crwicon|NGA}} क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये (१७) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = २०२५ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा | next_year = | next_tournament = }} '''२०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा''' ही [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा होती, जी १० ते २० जून २०२६ या कालावधीत [[ऱ्वांडा]] येथे खेळवण्यात आली.<ref name="kwibuka">{{Cite news |url=https://www.newtimes.co.rw/article/36262/sports/cricket/cricket-five-teams-set-for-kwibuka-tourney |location=लागोस, नायजेरिया |title=Cricket: Five teams set for Kwibuka tourney |access-date=४ जून २०२६ |work=New Times}}</ref> क्विबुका स्पर्धेची ही बारावी आवृत्ती १९९४ मध्ये तुत्सींविरुद्ध झालेल्या नरसंहाराच्या स्मरणार्थ आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://www.newtimes.co.rw/article/25495/sports/cricket/kwibuka-womens-t20-tournament-to-attract-more-foreign-countries |title=Kwibuka Women’s T20 tournament to attract more foreign countries |work=New Times Rwanda |access-date=१० जून २०२६}}</ref> या स्पर्धेत [[ब्राझिल राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ब्राझिल]], [[मलावी राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलावी]], [[नायजेरिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नायजेरिया]], [[ऱ्वांडा राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऱ्वांडा]] आणि [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे उच्च कार्यक्षमता अकरा]] हे संघ सहभागी झाले होते.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/kwibuka-womens-t20i-tournament-2026/ |title=Victoria Pearls in quest for fourth title at Kwibuka Tournament |work=Czarsportz |access-date=१० जून २०२६}}</ref> [[२०२५ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा|२०२५]] चा विजेता [[टांझानिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|टांझानिया]] संघ यावर्षी स्पर्धेत सहभागी झाला नाही.<ref name="kwibuka" /> ==खेळाडू== {| class="wikitable" |- ! {{crw|BRA}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZFU9-DEZhn/ |title=Rumo a Ruanda Rumo a algo muito maior |language=पोर्तुगीज |trans-title=ऱ्वांडाकडे वाटचाल. आणखी मोठ्या ध्येयाकडे वाटचाल. |work=[[ब्राझिलियन क्रिकेट कॉन्फेडरेशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]] |access-date=२ जून २०२६}}</ref> ! {{crw|MWI}} ! {{crw|NGA}}<ref>{{cite web |url=https://punchng.com/nigeria-captain-eseigbe-returns-for-kwibuka-tournament/ |title=Nigeria captain Eseigbe returns for Kwibuka tournament |work=Punch |access-date=४ जून २०२६}}</ref> ! {{crw|RWA}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZVGoWtiA5-/ |title=Meet the Rwanda Women's National Team selected for the Kwibuka Women's T20I Tournament |work=[[ऱ्वांडा क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]] |access-date=८ जून २०२६}}</ref> ! {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] |- | valign="top" | * कॅरोलिना नासिमेंटो ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[लॉरा कार्डोसो]] (उपकर्णधार) * लॉरा अगाथा * मारियाने आर्तुर * मोनिक मचादो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लारा मोइसेस * एव्हलिन मुलर * निकोल मोंतेइरो * रोबर्टा मोरेत्ती एव्हरी * मारिया रिबेइरो * जुलिया रिबेइरो * आना साबिनो * मारिया सिल्वा * लिंडसे विलास बोआस ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | valign="top" | * युलेस चिरालिले ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * क्रिस्टिना ब्वानाली * प्रिन्सेस चिदाथा * सोफिना चिनावे * लिडिया डिम्बा * स्फिवे फ्रँक * सुगेनी कानांजी * ब्रिजेट कासिंजा * अलिनाफे काविराविरा * अँजेला लुम्बे * ल्युसी मालिनो * प्रेझ मझिया ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * व्हॅनेसा फिरी * ल्युसी वेस्ली | valign="top" | * फेवर एसेइग्बे ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * सारा एतिम (उपकर्णधार, [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अदेशोला अडेकुन्ले * डेबोरा बॅसी * जेसिका बिएनी * क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये * फेवर एफिओंग * ओमोसिघो एगुआकुन * हेन्रिएटा म्बाम * ओसेयांडे ओमोनखोभिओ * रॅचेल सॅमसन * एस्थर सँडी * सलोमे संडे * लिलियन उदेह | valign="top" | * मेरी बिमेन्यिमाना ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ॲलिस इकुझ्वे * जॉर्जेट इंगाबिरे * फ्लोरा इराकोझे * रोसिन इरेरा * गिसेल इशिम्वे * [[हेन्रिएट इशिम्वे]] * ग्रेस मुग्वानेझा * बेलिस मुरेकातेते * क्लॅरिस उवासे * जिओव्हॅनिस उवासे * मर्वेई उवासे ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फॅनी उतागुशिमानिंदे * रूथ उविमाना | valign="top" | * ॲडेल झिमुनू ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ओलिंडर चारे * कुदझाई चिगोरा * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * लिंडोकुहले माभेरा * बेट्टी मंगाचेना * लिंड्रोस मासिना * मिशेल मावुंगा * पॅशनेट मुनोरवेई * सालेम मुसेका * विम्बाई मुतिंगविंडू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * केली न्दिराया * रुन्यारारो पासिपानोड्या * लोरेन पेम्हिवा |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/kwibuka-women-s-twenty20-tournament-2026-1539482 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:ऱ्वांडामधील क्रिकेट]] oim7fiv2ncabe4wvdnmrrix5bfjvlxp 2704978 2704972 2026-08-23T23:17:40Z Ganesh591 62733 /* खेळाडू */ 2704978 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा | image = | imagesize = | caption = | fromdate = १० | todate = २० जून २०२६ | administrator = [[ऱ्वांडा क्रिकेट असोसिएशन]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[साखळी सामने|दुहेरी साखळी सामने]] आणि [[प्ले-ऑफ]] | host = {{ध्वज|ऱ्वांडा}} | champions = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | runner up = {{crw|RWA}} | count = १ | participants = ५ | matches = २२ | player of the series = | most runs = {{crwicon|ZIM}} [[न्याशा ग्वानझुरा]] (२९७) | most wickets = {{crwicon|NGA}} क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये (१७) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = २०२५ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा | next_year = | next_tournament = }} '''२०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा''' ही [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा होती, जी १० ते २० जून २०२६ या कालावधीत [[ऱ्वांडा]] येथे खेळवण्यात आली.<ref name="kwibuka">{{Cite news |url=https://www.newtimes.co.rw/article/36262/sports/cricket/cricket-five-teams-set-for-kwibuka-tourney |location=लागोस, नायजेरिया |title=Cricket: Five teams set for Kwibuka tourney |access-date=४ जून २०२६ |work=New Times}}</ref> क्विबुका स्पर्धेची ही बारावी आवृत्ती १९९४ मध्ये तुत्सींविरुद्ध झालेल्या नरसंहाराच्या स्मरणार्थ आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://www.newtimes.co.rw/article/25495/sports/cricket/kwibuka-womens-t20-tournament-to-attract-more-foreign-countries |title=Kwibuka Women’s T20 tournament to attract more foreign countries |work=New Times Rwanda |access-date=१० जून २०२६}}</ref> या स्पर्धेत [[ब्राझिल राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ब्राझिल]], [[मलावी राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलावी]], [[नायजेरिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नायजेरिया]], [[ऱ्वांडा राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऱ्वांडा]] आणि [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे उच्च कार्यक्षमता अकरा]] हे संघ सहभागी झाले होते.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/kwibuka-womens-t20i-tournament-2026/ |title=Victoria Pearls in quest for fourth title at Kwibuka Tournament |work=Czarsportz |access-date=१० जून २०२६}}</ref> [[२०२५ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा|२०२५]] चा विजेता [[टांझानिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|टांझानिया]] संघ यावर्षी स्पर्धेत सहभागी झाला नाही.<ref name="kwibuka" /> ==खेळाडू== {| class="wikitable" |- ! {{crw|BRA}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZFU9-DEZhn/ |title=Rumo a Ruanda Rumo a algo muito maior |language=पोर्तुगीज |trans-title=ऱ्वांडाकडे वाटचाल. आणखी मोठ्या ध्येयाकडे वाटचाल. |work=[[ब्राझिलियन क्रिकेट कॉन्फेडरेशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]] |access-date=२ जून २०२६}}</ref> ! {{crw|MWI}} ! {{crw|NGA}}<ref>{{cite web |url=https://punchng.com/nigeria-captain-eseigbe-returns-for-kwibuka-tournament/ |title=Nigeria captain Eseigbe returns for Kwibuka tournament |work=Punch |access-date=४ जून २०२६}}</ref> ! {{crw|RWA}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZVGoWtiA5-/ |title=Meet the Rwanda Women's National Team selected for the Kwibuka Women's T20I Tournament |work=[[ऱ्वांडा क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]] |access-date=८ जून २०२६}}</ref> ! {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] |- | valign="top" | * कॅरोलिना नासिमेंटो ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[लॉरा कार्डोसो]] (उपकर्णधार) * लॉरा अगाथा * मारियाने आर्तुर * मोनिक मचादो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लारा मोइसेस * एव्हलिन मुलर * निकोल मोंतेइरो * रोबर्टा मोरेत्ती एव्हरी * मारिया रिबेइरो * जुलिया रिबेइरो * आना साबिनो * मारिया सिल्वा * लिंडसे विलास बोआस ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | valign="top" | * युलेस चिरालिले ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * क्रिस्टिना ब्वानाली * प्रिन्सेस चिदाथा * सोफिना चिनावे * लिडिया डिम्बा * स्फिवे फ्रँक * सुगेनी कानांजी * ब्रिजेट कासिंजा * अलिनाफे काविराविरा * अँजेला लुम्बे * ल्युसी मालिनो * प्रेझ मझिया ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * व्हॅनेसा फिरी * ल्युसी वेस्ली | valign="top" | * फेवर एसेइग्बे ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * सारा एतिम (उपकर्णधार, [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अदेशोला अडेकुन्ले * डेबोरा बॅसी * जेसिका बिएनी * क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये * फेवर एफिओंग * ओमोसिघो एगुआकुन * हेन्रिएटा म्बाम * ओसेयांडे ओमोनखोभिओ * रॅचेल सॅमसन * एस्थर सँडी * सलोमे संडे * लिलियन उदेह | valign="top" | * मेरी बिमेन्यिमाना ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ॲलिस इकुझ्वे * जॉर्जेट इंगाबिरे * फ्लोरा इराकोझे * रोसिन इरेरा * गिसेल इशिम्वे * [[हेन्रिएट इशिम्वे]] * ग्रेस मुग्वानेझा * बेलिस मुरेकातेते * क्लॅरिस उवासे * जिओव्हॅनिस उवासे * मर्वेई उवासे ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फॅनी उतागुशिमानिंदे * रूथ उविमाना | valign="top" | * ॲडेल झिमुनू ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ओलिंडर चारे * कुदझाई चिगोरा * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * लिंडोकुहले माभेरा * बेट्टी मंगाचेना * लिंड्रोस मासिना * मिशेल मावुंगा * पॅशनेट मुनोरवेई * सालेम मुसेका * विम्बाई मुतिंगविंडू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * केली न्दिराया * रुन्यारारो पासिपानोड्या * लोरेन पेम्हिवा |} ==साखळी सामने== ===गुणतालिका=== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|RWA}} || ८ || ६ || २ || ० || '''१२''' || +१.४२२ || rowspan="2" | [[#अंतिम सामना|अंतिम सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] || ८ || ६ || २ || ० || '''१२''' || +१.२६८ |- style="background:#ffffcc;" | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|BRA}} || ८ || ५ || ३ || ० || '''१०''' || −०.३१८ || rowspan="2" | [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ffffcc;" | ४ || style="text-align:left;" | {{crw|NGA}} || ८ || ३ || ५ || ० || '''६''' || +०.३५७ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{crw|MWI}} || ८ || ० || ८ || ० || '''०''' || −२.७७३ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/kwibuka-women-s-twenty20-tournament-2026-1539482/points-table-standings |title=Kwibuka Women's Twenty20 Tournament 2026 Points Table & Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ जून २०२६}}</ref></small> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | score1 = १३९/६ (२० षटके) | runs1 = बेलिस मुरेकातेते ५४[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = ओलिंडर चारे १/७ (१ षटक) | score2 = १४०/७ (१८.२ षटके) | runs2 = रुन्यारारो पासिपानोड्या ४०[[नाबाद|*]] (३६) | wickets2 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] २/८ (३ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ३ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539490.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = रुन्यारारो पासिपानोड्या (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NGA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = ९८/८ (२० षटके) | runs1 = जेसिका बिएनी २५[[नाबाद|*]] (३५) | wickets1 = ल्युसी मालिनो ४/१५ (४ षटके) | score2 = ४६ (१०.३ षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी १६ (१८) | wickets2 = अदेशोला अडेकुन्ले ३/१५ (४ षटके) | result = नायजेरियाने ५२ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539491.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = अदेशोला अडेकुन्ले (नायजेरिया) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = स्फिवे फ्रँक (मलावी) आणि जेसिका बिएनी (नायजेरिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १५३/६ (२० षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ११५ (६०) | wickets1 = लारा मोइसेस २/१६ (४ षटके) | score2 = १०६ (१८.१ षटके) | runs2 = लॉरा कार्डोसो ४८ (४०) | wickets2 = कुदझाई चिगोरा ५/१० (३.१ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ४७ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539492.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) | motm = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NGA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १११/६ (२० षटके) | runs1 = अदेशोला अडेकुन्ले ३८ (४४) | wickets1 = मारिया रिबेइरो ३/३१ (४ षटके) | score2 = ११२/३ (१८.२ षटके) | runs2 = लिंडसे विलास बोआस ३५ (३८) | wickets2 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये १/१४ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ७ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539493.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) | motm = मारिया रिबेइरो (ब्राझिल) | toss = नायजेरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १७४/६ (२० षटके) | runs1 = [[जिझेल इशिम्वे]] ५४ (४४) | wickets1 = ल्युसी मालिनो २/३४ (४ षटके) | score2 = १०८/५ (२० षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी ५१ (४१) | wickets2 = रोसिन इरेरा १/१२ (३ षटके) | result = ऱ्वांडाने ६६ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539494.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = [[जिझेल इशिम्वे]] (ऱ्वांडा) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = ग्रेस मुग्वानेझा (ऱ्वांडा) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १०७ (१९ षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] २७ (२३) | wickets1 = फेवर एसेइग्बे ३/१७ (४ षटके) | score2 = १०८/३ (१७.४ षटके) | runs2 = सलोमे संडे ३४[[नाबाद|*]] (३९) | wickets2 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] १/१८ (३ षटके) | result = नायजेरियाने ७ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539495.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = फेवर एसेइग्बे (नायजेरिया) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १०६ (१९.५ षटके) | runs1 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] ३०[[नाबाद|*]] (२१) | wickets1 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये ३/१४ (४ षटके) | score2 = १०४/६ (२० षटके) | runs2 = एस्थर सँडी २६ (३३) | wickets2 = [[मरी बिमेनीमाना]] २/३१ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने २ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539496.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = [[मरी बिमेनीमाना]] (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BRA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १२४/८ (२० षटके) | runs1 = लॉरा अगाथा ५२ (४३) | wickets1 = लिडिया डिम्बा २/१० (३ षटके) | score2 = ८२/९ (२० षटके) | runs2 = लिडिया डिम्बा ३१ (३१) | wickets2 = लारा मोइसेस २/९ (४ षटके)<br />मारिया रिबेइरो २/९ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ४२ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539497.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) | motm = मारिया रिबेइरो (ब्राझिल) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = अलिनाफे काविराविरा (मलावी) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BRA}} | team2 = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | score1 = ९८ (१८.२ षटके) | runs1 = लॉरा अगाथा ५४ (५४) | wickets1 = सालेम मुसेका ४/१३ (४ षटके) | score2 = १०२/७ (१७.२ षटके) | runs2 = केली न्दिराया ३४ (२३) | wickets2 = मारिया रिबेइरो २/२० (४ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ३ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539498.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = सालेम मुसेका (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = ११० (१९.२ षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] २७ (३६) | wickets1 = व्हॅनेसा फिरी ३/२५ (४ षटके) | score2 = ८३/५ (२० षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी १७ (११) | wickets2 = पॅशनेट मुनोरवेई १/९ (२ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने २७ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539499.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि फॉर्स्टर मुतिझ्वा (झिम्बाब्वे) | motm = व्हॅनेसा फिरी (मलावी) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १७९/६ (२० षटके) | runs1 = जॉर्जेट इंगाबिरे ४५ (२९) | wickets1 = कॅरोलिना नासिमेंटो ४/२९ (४ षटके) | score2 = १२१ (१९.३ षटके) | runs2 = लिंडसे विलास बोआस ४६ (४३) | wickets2 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] ४/२३ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ५८ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539500.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|MWI}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = ४८ (१५ षटके) | runs1 = सुगेनी कानांजी २६ (२६) | wickets1 = लिलियन उदेह ४/२ (२ षटके) | score2 = ४९/५ (९ षटके) | runs2 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये २० (२५) | wickets2 = व्हॅनेसा फिरी २/२२ (३ षटके) | result = नायजेरियाने ५ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539501.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि फॉर्स्टर मुतिझ्वा (झिम्बाब्वे) | motm = फेवर एसेइग्बे (नायजेरिया) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | score1 = १३१/६ (२० षटके) | runs1 = [[मरी बिमेनीमाना]] ४१[[नाबाद|*]] (३७) | wickets1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] २/१० (३ षटके) | score2 = ९८ (१९.४ षटके) | runs2 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ३३ (२६) | wickets2 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] ४/२६ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ३३ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539502.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) | motm = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NGA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = ११७/५ (२० षटके) | runs1 = सलोमे संडे ३३[[नाबाद|*]] (२५) | wickets1 = लॉरा कार्डोसो १/१० (२ षटके) | score2 = १२०/३ (१८.४ षटके) | runs2 = मोनिक मचादो ४८[[नाबाद|*]] (३५) | wickets2 = लिलियन उदेह १/१३ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ७ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539503.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = मोनिक मचादो (ब्राझिल) | toss = ब्राझिलने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १५५/५ (२० षटके) | runs1 = [[जिझेल इशिम्वे]] ६६ (४९) | wickets1 = सुगेनी कानांजी २/३२ (४ षटके) | score2 = ८७/७ (२० षटके) | runs2 = अँजेला लुम्बे ४२ (५८) | wickets2 = रूथ उविमाना ३/६ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ६८ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539504.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि फॉर्स्टर मुतिझ्वा (झिम्बाब्वे) | motm = रूथ उविमाना (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १७ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १२६/७ (२० षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ५७ (४२) | wickets1 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये ४/२१ (४ षटके) | score2 = ८९ (१५.१ षटके) | runs2 = सलोमे संडे १९ (२१) | wickets2 = ॲडेल झिमुनू ४/२६ (४ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ३७ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539505.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = ॲडेल झिमुनू (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १७ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BRA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = ८७/७ (२० षटके) | runs1 = [[रॉबर्टा मोरेत्ती एव्हरी]] ४१[[नाबाद|*]] (४९) | wickets1 = सुगेनी कानांजी ३/१० (४ षटके) | score2 = ७६/८ (२० षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी ३१ (३१) | wickets2 = लारा मोइसेस ३/७ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ११ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539506.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = लारा मोइसेस (ब्राझिल) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १८ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १२८/५ (२० षटके) | runs1 = [[मरी बिमेनीमाना]] ४९[[नाबाद|*]] (४१) | wickets1 = मारिया रिबेइरो १/१६ (४ षटके) | score2 = १२८/८ (२० षटके) | runs2 = [[रॉबर्टा मोरेत्ती एव्हरी]] ५६[[नाबाद|*]] (५०) | wickets2 = ॲलिस इकुझ्वे २/११ (३ षटके) | result = सामना बरोबरीत सुटला; ब्राझिलने [[सुपर ओव्हर]]मध्ये विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539507.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = [[रॉबर्टा मोरेत्ती एव्हरी]] (ब्राझिल) | toss = ब्राझिलने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १८ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १७३/७ (२० षटके) | runs1 = रुन्यारारो पासिपानोड्या ३८[[नाबाद|*]] (१९) | wickets1 = ल्युसी मालिनो २/२४ (४ षटके) | score2 = ६८ (१४.२ षटके) | runs2 = लिडिया डिम्बा १६ (२०) | wickets2 = लिंडोकुहले माभेरा ४/१३ (४ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने १०५ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539508.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = लिंडोकुहले माभेरा (झिम्बाब्वे) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १९ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १३१/८ (२० षटके) | runs1 = क्लॅरिस उवासे ५९ (४८) | wickets1 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये ४/१८ (४ षटके) | score2 = १२०/९ (२० षटके) | runs2 = एस्थर सँडी ६३ (५३) | wickets2 = बेलिस मुरेकातेते ३/२१ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ११ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539509.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) | motm = क्लॅरिस उवासे (ऱ्वांडा) | toss = नायजेरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = डेबोरा बॅसी (नायजेरिया) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/kwibuka-women-s-twenty20-tournament-2026-1539482 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:ऱ्वांडामधील क्रिकेट]] 6g5e7bc9ltlcbxljfhxoak63r9jqb97 2704979 2704978 2026-08-23T23:18:50Z Ganesh591 62733 /* साखळी सामने */ 2704979 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा | image = | imagesize = | caption = | fromdate = १० | todate = २० जून २०२६ | administrator = [[ऱ्वांडा क्रिकेट असोसिएशन]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[साखळी सामने|दुहेरी साखळी सामने]] आणि [[प्ले-ऑफ]] | host = {{ध्वज|ऱ्वांडा}} | champions = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | runner up = {{crw|RWA}} | count = १ | participants = ५ | matches = २२ | player of the series = | most runs = {{crwicon|ZIM}} [[न्याशा ग्वानझुरा]] (२९७) | most wickets = {{crwicon|NGA}} क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये (१७) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = २०२५ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा | next_year = | next_tournament = }} '''२०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा''' ही [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा होती, जी १० ते २० जून २०२६ या कालावधीत [[ऱ्वांडा]] येथे खेळवण्यात आली.<ref name="kwibuka">{{Cite news |url=https://www.newtimes.co.rw/article/36262/sports/cricket/cricket-five-teams-set-for-kwibuka-tourney |location=लागोस, नायजेरिया |title=Cricket: Five teams set for Kwibuka tourney |access-date=४ जून २०२६ |work=New Times}}</ref> क्विबुका स्पर्धेची ही बारावी आवृत्ती १९९४ मध्ये तुत्सींविरुद्ध झालेल्या नरसंहाराच्या स्मरणार्थ आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://www.newtimes.co.rw/article/25495/sports/cricket/kwibuka-womens-t20-tournament-to-attract-more-foreign-countries |title=Kwibuka Women’s T20 tournament to attract more foreign countries |work=New Times Rwanda |access-date=१० जून २०२६}}</ref> या स्पर्धेत [[ब्राझिल राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ब्राझिल]], [[मलावी राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलावी]], [[नायजेरिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नायजेरिया]], [[ऱ्वांडा राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऱ्वांडा]] आणि [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे उच्च कार्यक्षमता अकरा]] हे संघ सहभागी झाले होते.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/kwibuka-womens-t20i-tournament-2026/ |title=Victoria Pearls in quest for fourth title at Kwibuka Tournament |work=Czarsportz |access-date=१० जून २०२६}}</ref> [[२०२५ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा|२०२५]] चा विजेता [[टांझानिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|टांझानिया]] संघ यावर्षी स्पर्धेत सहभागी झाला नाही.<ref name="kwibuka" /> ==खेळाडू== {| class="wikitable" |- ! {{crw|BRA}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZFU9-DEZhn/ |title=Rumo a Ruanda Rumo a algo muito maior |language=पोर्तुगीज |trans-title=ऱ्वांडाकडे वाटचाल. आणखी मोठ्या ध्येयाकडे वाटचाल. |work=[[ब्राझिलियन क्रिकेट कॉन्फेडरेशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]] |access-date=२ जून २०२६}}</ref> ! {{crw|MWI}} ! {{crw|NGA}}<ref>{{cite web |url=https://punchng.com/nigeria-captain-eseigbe-returns-for-kwibuka-tournament/ |title=Nigeria captain Eseigbe returns for Kwibuka tournament |work=Punch |access-date=४ जून २०२६}}</ref> ! {{crw|RWA}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZVGoWtiA5-/ |title=Meet the Rwanda Women's National Team selected for the Kwibuka Women's T20I Tournament |work=[[ऱ्वांडा क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]] |access-date=८ जून २०२६}}</ref> ! {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] |- | valign="top" | * कॅरोलिना नासिमेंटो ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[लॉरा कार्डोसो]] (उपकर्णधार) * लॉरा अगाथा * मारियाने आर्तुर * मोनिक मचादो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लारा मोइसेस * एव्हलिन मुलर * निकोल मोंतेइरो * रोबर्टा मोरेत्ती एव्हरी * मारिया रिबेइरो * जुलिया रिबेइरो * आना साबिनो * मारिया सिल्वा * लिंडसे विलास बोआस ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | valign="top" | * युलेस चिरालिले ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * क्रिस्टिना ब्वानाली * प्रिन्सेस चिदाथा * सोफिना चिनावे * लिडिया डिम्बा * स्फिवे फ्रँक * सुगेनी कानांजी * ब्रिजेट कासिंजा * अलिनाफे काविराविरा * अँजेला लुम्बे * ल्युसी मालिनो * प्रेझ मझिया ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * व्हॅनेसा फिरी * ल्युसी वेस्ली | valign="top" | * फेवर एसेइग्बे ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * सारा एतिम (उपकर्णधार, [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अदेशोला अडेकुन्ले * डेबोरा बॅसी * जेसिका बिएनी * क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये * फेवर एफिओंग * ओमोसिघो एगुआकुन * हेन्रिएटा म्बाम * ओसेयांडे ओमोनखोभिओ * रॅचेल सॅमसन * एस्थर सँडी * सलोमे संडे * लिलियन उदेह | valign="top" | * मेरी बिमेन्यिमाना ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ॲलिस इकुझ्वे * जॉर्जेट इंगाबिरे * फ्लोरा इराकोझे * रोसिन इरेरा * गिसेल इशिम्वे * [[हेन्रिएट इशिम्वे]] * ग्रेस मुग्वानेझा * बेलिस मुरेकातेते * क्लॅरिस उवासे * जिओव्हॅनिस उवासे * मर्वेई उवासे ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फॅनी उतागुशिमानिंदे * रूथ उविमाना | valign="top" | * ॲडेल झिमुनू ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ओलिंडर चारे * कुदझाई चिगोरा * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * लिंडोकुहले माभेरा * बेट्टी मंगाचेना * लिंड्रोस मासिना * मिशेल मावुंगा * पॅशनेट मुनोरवेई * सालेम मुसेका * विम्बाई मुतिंगविंडू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * केली न्दिराया * रुन्यारारो पासिपानोड्या * लोरेन पेम्हिवा |} ==साखळी सामने== ===गुणतालिका=== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|RWA}} || ८ || ६ || २ || ० || '''१२''' || +१.४२२ || rowspan="2" | [[#अंतिम सामना|अंतिम सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] || ८ || ६ || २ || ० || '''१२''' || +१.२६८ |- style="background:#ffffcc;" | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|BRA}} || ८ || ५ || ३ || ० || '''१०''' || −०.३१८ || rowspan="2" | [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ffffcc;" | ४ || style="text-align:left;" | {{crw|NGA}} || ८ || ३ || ५ || ० || '''६''' || +०.३५७ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{crw|MWI}} || ८ || ० || ८ || ० || '''०''' || −२.७७३ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/kwibuka-women-s-twenty20-tournament-2026-1539482/points-table-standings |title=Kwibuka Women's Twenty20 Tournament 2026 Points Table & Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ जून २०२६}}</ref></small> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | score1 = १३९/६ (२० षटके) | runs1 = बेलिस मुरेकातेते ५४[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = ओलिंडर चारे १/७ (१ षटक) | score2 = १४०/७ (१८.२ षटके) | runs2 = रुन्यारारो पासिपानोड्या ४०[[नाबाद|*]] (३६) | wickets2 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] २/८ (३ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ३ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539490.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = रुन्यारारो पासिपानोड्या (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NGA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = ९८/८ (२० षटके) | runs1 = जेसिका बिएनी २५[[नाबाद|*]] (३५) | wickets1 = ल्युसी मालिनो ४/१५ (४ षटके) | score2 = ४६ (१०.३ षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी १६ (१८) | wickets2 = अदेशोला अडेकुन्ले ३/१५ (४ षटके) | result = नायजेरियाने ५२ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539491.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = अदेशोला अडेकुन्ले (नायजेरिया) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = स्फिवे फ्रँक (मलावी) आणि जेसिका बिएनी (नायजेरिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १५३/६ (२० षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ११५ (६०) | wickets1 = लारा मोइसेस २/१६ (४ षटके) | score2 = १०६ (१८.१ षटके) | runs2 = लॉरा कार्डोसो ४८ (४०) | wickets2 = कुदझाई चिगोरा ५/१० (३.१ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ४७ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539492.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) | motm = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NGA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १११/६ (२० षटके) | runs1 = अदेशोला अडेकुन्ले ३८ (४४) | wickets1 = मारिया रिबेइरो ३/३१ (४ षटके) | score2 = ११२/३ (१८.२ षटके) | runs2 = लिंडसे विलास बोआस ३५ (३८) | wickets2 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये १/१४ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ७ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539493.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) | motm = मारिया रिबेइरो (ब्राझिल) | toss = नायजेरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १७४/६ (२० षटके) | runs1 = [[जिझेल इशिम्वे]] ५४ (४४) | wickets1 = ल्युसी मालिनो २/३४ (४ षटके) | score2 = १०८/५ (२० षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी ५१ (४१) | wickets2 = रोसिन इरेरा १/१२ (३ षटके) | result = ऱ्वांडाने ६६ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539494.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = [[जिझेल इशिम्वे]] (ऱ्वांडा) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = ग्रेस मुग्वानेझा (ऱ्वांडा) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १०७ (१९ षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] २७ (२३) | wickets1 = फेवर एसेइग्बे ३/१७ (४ षटके) | score2 = १०८/३ (१७.४ षटके) | runs2 = सलोमे संडे ३४[[नाबाद|*]] (३९) | wickets2 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] १/१८ (३ षटके) | result = नायजेरियाने ७ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539495.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = फेवर एसेइग्बे (नायजेरिया) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १०६ (१९.५ षटके) | runs1 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] ३०[[नाबाद|*]] (२१) | wickets1 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये ३/१४ (४ षटके) | score2 = १०४/६ (२० षटके) | runs2 = एस्थर सँडी २६ (३३) | wickets2 = [[मरी बिमेनीमाना]] २/३१ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने २ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539496.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = [[मरी बिमेनीमाना]] (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BRA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १२४/८ (२० षटके) | runs1 = लॉरा अगाथा ५२ (४३) | wickets1 = लिडिया डिम्बा २/१० (३ षटके) | score2 = ८२/९ (२० षटके) | runs2 = लिडिया डिम्बा ३१ (३१) | wickets2 = लारा मोइसेस २/९ (४ षटके)<br />मारिया रिबेइरो २/९ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ४२ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539497.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) | motm = मारिया रिबेइरो (ब्राझिल) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = अलिनाफे काविराविरा (मलावी) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BRA}} | team2 = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | score1 = ९८ (१८.२ षटके) | runs1 = लॉरा अगाथा ५४ (५४) | wickets1 = सालेम मुसेका ४/१३ (४ षटके) | score2 = १०२/७ (१७.२ षटके) | runs2 = केली न्दिराया ३४ (२३) | wickets2 = मारिया रिबेइरो २/२० (४ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ३ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539498.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = सालेम मुसेका (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = ११० (१९.२ षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] २७ (३६) | wickets1 = व्हॅनेसा फिरी ३/२५ (४ षटके) | score2 = ८३/५ (२० षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी १७ (११) | wickets2 = पॅशनेट मुनोरवेई १/९ (२ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने २७ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539499.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि फॉर्स्टर मुतिझ्वा (झिम्बाब्वे) | motm = व्हॅनेसा फिरी (मलावी) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १७९/६ (२० षटके) | runs1 = जॉर्जेट इंगाबिरे ४५ (२९) | wickets1 = कॅरोलिना नासिमेंटो ४/२९ (४ षटके) | score2 = १२१ (१९.३ षटके) | runs2 = लिंडसे विलास बोआस ४६ (४३) | wickets2 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] ४/२३ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ५८ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539500.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|MWI}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = ४८ (१५ षटके) | runs1 = सुगेनी कानांजी २६ (२६) | wickets1 = लिलियन उदेह ४/२ (२ षटके) | score2 = ४९/५ (९ षटके) | runs2 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये २० (२५) | wickets2 = व्हॅनेसा फिरी २/२२ (३ षटके) | result = नायजेरियाने ५ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539501.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि फॉर्स्टर मुतिझ्वा (झिम्बाब्वे) | motm = फेवर एसेइग्बे (नायजेरिया) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | score1 = १३१/६ (२० षटके) | runs1 = [[मरी बिमेनीमाना]] ४१[[नाबाद|*]] (३७) | wickets1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] २/१० (३ षटके) | score2 = ९८ (१९.४ षटके) | runs2 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ३३ (२६) | wickets2 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] ४/२६ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ३३ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539502.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) | motm = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NGA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = ११७/५ (२० षटके) | runs1 = सलोमे संडे ३३[[नाबाद|*]] (२५) | wickets1 = लॉरा कार्डोसो १/१० (२ षटके) | score2 = १२०/३ (१८.४ षटके) | runs2 = मोनिक मचादो ४८[[नाबाद|*]] (३५) | wickets2 = लिलियन उदेह १/१३ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ७ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539503.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = मोनिक मचादो (ब्राझिल) | toss = ब्राझिलने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १५५/५ (२० षटके) | runs1 = [[जिझेल इशिम्वे]] ६६ (४९) | wickets1 = सुगेनी कानांजी २/३२ (४ षटके) | score2 = ८७/७ (२० षटके) | runs2 = अँजेला लुम्बे ४२ (५८) | wickets2 = रूथ उविमाना ३/६ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ६८ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539504.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि फॉर्स्टर मुतिझ्वा (झिम्बाब्वे) | motm = रूथ उविमाना (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १७ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १२६/७ (२० षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ५७ (४२) | wickets1 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये ४/२१ (४ षटके) | score2 = ८९ (१५.१ षटके) | runs2 = सलोमे संडे १९ (२१) | wickets2 = ॲडेल झिमुनू ४/२६ (४ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ३७ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539505.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = ॲडेल झिमुनू (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १७ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BRA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = ८७/७ (२० षटके) | runs1 = [[रॉबर्टा मोरेत्ती एव्हरी]] ४१[[नाबाद|*]] (४९) | wickets1 = सुगेनी कानांजी ३/१० (४ षटके) | score2 = ७६/८ (२० षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी ३१ (३१) | wickets2 = लारा मोइसेस ३/७ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ११ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539506.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = लारा मोइसेस (ब्राझिल) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १८ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १२८/५ (२० षटके) | runs1 = [[मरी बिमेनीमाना]] ४९[[नाबाद|*]] (४१) | wickets1 = मारिया रिबेइरो १/१६ (४ षटके) | score2 = १२८/८ (२० षटके) | runs2 = [[रॉबर्टा मोरेत्ती एव्हरी]] ५६[[नाबाद|*]] (५०) | wickets2 = ॲलिस इकुझ्वे २/११ (३ षटके) | result = सामना बरोबरीत सुटला; ब्राझिलने [[सुपर ओव्हर]]मध्ये विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539507.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = [[रॉबर्टा मोरेत्ती एव्हरी]] (ब्राझिल) | toss = ब्राझिलने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १८ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १७३/७ (२० षटके) | runs1 = रुन्यारारो पासिपानोड्या ३८[[नाबाद|*]] (१९) | wickets1 = ल्युसी मालिनो २/२४ (४ षटके) | score2 = ६८ (१४.२ षटके) | runs2 = लिडिया डिम्बा १६ (२०) | wickets2 = लिंडोकुहले माभेरा ४/१३ (४ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने १०५ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539508.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = लिंडोकुहले माभेरा (झिम्बाब्वे) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १९ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १३१/८ (२० षटके) | runs1 = क्लॅरिस उवासे ५९ (४८) | wickets1 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये ४/१८ (४ षटके) | score2 = १२०/९ (२० षटके) | runs2 = एस्थर सँडी ६३ (५३) | wickets2 = बेलिस मुरेकातेते ३/२१ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ११ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539509.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) | motm = क्लॅरिस उवासे (ऱ्वांडा) | toss = नायजेरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = डेबोरा बॅसी (नायजेरिया) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ==तिसऱ्या स्थानाचा सामना== {{Single-innings cricket match | date = २० जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BRA}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = ८५ (२० षटके) | runs1 = [[रॉबर्टा मोरेत्ती एव्हरी]] १९ (२६) | wickets1 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये ३/१३ (४ षटके) | score2 = ८६/८ (१९.२ षटके) | runs2 = अदेशोला अडेकुन्ले २६ (३७) | wickets2 = मारिया रिबेइरो २/१४ (४ षटके) | result = नायजेरियाने २ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539510.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) | motm = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये (नायजेरिया) | toss = नायजेरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/kwibuka-women-s-twenty20-tournament-2026-1539482 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:ऱ्वांडामधील क्रिकेट]] 95hos9jeb44frext5c5kqy32d2lwu08 2704980 2704979 2026-08-23T23:20:50Z Ganesh591 62733 /* तिसऱ्या स्थानाचा सामना */ 2704980 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा | image = | imagesize = | caption = | fromdate = १० | todate = २० जून २०२६ | administrator = [[ऱ्वांडा क्रिकेट असोसिएशन]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[साखळी सामने|दुहेरी साखळी सामने]] आणि [[प्ले-ऑफ]] | host = {{ध्वज|ऱ्वांडा}} | champions = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | runner up = {{crw|RWA}} | count = १ | participants = ५ | matches = २२ | player of the series = | most runs = {{crwicon|ZIM}} [[न्याशा ग्वानझुरा]] (२९७) | most wickets = {{crwicon|NGA}} क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये (१७) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = २०२५ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा | next_year = | next_tournament = }} '''२०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा''' ही [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा होती, जी १० ते २० जून २०२६ या कालावधीत [[ऱ्वांडा]] येथे खेळवण्यात आली.<ref name="kwibuka">{{Cite news |url=https://www.newtimes.co.rw/article/36262/sports/cricket/cricket-five-teams-set-for-kwibuka-tourney |location=लागोस, नायजेरिया |title=Cricket: Five teams set for Kwibuka tourney |access-date=४ जून २०२६ |work=New Times}}</ref> क्विबुका स्पर्धेची ही बारावी आवृत्ती १९९४ मध्ये तुत्सींविरुद्ध झालेल्या नरसंहाराच्या स्मरणार्थ आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://www.newtimes.co.rw/article/25495/sports/cricket/kwibuka-womens-t20-tournament-to-attract-more-foreign-countries |title=Kwibuka Women’s T20 tournament to attract more foreign countries |work=New Times Rwanda |access-date=१० जून २०२६}}</ref> या स्पर्धेत [[ब्राझिल राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ब्राझिल]], [[मलावी राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलावी]], [[नायजेरिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नायजेरिया]], [[ऱ्वांडा राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऱ्वांडा]] आणि [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे उच्च कार्यक्षमता अकरा]] हे संघ सहभागी झाले होते.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/kwibuka-womens-t20i-tournament-2026/ |title=Victoria Pearls in quest for fourth title at Kwibuka Tournament |work=Czarsportz |access-date=१० जून २०२६}}</ref> [[२०२५ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा|२०२५]] चा विजेता [[टांझानिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|टांझानिया]] संघ यावर्षी स्पर्धेत सहभागी झाला नाही.<ref name="kwibuka" /> ==खेळाडू== {| class="wikitable" |- ! {{crw|BRA}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZFU9-DEZhn/ |title=Rumo a Ruanda Rumo a algo muito maior |language=पोर्तुगीज |trans-title=ऱ्वांडाकडे वाटचाल. आणखी मोठ्या ध्येयाकडे वाटचाल. |work=[[ब्राझिलियन क्रिकेट कॉन्फेडरेशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]] |access-date=२ जून २०२६}}</ref> ! {{crw|MWI}} ! {{crw|NGA}}<ref>{{cite web |url=https://punchng.com/nigeria-captain-eseigbe-returns-for-kwibuka-tournament/ |title=Nigeria captain Eseigbe returns for Kwibuka tournament |work=Punch |access-date=४ जून २०२६}}</ref> ! {{crw|RWA}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZVGoWtiA5-/ |title=Meet the Rwanda Women's National Team selected for the Kwibuka Women's T20I Tournament |work=[[ऱ्वांडा क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]] |access-date=८ जून २०२६}}</ref> ! {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] |- | valign="top" | * कॅरोलिना नासिमेंटो ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[लॉरा कार्डोसो]] (उपकर्णधार) * लॉरा अगाथा * मारियाने आर्तुर * मोनिक मचादो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लारा मोइसेस * एव्हलिन मुलर * निकोल मोंतेइरो * रोबर्टा मोरेत्ती एव्हरी * मारिया रिबेइरो * जुलिया रिबेइरो * आना साबिनो * मारिया सिल्वा * लिंडसे विलास बोआस ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | valign="top" | * युलेस चिरालिले ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * क्रिस्टिना ब्वानाली * प्रिन्सेस चिदाथा * सोफिना चिनावे * लिडिया डिम्बा * स्फिवे फ्रँक * सुगेनी कानांजी * ब्रिजेट कासिंजा * अलिनाफे काविराविरा * अँजेला लुम्बे * ल्युसी मालिनो * प्रेझ मझिया ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * व्हॅनेसा फिरी * ल्युसी वेस्ली | valign="top" | * फेवर एसेइग्बे ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * सारा एतिम (उपकर्णधार, [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अदेशोला अडेकुन्ले * डेबोरा बॅसी * जेसिका बिएनी * क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये * फेवर एफिओंग * ओमोसिघो एगुआकुन * हेन्रिएटा म्बाम * ओसेयांडे ओमोनखोभिओ * रॅचेल सॅमसन * एस्थर सँडी * सलोमे संडे * लिलियन उदेह | valign="top" | * मेरी बिमेन्यिमाना ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ॲलिस इकुझ्वे * जॉर्जेट इंगाबिरे * फ्लोरा इराकोझे * रोसिन इरेरा * गिसेल इशिम्वे * [[हेन्रिएट इशिम्वे]] * ग्रेस मुग्वानेझा * बेलिस मुरेकातेते * क्लॅरिस उवासे * जिओव्हॅनिस उवासे * मर्वेई उवासे ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फॅनी उतागुशिमानिंदे * रूथ उविमाना | valign="top" | * ॲडेल झिमुनू ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ओलिंडर चारे * कुदझाई चिगोरा * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * लिंडोकुहले माभेरा * बेट्टी मंगाचेना * लिंड्रोस मासिना * मिशेल मावुंगा * पॅशनेट मुनोरवेई * सालेम मुसेका * विम्बाई मुतिंगविंडू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * केली न्दिराया * रुन्यारारो पासिपानोड्या * लोरेन पेम्हिवा |} ==साखळी सामने== ===गुणतालिका=== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|RWA}} || ८ || ६ || २ || ० || '''१२''' || +१.४२२ || rowspan="2" | [[#अंतिम सामना|अंतिम सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] || ८ || ६ || २ || ० || '''१२''' || +१.२६८ |- style="background:#ffffcc;" | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|BRA}} || ८ || ५ || ३ || ० || '''१०''' || −०.३१८ || rowspan="2" | [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ffffcc;" | ४ || style="text-align:left;" | {{crw|NGA}} || ८ || ३ || ५ || ० || '''६''' || +०.३५७ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{crw|MWI}} || ८ || ० || ८ || ० || '''०''' || −२.७७३ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/kwibuka-women-s-twenty20-tournament-2026-1539482/points-table-standings |title=Kwibuka Women's Twenty20 Tournament 2026 Points Table & Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ जून २०२६}}</ref></small> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | score1 = १३९/६ (२० षटके) | runs1 = बेलिस मुरेकातेते ५४[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = ओलिंडर चारे १/७ (१ षटक) | score2 = १४०/७ (१८.२ षटके) | runs2 = रुन्यारारो पासिपानोड्या ४०[[नाबाद|*]] (३६) | wickets2 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] २/८ (३ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ३ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539490.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = रुन्यारारो पासिपानोड्या (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NGA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = ९८/८ (२० षटके) | runs1 = जेसिका बिएनी २५[[नाबाद|*]] (३५) | wickets1 = ल्युसी मालिनो ४/१५ (४ षटके) | score2 = ४६ (१०.३ षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी १६ (१८) | wickets2 = अदेशोला अडेकुन्ले ३/१५ (४ षटके) | result = नायजेरियाने ५२ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539491.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = अदेशोला अडेकुन्ले (नायजेरिया) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = स्फिवे फ्रँक (मलावी) आणि जेसिका बिएनी (नायजेरिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १५३/६ (२० षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ११५ (६०) | wickets1 = लारा मोइसेस २/१६ (४ षटके) | score2 = १०६ (१८.१ षटके) | runs2 = लॉरा कार्डोसो ४८ (४०) | wickets2 = कुदझाई चिगोरा ५/१० (३.१ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ४७ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539492.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) | motm = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NGA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १११/६ (२० षटके) | runs1 = अदेशोला अडेकुन्ले ३८ (४४) | wickets1 = मारिया रिबेइरो ३/३१ (४ षटके) | score2 = ११२/३ (१८.२ षटके) | runs2 = लिंडसे विलास बोआस ३५ (३८) | wickets2 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये १/१४ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ७ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539493.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) | motm = मारिया रिबेइरो (ब्राझिल) | toss = नायजेरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १७४/६ (२० षटके) | runs1 = [[जिझेल इशिम्वे]] ५४ (४४) | wickets1 = ल्युसी मालिनो २/३४ (४ षटके) | score2 = १०८/५ (२० षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी ५१ (४१) | wickets2 = रोसिन इरेरा १/१२ (३ षटके) | result = ऱ्वांडाने ६६ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539494.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = [[जिझेल इशिम्वे]] (ऱ्वांडा) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = ग्रेस मुग्वानेझा (ऱ्वांडा) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १०७ (१९ षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] २७ (२३) | wickets1 = फेवर एसेइग्बे ३/१७ (४ षटके) | score2 = १०८/३ (१७.४ षटके) | runs2 = सलोमे संडे ३४[[नाबाद|*]] (३९) | wickets2 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] १/१८ (३ षटके) | result = नायजेरियाने ७ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539495.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = फेवर एसेइग्बे (नायजेरिया) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १०६ (१९.५ षटके) | runs1 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] ३०[[नाबाद|*]] (२१) | wickets1 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये ३/१४ (४ षटके) | score2 = १०४/६ (२० षटके) | runs2 = एस्थर सँडी २६ (३३) | wickets2 = [[मरी बिमेनीमाना]] २/३१ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने २ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539496.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = [[मरी बिमेनीमाना]] (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BRA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १२४/८ (२० षटके) | runs1 = लॉरा अगाथा ५२ (४३) | wickets1 = लिडिया डिम्बा २/१० (३ षटके) | score2 = ८२/९ (२० षटके) | runs2 = लिडिया डिम्बा ३१ (३१) | wickets2 = लारा मोइसेस २/९ (४ षटके)<br />मारिया रिबेइरो २/९ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ४२ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539497.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) | motm = मारिया रिबेइरो (ब्राझिल) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = अलिनाफे काविराविरा (मलावी) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BRA}} | team2 = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | score1 = ९८ (१८.२ षटके) | runs1 = लॉरा अगाथा ५४ (५४) | wickets1 = सालेम मुसेका ४/१३ (४ षटके) | score2 = १०२/७ (१७.२ षटके) | runs2 = केली न्दिराया ३४ (२३) | wickets2 = मारिया रिबेइरो २/२० (४ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ३ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539498.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = सालेम मुसेका (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = ११० (१९.२ षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] २७ (३६) | wickets1 = व्हॅनेसा फिरी ३/२५ (४ षटके) | score2 = ८३/५ (२० षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी १७ (११) | wickets2 = पॅशनेट मुनोरवेई १/९ (२ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने २७ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539499.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि फॉर्स्टर मुतिझ्वा (झिम्बाब्वे) | motm = व्हॅनेसा फिरी (मलावी) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १७९/६ (२० षटके) | runs1 = जॉर्जेट इंगाबिरे ४५ (२९) | wickets1 = कॅरोलिना नासिमेंटो ४/२९ (४ षटके) | score2 = १२१ (१९.३ षटके) | runs2 = लिंडसे विलास बोआस ४६ (४३) | wickets2 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] ४/२३ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ५८ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539500.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|MWI}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = ४८ (१५ षटके) | runs1 = सुगेनी कानांजी २६ (२६) | wickets1 = लिलियन उदेह ४/२ (२ षटके) | score2 = ४९/५ (९ षटके) | runs2 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये २० (२५) | wickets2 = व्हॅनेसा फिरी २/२२ (३ षटके) | result = नायजेरियाने ५ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539501.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि फॉर्स्टर मुतिझ्वा (झिम्बाब्वे) | motm = फेवर एसेइग्बे (नायजेरिया) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | score1 = १३१/६ (२० षटके) | runs1 = [[मरी बिमेनीमाना]] ४१[[नाबाद|*]] (३७) | wickets1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] २/१० (३ षटके) | score2 = ९८ (१९.४ षटके) | runs2 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ३३ (२६) | wickets2 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] ४/२६ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ३३ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539502.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) | motm = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NGA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = ११७/५ (२० षटके) | runs1 = सलोमे संडे ३३[[नाबाद|*]] (२५) | wickets1 = लॉरा कार्डोसो १/१० (२ षटके) | score2 = १२०/३ (१८.४ षटके) | runs2 = मोनिक मचादो ४८[[नाबाद|*]] (३५) | wickets2 = लिलियन उदेह १/१३ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ७ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539503.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = मोनिक मचादो (ब्राझिल) | toss = ब्राझिलने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १५५/५ (२० षटके) | runs1 = [[जिझेल इशिम्वे]] ६६ (४९) | wickets1 = सुगेनी कानांजी २/३२ (४ षटके) | score2 = ८७/७ (२० षटके) | runs2 = अँजेला लुम्बे ४२ (५८) | wickets2 = रूथ उविमाना ३/६ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ६८ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539504.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि फॉर्स्टर मुतिझ्वा (झिम्बाब्वे) | motm = रूथ उविमाना (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १७ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १२६/७ (२० षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ५७ (४२) | wickets1 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये ४/२१ (४ षटके) | score2 = ८९ (१५.१ षटके) | runs2 = सलोमे संडे १९ (२१) | wickets2 = ॲडेल झिमुनू ४/२६ (४ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ३७ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539505.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = ॲडेल झिमुनू (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १७ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BRA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = ८७/७ (२० षटके) | runs1 = [[रॉबर्टा मोरेत्ती एव्हरी]] ४१[[नाबाद|*]] (४९) | wickets1 = सुगेनी कानांजी ३/१० (४ षटके) | score2 = ७६/८ (२० षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी ३१ (३१) | wickets2 = लारा मोइसेस ३/७ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ११ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539506.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = लारा मोइसेस (ब्राझिल) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १८ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १२८/५ (२० षटके) | runs1 = [[मरी बिमेनीमाना]] ४९[[नाबाद|*]] (४१) | wickets1 = मारिया रिबेइरो १/१६ (४ षटके) | score2 = १२८/८ (२० षटके) | runs2 = [[रॉबर्टा मोरेत्ती एव्हरी]] ५६[[नाबाद|*]] (५०) | wickets2 = ॲलिस इकुझ्वे २/११ (३ षटके) | result = सामना बरोबरीत सुटला; ब्राझिलने [[सुपर ओव्हर]]मध्ये विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539507.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = [[रॉबर्टा मोरेत्ती एव्हरी]] (ब्राझिल) | toss = ब्राझिलने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १८ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १७३/७ (२० षटके) | runs1 = रुन्यारारो पासिपानोड्या ३८[[नाबाद|*]] (१९) | wickets1 = ल्युसी मालिनो २/२४ (४ षटके) | score2 = ६८ (१४.२ षटके) | runs2 = लिडिया डिम्बा १६ (२०) | wickets2 = लिंडोकुहले माभेरा ४/१३ (४ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने १०५ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539508.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = लिंडोकुहले माभेरा (झिम्बाब्वे) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १९ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १३१/८ (२० षटके) | runs1 = क्लॅरिस उवासे ५९ (४८) | wickets1 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये ४/१८ (४ षटके) | score2 = १२०/९ (२० षटके) | runs2 = एस्थर सँडी ६३ (५३) | wickets2 = बेलिस मुरेकातेते ३/२१ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ११ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539509.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) | motm = क्लॅरिस उवासे (ऱ्वांडा) | toss = नायजेरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = डेबोरा बॅसी (नायजेरिया) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ==तिसऱ्या स्थानाचा सामना== {{Single-innings cricket match | date = २० जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BRA}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = ८५ (२० षटके) | runs1 = [[रॉबर्टा मोरेत्ती एव्हरी]] १९ (२६) | wickets1 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये ३/१३ (४ षटके) | score2 = ८६/८ (१९.२ षटके) | runs2 = अदेशोला अडेकुन्ले २६ (३७) | wickets2 = मारिया रिबेइरो २/१४ (४ षटके) | result = नायजेरियाने २ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539510.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) | motm = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये (नायजेरिया) | toss = नायजेरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==अंतिम सामना== {{Single-innings cricket match | date = २० जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|RWA}} | score1 = १२६/५ (२० षटके) | runs1 = रुन्यारारो पासिपानोड्या ४५[[नाबाद|*]] (३५) | wickets1 = रोसिन इरेरा १/१३ (२ षटके) | score2 = १२५/८ (२० षटके) | runs2 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] ६०[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = लिंडोकुहले माभेरा २/१६ (३ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने १ धावेने सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539511.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = रुन्यारारो पासिपानोड्या (झिम्बाब्वे) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/kwibuka-women-s-twenty20-tournament-2026-1539482 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:ऱ्वांडामधील क्रिकेट]] bvspxp5huqnn15v8akf1polamhwlc1k 2704981 2704980 2026-08-23T23:22:12Z Ganesh591 62733 /* तिसऱ्या स्थानाचा सामना */ 2704981 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा | image = | imagesize = | caption = | fromdate = १० | todate = २० जून २०२६ | administrator = [[ऱ्वांडा क्रिकेट असोसिएशन]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[साखळी सामने|दुहेरी साखळी सामने]] आणि [[प्ले-ऑफ]] | host = {{ध्वज|ऱ्वांडा}} | champions = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | runner up = {{crw|RWA}} | count = १ | participants = ५ | matches = २२ | player of the series = | most runs = {{crwicon|ZIM}} [[न्याशा ग्वानझुरा]] (२९७) | most wickets = {{crwicon|NGA}} क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये (१७) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = २०२५ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा | next_year = | next_tournament = }} '''२०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा''' ही [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा होती, जी १० ते २० जून २०२६ या कालावधीत [[ऱ्वांडा]] येथे खेळवण्यात आली.<ref name="kwibuka">{{Cite news |url=https://www.newtimes.co.rw/article/36262/sports/cricket/cricket-five-teams-set-for-kwibuka-tourney |location=लागोस, नायजेरिया |title=Cricket: Five teams set for Kwibuka tourney |access-date=४ जून २०२६ |work=New Times}}</ref> क्विबुका स्पर्धेची ही बारावी आवृत्ती १९९४ मध्ये तुत्सींविरुद्ध झालेल्या नरसंहाराच्या स्मरणार्थ आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://www.newtimes.co.rw/article/25495/sports/cricket/kwibuka-womens-t20-tournament-to-attract-more-foreign-countries |title=Kwibuka Women’s T20 tournament to attract more foreign countries |work=New Times Rwanda |access-date=१० जून २०२६}}</ref> या स्पर्धेत [[ब्राझिल राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ब्राझिल]], [[मलावी राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलावी]], [[नायजेरिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नायजेरिया]], [[ऱ्वांडा राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऱ्वांडा]] आणि [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे उच्च कार्यक्षमता अकरा]] हे संघ सहभागी झाले होते.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/kwibuka-womens-t20i-tournament-2026/ |title=Victoria Pearls in quest for fourth title at Kwibuka Tournament |work=Czarsportz |access-date=१० जून २०२६}}</ref> [[२०२५ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा|२०२५]] चा विजेता [[टांझानिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|टांझानिया]] संघ यावर्षी स्पर्धेत सहभागी झाला नाही.<ref name="kwibuka" /> ==खेळाडू== {| class="wikitable" |- ! {{crw|BRA}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZFU9-DEZhn/ |title=Rumo a Ruanda Rumo a algo muito maior |language=पोर्तुगीज |trans-title=ऱ्वांडाकडे वाटचाल. आणखी मोठ्या ध्येयाकडे वाटचाल. |work=[[ब्राझिलियन क्रिकेट कॉन्फेडरेशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]] |access-date=२ जून २०२६}}</ref> ! {{crw|MWI}} ! {{crw|NGA}}<ref>{{cite web |url=https://punchng.com/nigeria-captain-eseigbe-returns-for-kwibuka-tournament/ |title=Nigeria captain Eseigbe returns for Kwibuka tournament |work=Punch |access-date=४ जून २०२६}}</ref> ! {{crw|RWA}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZVGoWtiA5-/ |title=Meet the Rwanda Women's National Team selected for the Kwibuka Women's T20I Tournament |work=[[ऱ्वांडा क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]] |access-date=८ जून २०२६}}</ref> ! {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] |- | valign="top" | * कॅरोलिना नासिमेंटो ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[लॉरा कार्डोसो]] (उपकर्णधार) * लॉरा अगाथा * मारियाने आर्तुर * मोनिक मचादो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लारा मोइसेस * एव्हलिन मुलर * निकोल मोंतेइरो * रोबर्टा मोरेत्ती एव्हरी * मारिया रिबेइरो * जुलिया रिबेइरो * आना साबिनो * मारिया सिल्वा * लिंडसे विलास बोआस ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | valign="top" | * युलेस चिरालिले ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * क्रिस्टिना ब्वानाली * प्रिन्सेस चिदाथा * सोफिना चिनावे * लिडिया डिम्बा * स्फिवे फ्रँक * सुगेनी कानांजी * ब्रिजेट कासिंजा * अलिनाफे काविराविरा * अँजेला लुम्बे * ल्युसी मालिनो * प्रेझ मझिया ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * व्हॅनेसा फिरी * ल्युसी वेस्ली | valign="top" | * फेवर एसेइग्बे ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * सारा एतिम (उपकर्णधार, [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अदेशोला अडेकुन्ले * डेबोरा बॅसी * जेसिका बिएनी * क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये * फेवर एफिओंग * ओमोसिघो एगुआकुन * हेन्रिएटा म्बाम * ओसेयांडे ओमोनखोभिओ * रॅचेल सॅमसन * एस्थर सँडी * सलोमे संडे * लिलियन उदेह | valign="top" | * मेरी बिमेन्यिमाना ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ॲलिस इकुझ्वे * जॉर्जेट इंगाबिरे * फ्लोरा इराकोझे * रोसिन इरेरा * गिसेल इशिम्वे * [[हेन्रिएट इशिम्वे]] * ग्रेस मुग्वानेझा * बेलिस मुरेकातेते * क्लॅरिस उवासे * जिओव्हॅनिस उवासे * मर्वेई उवासे ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फॅनी उतागुशिमानिंदे * रूथ उविमाना | valign="top" | * ॲडेल झिमुनू ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ओलिंडर चारे * कुदझाई चिगोरा * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * लिंडोकुहले माभेरा * बेट्टी मंगाचेना * लिंड्रोस मासिना * मिशेल मावुंगा * पॅशनेट मुनोरवेई * सालेम मुसेका * विम्बाई मुतिंगविंडू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * केली न्दिराया * रुन्यारारो पासिपानोड्या * लोरेन पेम्हिवा |} ==साखळी सामने== ===गुणतालिका=== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|RWA}} || ८ || ६ || २ || ० || '''१२''' || +१.४२२ || rowspan="2" | [[#अंतिम सामना|अंतिम सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] || ८ || ६ || २ || ० || '''१२''' || +१.२६८ |- style="background:#ffffcc;" | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|BRA}} || ८ || ५ || ३ || ० || '''१०''' || −०.३१८ || rowspan="2" | [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ffffcc;" | ४ || style="text-align:left;" | {{crw|NGA}} || ८ || ३ || ५ || ० || '''६''' || +०.३५७ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{crw|MWI}} || ८ || ० || ८ || ० || '''०''' || −२.७७३ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/kwibuka-women-s-twenty20-tournament-2026-1539482/points-table-standings |title=Kwibuka Women's Twenty20 Tournament 2026 Points Table & Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ जून २०२६}}</ref></small> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | score1 = १३९/६ (२० षटके) | runs1 = बेलिस मुरेकातेते ५४[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = ओलिंडर चारे १/७ (१ षटक) | score2 = १४०/७ (१८.२ षटके) | runs2 = रुन्यारारो पासिपानोड्या ४०[[नाबाद|*]] (३६) | wickets2 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] २/८ (३ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ३ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539490.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = रुन्यारारो पासिपानोड्या (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NGA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = ९८/८ (२० षटके) | runs1 = जेसिका बिएनी २५[[नाबाद|*]] (३५) | wickets1 = ल्युसी मालिनो ४/१५ (४ षटके) | score2 = ४६ (१०.३ षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी १६ (१८) | wickets2 = अदेशोला अडेकुन्ले ३/१५ (४ षटके) | result = नायजेरियाने ५२ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539491.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = अदेशोला अडेकुन्ले (नायजेरिया) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = स्फिवे फ्रँक (मलावी) आणि जेसिका बिएनी (नायजेरिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १५३/६ (२० षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ११५ (६०) | wickets1 = लारा मोइसेस २/१६ (४ षटके) | score2 = १०६ (१८.१ षटके) | runs2 = लॉरा कार्डोसो ४८ (४०) | wickets2 = कुदझाई चिगोरा ५/१० (३.१ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ४७ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539492.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) | motm = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NGA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १११/६ (२० षटके) | runs1 = अदेशोला अडेकुन्ले ३८ (४४) | wickets1 = मारिया रिबेइरो ३/३१ (४ षटके) | score2 = ११२/३ (१८.२ षटके) | runs2 = लिंडसे विलास बोआस ३५ (३८) | wickets2 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये १/१४ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ७ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539493.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) | motm = मारिया रिबेइरो (ब्राझिल) | toss = नायजेरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १७४/६ (२० षटके) | runs1 = [[जिझेल इशिम्वे]] ५४ (४४) | wickets1 = ल्युसी मालिनो २/३४ (४ षटके) | score2 = १०८/५ (२० षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी ५१ (४१) | wickets2 = रोसिन इरेरा १/१२ (३ षटके) | result = ऱ्वांडाने ६६ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539494.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = [[जिझेल इशिम्वे]] (ऱ्वांडा) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = ग्रेस मुग्वानेझा (ऱ्वांडा) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १०७ (१९ षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] २७ (२३) | wickets1 = फेवर एसेइग्बे ३/१७ (४ षटके) | score2 = १०८/३ (१७.४ षटके) | runs2 = सलोमे संडे ३४[[नाबाद|*]] (३९) | wickets2 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] १/१८ (३ षटके) | result = नायजेरियाने ७ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539495.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = फेवर एसेइग्बे (नायजेरिया) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १०६ (१९.५ षटके) | runs1 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] ३०[[नाबाद|*]] (२१) | wickets1 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये ३/१४ (४ षटके) | score2 = १०४/६ (२० षटके) | runs2 = एस्थर सँडी २६ (३३) | wickets2 = [[मरी बिमेनीमाना]] २/३१ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने २ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539496.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = [[मरी बिमेनीमाना]] (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BRA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १२४/८ (२० षटके) | runs1 = लॉरा अगाथा ५२ (४३) | wickets1 = लिडिया डिम्बा २/१० (३ षटके) | score2 = ८२/९ (२० षटके) | runs2 = लिडिया डिम्बा ३१ (३१) | wickets2 = लारा मोइसेस २/९ (४ षटके)<br />मारिया रिबेइरो २/९ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ४२ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539497.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) | motm = मारिया रिबेइरो (ब्राझिल) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = अलिनाफे काविराविरा (मलावी) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BRA}} | team2 = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | score1 = ९८ (१८.२ षटके) | runs1 = लॉरा अगाथा ५४ (५४) | wickets1 = सालेम मुसेका ४/१३ (४ षटके) | score2 = १०२/७ (१७.२ षटके) | runs2 = केली न्दिराया ३४ (२३) | wickets2 = मारिया रिबेइरो २/२० (४ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ३ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539498.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = सालेम मुसेका (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = ११० (१९.२ षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] २७ (३६) | wickets1 = व्हॅनेसा फिरी ३/२५ (४ षटके) | score2 = ८३/५ (२० षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी १७ (११) | wickets2 = पॅशनेट मुनोरवेई १/९ (२ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने २७ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539499.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि फॉर्स्टर मुतिझ्वा (झिम्बाब्वे) | motm = व्हॅनेसा फिरी (मलावी) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १७९/६ (२० षटके) | runs1 = जॉर्जेट इंगाबिरे ४५ (२९) | wickets1 = कॅरोलिना नासिमेंटो ४/२९ (४ षटके) | score2 = १२१ (१९.३ षटके) | runs2 = लिंडसे विलास बोआस ४६ (४३) | wickets2 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] ४/२३ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ५८ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539500.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|MWI}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = ४८ (१५ षटके) | runs1 = सुगेनी कानांजी २६ (२६) | wickets1 = लिलियन उदेह ४/२ (२ षटके) | score2 = ४९/५ (९ षटके) | runs2 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये २० (२५) | wickets2 = व्हॅनेसा फिरी २/२२ (३ षटके) | result = नायजेरियाने ५ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539501.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि फॉर्स्टर मुतिझ्वा (झिम्बाब्वे) | motm = फेवर एसेइग्बे (नायजेरिया) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | score1 = १३१/६ (२० षटके) | runs1 = [[मरी बिमेनीमाना]] ४१[[नाबाद|*]] (३७) | wickets1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] २/१० (३ षटके) | score2 = ९८ (१९.४ षटके) | runs2 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ३३ (२६) | wickets2 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] ४/२६ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ३३ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539502.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) | motm = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NGA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = ११७/५ (२० षटके) | runs1 = सलोमे संडे ३३[[नाबाद|*]] (२५) | wickets1 = लॉरा कार्डोसो १/१० (२ षटके) | score2 = १२०/३ (१८.४ षटके) | runs2 = मोनिक मचादो ४८[[नाबाद|*]] (३५) | wickets2 = लिलियन उदेह १/१३ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ७ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539503.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = मोनिक मचादो (ब्राझिल) | toss = ब्राझिलने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १५५/५ (२० षटके) | runs1 = [[जिझेल इशिम्वे]] ६६ (४९) | wickets1 = सुगेनी कानांजी २/३२ (४ षटके) | score2 = ८७/७ (२० षटके) | runs2 = अँजेला लुम्बे ४२ (५८) | wickets2 = रूथ उविमाना ३/६ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ६८ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539504.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि फॉर्स्टर मुतिझ्वा (झिम्बाब्वे) | motm = रूथ उविमाना (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १७ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १२६/७ (२० षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ५७ (४२) | wickets1 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये ४/२१ (४ षटके) | score2 = ८९ (१५.१ षटके) | runs2 = सलोमे संडे १९ (२१) | wickets2 = ॲडेल झिमुनू ४/२६ (४ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ३७ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539505.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = ॲडेल झिमुनू (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १७ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BRA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = ८७/७ (२० षटके) | runs1 = [[रॉबर्टा मोरेत्ती एव्हरी]] ४१[[नाबाद|*]] (४९) | wickets1 = सुगेनी कानांजी ३/१० (४ षटके) | score2 = ७६/८ (२० षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी ३१ (३१) | wickets2 = लारा मोइसेस ३/७ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ११ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539506.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = लारा मोइसेस (ब्राझिल) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १८ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १२८/५ (२० षटके) | runs1 = [[मरी बिमेनीमाना]] ४९[[नाबाद|*]] (४१) | wickets1 = मारिया रिबेइरो १/१६ (४ षटके) | score2 = १२८/८ (२० षटके) | runs2 = [[रॉबर्टा मोरेत्ती एव्हरी]] ५६[[नाबाद|*]] (५०) | wickets2 = ॲलिस इकुझ्वे २/११ (३ षटके) | result = सामना बरोबरीत सुटला; ब्राझिलने [[सुपर ओव्हर]]मध्ये विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539507.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = [[रॉबर्टा मोरेत्ती एव्हरी]] (ब्राझिल) | toss = ब्राझिलने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १८ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १७३/७ (२० षटके) | runs1 = रुन्यारारो पासिपानोड्या ३८[[नाबाद|*]] (१९) | wickets1 = ल्युसी मालिनो २/२४ (४ षटके) | score2 = ६८ (१४.२ षटके) | runs2 = लिडिया डिम्बा १६ (२०) | wickets2 = लिंडोकुहले माभेरा ४/१३ (४ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने १०५ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539508.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = लिंडोकुहले माभेरा (झिम्बाब्वे) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १९ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १३१/८ (२० षटके) | runs1 = क्लॅरिस उवासे ५९ (४८) | wickets1 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये ४/१८ (४ षटके) | score2 = १२०/९ (२० षटके) | runs2 = एस्थर सँडी ६३ (५३) | wickets2 = बेलिस मुरेकातेते ३/२१ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ११ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539509.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) | motm = क्लॅरिस उवासे (ऱ्वांडा) | toss = नायजेरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = डेबोरा बॅसी (नायजेरिया) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ==तिसऱ्या स्थानाचा सामना== {{Single-innings cricket match | date = २० जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BRA}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = ८५ (२० षटके) | runs1 = रॉबर्टा मोरेत्ती एव्हरी १९ (२६) | wickets1 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये ३/१३ (४ षटके) | score2 = ८६/८ (१९.२ षटके) | runs2 = अदेशोला अडेकुन्ले २६ (३७) | wickets2 = मारिया रिबेइरो २/१४ (४ षटके) | result = नायजेरियाने २ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539510.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) | motm = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये (नायजेरिया) | toss = नायजेरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==अंतिम सामना== {{Single-innings cricket match | date = २० जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|RWA}} | score1 = १२६/५ (२० षटके) | runs1 = रुन्यारारो पासिपानोड्या ४५[[नाबाद|*]] (३५) | wickets1 = रोसिन इरेरा १/१३ (२ षटके) | score2 = १२५/८ (२० षटके) | runs2 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] ६०[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = लिंडोकुहले माभेरा २/१६ (३ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने १ धावेने सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539511.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = रुन्यारारो पासिपानोड्या (झिम्बाब्वे) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/kwibuka-women-s-twenty20-tournament-2026-1539482 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:ऱ्वांडामधील क्रिकेट]] gxb65nsjajocmvj9oub9gvz07smnhni 2704982 2704981 2026-08-23T23:23:55Z Ganesh591 62733 /* साखळी सामने */ 2704982 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा | image = | imagesize = | caption = | fromdate = १० | todate = २० जून २०२६ | administrator = [[ऱ्वांडा क्रिकेट असोसिएशन]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[साखळी सामने|दुहेरी साखळी सामने]] आणि [[प्ले-ऑफ]] | host = {{ध्वज|ऱ्वांडा}} | champions = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | runner up = {{crw|RWA}} | count = १ | participants = ५ | matches = २२ | player of the series = | most runs = {{crwicon|ZIM}} [[न्याशा ग्वानझुरा]] (२९७) | most wickets = {{crwicon|NGA}} क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये (१७) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = २०२५ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा | next_year = | next_tournament = }} '''२०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा''' ही [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा होती, जी १० ते २० जून २०२६ या कालावधीत [[ऱ्वांडा]] येथे खेळवण्यात आली.<ref name="kwibuka">{{Cite news |url=https://www.newtimes.co.rw/article/36262/sports/cricket/cricket-five-teams-set-for-kwibuka-tourney |location=लागोस, नायजेरिया |title=Cricket: Five teams set for Kwibuka tourney |access-date=४ जून २०२६ |work=New Times}}</ref> क्विबुका स्पर्धेची ही बारावी आवृत्ती १९९४ मध्ये तुत्सींविरुद्ध झालेल्या नरसंहाराच्या स्मरणार्थ आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://www.newtimes.co.rw/article/25495/sports/cricket/kwibuka-womens-t20-tournament-to-attract-more-foreign-countries |title=Kwibuka Women’s T20 tournament to attract more foreign countries |work=New Times Rwanda |access-date=१० जून २०२६}}</ref> या स्पर्धेत [[ब्राझिल राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ब्राझिल]], [[मलावी राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|मलावी]], [[नायजेरिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नायजेरिया]], [[ऱ्वांडा राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|ऱ्वांडा]] आणि [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे उच्च कार्यक्षमता अकरा]] हे संघ सहभागी झाले होते.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/kwibuka-womens-t20i-tournament-2026/ |title=Victoria Pearls in quest for fourth title at Kwibuka Tournament |work=Czarsportz |access-date=१० जून २०२६}}</ref> [[२०२५ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा|२०२५]] चा विजेता [[टांझानिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|टांझानिया]] संघ यावर्षी स्पर्धेत सहभागी झाला नाही.<ref name="kwibuka" /> ==खेळाडू== {| class="wikitable" |- ! {{crw|BRA}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZFU9-DEZhn/ |title=Rumo a Ruanda Rumo a algo muito maior |language=पोर्तुगीज |trans-title=ऱ्वांडाकडे वाटचाल. आणखी मोठ्या ध्येयाकडे वाटचाल. |work=[[ब्राझिलियन क्रिकेट कॉन्फेडरेशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]] |access-date=२ जून २०२६}}</ref> ! {{crw|MWI}} ! {{crw|NGA}}<ref>{{cite web |url=https://punchng.com/nigeria-captain-eseigbe-returns-for-kwibuka-tournament/ |title=Nigeria captain Eseigbe returns for Kwibuka tournament |work=Punch |access-date=४ जून २०२६}}</ref> ! {{crw|RWA}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZVGoWtiA5-/ |title=Meet the Rwanda Women's National Team selected for the Kwibuka Women's T20I Tournament |work=[[ऱ्वांडा क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]] |access-date=८ जून २०२६}}</ref> ! {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] |- | valign="top" | * कॅरोलिना नासिमेंटो ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[लॉरा कार्डोसो]] (उपकर्णधार) * लॉरा अगाथा * मारियाने आर्तुर * मोनिक मचादो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लारा मोइसेस * एव्हलिन मुलर * निकोल मोंतेइरो * रोबर्टा मोरेत्ती एव्हरी * मारिया रिबेइरो * जुलिया रिबेइरो * आना साबिनो * मारिया सिल्वा * लिंडसे विलास बोआस ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | valign="top" | * युलेस चिरालिले ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * क्रिस्टिना ब्वानाली * प्रिन्सेस चिदाथा * सोफिना चिनावे * लिडिया डिम्बा * स्फिवे फ्रँक * सुगेनी कानांजी * ब्रिजेट कासिंजा * अलिनाफे काविराविरा * अँजेला लुम्बे * ल्युसी मालिनो * प्रेझ मझिया ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * व्हॅनेसा फिरी * ल्युसी वेस्ली | valign="top" | * फेवर एसेइग्बे ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * सारा एतिम (उपकर्णधार, [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अदेशोला अडेकुन्ले * डेबोरा बॅसी * जेसिका बिएनी * क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये * फेवर एफिओंग * ओमोसिघो एगुआकुन * हेन्रिएटा म्बाम * ओसेयांडे ओमोनखोभिओ * रॅचेल सॅमसन * एस्थर सँडी * सलोमे संडे * लिलियन उदेह | valign="top" | * मेरी बिमेन्यिमाना ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ॲलिस इकुझ्वे * जॉर्जेट इंगाबिरे * फ्लोरा इराकोझे * रोसिन इरेरा * गिसेल इशिम्वे * [[हेन्रिएट इशिम्वे]] * ग्रेस मुग्वानेझा * बेलिस मुरेकातेते * क्लॅरिस उवासे * जिओव्हॅनिस उवासे * मर्वेई उवासे ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फॅनी उतागुशिमानिंदे * रूथ उविमाना | valign="top" | * ॲडेल झिमुनू ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ओलिंडर चारे * कुदझाई चिगोरा * [[न्याशा ग्वानझुरा]] * लिंडोकुहले माभेरा * बेट्टी मंगाचेना * लिंड्रोस मासिना * मिशेल मावुंगा * पॅशनेट मुनोरवेई * सालेम मुसेका * विम्बाई मुतिंगविंडू ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * केली न्दिराया * रुन्यारारो पासिपानोड्या * लोरेन पेम्हिवा |} ==साखळी सामने== ===गुणतालिका=== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{crw|RWA}} || ८ || ६ || २ || ० || '''१२''' || +१.४२२ || rowspan="2" | [[#अंतिम सामना|अंतिम सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] || ८ || ६ || २ || ० || '''१२''' || +१.२६८ |- style="background:#ffffcc;" | ३ || style="text-align:left;" | {{crw|BRA}} || ८ || ५ || ३ || ० || '''१०''' || −०.३१८ || rowspan="2" | [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ffffcc;" | ४ || style="text-align:left;" | {{crw|NGA}} || ८ || ३ || ५ || ० || '''६''' || +०.३५७ |- | ५ || style="text-align:left;" | {{crw|MWI}} || ८ || ० || ८ || ० || '''०''' || −२.७७३ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/kwibuka-women-s-twenty20-tournament-2026-1539482/points-table-standings |title=Kwibuka Women's Twenty20 Tournament 2026 Points Table & Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१९ जून २०२६}}</ref></small> ===सामने=== {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | score1 = १३९/६ (२० षटके) | runs1 = बेलिस मुरेकातेते ५४[[नाबाद|*]] (२३) | wickets1 = ओलिंडर चारे १/७ (१ षटक) | score2 = १४०/७ (१८.२ षटके) | runs2 = रुन्यारारो पासिपानोड्या ४०[[नाबाद|*]] (३६) | wickets2 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] २/८ (३ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ३ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539490.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = रुन्यारारो पासिपानोड्या (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NGA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = ९८/८ (२० षटके) | runs1 = जेसिका बिएनी २५[[नाबाद|*]] (३५) | wickets1 = ल्युसी मालिनो ४/१५ (४ षटके) | score2 = ४६ (१०.३ षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी १६ (१८) | wickets2 = अदेशोला अडेकुन्ले ३/१५ (४ षटके) | result = नायजेरियाने ५२ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539491.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = अदेशोला अडेकुन्ले (नायजेरिया) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = स्फिवे फ्रँक (मलावी) आणि जेसिका बिएनी (नायजेरिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १५३/६ (२० षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ११५ (६०) | wickets1 = लारा मोइसेस २/१६ (४ षटके) | score2 = १०६ (१८.१ षटके) | runs2 = लॉरा कार्डोसो ४८ (४०) | wickets2 = कुदझाई चिगोरा ५/१० (३.१ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ४७ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539492.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) | motm = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NGA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १११/६ (२० षटके) | runs1 = अदेशोला अडेकुन्ले ३८ (४४) | wickets1 = मारिया रिबेइरो ३/३१ (४ षटके) | score2 = ११२/३ (१८.२ षटके) | runs2 = लिंडसे विलास बोआस ३५ (३८) | wickets2 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये १/१४ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ७ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539493.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) | motm = मारिया रिबेइरो (ब्राझिल) | toss = नायजेरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १७४/६ (२० षटके) | runs1 = [[जिझेल इशिम्वे]] ५४ (४४) | wickets1 = ल्युसी मालिनो २/३४ (४ षटके) | score2 = १०८/५ (२० षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी ५१ (४१) | wickets2 = रोसिन इरेरा १/१२ (३ षटके) | result = ऱ्वांडाने ६६ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539494.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = [[जिझेल इशिम्वे]] (ऱ्वांडा) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = ग्रेस मुग्वानेझा (ऱ्वांडा) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १०७ (१९ षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] २७ (२३) | wickets1 = फेवर एसेइग्बे ३/१७ (४ षटके) | score2 = १०८/३ (१७.४ षटके) | runs2 = सलोमे संडे ३४[[नाबाद|*]] (३९) | wickets2 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] १/१८ (३ षटके) | result = नायजेरियाने ७ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539495.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = फेवर एसेइग्बे (नायजेरिया) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १०६ (१९.५ षटके) | runs1 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] ३०[[नाबाद|*]] (२१) | wickets1 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये ३/१४ (४ षटके) | score2 = १०४/६ (२० षटके) | runs2 = एस्थर सँडी २६ (३३) | wickets2 = [[मरी बिमेनीमाना]] २/३१ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने २ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539496.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = [[मरी बिमेनीमाना]] (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BRA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १२४/८ (२० षटके) | runs1 = लॉरा अगाथा ५२ (४३) | wickets1 = लिडिया डिम्बा २/१० (३ षटके) | score2 = ८२/९ (२० षटके) | runs2 = लिडिया डिम्बा ३१ (३१) | wickets2 = लारा मोइसेस २/९ (४ षटके)<br />मारिया रिबेइरो २/९ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ४२ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539497.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) | motm = मारिया रिबेइरो (ब्राझिल) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = अलिनाफे काविराविरा (मलावी) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BRA}} | team2 = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | score1 = ९८ (१८.२ षटके) | runs1 = लॉरा अगाथा ५४ (५४) | wickets1 = सालेम मुसेका ४/१३ (४ षटके) | score2 = १०२/७ (१७.२ षटके) | runs2 = केली न्दिराया ३४ (२३) | wickets2 = मारिया रिबेइरो २/२० (४ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ३ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539498.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = सालेम मुसेका (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = ११० (१९.२ षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] २७ (३६) | wickets1 = व्हॅनेसा फिरी ३/२५ (४ षटके) | score2 = ८३/५ (२० षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी १७ (११) | wickets2 = पॅशनेट मुनोरवेई १/९ (२ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने २७ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539499.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि फॉर्स्टर मुतिझ्वा (झिम्बाब्वे) | motm = व्हॅनेसा फिरी (मलावी) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १७९/६ (२० षटके) | runs1 = जॉर्जेट इंगाबिरे ४५ (२९) | wickets1 = कॅरोलिना नासिमेंटो ४/२९ (४ षटके) | score2 = १२१ (१९.३ षटके) | runs2 = लिंडसे विलास बोआस ४६ (४३) | wickets2 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] ४/२३ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ५८ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539500.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|MWI}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = ४८ (१५ षटके) | runs1 = सुगेनी कानांजी २६ (२६) | wickets1 = लिलियन उदेह ४/२ (२ षटके) | score2 = ४९/५ (९ षटके) | runs2 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये २० (२५) | wickets2 = व्हॅनेसा फिरी २/२२ (३ षटके) | result = नायजेरियाने ५ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539501.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि फॉर्स्टर मुतिझ्वा (झिम्बाब्वे) | motm = फेवर एसेइग्बे (नायजेरिया) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crwicon|ZIM|}} [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] | score1 = १३१/६ (२० षटके) | runs1 = [[मरी बिमेनीमाना]] ४१[[नाबाद|*]] (३७) | wickets1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] २/१० (३ षटके) | score2 = ९८ (१९.४ षटके) | runs2 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ३३ (२६) | wickets2 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] ४/२६ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ३३ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539502.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) | motm = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NGA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = ११७/५ (२० षटके) | runs1 = सलोमे संडे ३३[[नाबाद|*]] (२५) | wickets1 = लॉरा कार्डोसो १/१० (२ षटके) | score2 = १२०/३ (१८.४ षटके) | runs2 = मोनिक मचादो ४८[[नाबाद|*]] (३५) | wickets2 = लिलियन उदेह १/१३ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ७ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539503.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = मोनिक मचादो (ब्राझिल) | toss = ब्राझिलने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १५ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १५५/५ (२० षटके) | runs1 = [[जिझेल इशिम्वे]] ६६ (४९) | wickets1 = सुगेनी कानांजी २/३२ (४ षटके) | score2 = ८७/७ (२० षटके) | runs2 = अँजेला लुम्बे ४२ (५८) | wickets2 = रूथ उविमाना ३/६ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ६८ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539504.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि फॉर्स्टर मुतिझ्वा (झिम्बाब्वे) | motm = रूथ उविमाना (ऱ्वांडा) | toss = ऱ्वांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १७ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १२६/७ (२० षटके) | runs1 = [[न्याशा ग्वानझुरा]] ५७ (४२) | wickets1 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये ४/२१ (४ षटके) | score2 = ८९ (१५.१ षटके) | runs2 = सलोमे संडे १९ (२१) | wickets2 = ॲडेल झिमुनू ४/२६ (४ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने ३७ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539505.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = ॲडेल झिमुनू (झिम्बाब्वे अकरा) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १७ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BRA}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = ८७/७ (२० षटके) | runs1 = रॉबर्टा मोरेत्ती एव्हरी ४१[[नाबाद|*]] (४९) | wickets1 = सुगेनी कानांजी ३/१० (४ षटके) | score2 = ७६/८ (२० षटके) | runs2 = सुगेनी कानांजी ३१ (३१) | wickets2 = लारा मोइसेस ३/७ (४ षटके) | result = ब्राझिलने ११ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539506.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = लारा मोइसेस (ब्राझिल) | toss = मलावीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १८ जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|BRA}} | score1 = १२८/५ (२० षटके) | runs1 = [[मरी बिमेनीमाना]] ४९[[नाबाद|*]] (४१) | wickets1 = मारिया रिबेइरो १/१६ (४ षटके) | score2 = १२८/८ (२० षटके) | runs2 = रॉबर्टा मोरेत्ती एव्हरी ५६[[नाबाद|*]] (५०) | wickets2 = ॲलिस इकुझ्वे २/११ (३ षटके) | result = सामना बरोबरीत सुटला; ब्राझिलने [[सुपर ओव्हर]]मध्ये विजय मिळवला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539507.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = [[रॉबर्टा मोरेत्ती एव्हरी]] (ब्राझिल) | toss = ब्राझिलने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १८ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|MWI}} | score1 = १७३/७ (२० षटके) | runs1 = रुन्यारारो पासिपानोड्या ३८[[नाबाद|*]] (१९) | wickets1 = ल्युसी मालिनो २/२४ (४ षटके) | score2 = ६८ (१४.२ षटके) | runs2 = लिडिया डिम्बा १६ (२०) | wickets2 = लिंडोकुहले माभेरा ४/१३ (४ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने १०५ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539508.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = पेजू अडेटोरो (नायजेरिया) आणि रेमी सिंगिझ्वा (ऱ्वांडा) | motm = लिंडोकुहले माभेरा (झिम्बाब्वे) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १९ जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|RWA}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = १३१/८ (२० षटके) | runs1 = क्लॅरिस उवासे ५९ (४८) | wickets1 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये ४/१८ (४ षटके) | score2 = १२०/९ (२० षटके) | runs2 = एस्थर सँडी ६३ (५३) | wickets2 = बेलिस मुरेकातेते ३/२१ (४ षटके) | result = ऱ्वांडाने ११ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539509.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा बी मैदान]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) | motm = क्लॅरिस उवासे (ऱ्वांडा) | toss = नायजेरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = डेबोरा बॅसी (नायजेरिया) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ==तिसऱ्या स्थानाचा सामना== {{Single-innings cricket match | date = २० जून २०२६ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BRA}} | team2 = {{crw|NGA}} | score1 = ८५ (२० षटके) | runs1 = रॉबर्टा मोरेत्ती एव्हरी १९ (२६) | wickets1 = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये ३/१३ (४ षटके) | score2 = ८६/८ (१९.२ षटके) | runs2 = अदेशोला अडेकुन्ले २६ (३७) | wickets2 = मारिया रिबेइरो २/१४ (४ षटके) | result = नायजेरियाने २ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539510.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = डायन दुसाबेमुंगू (ऱ्वांडा) आणि आंज इगिहोझो (ऱ्वांडा) | motm = क्रिस्टाबेल चुक्वुओन्ये (नायजेरिया) | toss = नायजेरियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==अंतिम सामना== {{Single-innings cricket match | date = २० जून २०२६ | time = १३:३० | daynight = | team1 = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे अकरा]] {{crwicon|ZIM|}} | team2 = {{crw|RWA}} | score1 = १२६/५ (२० षटके) | runs1 = रुन्यारारो पासिपानोड्या ४५[[नाबाद|*]] (३५) | wickets1 = रोसिन इरेरा १/१३ (२ षटके) | score2 = १२५/८ (२० षटके) | runs2 = [[हेन्रिएट इशिम्वे]] ६०[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = लिंडोकुहले माभेरा २/१६ (३ षटके) | result = झिम्बाब्वे अकराने १ धावेने सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539511.html धावफलक] | venue = [[ऱ्वांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] | umpires = व्हेरोनिक इरिहो (ऱ्वांडा) आणि गॅस्टन नियिबिझी (ऱ्वांडा) | motm = रुन्यारारो पासिपानोड्या (झिम्बाब्वे) | toss = झिम्बाब्वे अकराने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/kwibuka-women-s-twenty20-tournament-2026-1539482 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:ऱ्वांडामधील क्रिकेट]] h2pmo5sh53nrarly6vbcu43i4qt1to9 0 383163 2704983 2026-08-23T23:30:58Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ व्हायकिंग चषक | image = | fromdate = ११ जून | todate = १४ जून २०२६ | administrator = | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]], तिसऱ्या स्थानाचा... 2704983 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ व्हायकिंग चषक | image = | fromdate = ११ जून | todate = १४ जून २०२६ | administrator = | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]], तिसऱ्या स्थानाचा सामना आणि अंतिम सामना | host = {{ध्वज|स्वीडन}} | champions = {{cr|SWE}} | count = १ | runner up = {{cr|FIN}} | participants = ४ | matches = ८ | player of the series = {{cricon|FIN}} अमजद शेर | most runs = {{cricon|NOR}} चौधरी अक्रम (१३०) | most wickets = {{cricon|AUT}} बिलाल झलमई (८)<br />{{cricon|NOR}} अहमदुल्लाह शिनवारी (८)<br />{{cricon|SWE}} समीउल्लाह रहमानी (८)<br />{{cricon|SWE}} अब्दुल नासेर बलूच (८) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = [[२०२५ व्हायकिंग चषक]] | next_year = | next_tournament = }} '''२०२६ व्हायकिंग चषक''' ही व्हायकिंग चषकाची दुसरी आवृत्ती होती. ही पुरुषांची [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा ११ ते १४ जून २०२६ या कालावधीत [[स्टॉकहोम]], [[स्वीडन]] येथील बोटकिर्का क्रिकेट सेंटरवर खेळवण्यात आली.<ref name="cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455 |title=Viking Cup 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या स्पर्धेत यजमान [[स्वीडन]], [[फिनलंड]], [[नॉर्वे]] आणि [[ऑस्ट्रिया]] या चार संघांनी भाग घेतला. साखळी फेरीनंतर तिसऱ्या स्थानाचा सामना आणि अंतिम सामना खेळवण्यात आला.<ref name="cricinfo" /> स्वीडनने अंतिम सामन्यात फिनलंडचा ९ गडी राखून पराभव करून स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref name="cricinfo" /> फिनलंडचा अमजद शेर मालिकावीर ठरला. नॉर्वेच्या चौधरी अक्रमने सर्वाधिक १३० धावा केल्या, तर बिलाल झलमई, अहमदुल्लाह शिनवारी, समीउल्लाह रहमानी आणि अब्दुल नासेर बलूच यांनी प्रत्येकी सर्वाधिक ८ बळी घेतले.<ref name="cricinfo" /> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455 क्रिकइन्फोवरील २०२६ व्हायकिंग चषक] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:व्हायकिंग चषक, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:स्वीडनमधील क्रिकेट]] jk2h4q0y74gbh8k9uxvdbi7hik0k57n 2704984 2704983 2026-08-23T23:32:11Z Ganesh591 62733 2704984 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ व्हायकिंग चषक | image = | fromdate = ११ जून | todate = १४ जून २०२६ | administrator = | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]], तिसऱ्या स्थानाचा सामना आणि अंतिम सामना | host = {{ध्वज|स्वीडन}} | champions = {{cr|SWE}} | count = १ | runners-up = {{cr|FIN}} | participants = ४ | matches = ८ | player of the series = {{cricon|FIN}} अमजद शेर | most runs = {{cricon|NOR}} चौधरी अक्रम (१३०) | most wickets = {{cricon|AUT}} बिलाल झलमई (८)<br />{{cricon|NOR}} अहमदुल्लाह शिनवारी (८)<br />{{cricon|SWE}} समीउल्लाह रहमानी (८)<br />{{cricon|SWE}} अब्दुल नासेर बलूच (८) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = २०२५ व्हायकिंग चषक | next_year = | next_tournament = }} '''२०२६ व्हायकिंग चषक''' ही व्हायकिंग चषकाची दुसरी आवृत्ती होती. ही पुरुषांची [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा ११ ते १४ जून २०२६ या कालावधीत [[स्टॉकहोम]], [[स्वीडन]] येथील बोटकिर्का क्रिकेट सेंटरवर खेळवण्यात आली.<ref name="cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455 |title=Viking Cup 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या स्पर्धेत यजमान [[स्वीडन]], [[फिनलंड]], [[नॉर्वे]] आणि [[ऑस्ट्रिया]] या चार संघांनी भाग घेतला. साखळी फेरीनंतर तिसऱ्या स्थानाचा सामना आणि अंतिम सामना खेळवण्यात आला.<ref name="cricinfo" /> स्वीडनने अंतिम सामन्यात फिनलंडचा ९ गडी राखून पराभव करून स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref name="cricinfo" /> फिनलंडचा अमजद शेर मालिकावीर ठरला. नॉर्वेच्या चौधरी अक्रमने सर्वाधिक १३० धावा केल्या, तर बिलाल झलमई, अहमदुल्लाह शिनवारी, समीउल्लाह रहमानी आणि अब्दुल नासेर बलूच यांनी प्रत्येकी सर्वाधिक ८ बळी घेतले.<ref name="cricinfo" /> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455 क्रिकइन्फोवरील २०२६ व्हायकिंग चषक] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:व्हायकिंग चषक, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:स्वीडनमधील क्रिकेट]] rch7e8tgqg4et4i8lq3ick3s9te71k6 2704985 2704984 2026-08-23T23:36:04Z Ganesh591 62733 2704985 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ व्हायकिंग चषक | image = | fromdate = ११ जून | todate = १४ जून २०२६ | administrator = | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]], तिसऱ्या स्थानाचा सामना आणि अंतिम सामना | host = {{ध्वज|स्वीडन}} | champions = {{cr|SWE}} | count = १ | runners-up = {{cr|FIN}} | participants = ४ | matches = ८ | player of the series = {{cricon|FIN}} अमजद शेर | most runs = {{cricon|NOR}} चौधरी अक्रम (१३०) | most wickets = {{cricon|AUT}} बिलाल झलमई (८)<br />{{cricon|NOR}} अहमदुल्लाह शिनवारी (८)<br />{{cricon|SWE}} समीउल्लाह रहमानी (८)<br />{{cricon|SWE}} अब्दुल नासेर बलूच (८) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = २०२५ व्हायकिंग चषक | next_year = | next_tournament = }} '''२०२६ व्हायकिंग चषक''' ही व्हायकिंग चषकाची दुसरी आवृत्ती होती. ही पुरुषांची [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा ११ ते १४ जून २०२६ या कालावधीत [[स्टॉकहोम]], [[स्वीडन]] येथील बोटकिर्का क्रिकेट सेंटरवर खेळवण्यात आली.<ref name="cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455 |title=Viking Cup 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या स्पर्धेत यजमान [[स्वीडन]], [[फिनलंड]], [[नॉर्वे]] आणि [[ऑस्ट्रिया]] या चार संघांनी भाग घेतला. साखळी फेरीनंतर तिसऱ्या स्थानाचा सामना आणि अंतिम सामना खेळवण्यात आला.<ref name="cricinfo" /> स्वीडनने अंतिम सामन्यात फिनलंडचा ९ गडी राखून पराभव करून स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref name="cricinfo" /> फिनलंडचा अमजद शेर मालिकावीर ठरला. नॉर्वेच्या चौधरी अक्रमने सर्वाधिक १३० धावा केल्या, तर बिलाल झलमई, अहमदुल्लाह शिनवारी, समीउल्लाह रहमानी आणि अब्दुल नासेर बलूच यांनी प्रत्येकी सर्वाधिक ८ बळी घेतले.<ref name="cricinfo" /> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! {{cr|AUT}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/161945/nor-vs-aut-3rd-place-play-off-viking-cup-2026 |title=Norway vs Austria, 3rd place play-off, Viking Cup 2026 - Squads |work=Cricbuzz |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|FIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/161954/fin-vs-swe-final-viking-cup-2026 |title=Finland vs Sweden, Final, Viking Cup 2026 - Squads |work=Cricbuzz |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|NOR}}<ref>{{cite web |url=https://cricketforbundet.no/herrelandslaget-viking-cup-2026-10-14-juni/ |title=Herrelandslaget – Viking Cup 2026 10 – 14 juni |work=नॉर्वे क्रिकेट महासंघ |date=२७ मे २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|SWE}}<ref>{{cite web |url=https://thesportstak.com/cricket/match/swe-vs-nor-match-1-viking-cup-11-june-2026-271462/players |title=Sweden vs Norway Playing XI and Squads, Viking Cup 2026 |work=Sports Tak |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * करणबीर सिंग ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * बिलाल झलमई * इरफान सफी * शादनान खान * अरमान रंधावा * हेकमतुल्लाह खोगियानी * बसीर खान * नजीबुल्लाह सुलतानझाई ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हमीद सफी * झीशान आरिफ * मोहम्मद वकार झलमई * कुमुद झा * फरीदुल्लाह शम्स * मेहर चीमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | valign="top" | * अमजद शेर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अनिकेत पुस्ताय * वनराज पढाल * फराझ मेहती अब्बास * फहीम नेल्लांचेरी * जॉर्डन ओब्रायन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस सालोनेन * झाहिदुल्लाह कमाल * पियुमल करुणारत्न * महेश तांबे * जुनैद खान * अखिल अर्जुनन * कैफ जमादार * हमदुल्लाह शिनवारी | valign="top" | * [[खिजर अहमद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * वालिद गुल गौरी * अहमदुल्लाह शिनवारी * मोहम्मद इब्राहिम रहीमी * कमर मुश्ताक * वहीदुल्लाह सहाक * अनिल जेरामभाई परमार * फैसल रझा * मुहम्मद शब्बाझ बट * उस्मान आरिफ * चौधरी उस्मान अक्रम * मोहम्मद सैफ उल इस्लाम ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फरमानुल्लाह घारी * अख्तर पाचा शेर | valign="top" | * इमाल झुवाक ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अजय मुंद्रा * सईद अहमद * अवैस अहमद * यथार्थ चौहान * विनँड बॉशॉफ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * समीउल्लाह रहमानी * झबिउल्लाह झाहिद * अद्वैत धाबे * अब्दुल नासेर बलूच * झैद अहमद * हमीद महमूद * दर्शन लखानी * श्रेयस नंजुंडा स्वामी |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455 क्रिकइन्फोवरील २०२६ व्हायकिंग चषक] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:व्हायकिंग चषक, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:स्वीडनमधील क्रिकेट]] o6nc27kw6fsfd9y3b8rxzf893cn8eca 2704986 2704985 2026-08-23T23:37:10Z Ganesh591 62733 /* खेळाडू */ 2704986 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ व्हायकिंग चषक | image = | fromdate = ११ जून | todate = १४ जून २०२६ | administrator = | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]], तिसऱ्या स्थानाचा सामना आणि अंतिम सामना | host = {{ध्वज|स्वीडन}} | champions = {{cr|SWE}} | count = १ | runners-up = {{cr|FIN}} | participants = ४ | matches = ८ | player of the series = {{cricon|FIN}} अमजद शेर | most runs = {{cricon|NOR}} चौधरी अक्रम (१३०) | most wickets = {{cricon|AUT}} बिलाल झलमई (८)<br />{{cricon|NOR}} अहमदुल्लाह शिनवारी (८)<br />{{cricon|SWE}} समीउल्लाह रहमानी (८)<br />{{cricon|SWE}} अब्दुल नासेर बलूच (८) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = २०२५ व्हायकिंग चषक | next_year = | next_tournament = }} '''२०२६ व्हायकिंग चषक''' ही व्हायकिंग चषकाची दुसरी आवृत्ती होती. ही पुरुषांची [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा ११ ते १४ जून २०२६ या कालावधीत [[स्टॉकहोम]], [[स्वीडन]] येथील बोटकिर्का क्रिकेट सेंटरवर खेळवण्यात आली.<ref name="cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455 |title=Viking Cup 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या स्पर्धेत यजमान [[स्वीडन]], [[फिनलंड]], [[नॉर्वे]] आणि [[ऑस्ट्रिया]] या चार संघांनी भाग घेतला. साखळी फेरीनंतर तिसऱ्या स्थानाचा सामना आणि अंतिम सामना खेळवण्यात आला.<ref name="cricinfo" /> स्वीडनने अंतिम सामन्यात फिनलंडचा ९ गडी राखून पराभव करून स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref name="cricinfo" /> फिनलंडचा अमजद शेर मालिकावीर ठरला. नॉर्वेच्या चौधरी अक्रमने सर्वाधिक १३० धावा केल्या, तर बिलाल झलमई, अहमदुल्लाह शिनवारी, समीउल्लाह रहमानी आणि अब्दुल नासेर बलूच यांनी प्रत्येकी सर्वाधिक ८ बळी घेतले.<ref name="cricinfo" /> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! {{cr|AUT}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/161945/nor-vs-aut-3rd-place-play-off-viking-cup-2026 |title=Norway vs Austria, 3rd place play-off, Viking Cup 2026 - Squads |work=Cricbuzz |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|FIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/161954/fin-vs-swe-final-viking-cup-2026 |title=Finland vs Sweden, Final, Viking Cup 2026 - Squads |work=Cricbuzz |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|NOR}}<ref>{{cite web |url=https://cricketforbundet.no/herrelandslaget-viking-cup-2026-10-14-juni/ |title=Herrelandslaget – Viking Cup 2026 10 – 14 juni |work=नॉर्वे क्रिकेट महासंघ |date=२७ मे २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|SWE}}<ref>{{cite web |url=https://thesportstak.com/cricket/match/swe-vs-nor-match-1-viking-cup-11-june-2026-271462/players |title=Sweden vs Norway Playing XI and Squads, Viking Cup 2026 |work=Sports Tak |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * करणबीर सिंग ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * बिलाल झलमई * इरफान सफी * शादनान खान * अरमान रंधावा * हेकमतुल्लाह खोगियानी * बसीर खान * नजीबुल्लाह सुलतानझाई ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हमीद सफी * झीशान आरिफ * मोहम्मद वकार झलमई * कुमुद झा * फरीदुल्लाह शम्स * मेहर चीमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | valign="top" | * अमजद शेर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अनिकेत पुस्ताय * वनराज पढाल * फराझ मेहती अब्बास * फहीम नेल्लांचेरी * जॉर्डन ओब्रायन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस सालोनेन * झाहिदुल्लाह कमाल * पियुमल करुणारत्न * महेश तांबे * जुनैद खान * अखिल अर्जुनन * कैफ जमादार * हमदुल्लाह शिनवारी | valign="top" | * [[खिजर अहमद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * वालिद गुल गौरी * अहमदुल्लाह शिनवारी * मोहम्मद इब्राहिम रहीमी * कमर मुश्ताक * वहीदुल्लाह सहाक * अनिल जेरामभाई परमार * फैसल रझा * मुहम्मद शब्बाझ बट * उस्मान आरिफ * चौधरी उस्मान अक्रम * मोहम्मद सैफ उल इस्लाम ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फरमानुल्लाह घारी * अख्तर पाचा शेर | valign="top" | * इमाल झुवाक ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अजय मुंद्रा * सईद अहमद * अवैस अहमद * यथार्थ चौहान * विनँड बॉशॉफ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * समीउल्लाह रहमानी * झबिउल्लाह झाहिद * अद्वैत धाबे * अब्दुल नासेर बलूच * झैद अहमद * हमीद महमूद * दर्शन लखानी * श्रेयस नंजुंडा स्वामी |} ==साखळी सामने== ===गुणतालिका=== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|FIN}} || ३ || ३ || ० || ० || '''६''' || +१.३८६ || rowspan="2" | [[#अंतिम सामना|अंतिम सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|SWE}} || ३ || २ || १ || ० || '''४''' || +१.३६३ |- style="background:#ffffcc;" | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|NOR}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || +०.४५८ || rowspan="2" | [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ffffcc;" | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|AUT}} || ३ || ० || ३ || ० || '''०''' || −३.१९० |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455/points-table-standings |title=Viking Cup 2026 Points Table & Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref></small> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455 क्रिकइन्फोवरील २०२६ व्हायकिंग चषक] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:व्हायकिंग चषक, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:स्वीडनमधील क्रिकेट]] f5fpm5iwkk9bukyl09lxytw3jpo17do 2704987 2704986 2026-08-23T23:43:37Z Ganesh591 62733 /* साखळी सामने */ 2704987 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ व्हायकिंग चषक | image = | fromdate = ११ जून | todate = १४ जून २०२६ | administrator = | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]], तिसऱ्या स्थानाचा सामना आणि अंतिम सामना | host = {{ध्वज|स्वीडन}} | champions = {{cr|SWE}} | count = १ | runners-up = {{cr|FIN}} | participants = ४ | matches = ८ | player of the series = {{cricon|FIN}} अमजद शेर | most runs = {{cricon|NOR}} चौधरी अक्रम (१३०) | most wickets = {{cricon|AUT}} बिलाल झलमई (८)<br />{{cricon|NOR}} अहमदुल्लाह शिनवारी (८)<br />{{cricon|SWE}} समीउल्लाह रहमानी (८)<br />{{cricon|SWE}} अब्दुल नासेर बलूच (८) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = २०२५ व्हायकिंग चषक | next_year = | next_tournament = }} '''२०२६ व्हायकिंग चषक''' ही व्हायकिंग चषकाची दुसरी आवृत्ती होती. ही पुरुषांची [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा ११ ते १४ जून २०२६ या कालावधीत [[स्टॉकहोम]], [[स्वीडन]] येथील बोटकिर्का क्रिकेट सेंटरवर खेळवण्यात आली.<ref name="cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455 |title=Viking Cup 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या स्पर्धेत यजमान [[स्वीडन]], [[फिनलंड]], [[नॉर्वे]] आणि [[ऑस्ट्रिया]] या चार संघांनी भाग घेतला. साखळी फेरीनंतर तिसऱ्या स्थानाचा सामना आणि अंतिम सामना खेळवण्यात आला.<ref name="cricinfo" /> स्वीडनने अंतिम सामन्यात फिनलंडचा ९ गडी राखून पराभव करून स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref name="cricinfo" /> फिनलंडचा अमजद शेर मालिकावीर ठरला. नॉर्वेच्या चौधरी अक्रमने सर्वाधिक १३० धावा केल्या, तर बिलाल झलमई, अहमदुल्लाह शिनवारी, समीउल्लाह रहमानी आणि अब्दुल नासेर बलूच यांनी प्रत्येकी सर्वाधिक ८ बळी घेतले.<ref name="cricinfo" /> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! {{cr|AUT}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/161945/nor-vs-aut-3rd-place-play-off-viking-cup-2026 |title=Norway vs Austria, 3rd place play-off, Viking Cup 2026 - Squads |work=Cricbuzz |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|FIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/161954/fin-vs-swe-final-viking-cup-2026 |title=Finland vs Sweden, Final, Viking Cup 2026 - Squads |work=Cricbuzz |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|NOR}}<ref>{{cite web |url=https://cricketforbundet.no/herrelandslaget-viking-cup-2026-10-14-juni/ |title=Herrelandslaget – Viking Cup 2026 10 – 14 juni |work=नॉर्वे क्रिकेट महासंघ |date=२७ मे २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|SWE}}<ref>{{cite web |url=https://thesportstak.com/cricket/match/swe-vs-nor-match-1-viking-cup-11-june-2026-271462/players |title=Sweden vs Norway Playing XI and Squads, Viking Cup 2026 |work=Sports Tak |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * करणबीर सिंग ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * बिलाल झलमई * इरफान सफी * शादनान खान * अरमान रंधावा * हेकमतुल्लाह खोगियानी * बसीर खान * नजीबुल्लाह सुलतानझाई ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हमीद सफी * झीशान आरिफ * मोहम्मद वकार झलमई * कुमुद झा * फरीदुल्लाह शम्स * मेहर चीमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | valign="top" | * अमजद शेर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अनिकेत पुस्ताय * वनराज पढाल * फराझ मेहती अब्बास * फहीम नेल्लांचेरी * जॉर्डन ओब्रायन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस सालोनेन * झाहिदुल्लाह कमाल * पियुमल करुणारत्न * महेश तांबे * जुनैद खान * अखिल अर्जुनन * कैफ जमादार * हमदुल्लाह शिनवारी | valign="top" | * [[खिजर अहमद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * वालिद गुल गौरी * अहमदुल्लाह शिनवारी * मोहम्मद इब्राहिम रहीमी * कमर मुश्ताक * वहीदुल्लाह सहाक * अनिल जेरामभाई परमार * फैसल रझा * मुहम्मद शब्बाझ बट * उस्मान आरिफ * चौधरी उस्मान अक्रम * मोहम्मद सैफ उल इस्लाम ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फरमानुल्लाह घारी * अख्तर पाचा शेर | valign="top" | * इमाल झुवाक ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अजय मुंद्रा * सईद अहमद * अवैस अहमद * यथार्थ चौहान * विनँड बॉशॉफ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * समीउल्लाह रहमानी * झबिउल्लाह झाहिद * अद्वैत धाबे * अब्दुल नासेर बलूच * झैद अहमद * हमीद महमूद * दर्शन लखानी * श्रेयस नंजुंडा स्वामी |} ==साखळी सामने== ===गुणतालिका=== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|FIN}} || ३ || ३ || ० || ० || '''६''' || +१.३८६ || rowspan="2" | [[#अंतिम सामना|अंतिम सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|SWE}} || ३ || २ || १ || ० || '''४''' || +१.३६३ |- style="background:#ffffcc;" | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|NOR}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || +०.४५८ || rowspan="2" | [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ffffcc;" | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|AUT}} || ३ || ० || ३ || ० || '''०''' || −३.१९० |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455/points-table-standings |title=Viking Cup 2026 Points Table & Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref></small> ===सामने=== {{hatnote|सर्व वेळा मध्य युरोपीय उन्हाळी वेळेनुसार ([[यूटीसी+०२:००]]) आहेत.}} {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{cr-rt|NOR}} | team2 = {{cr|SWE}} | score1 = १३७/९ (२० षटके) | runs1 = कमर मुश्ताक ५० (३२) | wickets1 = हमीद महमूद २/१९ (४ षटके) | score2 = १३८/५ (१७.५ षटके) | runs2 = विनँड बॉशॉफ ४६[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = अहमदुल्लाह शिनवारी ३/२१ (४ षटके) | result = स्वीडनने ५ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455/sweden-vs-norway-1st-match-1539464/full-scorecard धावफलक] | venue = बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर, [[स्टॉकहोम]] | umpires = बिलाल मुनीर (स्वीडन) आणि श्रीनिधी रवींद्र (फिनलंड) | motm = विनँड बॉशॉफ (स्वीडन) | toss = स्वीडनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = दाऊद असगर (नॉर्वे) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|AUT}} | team2 = {{cr|FIN}} | score1 = ८६ (१७.३ षटके) | runs1 = हमीद सफी २४ (१७) | wickets1 = हमदुल्लाह शिनवारी ४/९ (३.३ षटके) | score2 = ८९/४ (१५.१ षटके) | runs2 = अनिकेत पुस्ताय ३० (३६) | wickets2 = बिलाल झलमई ३/२० (४ षटके) | result = फिनलंडने ६ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455/austria-vs-finland-2nd-match-1539465/full-scorecard धावफलक] | venue = बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर, [[स्टॉकहोम]] | umpires = माधवा राव (भारत) आणि उस्मान अफझल (स्वीडन) | motm = अमजद शेर (फिनलंड) | toss = ऑस्ट्रियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{cr-rt|SWE}} | team2 = {{cr|FIN}} | score1 = १०७ (१९.३ षटके) | runs1 = यथार्थ चौहान २५ (२३) | wickets1 = जुनैद खान २/१४ (४ षटके) | score2 = १०८/९ (१८.३ षटके) | runs2 = झाहिदुल्लाह कमाल २८[[नाबाद|*]] (३९) | wickets2 = समीउल्लाह रहमानी ३/८ (४ षटके) | result = फिनलंडने १ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455/sweden-vs-finland-3rd-match-1539466/full-scorecard धावफलक] | venue = बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर, [[स्टॉकहोम]] | umpires = कामरान झिया (स्वीडन) आणि श्रीनिधी रवींद्र (फिनलंड) | motm = निकोलस सालोनेन (फिनलंड) | toss = फिनलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|NOR}} | team2 = {{cr|AUT}} | score1 = १५०/८ (२० षटके) | runs1 = चौधरी अक्रम ५७ (४५) | wickets1 = शादनान खान ४/३४ (४ षटके) | score2 = ७२ (१५.४ षटके) | runs2 = बसीर खान १९ (२४)<br />कुमुद झा १९[[नाबाद|*]] (३०) | wickets2 = फरमानुल्लाह घारी ३/१० (२.४ षटके) | result = नॉर्वेने ७८ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455/austria-vs-norway-4th-match-1539467/full-scorecard धावफलक] | venue = बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर, [[स्टॉकहोम]] | umpires = माधवा राव (भारत) आणि उस्मान अफझल (स्वीडन) | motm = अख्तर पाचा शेर (नॉर्वे) | toss = ऑस्ट्रियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = फरीदुल्लाह शम्स (ऑस्ट्रिया), अख्तर पाचा शेर आणि फरमानुल्लाह घारी (नॉर्वे) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{cr-rt|FIN}} | team2 = {{cr|NOR}} | score1 = १७७/७ (२० षटके) | runs1 = वनराज पढाल ८४ (५७) | wickets1 = मुहम्मद बट १/२८ (४ षटके) | score2 = १४२/९ (२० षटके) | runs2 = फैसल रझा ४२ (२८) | wickets2 = महेश तांबे ४/२८ (४ षटके) | result = फिनलंडने ३५ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455/finland-vs-norway-5th-match-1539468/full-scorecard धावफलक] | venue = बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर, [[स्टॉकहोम]] | umpires = बिलाल मुनीर (स्वीडन) आणि माधवा राव (भारत) | motm = वनराज पढाल (फिनलंड) | toss = नॉर्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = १३ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|SWE}} | team2 = {{cr|AUT}} | score1 = १६५/६ (२० षटके) | runs1 = अवैस अहमद ४३ (३०) | wickets1 = फरीदुल्लाह शम्स १/१३ (३ षटके) | score2 = ९० (१५ षटके) | runs2 = हमीद सफी २८ (३१) | wickets2 = अद्वैत धाबे ४/१६ (४ षटके) | result = स्वीडनने ७५ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455/sweden-vs-austria-6th-match-1539469/full-scorecard धावफलक] | venue = बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर, [[स्टॉकहोम]] | umpires = कामरान झिया (स्वीडन) आणि श्रीनिधी रवींद्र (फिनलंड) | motm = अद्वैत धाबे (स्वीडन) | toss = ऑस्ट्रियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455 क्रिकइन्फोवरील २०२६ व्हायकिंग चषक] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:व्हायकिंग चषक, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:स्वीडनमधील क्रिकेट]] po0wyw4i05oq6khsj543h7q9apf14xs 2704989 2704987 2026-08-23T23:48:59Z Ganesh591 62733 /* साखळी सामने */ 2704989 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ व्हायकिंग चषक | image = | fromdate = ११ जून | todate = १४ जून २०२६ | administrator = | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]], तिसऱ्या स्थानाचा सामना आणि अंतिम सामना | host = {{ध्वज|स्वीडन}} | champions = {{cr|SWE}} | count = १ | runners-up = {{cr|FIN}} | participants = ४ | matches = ८ | player of the series = {{cricon|FIN}} अमजद शेर | most runs = {{cricon|NOR}} चौधरी अक्रम (१३०) | most wickets = {{cricon|AUT}} बिलाल झलमई (८)<br />{{cricon|NOR}} अहमदुल्लाह शिनवारी (८)<br />{{cricon|SWE}} समीउल्लाह रहमानी (८)<br />{{cricon|SWE}} अब्दुल नासेर बलूच (८) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = २०२५ व्हायकिंग चषक | next_year = | next_tournament = }} '''२०२६ व्हायकिंग चषक''' ही व्हायकिंग चषकाची दुसरी आवृत्ती होती. ही पुरुषांची [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेट स्पर्धा ११ ते १४ जून २०२६ या कालावधीत [[स्टॉकहोम]], [[स्वीडन]] येथील बोटकिर्का क्रिकेट सेंटरवर खेळवण्यात आली.<ref name="cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455 |title=Viking Cup 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या स्पर्धेत यजमान [[स्वीडन]], [[फिनलंड]], [[नॉर्वे]] आणि [[ऑस्ट्रिया]] या चार संघांनी भाग घेतला. साखळी फेरीनंतर तिसऱ्या स्थानाचा सामना आणि अंतिम सामना खेळवण्यात आला.<ref name="cricinfo" /> स्वीडनने अंतिम सामन्यात फिनलंडचा ९ गडी राखून पराभव करून स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref name="cricinfo" /> फिनलंडचा अमजद शेर मालिकावीर ठरला. नॉर्वेच्या चौधरी अक्रमने सर्वाधिक १३० धावा केल्या, तर बिलाल झलमई, अहमदुल्लाह शिनवारी, समीउल्लाह रहमानी आणि अब्दुल नासेर बलूच यांनी प्रत्येकी सर्वाधिक ८ बळी घेतले.<ref name="cricinfo" /> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! {{cr|AUT}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/161945/nor-vs-aut-3rd-place-play-off-viking-cup-2026 |title=Norway vs Austria, 3rd place play-off, Viking Cup 2026 - Squads |work=Cricbuzz |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|FIN}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/161954/fin-vs-swe-final-viking-cup-2026 |title=Finland vs Sweden, Final, Viking Cup 2026 - Squads |work=Cricbuzz |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|NOR}}<ref>{{cite web |url=https://cricketforbundet.no/herrelandslaget-viking-cup-2026-10-14-juni/ |title=Herrelandslaget – Viking Cup 2026 10 – 14 juni |work=नॉर्वे क्रिकेट महासंघ |date=२७ मे २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|SWE}}<ref>{{cite web |url=https://thesportstak.com/cricket/match/swe-vs-nor-match-1-viking-cup-11-june-2026-271462/players |title=Sweden vs Norway Playing XI and Squads, Viking Cup 2026 |work=Sports Tak |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * करणबीर सिंग ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * बिलाल झलमई * इरफान सफी * शादनान खान * अरमान रंधावा * हेकमतुल्लाह खोगियानी * बसीर खान * नजीबुल्लाह सुलतानझाई ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * हमीद सफी * झीशान आरिफ * मोहम्मद वकार झलमई * कुमुद झा * फरीदुल्लाह शम्स * मेहर चीमा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | valign="top" | * अमजद शेर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अनिकेत पुस्ताय * वनराज पढाल * फराझ मेहती अब्बास * फहीम नेल्लांचेरी * जॉर्डन ओब्रायन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * निकोलस सालोनेन * झाहिदुल्लाह कमाल * पियुमल करुणारत्न * महेश तांबे * जुनैद खान * अखिल अर्जुनन * कैफ जमादार * हमदुल्लाह शिनवारी | valign="top" | * [[खिजर अहमद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * वालिद गुल गौरी * अहमदुल्लाह शिनवारी * मोहम्मद इब्राहिम रहीमी * कमर मुश्ताक * वहीदुल्लाह सहाक * अनिल जेरामभाई परमार * फैसल रझा * मुहम्मद शब्बाझ बट * उस्मान आरिफ * चौधरी उस्मान अक्रम * मोहम्मद सैफ उल इस्लाम ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फरमानुल्लाह घारी * अख्तर पाचा शेर | valign="top" | * इमाल झुवाक ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अजय मुंद्रा * सईद अहमद * अवैस अहमद * यथार्थ चौहान * विनँड बॉशॉफ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * समीउल्लाह रहमानी * झबिउल्लाह झाहिद * अद्वैत धाबे * अब्दुल नासेर बलूच * झैद अहमद * हमीद महमूद * दर्शन लखानी * श्रेयस नंजुंडा स्वामी |} ==साखळी सामने== ===गुणतालिका=== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|FIN}} || ३ || ३ || ० || ० || '''६''' || +१.३८६ || rowspan="2" | [[#अंतिम सामना|अंतिम सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|SWE}} || ३ || २ || १ || ० || '''४''' || +१.३६३ |- style="background:#ffffcc;" | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|NOR}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || +०.४५८ || rowspan="2" | [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाच्या सामन्यासाठी पात्र]] |- style="background:#ffffcc;" | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|AUT}} || ३ || ० || ३ || ० || '''०''' || −३.१९० |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455/points-table-standings |title=Viking Cup 2026 Points Table & Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref></small> ===सामने=== {{hatnote|सर्व वेळा मध्य युरोपीय उन्हाळी वेळेनुसार ([[यूटीसी+०२:००]]) आहेत.}} {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{cr-rt|NOR}} | team2 = {{cr|SWE}} | score1 = १३७/९ (२० षटके) | runs1 = कमर मुश्ताक ५० (३२) | wickets1 = हमीद महमूद २/१९ (४ षटके) | score2 = १३८/५ (१७.५ षटके) | runs2 = विनँड बॉशॉफ ४६[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = अहमदुल्लाह शिनवारी ३/२१ (४ षटके) | result = स्वीडनने ५ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455/sweden-vs-norway-1st-match-1539464/full-scorecard धावफलक] | venue = बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर, [[स्टॉकहोम]] | umpires = बिलाल मुनीर (स्वीडन) आणि श्रीनिधी रवींद्र (फिनलंड) | motm = विनँड बॉशॉफ (स्वीडन) | toss = स्वीडनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = दाऊद असगर (नॉर्वे) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = ११ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|AUT}} | team2 = {{cr|FIN}} | score1 = ८६ (१७.३ षटके) | runs1 = हमीद सफी २४ (१७) | wickets1 = हमदुल्लाह शिनवारी ४/९ (३.३ षटके) | score2 = ८९/४ (१५.१ षटके) | runs2 = अनिकेत पुस्ताय ३० (३६) | wickets2 = बिलाल झलमई ३/२० (४ षटके) | result = फिनलंडने ६ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455/austria-vs-finland-2nd-match-1539465/full-scorecard धावफलक] | venue = बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर, [[स्टॉकहोम]] | umpires = माधवा राव (भारत) आणि उस्मान अफझल (स्वीडन) | motm = अमजद शेर (फिनलंड) | toss = ऑस्ट्रियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{cr-rt|SWE}} | team2 = {{cr|FIN}} | score1 = १०७ (१९.३ षटके) | runs1 = यथार्थ चौहान २५ (२३) | wickets1 = जुनैद खान २/१४ (४ षटके) | score2 = १०८/९ (१८.३ षटके) | runs2 = झाहिदुल्लाह कमाल २८[[नाबाद|*]] (३९) | wickets2 = समीउल्लाह रहमानी ३/८ (४ षटके) | result = फिनलंडने १ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455/sweden-vs-finland-3rd-match-1539466/full-scorecard धावफलक] | venue = बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर, [[स्टॉकहोम]] | umpires = कामरान झिया (स्वीडन) आणि श्रीनिधी रवींद्र (फिनलंड) | motm = निकोलस सालोनेन (फिनलंड) | toss = फिनलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = १२ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|NOR}} | team2 = {{cr|AUT}} | score1 = १५०/८ (२० षटके) | runs1 = चौधरी अक्रम ५७ (४५) | wickets1 = शादनान खान ४/३४ (४ षटके) | score2 = ७२ (१५.४ षटके) | runs2 = बसीर खान १९ (२४)<br />कुमुद झा १९[[नाबाद|*]] (३०) | wickets2 = फरमानुल्लाह घारी ३/१० (२.४ षटके) | result = नॉर्वेने ७८ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455/austria-vs-norway-4th-match-1539467/full-scorecard धावफलक] | venue = बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर, [[स्टॉकहोम]] | umpires = माधवा राव (भारत) आणि उस्मान अफझल (स्वीडन) | motm = अख्तर पाचा शेर (नॉर्वे) | toss = ऑस्ट्रियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = फरीदुल्लाह शम्स (ऑस्ट्रिया), अख्तर पाचा शेर आणि फरमानुल्लाह घारी (नॉर्वे) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १३ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{cr-rt|FIN}} | team2 = {{cr|NOR}} | score1 = १७७/७ (२० षटके) | runs1 = वनराज पढाल ८४ (५७) | wickets1 = मुहम्मद बट १/२८ (४ षटके) | score2 = १४२/९ (२० षटके) | runs2 = फैसल रझा ४२ (२८) | wickets2 = महेश तांबे ४/२८ (४ षटके) | result = फिनलंडने ३५ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455/finland-vs-norway-5th-match-1539468/full-scorecard धावफलक] | venue = बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर, [[स्टॉकहोम]] | umpires = बिलाल मुनीर (स्वीडन) आणि माधवा राव (भारत) | motm = वनराज पढाल (फिनलंड) | toss = नॉर्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = १३ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|SWE}} | team2 = {{cr|AUT}} | score1 = १६५/६ (२० षटके) | runs1 = अवैस अहमद ४३ (३०) | wickets1 = फरीदुल्लाह शम्स १/१३ (३ षटके) | score2 = ९० (१५ षटके) | runs2 = हमीद सफी २८ (३१) | wickets2 = अद्वैत धाबे ४/१६ (४ षटके) | result = स्वीडनने ७५ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455/sweden-vs-austria-6th-match-1539469/full-scorecard धावफलक] | venue = बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर, [[स्टॉकहोम]] | umpires = कामरान झिया (स्वीडन) आणि श्रीनिधी रवींद्र (फिनलंड) | motm = अद्वैत धाबे (स्वीडन) | toss = ऑस्ट्रियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==तिसऱ्या स्थानाचा सामना== {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{cr-rt|NOR}} | team2 = {{cr|AUT}} | score1 = ११९/८ (१८ षटके) | runs1 = चौधरी अक्रम ३४ (३३) | wickets1 = बिलाल झलमई ३/२६ (४ षटके) | score2 = ७९/२ (११.४ षटके) | runs2 = करणबीर सिंग ४७ (३५) | wickets2 = कमर मुश्ताक १/१४ (२ षटके) | result = ऑस्ट्रियाने [[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धतीने]] १५ धावांनी सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455/norway-vs-austria-3rd-place-play-off-1539470/full-scorecard धावफलक] | venue = बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर, [[स्टॉकहोम]] | umpires = माधवा राव (भारत) | motm = बिलाल झलमई (ऑस्ट्रिया) | toss = नॉर्वेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १८ षटकांचा करण्यात आला. ऑस्ट्रियाच्या डावात ११.४ षटकांनंतर पुन्हा पावसामुळे खेळ थांबला. | notes = }} ==अंतिम सामना== {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|FIN}} | team2 = {{cr|SWE}} | score1 = ११६ (१४.५ षटके) | runs1 = फराझ मेहती अब्बास ४३ (२५) | wickets1 = झैद अहमद ४/२० (२.५ षटके) | score2 = ११७/१ (११.१ षटके) | runs2 = अजय मुंद्रा ६१[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = | result = स्वीडनने ९ गडी राखून सामना जिंकला | report = [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455/finland-vs-sweden-final-1539471/full-scorecard धावफलक] | venue = बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर, [[स्टॉकहोम]] | umpires = श्रीनिधी रवींद्र (फिनलंड) आणि बिलाल मुनीर (स्वीडन) | motm = अजय मुंद्रा (स्वीडन) | toss = स्वीडनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/viking-cup-2026-1539455 क्रिकइन्फोवरील २०२६ व्हायकिंग चषक] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:व्हायकिंग चषक, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:स्वीडनमधील क्रिकेट]] 39osp3gr31fumn4ha75gc6uoygh58ds 0 383164 2704990 2026-08-23T23:56:59Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६ | team1_name = जर्सी | team2_name = गर्न्सी | from_date = १४ जून | to_date = १४ जून २०२६ | team1_captain = [[क्लो ग्रीचन]] | team2_captain = क्रिस्टा दे ला मारे... 2704990 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६ | team1_name = जर्सी | team2_name = गर्न्सी | from_date = १४ जून | to_date = १४ जून २०२६ | team1_captain = [[क्लो ग्रीचन]] | team2_captain = क्रिस्टा दे ला मारे | no_of_twenty20s = २ | team1_twenty20s_won = २ | team2_twenty20s_won = ० | team1_twenty20s_most_runs = ॲनालिस मेरिट (१०२) | team2_twenty20s_most_runs = केटी रॉबर्ट्स (२४) | team1_twenty20s_most_wickets = ऑलिव्हिया बॅस्टिन (४) | team2_twenty20s_most_wickets = ॲनी ले रे (४) }} '''गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६''' हा जून २०२६ मध्ये झालेला महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[गर्न्सी महिला क्रिकेट संघ]] दोन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[जर्सी]]च्या दौऱ्यावर गेला होता.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581 |title=Guernsey Women tour of Jersey 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> दोन्ही सामने १४ जून २०२६ रोजी ग्रेनव्हिल, सेंट सेव्हियर येथे खेळवण्यात आले. [[जर्सी महिला क्रिकेट संघ|जर्सीने]] पहिला आणि दुसरा असे दोन्ही सामने प्रत्येकी १०० धावांनी जिंकून दोन सामन्यांची मालिका २–० अशी जिंकली.<ref name="Cricinfo"/> जर्सीच्या ॲनालिस मेरिटने मालिकेत सर्वाधिक १०२ धावा केल्या. जर्सीच्या ऑलिव्हिया बॅस्टिन आणि गर्न्सीच्या ॲनी ले रे यांनी प्रत्येकी चार बळी घेतले. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581 क्रिकइन्फोवरील गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] mhdks4gu97duomgiflvjszqhm4scp93 2704991 2704990 2026-08-24T00:02:45Z Ganesh591 62733 2704991 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Jersey.svg | team1_name = [[जर्सी महिला क्रिकेट संघ|जर्सी]] | team2_image = Flag of Guernsey.svg | team2_name = [[गर्न्सी महिला क्रिकेट संघ|गर्न्सी]] | from_date = १४ जून | to_date = १४ जून २०२६ | team1_captain = [[क्लोई ग्रीचॅन]] | team2_captain = क्रिस्टा दे ला मारे | no_of_twenty20s = २ | team1_twenty20s_won = २ | team2_twenty20s_won = ० | team1_twenty20s_most_runs = ॲनालिस मेरिट (१०२) | team2_twenty20s_most_runs = केटी रॉबर्ट्स (२४) | team1_twenty20s_most_wickets = ऑलिव्हिया बॅस्टिन (४) | team2_twenty20s_most_wickets = ॲनी ले रे (४) }} '''गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६''' हा जून २०२६ मध्ये झालेला महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[गर्न्सी महिला क्रिकेट संघ]] दोन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[जर्सी]]च्या दौऱ्यावर गेला होता.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581 |title=Guernsey Women tour of Jersey 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> दोन्ही सामने १४ जून २०२६ रोजी ग्रेनव्हिल, सेंट सेव्हियर येथे खेळवण्यात आले. [[जर्सी महिला क्रिकेट संघ|जर्सीने]] पहिला आणि दुसरा असे दोन्ही सामने प्रत्येकी १०० धावांनी जिंकून दोन सामन्यांची मालिका २–० अशी जिंकली.<ref name="Cricinfo"/> जर्सीच्या ॲनालिस मेरिटने मालिकेत सर्वाधिक १०२ धावा केल्या, तर गर्न्सीकडून केटी रॉबर्ट्सने सर्वाधिक २४ धावा केल्या. जर्सीच्या ऑलिव्हिया बॅस्टिन आणि गर्न्सीच्या ॲनी ले रे यांनी प्रत्येकी चार बळी घेतले. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581 क्रिकइन्फोवरील गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] dv6l4k028mf2dc2ak4tfivk00ayrg7i 2704993 2704991 2026-08-24T00:10:25Z Ganesh591 62733 2704993 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Jersey.svg | team1_name = जर्सी | team2_image = Flag of Guernsey.svg | team2_name = गर्न्सी | from_date = १४ जून | to_date = १४ जून २०२६ | team1_captain = [[क्लोई ग्रीचॅन]] | team2_captain = क्रिस्टा दे ला मारे | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 2 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = ॲनालिस मेरिट (१०२) | team2_twenty20s_most_runs = केटी रॉबर्ट्स (२४) | team1_twenty20s_most_wickets = ऑलिव्हिया बॅस्टिन (४) | team2_twenty20s_most_wickets = ॲनी ले रे (४) }} '''गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६''' हा जून २०२६ मध्ये झालेला महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[गर्न्सी महिला क्रिकेट संघ]] १४ जून २०२६ रोजी दोन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[जर्सी]]च्या दौऱ्यावर गेला होता.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581 |title=Guernsey Women tour of Jersey 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ही मालिका '''महिला इंटर-इन्स्युलर २०२६''' या नावानेही खेळवण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://gg.linkedin.com/company/aspida-group-limited |title=Women's Inter Insular 2026 |publisher=Guernsey Cricket |via=LinkedIn |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> दोन्ही सामने जर्सीमधील ग्रेनव्हिल, सेंट सेव्हियर येथे खेळवण्यात आले आणि [[जर्सी महिला क्रिकेट संघ|जर्सीने]] मालिका २–० अशी जिंकली.<ref name="Cricinfo"/> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581 क्रिकइन्फोवरील गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] n71a4enyapioz53uwdu04mf4hmy9amd 2704996 2704993 2026-08-24T00:17:41Z Ganesh591 62733 2704996 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Jersey.svg | team1_name = जर्सी | team2_image = Flag of Guernsey.svg | team2_name = गर्न्सी | from_date = १४ जून | to_date = १४ जून २०२६ | team1_captain = [[क्लोई ग्रीचॅन]] | team2_captain = क्रिस्टा दे ला मारे | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 2 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = ॲनालिस मेरिट (१०२) | team2_twenty20s_most_runs = केटी रॉबर्ट्स (२४) | team1_twenty20s_most_wickets = ऑलिव्हिया बॅस्टिन (४) | team2_twenty20s_most_wickets = ॲनी ले रे (४) }} '''गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६''' हा जून २०२६ मध्ये झालेला महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[गर्न्सी महिला क्रिकेट संघ]] १४ जून २०२६ रोजी दोन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[जर्सी]]च्या दौऱ्यावर गेला होता.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581 |title=Guernsey Women tour of Jersey 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ही मालिका '''महिला इंटर-इन्स्युलर २०२६''' या नावानेही खेळवण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://gg.linkedin.com/company/aspida-group-limited |title=Women's Inter Insular 2026 |publisher=Guernsey Cricket |via=LinkedIn |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> दोन्ही सामने जर्सीमधील ग्रेनव्हिल, सेंट सेव्हियर येथे खेळवण्यात आले आणि [[जर्सी महिला क्रिकेट संघ|जर्सीने]] मालिका २–० अशी जिंकली.<ref name="Cricinfo"/> ==खेळाडू== {| class="wikitable" ! जर्सी<ref>{{cite web |url=https://www.jerseycricket.je/latest-news/jersey-women-set-for-t20i-inter-insular-showdown |title=Jersey Women Set for T20I Inter-Insular Showdown |publisher=Jersey Cricket |date=११ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ! गर्न्सी<ref>{{cite web |url=https://www.linkedin.com/company/guernsey-cricket/ |title=Women's Inter Insular Squad Announcement |publisher=Guernsey Cricket |website=LinkedIn |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> |- | valign="top" | * [[क्लोई ग्रीचॅन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * एमी एकेनहेड * ऑलिव्हिया बॅस्टिन * मारिया दा रोचा * एरिन डफी * डेझी फिशर * केट फोलैन * लिली ग्रेग * मिया मॅग्वायर * ॲनालिस मेरिट * ट्रिनिटी स्मिथ * ग्रेस वेदरॉल * जेम्मा वेरी | valign="top" | * क्रिस्टा दे ला मारे ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * केटी रॉबर्ट * मॉली वॉटसन * ॲनी ले रे * इव्हा बुर्गेझ * एलिस मिलिंग्टन * मॉली रॉबिन्सन * हाना ॲटकिन्सन * फ्रान्सेस्का बलपिट * रोझी होम * रॅचेल मेरियन * फिलिपा स्टाहेलिन * ऑलिव्हिया मॉर्गन |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581 क्रिकइन्फोवरील गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 37j8g4sinipu0j2kz6xg8627wvok580 2704997 2704996 2026-08-24T00:21:22Z Ganesh591 62733 /* खेळाडू */ 2704997 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Jersey.svg | team1_name = जर्सी | team2_image = Flag of Guernsey.svg | team2_name = गर्न्सी | from_date = १४ जून | to_date = १४ जून २०२६ | team1_captain = [[क्लोई ग्रीचॅन]] | team2_captain = क्रिस्टा दे ला मारे | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 2 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = ॲनालिस मेरिट (१०२) | team2_twenty20s_most_runs = केटी रॉबर्ट्स (२४) | team1_twenty20s_most_wickets = ऑलिव्हिया बॅस्टिन (४) | team2_twenty20s_most_wickets = ॲनी ले रे (४) }} '''गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६''' हा जून २०२६ मध्ये झालेला महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[गर्न्सी महिला क्रिकेट संघ]] १४ जून २०२६ रोजी दोन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[जर्सी]]च्या दौऱ्यावर गेला होता.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581 |title=Guernsey Women tour of Jersey 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ही मालिका '''महिला इंटर-इन्स्युलर २०२६''' या नावानेही खेळवण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://gg.linkedin.com/company/aspida-group-limited |title=Women's Inter Insular 2026 |publisher=Guernsey Cricket |via=LinkedIn |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> दोन्ही सामने जर्सीमधील ग्रेनव्हिल, सेंट सेव्हियर येथे खेळवण्यात आले आणि [[जर्सी महिला क्रिकेट संघ|जर्सीने]] मालिका २–० अशी जिंकली.<ref name="Cricinfo"/> ==खेळाडू== {| class="wikitable" ! जर्सी<ref>{{cite web |url=https://www.jerseycricket.je/latest-news/jersey-women-set-for-t20i-inter-insular-showdown |title=Jersey Women Set for T20I Inter-Insular Showdown |publisher=Jersey Cricket |date=११ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ! गर्न्सी<ref>{{cite web |url=https://www.linkedin.com/company/guernsey-cricket/ |title=Women's Inter Insular Squad Announcement |publisher=Guernsey Cricket |website=LinkedIn |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> |- | valign="top" | * [[क्लोई ग्रीचॅन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * एमी एकेनहेड * ऑलिव्हिया बॅस्टिन * मारिया दा रोचा * एरिन डफी * डेझी फिशर * केट फोलैन * लिली ग्रेग * मिया मॅग्वायर * ॲनालिस मेरिट * ट्रिनिटी स्मिथ * ग्रेस वेदरॉल * जेम्मा वेरी | valign="top" | * क्रिस्टा दे ला मारे ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * केटी रॉबर्ट * मॉली वॉटसन * ॲनी ले रे * इव्हा बुर्गेझ * एलिस मिलिंग्टन * मॉली रॉबिन्सन * हाना ॲटकिन्सन * फ्रान्सेस्का बलपिट * रोझी होम * रॅचेल मेरियन * फिलिपा स्टाहेलिन * ऑलिव्हिया मॉर्गन |} ==महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr|JEY}} | score1 = १६०/७ (२० षटके) | runs1 = ॲनालिस मेरिट ५२ (३८) | wickets1 = ॲनी ले रे २/१८ (४ षटके)<br>केटी रॉबर्ट २/२३ (३ षटके) | team2 = {{cr|GGY}} | score2 = ६० (१७.५ षटके) | runs2 = एलिस मिलिंग्टन १९ (२९) | wickets2 = [[क्लोई ग्रीचॅन]] ३/६ (३.५ षटके) | result = जर्सी १०० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581/jersey-women-vs-guernsey-women-1st-t20i-1539583/full-scorecard धावफलक] | venue = ग्रेनव्हिल, सेंट सेव्हियर | umpires = | motm = ॲनालिस मेरिट (जर्सी) | toss = गर्न्सीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = }} ===दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = १५:०० | team1 = {{cr|JEY}} | score1 = १८८/५ (२० षटके) | runs1 = एमी एकेनहेड ८५ (६४) | wickets1 = ॲनी ले रे २/३० (३ षटके)<br>ऑलिव्हिया मॉर्गन २/४४ (४ षटके) | team2 = {{cr|GGY}} | score2 = ८८/७ (२० षटके) | runs2 = केटी रॉबर्ट १८* (२२) | wickets2 = ऑलिव्हिया बॅस्टिन ३/१३ (३ षटके) | result = जर्सी १०० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581/jersey-women-vs-guernsey-women-2nd-t20i-1539584/full-scorecard धावफलक] | venue = ग्रेनव्हिल, सेंट सेव्हियर | umpires = | motm = | toss = गर्न्सीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581 क्रिकइन्फोवरील गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 70xaueu3ig7q3c3b9rmnqucaq3ocvum 2704998 2704997 2026-08-24T00:28:30Z Ganesh591 62733 /* महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका */ 2704998 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Jersey.svg | team1_name = जर्सी | team2_image = Flag of Guernsey.svg | team2_name = गर्न्सी | from_date = १४ जून | to_date = १४ जून २०२६ | team1_captain = [[क्लोई ग्रीचॅन]] | team2_captain = क्रिस्टा दे ला मारे | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 2 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = ॲनालिस मेरिट (१०२) | team2_twenty20s_most_runs = केटी रॉबर्ट्स (२४) | team1_twenty20s_most_wickets = ऑलिव्हिया बॅस्टिन (४) | team2_twenty20s_most_wickets = ॲनी ले रे (४) }} '''गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६''' हा जून २०२६ मध्ये झालेला महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[गर्न्सी महिला क्रिकेट संघ]] १४ जून २०२६ रोजी दोन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[जर्सी]]च्या दौऱ्यावर गेला होता.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581 |title=Guernsey Women tour of Jersey 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ही मालिका '''महिला इंटर-इन्स्युलर २०२६''' या नावानेही खेळवण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://gg.linkedin.com/company/aspida-group-limited |title=Women's Inter Insular 2026 |publisher=Guernsey Cricket |via=LinkedIn |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> दोन्ही सामने जर्सीमधील ग्रेनव्हिल, सेंट सेव्हियर येथे खेळवण्यात आले आणि [[जर्सी महिला क्रिकेट संघ|जर्सीने]] मालिका २–० अशी जिंकली.<ref name="Cricinfo"/> ==खेळाडू== {| class="wikitable" ! जर्सी<ref>{{cite web |url=https://www.jerseycricket.je/latest-news/jersey-women-set-for-t20i-inter-insular-showdown |title=Jersey Women Set for T20I Inter-Insular Showdown |publisher=Jersey Cricket |date=११ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ! गर्न्सी<ref>{{cite web |url=https://www.linkedin.com/company/guernsey-cricket/ |title=Women's Inter Insular Squad Announcement |publisher=Guernsey Cricket |website=LinkedIn |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> |- | valign="top" | * [[क्लोई ग्रीचॅन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * एमी एकेनहेड * ऑलिव्हिया बॅस्टिन * मारिया दा रोचा * एरिन डफी * डेझी फिशर * केट फोलैन * लिली ग्रेग * मिया मॅग्वायर * ॲनालिस मेरिट * ट्रिनिटी स्मिथ * ग्रेस वेदरॉल * जेम्मा वेरी | valign="top" | * क्रिस्टा दे ला मारे ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * केटी रॉबर्ट * मॉली वॉटसन * ॲनी ले रे * इव्हा बुर्गेझ * एलिस मिलिंग्टन * मॉली रॉबिन्सन * हाना ॲटकिन्सन * फ्रान्सेस्का बलपिट * रोझी होम * रॅचेल मेरियन * फिलिपा स्टाहेलिन * ऑलिव्हिया मॉर्गन |} ==महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr|JEY}} | score1 = १६०/७ (२० षटके) | runs1 = ॲनालिस मेरिट ५२ (३८) | wickets1 = ॲनी ले रे २/१८ (४ षटके)<br>केटी रॉबर्ट २/२३ (३ षटके) | team2 = {{cr|GGY}} | score2 = ६० (१७.५ षटके) | runs2 = एलिस मिलिंग्टन १९ (२९) | wickets2 = [[क्लोई ग्रीचॅन]] ३/६ (३.५ षटके) | result = जर्सी १०० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581/jersey-women-vs-guernsey-women-1st-t20i-1539583/full-scorecard धावफलक] | venue = ग्रेनव्हिल, सेंट सेव्हियर | toss = गर्न्सीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | motm = ॲनालिस मेरिट (जर्सी) | notes = केटी रॉबर्टने महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} ===दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = १५:०० | team1 = {{cr|JEY}} | score1 = १८८/५ (२० षटके) | runs1 = एमी एकेनहेड ८५ (६४) | wickets1 = ॲनी ले रे २/३० (३ षटके)<br>ऑलिव्हिया मॉर्गन २/४४ (४ षटके) | team2 = {{cr|GGY}} | score2 = ८८/७ (२० षटके) | runs2 = केटी रॉबर्ट १८* (२२) | wickets2 = ऑलिव्हिया बॅस्टिन ३/१३ (३ षटके) | result = जर्सी १०० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581/jersey-women-vs-guernsey-women-2nd-t20i-1539584/full-scorecard धावफलक] | venue = ग्रेनव्हिल, सेंट सेव्हियर | toss = गर्न्सीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | motm = एमी एकेनहेड (जर्सी) | notes = जेम्मा वेरीने महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. * एमी एकेनहेडची ८५ धावांची खेळी जर्सी महिलांची महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमधील सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या ठरली. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581 क्रिकइन्फोवरील गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] axitsyyjorjhale3bd7l9np6dus5alo 2705006 2704998 2026-08-24T01:25:54Z Ganesh591 62733 /* बाह्य दुवे */ 2705006 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Jersey.svg | team1_name = जर्सी | team2_image = Flag of Guernsey.svg | team2_name = गर्न्सी | from_date = १४ जून | to_date = १४ जून २०२६ | team1_captain = [[क्लोई ग्रीचॅन]] | team2_captain = क्रिस्टा दे ला मारे | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 2 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = ॲनालिस मेरिट (१०२) | team2_twenty20s_most_runs = केटी रॉबर्ट्स (२४) | team1_twenty20s_most_wickets = ऑलिव्हिया बॅस्टिन (४) | team2_twenty20s_most_wickets = ॲनी ले रे (४) }} '''गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६''' हा जून २०२६ मध्ये झालेला महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[गर्न्सी महिला क्रिकेट संघ]] १४ जून २०२६ रोजी दोन [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[जर्सी]]च्या दौऱ्यावर गेला होता.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581 |title=Guernsey Women tour of Jersey 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ही मालिका '''महिला इंटर-इन्स्युलर २०२६''' या नावानेही खेळवण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://gg.linkedin.com/company/aspida-group-limited |title=Women's Inter Insular 2026 |publisher=Guernsey Cricket |via=LinkedIn |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> दोन्ही सामने जर्सीमधील ग्रेनव्हिल, सेंट सेव्हियर येथे खेळवण्यात आले आणि [[जर्सी महिला क्रिकेट संघ|जर्सीने]] मालिका २–० अशी जिंकली.<ref name="Cricinfo"/> ==खेळाडू== {| class="wikitable" ! जर्सी<ref>{{cite web |url=https://www.jerseycricket.je/latest-news/jersey-women-set-for-t20i-inter-insular-showdown |title=Jersey Women Set for T20I Inter-Insular Showdown |publisher=Jersey Cricket |date=११ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ! गर्न्सी<ref>{{cite web |url=https://www.linkedin.com/company/guernsey-cricket/ |title=Women's Inter Insular Squad Announcement |publisher=Guernsey Cricket |website=LinkedIn |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> |- | valign="top" | * [[क्लोई ग्रीचॅन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * एमी एकेनहेड * ऑलिव्हिया बॅस्टिन * मारिया दा रोचा * एरिन डफी * डेझी फिशर * केट फोलैन * लिली ग्रेग * मिया मॅग्वायर * ॲनालिस मेरिट * ट्रिनिटी स्मिथ * ग्रेस वेदरॉल * जेम्मा वेरी | valign="top" | * क्रिस्टा दे ला मारे ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * केटी रॉबर्ट * मॉली वॉटसन * ॲनी ले रे * इव्हा बुर्गेझ * एलिस मिलिंग्टन * मॉली रॉबिन्सन * हाना ॲटकिन्सन * फ्रान्सेस्का बलपिट * रोझी होम * रॅचेल मेरियन * फिलिपा स्टाहेलिन * ऑलिव्हिया मॉर्गन |} ==महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr|JEY}} | score1 = १६०/७ (२० षटके) | runs1 = ॲनालिस मेरिट ५२ (३८) | wickets1 = ॲनी ले रे २/१८ (४ षटके)<br>केटी रॉबर्ट २/२३ (३ षटके) | team2 = {{cr|GGY}} | score2 = ६० (१७.५ षटके) | runs2 = एलिस मिलिंग्टन १९ (२९) | wickets2 = [[क्लोई ग्रीचॅन]] ३/६ (३.५ षटके) | result = जर्सी १०० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581/jersey-women-vs-guernsey-women-1st-t20i-1539583/full-scorecard धावफलक] | venue = ग्रेनव्हिल, सेंट सेव्हियर | toss = गर्न्सीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | motm = ॲनालिस मेरिट (जर्सी) | notes = केटी रॉबर्टने महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} ===दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १४ जून २०२६ | time = १५:०० | team1 = {{cr|JEY}} | score1 = १८८/५ (२० षटके) | runs1 = एमी एकेनहेड ८५ (६४) | wickets1 = ॲनी ले रे २/३० (३ षटके)<br>ऑलिव्हिया मॉर्गन २/४४ (४ षटके) | team2 = {{cr|GGY}} | score2 = ८८/७ (२० षटके) | runs2 = केटी रॉबर्ट १८* (२२) | wickets2 = ऑलिव्हिया बॅस्टिन ३/१३ (३ षटके) | result = जर्सी १०० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581/jersey-women-vs-guernsey-women-2nd-t20i-1539584/full-scorecard धावफलक] | venue = ग्रेनव्हिल, सेंट सेव्हियर | toss = गर्न्सीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | motm = एमी एकेनहेड (जर्सी) | notes = जेम्मा वेरीने महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. * एमी एकेनहेडची ८५ धावांची खेळी जर्सी महिलांची महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमधील सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या ठरली. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/guernsey-women-in-jersey-2026-1539581 क्रिकइन्फोवरील गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] j992mzc8rcnfa7h20nuqp7955wrjc83 0 383165 2704999 2026-08-24T00:47:54Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = माल्टा महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Cyprus.svg | team1_name = सायप्रस | team2_image = Flag of Malta.svg | team2_name = माल्टा | from_date = १८ जून | to_date = २० जून २०२६ | team1_captain = इरेशा चतुरा... 2704999 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = माल्टा महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Cyprus.svg | team1_name = सायप्रस | team2_image = Flag of Malta.svg | team2_name = माल्टा | from_date = १८ जून | to_date = २० जून २०२६ | team1_captain = इरेशा चतुरानी | team2_captain = अनुपमा रमेशन (पहिला, दुसरा व पाचवा)<br>जेसिका रायमर (तिसरा व चौथा) | no_of_twenty20s = ५ | team1_twenty20s_won = ५ | team2_twenty20s_won = ० | team1_twenty20s_most_runs = इरेशा चतुरानी (१३१) | team2_twenty20s_most_runs = अनुपमा रमेशन (४४) | team1_twenty20s_most_wickets = आयेशा दिरान्नेहेलागे (९)<br>सामंथी दुनुकेदेनिया (९) | team2_twenty20s_most_wickets = सिल्डा जॉय (९) | player_of_twenty20_series = इरेशा चतुरानी (सायप्रस) }} '''माल्टा महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६''' हा जून २०२६ मध्ये झालेला महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[माल्टा राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|माल्टा महिला क्रिकेट संघाने]] १८ ते २० जून २०२६ दरम्यान पाच [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी सायप्रसचा दौरा केला.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320 |title=Malta Women in Cyprus 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> सर्व सामने [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] येथे खेळवण्यात आले. ही मालिका २०२६ आयसीसी महिला क्रिकेट सप्ताहाच्या (''ICC Women's Cricket Week'') उपक्रमाचा भाग होती.<ref name="CyprusMail">{{cite web |url=https://cyprus-mail.com/2026/06/23/cypriot-women-cricketers-show-the-men-how-it-s-done |title=Cypriot women cricketers show the men how it’s done |work=Cyprus Mail |date=२३ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> [[सायप्रस राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|सायप्रस]] आणि माल्टा यांच्यातील ही पहिली महिला टी२०आ लढत तसेच दोन्ही क्रिकेट मंडळांमधील पहिली द्विपक्षीय मालिका होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/cyprus-vs-malta-womens-t20i-series-2026/ |title=Cyprus Cricket to host Malta Women for T20I series in June 2026 |publisher=Czarsportz Global |date=१७ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> सायप्रसने पाचही सामने जिंकून मालिका ५–० अशी जिंकली. सायप्रसची कर्णधार इरेशा चतुरानी १३१ धावांसह मालिकेतील सर्वाधिक धावा करणारी फलंदाज ठरली आणि तिला मालिकेतील सर्वात मौल्यवान खेळाडू म्हणून गौरवण्यात आले.<ref name="CyprusMail"/> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 8ztvugq1mvcltk7p2ghu4uk2ja2v7ha 2705000 2704999 2026-08-24T00:49:33Z Ganesh591 62733 2705000 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = माल्टा महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Cyprus.svg | team1_name = सायप्रस | team2_image = Flag of Malta.svg | team2_name = माल्टा | from_date = १८ जून | to_date = २० जून २०२६ | team1_captain = इरेशा चतुरानी | team2_captain = अनुपमा रमेशन (पहिला, दुसरा व पाचवा)<br>जेसिका रायमर (तिसरा व चौथा) | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 5 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = इरेशा चतुरानी (१३१) | team2_twenty20s_most_runs = अनुपमा रमेशन (४४) | team1_twenty20s_most_wickets = आयेशा दिरान्नेहेलागे (९)<br>सामंथी दुनुकेदेनिया (९) | team2_twenty20s_most_wickets = सिल्डा जॉय (९) | player_of_twenty20_series = इरेशा चतुरानी (सायप्रस) }} '''माल्टा महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६''' हा जून २०२६ मध्ये झालेला महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[माल्टा राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|माल्टा महिला क्रिकेट संघाने]] १८ ते २० जून २०२६ दरम्यान पाच [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी सायप्रसचा दौरा केला.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320 |title=Malta Women in Cyprus 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> सर्व सामने [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] येथे खेळवण्यात आले. ही मालिका २०२६ आयसीसी महिला क्रिकेट सप्ताहाच्या उपक्रमाचा भाग होती.<ref name="CyprusMail">{{cite web |url=https://cyprus-mail.com/2026/06/23/cypriot-women-cricketers-show-the-men-how-it-s-done |title=Cypriot women cricketers show the men how it’s done |work=Cyprus Mail |date=२३ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> [[सायप्रस राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|सायप्रस]] आणि माल्टा यांच्यातील ही पहिली महिला टी२०आ लढत तसेच दोन्ही क्रिकेट मंडळांमधील पहिली द्विपक्षीय मालिका होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/cyprus-vs-malta-womens-t20i-series-2026/ |title=Cyprus Cricket to host Malta Women for T20I series in June 2026 |publisher=Czarsportz Global |date=१७ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> सायप्रसने पाचही सामने जिंकून मालिका ५–० अशी जिंकली. सायप्रसची कर्णधार इरेशा चतुरानी १३१ धावांसह मालिकेतील सर्वाधिक धावा करणारी फलंदाज ठरली आणि तिला मालिकेतील सर्वात मौल्यवान खेळाडू म्हणून गौरवण्यात आले.<ref name="CyprusMail"/> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 9z4mo2p15kldxq6503x4fawiyr7trri 2705001 2705000 2026-08-24T00:56:29Z Ganesh591 62733 2705001 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = माल्टा महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Cyprus.svg | team1_name = सायप्रस | team2_image = Flag of Malta.svg | team2_name = माल्टा | from_date = १८ जून | to_date = २० जून २०२६ | team1_captain = इरेशा चतुरानी | team2_captain = अनुपमा रमेशन (पहिला, दुसरा व पाचवा)<br>जेसिका रायमर (तिसरा व चौथा) | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 5 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = इरेशा चतुरानी (१३१) | team2_twenty20s_most_runs = अनुपमा रमेशन (४४) | team1_twenty20s_most_wickets = आयेशा दिरान्नेहेलागे (९)<br>सामंथी दुनुकेदेनिया (९) | team2_twenty20s_most_wickets = सिल्डा जॉय (९) | player_of_twenty20_series = इरेशा चतुरानी (सायप्रस) }} '''माल्टा महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६''' हा जून २०२६ मध्ये झालेला महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[माल्टा राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|माल्टा महिला क्रिकेट संघाने]] १८ ते २० जून २०२६ दरम्यान पाच [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी सायप्रसचा दौरा केला.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320 |title=Malta Women in Cyprus 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> सर्व सामने [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] येथे खेळवण्यात आले. ही मालिका २०२६ आयसीसी महिला क्रिकेट सप्ताहाच्या उपक्रमाचा भाग होती.<ref name="CyprusMail">{{cite web |url=https://cyprus-mail.com/2026/06/23/cypriot-women-cricketers-show-the-men-how-it-s-done |title=Cypriot women cricketers show the men how it’s done |work=Cyprus Mail |date=२३ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> [[सायप्रस राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|सायप्रस]] आणि माल्टा यांच्यातील ही पहिली महिला टी२०आ लढत तसेच दोन्ही क्रिकेट मंडळांमधील पहिली द्विपक्षीय मालिका होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/cyprus-vs-malta-womens-t20i-series-2026/ |title=Cyprus Cricket to host Malta Women for T20I series in June 2026 |publisher=Czarsportz Global |date=१७ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> सायप्रसने पाचही सामने जिंकून मालिका ५–० अशी जिंकली. सायप्रसची कर्णधार इरेशा चतुरानी १३१ धावांसह मालिकेतील सर्वाधिक धावा करणारी फलंदाज ठरली आणि तिला मालिकेतील सर्वात मौल्यवान खेळाडू म्हणून गौरवण्यात आले.<ref name="CyprusMail"/> ==खेळाडू== {| class="wikitable" ! सायप्रस<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/cyprus-vs-malta-womens-t20i-series-2026/ |title=Cyprus Cricket to host Malta Women for T20I series in June 2026 |publisher=Czarsportz Global |date=१७ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ! माल्टा<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320 |title=Malta Women in Cyprus 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> |- | valign="top" | * इरेशा चतुरानी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ॲलेक्झांड्रा टेलर * आयेशा दिरान्नेहेलागे * चंद्रिका विजेसिंघे * सामंथी दुनुकेदेनिया * दिलिनी इशारा * दिनेल्का कोरलालागे * सास्मी जयकोडी * निलमिनी लियानागे * शशिका मुदियान्सेलागे * थमारा डी सिल्वा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मिलिनी मुदियान्सेलागे * नदीशा वारुवांगोडागे * निलुषा करियावासम * शायमा अराच्चिगे | valign="top" | * अनुपमा रमेशन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जेसिका रायमर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लिखिता यादव * निकोला डी ब्रॉमहेड * रेश्मा राघवन * सिल्डा जॉय * सिल्वाना बांदेवा * स्टेला अरूजा * सुसान जॉर्ज * श्वेता मीहल्लागे * तनूजा शरफुद्दीन * सँड्रा कोएल्हो |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 7ovewucij7uscs4m8phws51rxnvz3g0 2705002 2705001 2026-08-24T01:03:16Z Ganesh591 62733 /* खेळाडू */ 2705002 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = माल्टा महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Cyprus.svg | team1_name = सायप्रस | team2_image = Flag of Malta.svg | team2_name = माल्टा | from_date = १८ जून | to_date = २० जून २०२६ | team1_captain = इरेशा चतुरानी | team2_captain = अनुपमा रमेशन (पहिला, दुसरा व पाचवा)<br>जेसिका रायमर (तिसरा व चौथा) | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 5 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = इरेशा चतुरानी (१३१) | team2_twenty20s_most_runs = अनुपमा रमेशन (४४) | team1_twenty20s_most_wickets = आयेशा दिरान्नेहेलागे (९)<br>सामंथी दुनुकेदेनिया (९) | team2_twenty20s_most_wickets = सिल्डा जॉय (९) | player_of_twenty20_series = इरेशा चतुरानी (सायप्रस) }} '''माल्टा महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६''' हा जून २०२६ मध्ये झालेला महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[माल्टा राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|माल्टा महिला क्रिकेट संघाने]] १८ ते २० जून २०२६ दरम्यान पाच [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी सायप्रसचा दौरा केला.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320 |title=Malta Women in Cyprus 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> सर्व सामने [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] येथे खेळवण्यात आले. ही मालिका २०२६ आयसीसी महिला क्रिकेट सप्ताहाच्या उपक्रमाचा भाग होती.<ref name="CyprusMail">{{cite web |url=https://cyprus-mail.com/2026/06/23/cypriot-women-cricketers-show-the-men-how-it-s-done |title=Cypriot women cricketers show the men how it’s done |work=Cyprus Mail |date=२३ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> [[सायप्रस राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|सायप्रस]] आणि माल्टा यांच्यातील ही पहिली महिला टी२०आ लढत तसेच दोन्ही क्रिकेट मंडळांमधील पहिली द्विपक्षीय मालिका होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/cyprus-vs-malta-womens-t20i-series-2026/ |title=Cyprus Cricket to host Malta Women for T20I series in June 2026 |publisher=Czarsportz Global |date=१७ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> सायप्रसने पाचही सामने जिंकून मालिका ५–० अशी जिंकली. सायप्रसची कर्णधार इरेशा चतुरानी १३१ धावांसह मालिकेतील सर्वाधिक धावा करणारी फलंदाज ठरली आणि तिला मालिकेतील सर्वात मौल्यवान खेळाडू म्हणून गौरवण्यात आले.<ref name="CyprusMail"/> ==खेळाडू== {| class="wikitable" ! सायप्रस<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/cyprus-vs-malta-womens-t20i-series-2026/ |title=Cyprus Cricket to host Malta Women for T20I series in June 2026 |publisher=Czarsportz Global |date=१७ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ! माल्टा<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320 |title=Malta Women in Cyprus 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> |- | valign="top" | * इरेशा चतुरानी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ॲलेक्झांड्रा टेलर * आयेशा दिरान्नेहेलागे * चंद्रिका विजेसिंघे * सामंथी दुनुकेदेनिया * दिलिनी इशारा * दिनेल्का कोरलालागे * सास्मी जयकोडी * निलमिनी लियानागे * शशिका मुदियान्सेलागे * थमारा डी सिल्वा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मिलिनी मुदियान्सेलागे * नदीशा वारुवांगोडागे * निलुषा करियावासम * शायमा अराच्चिगे | valign="top" | * अनुपमा रमेशन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जेसिका रायमर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लिखिता यादव * निकोला डी ब्रॉमहेड * रेश्मा राघवन * सिल्डा जॉय * सिल्वाना बांदेवा * स्टेला अरूजा * सुसान जॉर्ज * श्वेता मीहल्लागे * तनूजा शरफुद्दीन * सँड्रा कोएल्हो |} ==महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १८ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{cr|CYP}} | score1 = ९५ (१९.५ षटके) | runs1 = इरेशा चतुरानी १७ (२१) | wickets1 = लिखिता यादव २/१६ (४ षटके)<br>सिल्डा जॉय २/१७ (४ षटके) | team2 = {{cr|MLT}} | score2 = ७१ (१८.३ षटके) | runs2 = अनुपमा रमेशन १४ (२३) | wickets2 = दिनेल्का कोरलालागे ४/९ (३.३ षटके) | result = सायप्रस २४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320/cyprus-women-vs-malta-women-1st-t20i-1540322/full-scorecard धावफलक] | venue = हॅपी व्हॅली मैदान, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] | umpires = | motm = दिनेल्का कोरलालागे (सायप्रस) | toss = माल्टाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = रेश्मा राघवन, सुसान जॉर्ज आणि श्वेता डॉन (माल्टा) यांनी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. * दिनेल्का कोरलालागेने ४/९ अशी तिच्या महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील सर्वोत्तम गोलंदाजी केली. }} ===दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १८ जून २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr|CYP}} | score1 = १२६/४ (२० षटके) | runs1 = इरेशा चतुरानी ६९[[नाबाद|*]] (६९) | wickets1 = लिखिता यादव २/२३ (४ षटके) | team2 = {{cr|MLT}} | score2 = ४४ (१४.१ षटके) | runs2 = निकोला डी ब्रॉमहेड ७ (२१) | wickets2 = इरेशा चतुरानी ३/६ (३.१ षटके) | result = सायप्रस ८२ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320/cyprus-women-vs-malta-women-2nd-t20i-1540323/full-scorecard धावफलक] | venue = हॅपी व्हॅली मैदान, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] | umpires = | motm = इरेशा चतुरानी (सायप्रस) | toss = सायप्रसने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = इरेशा चतुरानीची ६९[[नाबाद|*]] धावांची खेळी तिच्या महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या ठरली. * इरेशा चतुरानीने ३/६ अशी तिच्या महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील सर्वोत्तम गोलंदाजी केली. }} ===तिसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १९ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{cr|MLT}} | score1 = ३९ (१४ षटके) | runs1 = सुसान जॉर्ज ७[[नाबाद|*]] (१७) | wickets1 = आयेशा दिरान्नेहेलागे ३/५ (२ षटके)<br>ॲलेक्झांड्रा टेलर ३/६ (४ षटके) | team2 = {{cr|CYP}} | score2 = ४०/५ (९.२ षटके) | runs2 = सामंथी दुनुकेदेनिया १७[[नाबाद|*]] (२०) | wickets2 = सिल्डा जॉय २/१४ (३ षटके) | result = सायप्रस ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320/malta-women-vs-cyprus-women-3rd-t20i-1540324/full-scorecard धावफलक] | venue = हॅपी व्हॅली मैदान, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] | umpires = | motm = ॲलेक्झांड्रा टेलर (सायप्रस) | toss = माल्टाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = ॲलेक्झांड्रा टेलरने ३/६ अशी तिच्या महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील सर्वोत्तम गोलंदाजी केली. * आयेशा दिरान्नेहेलागेने ३/५ अशी तिच्या महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील सर्वोत्तम गोलंदाजी केली. }} ===चौथा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १९ जून २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr|CYP}} | score1 = ८९ (१९ षटके) | runs1 = आयेशा दिरान्नेहेलागे २२ (३२) | wickets1 = अनुपमा रमेशन ३/१३ (४ षटके)<br>श्वेता डॉन ३/१९ (४ षटके) | team2 = {{cr|MLT}} | score2 = ६१ (१८.५ षटके) | runs2 = अनुपमा रमेशन २२[[नाबाद|*]] (३०) | wickets2 = आयेशा दिरान्नेहेलागे २/१४ (४ षटके)<br>चंद्रिका विजेसिंघे २/१५ (४ षटके) | result = सायप्रस २८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320/cyprus-women-vs-malta-women-4th-t20i-1540325/full-scorecard धावफलक] | venue = हॅपी व्हॅली मैदान, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] | umpires = | motm = आयेशा दिरान्नेहेलागे (सायप्रस) | toss = माल्टाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = श्वेता डॉनने ३/१९ अशी तिच्या महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील सर्वोत्तम गोलंदाजी केली. }} ===पाचवा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २० जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{cr|CYP}} | score1 = ८१/९ (२० षटके) | runs1 = इरेशा चतुरानी ३० (४२) | wickets1 = सिल्डा जॉय ३/१३ (४ षटके) | team2 = {{cr|MLT}} | score2 = ३० (१५.२ षटके) | runs2 = श्वेता डॉन ६ (२२) | wickets2 = सामंथी दुनुकेदेनिया ४/१० (३.२ षटके) | result = सायप्रस ५१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320/cyprus-women-vs-malta-women-5th-t20i-1540326/full-scorecard धावफलक] | venue = हॅपी व्हॅली मैदान, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] | umpires = | motm = इरेशा चतुरानी (सायप्रस) | toss = माल्टाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = सिल्डा जॉयने ३/१३ अशी तिच्या महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील सर्वोत्तम गोलंदाजी केली. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] e7xxpssel6ap0xpiwckfts0n7ydl3ss 2705005 2705002 2026-08-24T01:25:12Z Ganesh591 62733 /* बाह्य दुवे */ 2705005 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = माल्टा महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Cyprus.svg | team1_name = सायप्रस | team2_image = Flag of Malta.svg | team2_name = माल्टा | from_date = १८ जून | to_date = २० जून २०२६ | team1_captain = इरेशा चतुरानी | team2_captain = अनुपमा रमेशन (पहिला, दुसरा व पाचवा)<br>जेसिका रायमर (तिसरा व चौथा) | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 5 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = इरेशा चतुरानी (१३१) | team2_twenty20s_most_runs = अनुपमा रमेशन (४४) | team1_twenty20s_most_wickets = आयेशा दिरान्नेहेलागे (९)<br>सामंथी दुनुकेदेनिया (९) | team2_twenty20s_most_wickets = सिल्डा जॉय (९) | player_of_twenty20_series = इरेशा चतुरानी (सायप्रस) }} '''माल्टा महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६''' हा जून २०२६ मध्ये झालेला महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[माल्टा राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|माल्टा महिला क्रिकेट संघाने]] १८ ते २० जून २०२६ दरम्यान पाच [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी सायप्रसचा दौरा केला.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320 |title=Malta Women in Cyprus 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> सर्व सामने [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] येथे खेळवण्यात आले. ही मालिका २०२६ आयसीसी महिला क्रिकेट सप्ताहाच्या उपक्रमाचा भाग होती.<ref name="CyprusMail">{{cite web |url=https://cyprus-mail.com/2026/06/23/cypriot-women-cricketers-show-the-men-how-it-s-done |title=Cypriot women cricketers show the men how it’s done |work=Cyprus Mail |date=२३ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> [[सायप्रस राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|सायप्रस]] आणि माल्टा यांच्यातील ही पहिली महिला टी२०आ लढत तसेच दोन्ही क्रिकेट मंडळांमधील पहिली द्विपक्षीय मालिका होती.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/cyprus-vs-malta-womens-t20i-series-2026/ |title=Cyprus Cricket to host Malta Women for T20I series in June 2026 |publisher=Czarsportz Global |date=१७ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> सायप्रसने पाचही सामने जिंकून मालिका ५–० अशी जिंकली. सायप्रसची कर्णधार इरेशा चतुरानी १३१ धावांसह मालिकेतील सर्वाधिक धावा करणारी फलंदाज ठरली आणि तिला मालिकेतील सर्वात मौल्यवान खेळाडू म्हणून गौरवण्यात आले.<ref name="CyprusMail"/> ==खेळाडू== {| class="wikitable" ! सायप्रस<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/cyprus-vs-malta-womens-t20i-series-2026/ |title=Cyprus Cricket to host Malta Women for T20I series in June 2026 |publisher=Czarsportz Global |date=१७ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ! माल्टा<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320 |title=Malta Women in Cyprus 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> |- | valign="top" | * इरेशा चतुरानी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ॲलेक्झांड्रा टेलर * आयेशा दिरान्नेहेलागे * चंद्रिका विजेसिंघे * सामंथी दुनुकेदेनिया * दिलिनी इशारा * दिनेल्का कोरलालागे * सास्मी जयकोडी * निलमिनी लियानागे * शशिका मुदियान्सेलागे * थमारा डी सिल्वा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मिलिनी मुदियान्सेलागे * नदीशा वारुवांगोडागे * निलुषा करियावासम * शायमा अराच्चिगे | valign="top" | * अनुपमा रमेशन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जेसिका रायमर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लिखिता यादव * निकोला डी ब्रॉमहेड * रेश्मा राघवन * सिल्डा जॉय * सिल्वाना बांदेवा * स्टेला अरूजा * सुसान जॉर्ज * श्वेता मीहल्लागे * तनूजा शरफुद्दीन * सँड्रा कोएल्हो |} ==महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १८ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{cr|CYP}} | score1 = ९५ (१९.५ षटके) | runs1 = इरेशा चतुरानी १७ (२१) | wickets1 = लिखिता यादव २/१६ (४ षटके)<br>सिल्डा जॉय २/१७ (४ षटके) | team2 = {{cr|MLT}} | score2 = ७१ (१८.३ षटके) | runs2 = अनुपमा रमेशन १४ (२३) | wickets2 = दिनेल्का कोरलालागे ४/९ (३.३ षटके) | result = सायप्रस २४ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320/cyprus-women-vs-malta-women-1st-t20i-1540322/full-scorecard धावफलक] | venue = हॅपी व्हॅली मैदान, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] | umpires = | motm = दिनेल्का कोरलालागे (सायप्रस) | toss = माल्टाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = रेश्मा राघवन, सुसान जॉर्ज आणि श्वेता डॉन (माल्टा) यांनी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. * दिनेल्का कोरलालागेने ४/९ अशी तिच्या महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील सर्वोत्तम गोलंदाजी केली. }} ===दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १८ जून २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr|CYP}} | score1 = १२६/४ (२० षटके) | runs1 = इरेशा चतुरानी ६९[[नाबाद|*]] (६९) | wickets1 = लिखिता यादव २/२३ (४ षटके) | team2 = {{cr|MLT}} | score2 = ४४ (१४.१ षटके) | runs2 = निकोला डी ब्रॉमहेड ७ (२१) | wickets2 = इरेशा चतुरानी ३/६ (३.१ षटके) | result = सायप्रस ८२ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320/cyprus-women-vs-malta-women-2nd-t20i-1540323/full-scorecard धावफलक] | venue = हॅपी व्हॅली मैदान, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] | umpires = | motm = इरेशा चतुरानी (सायप्रस) | toss = सायप्रसने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = इरेशा चतुरानीची ६९[[नाबाद|*]] धावांची खेळी तिच्या महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या ठरली. * इरेशा चतुरानीने ३/६ अशी तिच्या महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील सर्वोत्तम गोलंदाजी केली. }} ===तिसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १९ जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{cr|MLT}} | score1 = ३९ (१४ षटके) | runs1 = सुसान जॉर्ज ७[[नाबाद|*]] (१७) | wickets1 = आयेशा दिरान्नेहेलागे ३/५ (२ षटके)<br>ॲलेक्झांड्रा टेलर ३/६ (४ षटके) | team2 = {{cr|CYP}} | score2 = ४०/५ (९.२ षटके) | runs2 = सामंथी दुनुकेदेनिया १७[[नाबाद|*]] (२०) | wickets2 = सिल्डा जॉय २/१४ (३ षटके) | result = सायप्रस ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320/malta-women-vs-cyprus-women-3rd-t20i-1540324/full-scorecard धावफलक] | venue = हॅपी व्हॅली मैदान, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] | umpires = | motm = ॲलेक्झांड्रा टेलर (सायप्रस) | toss = माल्टाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = ॲलेक्झांड्रा टेलरने ३/६ अशी तिच्या महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील सर्वोत्तम गोलंदाजी केली. * आयेशा दिरान्नेहेलागेने ३/५ अशी तिच्या महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील सर्वोत्तम गोलंदाजी केली. }} ===चौथा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १९ जून २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr|CYP}} | score1 = ८९ (१९ षटके) | runs1 = आयेशा दिरान्नेहेलागे २२ (३२) | wickets1 = अनुपमा रमेशन ३/१३ (४ षटके)<br>श्वेता डॉन ३/१९ (४ षटके) | team2 = {{cr|MLT}} | score2 = ६१ (१८.५ षटके) | runs2 = अनुपमा रमेशन २२[[नाबाद|*]] (३०) | wickets2 = आयेशा दिरान्नेहेलागे २/१४ (४ षटके)<br>चंद्रिका विजेसिंघे २/१५ (४ षटके) | result = सायप्रस २८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320/cyprus-women-vs-malta-women-4th-t20i-1540325/full-scorecard धावफलक] | venue = हॅपी व्हॅली मैदान, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] | umpires = | motm = आयेशा दिरान्नेहेलागे (सायप्रस) | toss = माल्टाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = श्वेता डॉनने ३/१९ अशी तिच्या महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील सर्वोत्तम गोलंदाजी केली. }} ===पाचवा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २० जून २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{cr|CYP}} | score1 = ८१/९ (२० षटके) | runs1 = इरेशा चतुरानी ३० (४२) | wickets1 = सिल्डा जॉय ३/१३ (४ षटके) | team2 = {{cr|MLT}} | score2 = ३० (१५.२ षटके) | runs2 = श्वेता डॉन ६ (२२) | wickets2 = सामंथी दुनुकेदेनिया ४/१० (३.२ षटके) | result = सायप्रस ५१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320/cyprus-women-vs-malta-women-5th-t20i-1540326/full-scorecard धावफलक] | venue = हॅपी व्हॅली मैदान, [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] | umpires = | motm = इरेशा चतुरानी (सायप्रस) | toss = माल्टाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = सिल्डा जॉयने ३/१३ अशी तिच्या महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील सर्वोत्तम गोलंदाजी केली. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/malta-women-in-cyprus-2026-1540320 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 92gv4gmmkn5419hjgaff168ncwwgqnj 0 383166 2705004 2026-08-24T01:22:33Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका | fromdate = १८ जून | todate = २३ जून २०२६ | administrator = [[क्रिकेट नामिबिया]] | cricket format = [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] | tournament format = राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|दुहेरी... 2705004 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका | fromdate = १८ जून | todate = २३ जून २०२६ | administrator = [[क्रिकेट नामिबिया]] | cricket format = [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|दुहेरी साखळी सामने]] | host = [[नामिबिया]] | champions = {{cr|NAM}} | count = १ | runner_up = {{cr|HKG}} | participants = ३ | matches = ६ | most_runs = ज्युनियर तान्यांडा (१६५) | most_wickets = [[यान बाल्ट]] (७)<br>[[नसरुल्ला राणा]] (७)<br>[[एहसान खान]] (७) }} '''२०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका''' (''Namibia T20 Tri-Series 2026'') ही जून २०२६ मध्ये [[नामिबिया]] येथे आयोजित केलेली [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] क्रिकेट स्पर्धा होती.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726 |title=Namibia T20 Tri-Series 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> या स्पर्धेत यजमान [[नामिबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँग काँग]] आणि [[नायजेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नायजेरिया]] या तीन संघांनी भाग घेतला. १८ ते २३ जून २०२६ दरम्यान सर्व सहा सामने [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] येथे खेळवण्यात आले.<ref name="Cricinfo"/> स्पर्धा दुहेरी साखळी पद्धतीने खेळवण्यात आली, ज्यामध्ये प्रत्येक संघाने इतर दोन्ही संघांविरुद्ध प्रत्येकी दोन सामने खेळले. नामिबियाने आपले चारही सामने जिंकून गुणतालिकेत अव्वल स्थान मिळवत स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले, तर हाँग काँग दोन विजयांसह उपविजेता ठरला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726/match-schedule-fixtures-and-results |title=Namibia T20 Tri-Series 2026 – Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ज्युनियर तान्यांडाने स्पर्धेत सर्वाधिक १६५ धावा केल्या, तर [[यान बाल्ट]], [[नसरुल्ला राणा]] आणि [[एहसान खान]] यांनी प्रत्येकी सात बळी घेतले. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:नामिबियामधील क्रिकेट]] lq4f0r7nwa9olk2c4jb7kmtnk4f0h9p 2705007 2705004 2026-08-24T01:27:14Z Ganesh591 62733 /* बाह्य दुवे */ 2705007 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका | fromdate = १८ जून | todate = २३ जून २०२६ | administrator = [[क्रिकेट नामिबिया]] | cricket format = [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|दुहेरी साखळी सामने]] | host = [[नामिबिया]] | champions = {{cr|NAM}} | count = १ | runner_up = {{cr|HKG}} | participants = ३ | matches = ६ | most_runs = ज्युनियर तान्यांडा (१६५) | most_wickets = [[यान बाल्ट]] (७)<br>[[नसरुल्ला राणा]] (७)<br>[[एहसान खान]] (७) }} '''२०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका''' (''Namibia T20 Tri-Series 2026'') ही जून २०२६ मध्ये [[नामिबिया]] येथे आयोजित केलेली [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] क्रिकेट स्पर्धा होती.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726 |title=Namibia T20 Tri-Series 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> या स्पर्धेत यजमान [[नामिबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँग काँग]] आणि [[नायजेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नायजेरिया]] या तीन संघांनी भाग घेतला. १८ ते २३ जून २०२६ दरम्यान सर्व सहा सामने [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] येथे खेळवण्यात आले.<ref name="Cricinfo"/> स्पर्धा दुहेरी साखळी पद्धतीने खेळवण्यात आली, ज्यामध्ये प्रत्येक संघाने इतर दोन्ही संघांविरुद्ध प्रत्येकी दोन सामने खेळले. नामिबियाने आपले चारही सामने जिंकून गुणतालिकेत अव्वल स्थान मिळवत स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले, तर हाँग काँग दोन विजयांसह उपविजेता ठरला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726/match-schedule-fixtures-and-results |title=Namibia T20 Tri-Series 2026 – Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ज्युनियर तान्यांडाने स्पर्धेत सर्वाधिक १६५ धावा केल्या, तर [[यान बाल्ट]], [[नसरुल्ला राणा]] आणि [[एहसान खान]] यांनी प्रत्येकी सात बळी घेतले. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:नामिबियामधील क्रिकेट]] 045b5pxvv63mhqnjbi2s9tlfufs4ahg 2705008 2705007 2026-08-24T01:42:59Z Ganesh591 62733 2705008 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका | fromdate = १८ जून | todate = २३ जून २०२६ | administrator = [[क्रिकेट नामिबिया]] | cricket format = [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|दुहेरी साखळी सामने]] | host = {{flag|नामिबिया}} | champions = {{cr|NAM}} | count = १ | runners-up = {{cr|HKG}} | participants = ३ | matches = ६ | most runs = {{cricon|NAM}} ज्युनियर तान्यांडा (१६५) | most wickets = {{cricon|NAM}} [[यान बाल्ट]] (७)<br>{{cricon|HKG}} [[नसरुल्ला राणा]] (७)<br>{{cricon|HKG}} [[एहसान खान]] (७) | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका }} '''२०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका''' ही जून २०२६ मध्ये [[नामिबिया]] येथे आयोजित केलेली [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] क्रिकेट स्पर्धा होती.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726 |title=Namibia T20 Tri-Series 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> या स्पर्धेत यजमान [[नामिबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँग काँग]] आणि [[नायजेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नायजेरिया]] या तीन संघांनी भाग घेतला. १८ ते २३ जून २०२६ दरम्यान सर्व सहा सामने [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] येथे खेळवण्यात आले.<ref name="Cricinfo"/> स्पर्धा दुहेरी साखळी पद्धतीने खेळवण्यात आली, ज्यामध्ये प्रत्येक संघाने इतर दोन्ही संघांविरुद्ध प्रत्येकी दोन सामने खेळले. नामिबियाने आपले चारही सामने जिंकून गुणतालिकेत अव्वल स्थान मिळवत स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले, तर हाँग काँग दोन विजयांसह उपविजेता ठरला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726/match-schedule-fixtures-and-results |title=Namibia T20 Tri-Series 2026 – Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ज्युनियर तान्यांडाने स्पर्धेत सर्वाधिक १६५ धावा केल्या, तर [[यान बाल्ट]], [[नसरुल्ला राणा]] आणि [[एहसान खान]] यांनी प्रत्येकी सात बळी घेतले. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:नामिबियामधील क्रिकेट]] i90e2kib3oxkycfprzlmyxzwkehean2 2705145 2705008 2026-08-24T07:37:47Z Ganesh591 62733 2705145 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका | fromdate = १८ जून | todate = २३ जून २०२६ | administrator = [[क्रिकेट नामिबिया]] | cricket format = [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|दुहेरी साखळी सामने]] | host = {{flag|नामिबिया}} | champions = {{cr|NAM}} | count = १ | runners-up = {{cr|HKG}} | participants = ३ | matches = ६ | most runs = {{cricon|NAM}} ज्युनियर तान्यांडा (१६५) | most wickets = {{cricon|NAM}} [[यान बाल्ट]] (७)<br>{{cricon|HKG}} [[नसरुल्ला राणा]] (७)<br>{{cricon|HKG}} [[एहसान खान]] (७) | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका }} '''२०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका''' ही जून २०२६ मध्ये [[नामिबिया]] येथे आयोजित केलेली [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] क्रिकेट स्पर्धा होती.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726 |title=Namibia T20 Tri-Series 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> या स्पर्धेत यजमान [[नामिबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँग काँग]] आणि [[नायजेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नायजेरिया]] या तीन संघांनी भाग घेतला. १८ ते २३ जून २०२६ दरम्यान सर्व सहा सामने [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] येथे खेळवण्यात आले.<ref name="Cricinfo"/> स्पर्धा दुहेरी साखळी पद्धतीने खेळवण्यात आली, ज्यामध्ये प्रत्येक संघाने इतर दोन्ही संघांविरुद्ध प्रत्येकी दोन सामने खेळले. नामिबियाने आपले चारही सामने जिंकून गुणतालिकेत अव्वल स्थान मिळवत स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले, तर हाँग काँग दोन विजयांसह उपविजेता ठरला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726/match-schedule-fixtures-and-results |title=Namibia T20 Tri-Series 2026 – Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ज्युनियर तान्यांडाने स्पर्धेत सर्वाधिक १६५ धावा केल्या, तर [[यान बाल्ट]], [[नसरुल्ला राणा]] आणि [[एहसान खान]] यांनी प्रत्येकी सात बळी घेतले. ==खेळाडू== {| class="wikitable" ! {{cr|NAM}}<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726 |title=Namibia T20 Tri-Series 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref><ref name="Squads">{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/namibia-nigeria-hong-kong-t20i-tri-series-2026/ |title=Cricket Namibia to host Nigeria and Hong Kong-China for T20I/OD series in June 2026 |publisher=Czarsportz Global |date=१५ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ! {{cr|HKG}}<ref name="Cricinfo"/><ref name="Squads"/> ! {{cr|NGA}}<ref name="Cricinfo"/><ref name="Squads"/><ref>{{cite web |url=https://von.gov.ng/nigeria-names-squad-for-namibia-t20-tri-series/ |title=Nigeria Names Squad for Namibia T20 Tri-Series |work=Voice of Nigeria |date=१५ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> |- | valign="top" | * [[गेरहार्ड इरास्मुस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[झेन ग्रीन]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[डिलन लीचर]] * [[जेजे स्मिट]] * [[मायकेल व्हान लिंगेन]] * वाल्डो स्मिथ * [[बेन शिकोंगो]] * [[यान फ्रायलिंक]] * [[रुबेन ट्रम्पलमान]] * [[मलान क्रुगर]] * मॅक्स हिंगो * [[जॅक ब्रासेल]] * [[बर्नार्ड शोल्ट्झ]] * झाचियो फान फूरन * अलेक्झांडर बसिंग-वोल्शेंक * ज्युनियर तान्यांडा * [[यान बाल्ट]] * [[यान निकोल लोफ्टी-ईटन]] | valign="top" | * [[यासिम मुर्तझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[झीशान अली (क्रिकेट खेळाडू)|झीशान अली]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[बाबर हयात]] * [[एजाज खान (क्रिकेट खेळाडू)|एजाज खान]] * [[अंशुमन रथ]] * असद रशीद * अतीक इक्बाल * [[एहसान खान]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * हफीझ खान * हसन खान * मोहम्मद वहीद * [[नसरुल्ला राणा]] * शिव माथुर * [[शाहिद वासीफ]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | valign="top" | * [[सुलैमान रुन्सेवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * व्हिन्सेंट अडेवॉये * [[पीटर अहो]] * मिरॅकल अखिगबे * चिमा अकाचुकवू * रहमोन अली ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * डेव्हिड अंक्राह * केनेथ बोनिफेस * [[इसाक डनलाडी]] * सोलोमन चिलेमान्या ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अब्दुल्लाही इस्माइल * [[मोहम्मद तैवो]] * ओलायंका एलिजाह ओलालेये * [[आयझॅक ओक्पे]] * [[सिल्व्हेस्टर ओक्पे]] * सेलीम सलाऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:नामिबियामधील क्रिकेट]] 1lig9nbnee9qydh68oaogiud827xwkg 2705153 2705145 2026-08-24T08:14:05Z Ganesh591 62733 /* खेळाडू */ 2705153 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका | fromdate = १८ जून | todate = २३ जून २०२६ | administrator = [[क्रिकेट नामिबिया]] | cricket format = [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|दुहेरी साखळी सामने]] | host = {{flag|नामिबिया}} | champions = {{cr|NAM}} | count = १ | runners-up = {{cr|HKG}} | participants = ३ | matches = ६ | most runs = {{cricon|NAM}} ज्युनियर तान्यांडा (१६५) | most wickets = {{cricon|NAM}} [[यान बाल्ट]] (७)<br>{{cricon|HKG}} [[नसरुल्ला राणा]] (७)<br>{{cricon|HKG}} [[एहसान खान]] (७) | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका }} '''२०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका''' ही जून २०२६ मध्ये [[नामिबिया]] येथे आयोजित केलेली [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] क्रिकेट स्पर्धा होती.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726 |title=Namibia T20 Tri-Series 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> या स्पर्धेत यजमान [[नामिबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँग काँग]] आणि [[नायजेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नायजेरिया]] या तीन संघांनी भाग घेतला. १८ ते २३ जून २०२६ दरम्यान सर्व सहा सामने [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] येथे खेळवण्यात आले.<ref name="Cricinfo"/> स्पर्धा दुहेरी साखळी पद्धतीने खेळवण्यात आली, ज्यामध्ये प्रत्येक संघाने इतर दोन्ही संघांविरुद्ध प्रत्येकी दोन सामने खेळले. नामिबियाने आपले चारही सामने जिंकून गुणतालिकेत अव्वल स्थान मिळवत स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले, तर हाँग काँग दोन विजयांसह उपविजेता ठरला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726/match-schedule-fixtures-and-results |title=Namibia T20 Tri-Series 2026 – Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ज्युनियर तान्यांडाने स्पर्धेत सर्वाधिक १६५ धावा केल्या, तर [[यान बाल्ट]], [[नसरुल्ला राणा]] आणि [[एहसान खान]] यांनी प्रत्येकी सात बळी घेतले. ==खेळाडू== {| class="wikitable" ! {{cr|NAM}}<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726 |title=Namibia T20 Tri-Series 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref><ref name="Squads">{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/namibia-nigeria-hong-kong-t20i-tri-series-2026/ |title=Cricket Namibia to host Nigeria and Hong Kong-China for T20I/OD series in June 2026 |publisher=Czarsportz Global |date=१५ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ! {{cr|HKG}}<ref name="Cricinfo"/><ref name="Squads"/> ! {{cr|NGA}}<ref name="Cricinfo"/><ref name="Squads"/><ref>{{cite web |url=https://von.gov.ng/nigeria-names-squad-for-namibia-t20-tri-series/ |title=Nigeria Names Squad for Namibia T20 Tri-Series |work=Voice of Nigeria |date=१५ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> |- | valign="top" | * [[गेरहार्ड इरास्मुस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[झेन ग्रीन]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[डिलन लीचर]] * [[जेजे स्मिट]] * [[मायकेल व्हान लिंगेन]] * वाल्डो स्मिथ * [[बेन शिकोंगो]] * [[यान फ्रायलिंक]] * [[रुबेन ट्रम्पलमान]] * [[मलान क्रुगर]] * मॅक्स हिंगो * [[जॅक ब्रासेल]] * [[बर्नार्ड शोल्ट्झ]] * झाचियो फान फूरन * अलेक्झांडर बसिंग-वोल्शेंक * ज्युनियर तान्यांडा * [[यान बाल्ट]] * [[यान निकोल लोफ्टी-ईटन]] | valign="top" | * [[यासिम मुर्तझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[झीशान अली (क्रिकेट खेळाडू)|झीशान अली]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[बाबर हयात]] * [[एजाज खान (क्रिकेट खेळाडू)|एजाज खान]] * [[अंशुमन रथ]] * असद रशीद * अतीक इक्बाल * [[एहसान खान]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * हफीझ खान * हसन खान * मोहम्मद वहीद * [[नसरुल्ला राणा]] * शिव माथुर * [[शाहिद वासीफ]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | valign="top" | * [[सुलैमान रुन्सेवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * व्हिन्सेंट अडेवॉये * [[पीटर अहो]] * मिरॅकल अखिगबे * चिमा अकाचुकवू * रहमोन अली ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * डेव्हिड अंक्राह * केनेथ बोनिफेस * [[इसाक डनलाडी]] * सोलोमन चिलेमान्या ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अब्दुल्लाही इस्माइल * [[मोहम्मद तैवो]] * ओलायंका एलिजाह ओलालेये * [[आयझॅक ओक्पे]] * [[सिल्व्हेस्टर ओक्पे]] * सेलीम सलाऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) |} ==गुणतालिका== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|NAM}} || ४ || ४ || ० || ० || '''८''' || +२.९२६ || '''विजेता''' |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|HKG}} || ४ || २ || २ || ० || '''४''' || +०.३१३ || उपविजेता |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|NGA}} || ४ || ० || ४ || ० || '''०''' || −३.३१७ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:नामिबियामधील क्रिकेट]] fir9800vfet5r5aw3u7gq4zwusodc1t 2705156 2705153 2026-08-24T08:29:40Z Ganesh591 62733 /* गुणतालिका */ 2705156 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका | fromdate = १८ जून | todate = २३ जून २०२६ | administrator = [[क्रिकेट नामिबिया]] | cricket format = [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|दुहेरी साखळी सामने]] | host = {{flag|नामिबिया}} | champions = {{cr|NAM}} | count = १ | runners-up = {{cr|HKG}} | participants = ३ | matches = ६ | most runs = {{cricon|NAM}} ज्युनियर तान्यांडा (१६५) | most wickets = {{cricon|NAM}} [[यान बाल्ट]] (७)<br>{{cricon|HKG}} [[नसरुल्ला राणा]] (७)<br>{{cricon|HKG}} [[एहसान खान]] (७) | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका }} '''२०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका''' ही जून २०२६ मध्ये [[नामिबिया]] येथे आयोजित केलेली [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] क्रिकेट स्पर्धा होती.<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726 |title=Namibia T20 Tri-Series 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> या स्पर्धेत यजमान [[नामिबिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँग काँग]] आणि [[नायजेरिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नायजेरिया]] या तीन संघांनी भाग घेतला. १८ ते २३ जून २०२६ दरम्यान सर्व सहा सामने [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] येथे खेळवण्यात आले.<ref name="Cricinfo"/> स्पर्धा दुहेरी साखळी पद्धतीने खेळवण्यात आली, ज्यामध्ये प्रत्येक संघाने इतर दोन्ही संघांविरुद्ध प्रत्येकी दोन सामने खेळले. नामिबियाने आपले चारही सामने जिंकून गुणतालिकेत अव्वल स्थान मिळवत स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले, तर हाँग काँग दोन विजयांसह उपविजेता ठरला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726/match-schedule-fixtures-and-results |title=Namibia T20 Tri-Series 2026 – Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ज्युनियर तान्यांडाने स्पर्धेत सर्वाधिक १६५ धावा केल्या, तर [[यान बाल्ट]], [[नसरुल्ला राणा]] आणि [[एहसान खान]] यांनी प्रत्येकी सात बळी घेतले. ==खेळाडू== {| class="wikitable" ! {{cr|NAM}}<ref name="Cricinfo">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726 |title=Namibia T20 Tri-Series 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref><ref name="Squads">{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/namibia-nigeria-hong-kong-t20i-tri-series-2026/ |title=Cricket Namibia to host Nigeria and Hong Kong-China for T20I/OD series in June 2026 |publisher=Czarsportz Global |date=१५ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> ! {{cr|HKG}}<ref name="Cricinfo"/><ref name="Squads"/> ! {{cr|NGA}}<ref name="Cricinfo"/><ref name="Squads"/><ref>{{cite web |url=https://von.gov.ng/nigeria-names-squad-for-namibia-t20-tri-series/ |title=Nigeria Names Squad for Namibia T20 Tri-Series |work=Voice of Nigeria |date=१५ जून २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |language=en}}</ref> |- | valign="top" | * [[गेरहार्ड इरास्मुस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[झेन ग्रीन]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[डिलन लीचर]] * [[जेजे स्मिट]] * [[मायकेल व्हान लिंगेन]] * वाल्डो स्मिथ * [[बेन शिकोंगो]] * [[यान फ्रायलिंक]] * [[रुबेन ट्रम्पलमान]] * [[मलान क्रुगर]] * मॅक्स हिंगो * [[जॅक ब्रासेल]] * [[बर्नार्ड शोल्ट्झ]] * झाचियो फान फूरन * अलेक्झांडर बसिंग-वोल्शेंक * ज्युनियर तान्यांडा * [[यान बाल्ट]] * [[यान निकोल लोफ्टी-ईटन]] | valign="top" | * [[यासिम मुर्तझा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[झीशान अली (क्रिकेट खेळाडू)|झीशान अली]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[बाबर हयात]] * [[एजाज खान (क्रिकेट खेळाडू)|एजाज खान]] * [[अंशुमन रथ]] * असद रशीद * अतीक इक्बाल * [[एहसान खान]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * हफीझ खान * हसन खान * मोहम्मद वहीद * [[नसरुल्ला राणा]] * शिव माथुर * [[शाहिद वासीफ]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | valign="top" | * [[सुलैमान रुन्सेवे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * व्हिन्सेंट अडेवॉये * [[पीटर अहो]] * मिरॅकल अखिगबे * चिमा अकाचुकवू * रहमोन अली ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * डेव्हिड अंक्राह * केनेथ बोनिफेस * [[इसाक डनलाडी]] * सोलोमन चिलेमान्या ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अब्दुल्लाही इस्माइल * [[मोहम्मद तैवो]] * ओलायंका एलिजाह ओलालेये * [[आयझॅक ओक्पे]] * [[सिल्व्हेस्टर ओक्पे]] * सेलीम सलाऊ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) |} ==गुणतालिका== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|NAM}} || ४ || ४ || ० || ० || '''८''' || +२.९२६ || '''विजेता''' |- | २ || style="text-align:left;" | {{cr|HKG}} || ४ || २ || २ || ० || '''४''' || +०.३१३ || उपविजेता |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|NGA}} || ४ || ० || ४ || ० || '''०''' || −३.३१७ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ==साखळी सामने== {{hatnote|सर्व वेळा स्थानिक वेळेनुसार ([[यूटीसी+०२:००]]).}} {{Single-innings cricket match | date = १८ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr|NGA}} | score1 = १२६ (१९.४ षटके) | runs1 = सेलीम सलाउ ४१ (२६) | wickets1 = [[एहसान खान]] ४/१६ (३.४ षटके) | team2 = {{cr|HKG}} | score2 = १२७/२ (१६.२ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ७२[[नाबाद|*]] (५५) | wickets2 = [[सिल्व्हेस्टर ओक्पे]] १/२७ (४ षटके) | result = हाँग काँग ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726/hong-kong-vs-nigeria-1st-match-1539739/full-scorecard धावफलक] | venue = [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] | umpires = एवूड लासेन (नामिबिया)<br>क्लॉस शूमाकर (नामिबिया) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँग काँग) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = हफीज खानने हाँग काँगकडून आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} {{Single-innings cricket match | date = १९ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr|HKG}} | score1 = १२६ (१९.१ षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ३२ (२३)<br>[[एजाज खान (क्रिकेट खेळाडू)|एजाज खान]] ३२ (३०) | wickets1 = [[जेजे स्मिट]] ३/१९ (४ षटके) | team2 = {{cr|NAM}} | score2 = १२७/३ (१८.१ षटके) | runs2 = अलेक्झांडर बसिंग-वोल्शेंक ६९[[नाबाद|*]] (५६) | wickets2 = [[नसरुल्ला राणा]] १/१३ (४ षटके) | result = नामिबिया ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726/namibia-vs-hong-kong-2nd-match-1539740/full-scorecard धावफलक] | venue = [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] | umpires = एवूड लासेन (नामिबिया)<br>क्लॉस शूमाकर (नामिबिया) | motm = अलेक्झांडर बसिंग-वोल्शेंक (नामिबिया) | toss = नामिबियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = २० जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr|NAM}} | score1 = १९४/३ (२० षटके) | runs1 = ज्युनियर तान्यांडा ७४[[नाबाद|*]] (५०) | wickets1 = [[मोहम्मद तैवो]] २/३७ (४ षटके) | team2 = {{cr|NGA}} | score2 = १०४ (१६ षटके) | runs2 = [[इसाक डनलाडी]] ३४ (१८) | wickets2 = [[यान बाल्ट]] ३/७ (३ षटके) | result = नामिबिया ९० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726/namibia-vs-nigeria-3rd-match-1539741/full-scorecard धावफलक] | venue = [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] | umpires = अँड्र्यू लाऊ (नामिबिया)<br>क्लॉस शूमाकर (नामिबिया) | motm = ज्युनियर तान्यांडा (नामिबिया) | toss = नामिबियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = ज्युनियर तान्यांडाने नामिबियाकडून आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले आणि पदार्पणाच्या सामन्यात नाबाद ७४ धावा करत सामनावीर पुरस्कार मिळवला. }} {{Single-innings cricket match | date = २१ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr|NGA}} | score1 = ७६ (१५ षटके) | runs1 = [[सिल्व्हेस्टर ओक्पे]] २२ (२४) | wickets1 = [[एहसान खान]] ३/१० (३ षटके) | team2 = {{cr|HKG}} | score2 = ७७/४ (१४.४ षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ३३ (३०) | wickets2 = [[पीटर अहो]] २/१८ (४ षटके) | result = हाँग काँग ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726/hong-kong-vs-nigeria-4th-match-1539742/full-scorecard धावफलक] | venue = [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] | umpires = एवूड लासेन (नामिबिया)<br>अँड्र्यू लाऊ (नामिबिया) | motm = अतीक इक्बाल (हाँग काँग) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} {{Single-innings cricket match | date = २२ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr|NAM}} | score1 = २३०/६ (२० षटके) | runs1 = [[यान फ्रायलिंक]] ११० (५६) | wickets1 = [[नसरुल्ला राणा]] ४/२४ (४ षटके) | team2 = {{cr|HKG}} | score2 = २००/६ (२० षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ६० (३१) | wickets2 = [[जेजे स्मिट]] २/१७ (४ षटके) | result = नामिबिया ३० धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726/namibia-vs-hong-kong-5th-match-1539743/full-scorecard धावफलक] | venue = [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] | umpires = एवूड लासेन (नामिबिया)<br>अँड्र्यू लाऊ (नामिबिया) | motm = [[यान फ्रायलिंक]] (नामिबिया) | toss = नामिबियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[यान फ्रायलिंक]]ने ५१ चेंडूंमध्ये आपले शतक पूर्ण केले आणि ५६ चेंडूंमध्ये ११० धावा केल्या. * फ्रायलिंकने आपल्या डावातील ११वी धाव घेताना सर्व टी२० क्रिकेटमधील १,५०० धावा पूर्ण केल्या. * [[जेजे स्मिट]]ने शाहिद वासिफला बाद करून सर्व टी२० क्रिकेटमधील १०० बळी पूर्ण केले. * झीशान अलीने आपल्या डावातील २४वी धाव घेताना सर्व टी२० क्रिकेटमधील १,५०० धावा पूर्ण केल्या. }} {{Single-innings cricket match | date = २३ जून २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr|NAM}} | score1 = २२०/५ (२० षटके) | runs1 = अलेक्झांडर बसिंग-वोल्शेंक ७३[[नाबाद|*]] (३२) | wickets1 = अब्दुल्लाही इस्माइल ३/२० (४ षटके) | team2 = {{cr|NGA}} | score2 = १२७/९ (२० षटके) | runs2 = [[इसाक डनलाडी]] ३५ (२८) | wickets2 = [[यान बाल्ट]] ४/२० (४ षटके) | result = नामिबिया ९३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726/namibia-vs-nigeria-6th-match-1539744/full-scorecard धावफलक] | venue = [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] | umpires = एवूड लासेन (नामिबिया)<br>क्लॉस शूमाकर (नामिबिया) | motm = अलेक्झांडर बसिंग-वोल्शेंक (नामिबिया) | toss = नामिबियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/namibia-t20-tri-series-2026-1539726 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:नामिबियामधील क्रिकेट]] 143s5o1a4n70kl6op3lv6jec7bev79q 0 383167 2705009 2026-08-24T02:04:55Z संतोष गोरे 135680 [[:en:Sajjan Kumar|Sajjan Kumar]] पासून भाषांतरित 2705009 wikitext text/x-wiki '''सज्जन कुमार''' (२३ सप्टेंबर, १९४५ – २० ऑगस्ट, २०२६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि दोषी ठरवले गेलेले गुन्हेगार होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे एक प्रमुख नेते होते. ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|'बाह्य दिल्ली' लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून आले होते. मात्र, [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी संहारातील]] सहभागाबद्दल आणि हत्येप्रकरणी दोषी सिद्ध झाल्यानंतर व त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावल्यानंतर त्यांनी पक्षाच्या प्राथमिक सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला होता.<ref name="Times_Resign">{{cite news |title=Sajjan Kumar writes to Rahul Gandhi, resigns from Congress |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sajjan-kumar-writes-to-rahul-gandhi-resigns-from-congress/articleshow/67140343.cms |accessdate=18 December 2018 |publisher=The Economic Times |date=18 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/why-gujarat-2002-finds-mention-in-1984-genocide-court-order-on-sajjan-kumar-1963730|title = Why Gujarat 2002 Finds Mention in 1984 genocide Court Order on Sajjan Kumar}}</ref> qa1b6a6ld1fkba90parw36n533ww3l8 2705010 2705009 2026-08-24T02:08:54Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2705010 wikitext text/x-wiki '''सज्जन कुमार''' (२३ सप्टेंबर, १९४५ – २० ऑगस्ट, २०२६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि दोषी ठरवले गेलेले गुन्हेगार होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे एक प्रमुख नेते होते. ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|'बाह्य दिल्ली' लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून आले होते. मात्र, [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी संहारातील]] सहभागाबद्दल आणि हत्येप्रकरणी दोषी सिद्ध झाल्यानंतर व त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावल्यानंतर त्यांनी पक्षाच्या प्राथमिक सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला होता.<ref name="Times_Resign">{{cite news |title=Sajjan Kumar writes to Rahul Gandhi, resigns from Congress |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sajjan-kumar-writes-to-rahul-gandhi-resigns-from-congress/articleshow/67140343.cms |accessdate=18 December 2018 |publisher=The Economic Times |date=18 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/why-gujarat-2002-finds-mention-in-1984-genocide-court-order-on-sajjan-kumar-1963730|title = Why Gujarat 2002 Finds Mention in 1984 genocide Court Order on Sajjan Kumar}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == * १९७७: सज्जन कुमार यांनी प्रसिद्ध समाजसेवक गुरु राधा किसन यांच्या हस्ते दिल्लीचे नगरसेवक म्हणून शपथ घेतली. ते प्रथम दिल्ली नगर निगम अर्थात दिल्ली महानगरपालिकेत निवडून आले आणि नंतर त्यांची दिल्ली प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे सरचिटणीस म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. * १९८०: ते ७ व्या लोकसभा निवडणुकीत निवडून आले आणि लोकसभेत 'काम आणि आवास मंत्रालयाच्या' सल्लागार समितीचे सदस्य बनले. या काळात ते [[संजय गांधी]] यांचे निकटवर्तीय आणि बेकरीचे मालक होते.<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19800131-sanjay-gandhi-and-his-young-loyalists-sweep-lok-sabha-elections-821700-2014-12-19 | title=Sanjay Gandhi and his young loyalists sweep Lok Sabha elections | publisher=[[India Today]] | work=.Prabhu Chawla | date=31 January 1980 | accessdate=20 December 2018}}</ref> * १९९१: ते पुन्हा लोकसभेत निवडून आले आणि त्यानंतर २००४ मध्ये त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे प्रतिनिधित्व करताना 'आऊटर दिल्ली' मतदारसंघातून विजय मिळवला. या निवडणुकीत त्यांना ८,५५,५४३ मते मिळाली होती. * २००५ नंतर: २००५ मधील विजयानंतर त्यांनी शहरी विकास समिती आणि खासदार स्थानिक क्षेत्र विकास योजना (MPLADS) समितीचे सदस्य म्हणून काम पाहिले. stm9oeapqqfhixt1dbow6mzch57iicp 2705011 2705010 2026-08-24T02:08:55Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — गुरूचा उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#गुरूचा उकार|अधिक माहिती]]) 2705011 wikitext text/x-wiki '''सज्जन कुमार''' (२३ सप्टेंबर, १९४५ – २० ऑगस्ट, २०२६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि दोषी ठरवले गेलेले गुन्हेगार होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे एक प्रमुख नेते होते. ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|'बाह्य दिल्ली' लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून आले होते. मात्र, [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी संहारातील]] सहभागाबद्दल आणि हत्येप्रकरणी दोषी सिद्ध झाल्यानंतर व त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावल्यानंतर त्यांनी पक्षाच्या प्राथमिक सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला होता.<ref name="Times_Resign">{{cite news |title=Sajjan Kumar writes to Rahul Gandhi, resigns from Congress |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sajjan-kumar-writes-to-rahul-gandhi-resigns-from-congress/articleshow/67140343.cms |accessdate=18 December 2018 |publisher=The Economic Times |date=18 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/why-gujarat-2002-finds-mention-in-1984-genocide-court-order-on-sajjan-kumar-1963730|title = Why Gujarat 2002 Finds Mention in 1984 genocide Court Order on Sajjan Kumar}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == * १९७७: सज्जन कुमार यांनी प्रसिद्ध समाजसेवक गुरू राधा किसन यांच्या हस्ते दिल्लीचे नगरसेवक म्हणून शपथ घेतली. ते प्रथम दिल्ली नगर निगम अर्थात दिल्ली महानगरपालिकेत निवडून आले आणि नंतर त्यांची दिल्ली प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे सरचिटणीस म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. * १९८०: ते ७ व्या लोकसभा निवडणुकीत निवडून आले आणि लोकसभेत 'काम आणि आवास मंत्रालयाच्या' सल्लागार समितीचे सदस्य बनले. या काळात ते [[संजय गांधी]] यांचे निकटवर्तीय आणि बेकरीचे मालक होते.<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19800131-sanjay-gandhi-and-his-young-loyalists-sweep-lok-sabha-elections-821700-2014-12-19 | title=Sanjay Gandhi and his young loyalists sweep Lok Sabha elections | publisher=[[India Today]] | work=.Prabhu Chawla | date=31 January 1980 | accessdate=20 December 2018}}</ref> * १९९१: ते पुन्हा लोकसभेत निवडून आले आणि त्यानंतर २००४ मध्ये त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे प्रतिनिधित्व करताना 'आऊटर दिल्ली' मतदारसंघातून विजय मिळवला. या निवडणुकीत त्यांना ८,५५,५४३ मते मिळाली होती. * २००५ नंतर: २००५ मधील विजयानंतर त्यांनी शहरी विकास समिती आणि खासदार स्थानिक क्षेत्र विकास योजना (MPLADS) समितीचे सदस्य म्हणून काम पाहिले. 0ig40e5kx0bwfervqz99ucudp8cenxw 2705012 2705011 2026-08-24T02:10:54Z संतोष गोरे 135680 2705012 wikitext text/x-wiki '''सज्जन कुमार''' (२३ सप्टेंबर, १९४५ – २० ऑगस्ट, २०२६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि दोषी ठरवले गेलेले गुन्हेगार होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे एक प्रमुख नेते होते. ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|'बाह्य दिल्ली' लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून आले होते. मात्र, [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी संहारातील]] सहभागाबद्दल आणि हत्येप्रकरणी दोषी सिद्ध झाल्यानंतर व त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावल्यानंतर त्यांनी पक्षाच्या प्राथमिक सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला होता.<ref name="Times_Resign">{{cite news |title=Sajjan Kumar writes to Rahul Gandhi, resigns from Congress |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sajjan-kumar-writes-to-rahul-gandhi-resigns-from-congress/articleshow/67140343.cms |accessdate=18 December 2018 |publisher=The Economic Times |date=18 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/why-gujarat-2002-finds-mention-in-1984-genocide-court-order-on-sajjan-kumar-1963730|title = Why Gujarat 2002 Finds Mention in 1984 genocide Court Order on Sajjan Kumar}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == * १९७७: सज्जन कुमार यांनी प्रसिद्ध समाजसेवक गुरू राधा किसन यांच्या हस्ते दिल्लीचे नगरसेवक म्हणून शपथ घेतली. ते प्रथम दिल्ली नगर निगम अर्थात दिल्ली महानगरपालिकेत निवडून आले आणि नंतर त्यांची दिल्ली प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे सरचिटणीस म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. * १९८०: ते ७ व्या लोकसभा निवडणुकीत निवडून आले आणि लोकसभेत 'काम आणि आवास मंत्रालयाच्या' सल्लागार समितीचे सदस्य बनले. या काळात ते [[संजय गांधी]] यांचे निकटवर्तीय आणि बेकरीचे मालक होते.<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19800131-sanjay-gandhi-and-his-young-loyalists-sweep-lok-sabha-elections-821700-2014-12-19 | title=Sanjay Gandhi and his young loyalists sweep Lok Sabha elections | publisher=[[India Today]] | work=.Prabhu Chawla | date=31 January 1980 | accessdate=20 December 2018}}</ref> * १९९१: ते पुन्हा लोकसभेत निवडून आले आणि त्यानंतर २००४ मध्ये त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे प्रतिनिधित्व करताना 'आऊटर दिल्ली' मतदारसंघातून विजय मिळवला. या निवडणुकीत त्यांना ८,५५,५४३ मते मिळाली होती. * २००५ नंतर: २००५ मधील विजयानंतर त्यांनी शहरी विकास समिती आणि खासदार स्थानिक क्षेत्र विकास योजना (MPLADS) समितीचे सदस्य म्हणून काम पाहिले. == वैयक्तिक जीवन == सज्जन कुमार यांचा जन्म २३ सप्टेंबर १९४५ रोजी दिल्ली येथे रघुनाथ सिंह आणि मी कौर यांच्या घरी झाला. कुमार हे [[जाट]] जातीचे होते.<ref>{{cite web| url=https://www.ndtv.com/india-news/sajjan-kumar-dies-who-was-sajjan-kumar-ex-congress-mp-and-1984-riots-convict-11934992/ | title=Who Was Sajjan Kumar, Ex-Congress MP And 1984 Riots Convict | work=[[NDTV]] | first=Mukesh |last=Singh Sengar | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref><ref>{{cite web| url=https://theprint.in/politics/sajjan-kumar-the-powerful-jat-leader-who-remained-untouched-by-1984-riots-for-25-years/165030/ | title=Sajjan Kumar, the powerful Jat leader who remained untouched by 1984 riots for 25 years | work=[[ThePrint]] | first1=Ananya |last1=Bharadwaj |first2=Neelam |last2=Pandey | date=17 December 2018 | accessdate=22 August 2026}}</ref> त्यांचा विवाह राम कौर यांच्याशी झाला होता आणि या दंपतीला एक मुलगा व दोन मुली आहेत.<ref>{{cite web| url=https://sundayguardianlive.com/india/who-was-sajjan-kumar-former-congress-mp-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-at-80-cause-of-death-career-wife-children-nanavati-findings-charges-controversies-and-more-265672/ | title=Who Was Sajjan Kumar? Former Congress MP Convicted in 1984 Anti-Sikh Riots Case Dies at 80; Cause Of Death, Career, Wife, Children, Nanavati Findings, Charges, Controversies And More | work=[[The Sunday Guardian]] | first=Nisha |last=Srivastava | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref> ते राजकारणी असलेले [[Ramesh Kumar (politician)|रमेश कुमार]] यांचे बंधू देखील होते.<ref>{{cite web| url=https://indianexpress.com/article/india/regional/sajjan-kumar-smiles-as-brother-gets-his-ticket/lite/ | title=Sajjan Kumar smiles as brother gets his ticket | work=[[The Indian Express]] | date=17 April 2009 | accessdate=22 August 2026}}</ref> p9adw93oceynwpd25gk65mo96tc0qk4 2705013 2705012 2026-08-24T02:11:51Z संतोष गोरे 135680 2705013 wikitext text/x-wiki '''सज्जन कुमार''' (२३ सप्टेंबर, १९४५ – २० ऑगस्ट, २०२६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि दोषी ठरवले गेलेले गुन्हेगार होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे एक प्रमुख नेते होते. ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|'बाह्य दिल्ली' लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून आले होते. मात्र, [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी संहारातील]] सहभागाबद्दल आणि हत्येप्रकरणी दोषी सिद्ध झाल्यानंतर व त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावल्यानंतर त्यांनी पक्षाच्या प्राथमिक सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला होता.<ref name="Times_Resign">{{cite news |title=Sajjan Kumar writes to Rahul Gandhi, resigns from Congress |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sajjan-kumar-writes-to-rahul-gandhi-resigns-from-congress/articleshow/67140343.cms |accessdate=18 December 2018 |publisher=The Economic Times |date=18 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/why-gujarat-2002-finds-mention-in-1984-genocide-court-order-on-sajjan-kumar-1963730|title = Why Gujarat 2002 Finds Mention in 1984 genocide Court Order on Sajjan Kumar}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == * १९७७: सज्जन कुमार यांनी प्रसिद्ध समाजसेवक गुरू राधा किसन यांच्या हस्ते दिल्लीचे नगरसेवक म्हणून शपथ घेतली. ते प्रथम दिल्ली नगर निगम अर्थात दिल्ली महानगरपालिकेत निवडून आले आणि नंतर त्यांची दिल्ली प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे सरचिटणीस म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. * १९८०: ते ७ व्या लोकसभा निवडणुकीत निवडून आले आणि लोकसभेत 'काम आणि आवास मंत्रालयाच्या' सल्लागार समितीचे सदस्य बनले. या काळात ते [[संजय गांधी]] यांचे निकटवर्तीय आणि बेकरीचे मालक होते.<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19800131-sanjay-gandhi-and-his-young-loyalists-sweep-lok-sabha-elections-821700-2014-12-19 | title=Sanjay Gandhi and his young loyalists sweep Lok Sabha elections | publisher=[[India Today]] | work=.Prabhu Chawla | date=31 January 1980 | accessdate=20 December 2018}}</ref> * १९९१: ते पुन्हा लोकसभेत निवडून आले आणि त्यानंतर २००४ मध्ये त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे प्रतिनिधित्व करताना 'आऊटर दिल्ली' मतदारसंघातून विजय मिळवला. या निवडणुकीत त्यांना ८,५५,५४३ मते मिळाली होती. * २००५ नंतर: २००५ मधील विजयानंतर त्यांनी शहरी विकास समिती आणि खासदार स्थानिक क्षेत्र विकास योजना (MPLADS) समितीचे सदस्य म्हणून काम पाहिले. == वैयक्तिक जीवन == सज्जन कुमार यांचा जन्म २३ सप्टेंबर १९४५ रोजी दिल्ली येथे रघुनाथ सिंह आणि मी कौर यांच्या घरी झाला. कुमार हे [[जाट]] जातीचे होते.<ref>{{cite web| url=https://www.ndtv.com/india-news/sajjan-kumar-dies-who-was-sajjan-kumar-ex-congress-mp-and-1984-riots-convict-11934992/ | title=Who Was Sajjan Kumar, Ex-Congress MP And 1984 Riots Convict | work=[[NDTV]] | first=Mukesh |last=Singh Sengar | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref><ref>{{cite web| url=https://theprint.in/politics/sajjan-kumar-the-powerful-jat-leader-who-remained-untouched-by-1984-riots-for-25-years/165030/ | title=Sajjan Kumar, the powerful Jat leader who remained untouched by 1984 riots for 25 years | work=ThePrint | first1=Ananya |last1=Bharadwaj |first2=Neelam |last2=Pandey | date=17 December 2018 | accessdate=22 August 2026}}</ref> त्यांचा विवाह राम कौर यांच्याशी झाला होता आणि या दंपतीला एक मुलगा व दोन मुली आहेत.<ref>{{cite web| url=https://sundayguardianlive.com/india/who-was-sajjan-kumar-former-congress-mp-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-at-80-cause-of-death-career-wife-children-nanavati-findings-charges-controversies-and-more-265672/ | title=Who Was Sajjan Kumar? Former Congress MP Convicted in 1984 Anti-Sikh Riots Case Dies at 80; Cause Of Death, Career, Wife, Children, Nanavati Findings, Charges, Controversies And More | work=The Sunday Guardian | first=Nisha |last=Srivastava | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref> ते राजकारणी असलेले रमेश कुमार यांचे बंधू देखील होते.<ref>{{cite web| url=https://indianexpress.com/article/india/regional/sajjan-kumar-smiles-as-brother-gets-his-ticket/lite/ | title=Sajjan Kumar smiles as brother gets his ticket | work=The Indian Express | date=17 April 2009 | accessdate=22 August 2026}}</ref> 26pj7cxgspgls2ojhyxen1knhc5f2ce 2705014 2705013 2026-08-24T02:17:27Z संतोष गोरे 135680 2705014 wikitext text/x-wiki '''सज्जन कुमार''' (२३ सप्टेंबर, १९४५ – २० ऑगस्ट, २०२६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि दोषी ठरवले गेलेले गुन्हेगार होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे एक प्रमुख नेते होते. ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|'बाह्य दिल्ली' लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून आले होते. मात्र, [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी संहारातील]] सहभागाबद्दल आणि हत्येप्रकरणी दोषी सिद्ध झाल्यानंतर व त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावल्यानंतर त्यांनी पक्षाच्या प्राथमिक सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला होता.<ref name="Times_Resign">{{cite news |title=Sajjan Kumar writes to Rahul Gandhi, resigns from Congress |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sajjan-kumar-writes-to-rahul-gandhi-resigns-from-congress/articleshow/67140343.cms |accessdate=18 December 2018 |publisher=The Economic Times |date=18 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/why-gujarat-2002-finds-mention-in-1984-genocide-court-order-on-sajjan-kumar-1963730|title = Why Gujarat 2002 Finds Mention in 1984 genocide Court Order on Sajjan Kumar}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == * १९७७: सज्जन कुमार यांनी प्रसिद्ध समाजसेवक गुरू राधा किसन यांच्या हस्ते दिल्लीचे नगरसेवक म्हणून शपथ घेतली. ते प्रथम दिल्ली नगर निगम अर्थात दिल्ली महानगरपालिकेत निवडून आले आणि नंतर त्यांची दिल्ली प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे सरचिटणीस म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. * १९८०: ते ७ व्या लोकसभा निवडणुकीत निवडून आले आणि लोकसभेत 'काम आणि आवास मंत्रालयाच्या' सल्लागार समितीचे सदस्य बनले. या काळात ते [[संजय गांधी]] यांचे निकटवर्तीय आणि बेकरीचे मालक होते.<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19800131-sanjay-gandhi-and-his-young-loyalists-sweep-lok-sabha-elections-821700-2014-12-19 | title=Sanjay Gandhi and his young loyalists sweep Lok Sabha elections | publisher=[[India Today]] | work=.Prabhu Chawla | date=31 January 1980 | accessdate=20 December 2018}}</ref> * १९९१: ते पुन्हा लोकसभेत निवडून आले आणि त्यानंतर २००४ मध्ये त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे प्रतिनिधित्व करताना 'आऊटर दिल्ली' मतदारसंघातून विजय मिळवला. या निवडणुकीत त्यांना ८,५५,५४३ मते मिळाली होती. * २००५ नंतर: २००५ मधील विजयानंतर त्यांनी शहरी विकास समिती आणि खासदार स्थानिक क्षेत्र विकास योजना (MPLADS) समितीचे सदस्य म्हणून काम पाहिले. == वैयक्तिक जीवन == सज्जन कुमार यांचा जन्म २३ सप्टेंबर १९४५ रोजी दिल्ली येथे रघुनाथ सिंह आणि मी कौर यांच्या घरी झाला. कुमार हे [[जाट]] जातीचे होते.<ref>{{cite web| url=https://www.ndtv.com/india-news/sajjan-kumar-dies-who-was-sajjan-kumar-ex-congress-mp-and-1984-riots-convict-11934992/ | title=Who Was Sajjan Kumar, Ex-Congress MP And 1984 Riots Convict | work=[[NDTV]] | first=Mukesh |last=Singh Sengar | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref><ref>{{cite web| url=https://theprint.in/politics/sajjan-kumar-the-powerful-jat-leader-who-remained-untouched-by-1984-riots-for-25-years/165030/ | title=Sajjan Kumar, the powerful Jat leader who remained untouched by 1984 riots for 25 years | work=ThePrint | first1=Ananya |last1=Bharadwaj |first2=Neelam |last2=Pandey | date=17 December 2018 | accessdate=22 August 2026}}</ref> त्यांचा विवाह राम कौर यांच्याशी झाला होता आणि या दंपतीला एक मुलगा व दोन मुली आहेत.<ref>{{cite web| url=https://sundayguardianlive.com/india/who-was-sajjan-kumar-former-congress-mp-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-at-80-cause-of-death-career-wife-children-nanavati-findings-charges-controversies-and-more-265672/ | title=Who Was Sajjan Kumar? Former Congress MP Convicted in 1984 Anti-Sikh Riots Case Dies at 80; Cause Of Death, Career, Wife, Children, Nanavati Findings, Charges, Controversies And More | work=The Sunday Guardian | first=Nisha |last=Srivastava | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref> ते राजकारणी असलेले रमेश कुमार यांचे बंधू देखील होते.<ref>{{cite web| url=https://indianexpress.com/article/india/regional/sajjan-kumar-smiles-as-brother-gets-his-ticket/lite/ | title=Sajjan Kumar smiles as brother gets his ticket | work=The Indian Express | date=17 April 2009 | accessdate=22 August 2026}}</ref> === मृत्यू === कुमार यांचे २० ऑगस्ट २०२६ रोजी दिल्लीच्या [[सफदरजंग हॉस्पिटल]] मध्ये उपचारादरम्यान वयाच्या ८० व्या वर्षी निधन झाले. त्यांना [[उच्च रक्तदाब]] आणि [[कंपवात|कंपवाताचा]] (पार्किन्सन आजाराचा) त्रास होता.<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/ex-congress-mp-sajjan-kumar-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-11934869|title=Ex-Congress MP Sajjan Kumar, Convicted In 1984 Anti-Sikh Riots Case, Dies|work=NDTV|date=20 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> २१ ऑगस्ट रोजी निगमबोध घाटावर त्यांच्या पार्थिव शरीरावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले, ज्यामध्ये मोठ्या संख्येने लोक उपस्थित होते.<ref>{{cite web|url=https://www.ptinews.com/detail/east/Ex-Congress-MP-anti-Sikh-riots-convict-Sajjan-Kumar-cremated/3990929|title=Ex-Congress MP, anti-Sikh riots convict Sajjan Kumar cremated|work=Press Trust of India|date=21 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> कुमार यांच्या निधनानंतर काँग्रेसचे खासदार [[दीपेंदर सिंह हूडा]] यांनी त्यांच्या निधनाबद्दल शोक व्यक्त करत त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीची प्रशंसा केली. यामुळे दिल्ली शिख गुरुद्वारा व्यवस्थापन समितीचे प्रमुख हरमीत सिंग कालका यांच्या नेतृत्वाखाली तीव्र निदर्शने झाली आणि शिख निदर्शकांनी काँग्रेस नेते [[राहुल गांधी]] यांच्या घराबाहेर त्यांच्या पुतळ्याचे दहन केले.<ref>{{cite web|first=Shemin|last=Joy|url=https://www.deccanherald.com/india/delhi/sikh-leaders-protest-outside-rahul-gandhis-delhi-residence-over-sajjan-kumar-role-model-remark-seek-apology-4120647|title=Sikh leaders protest outside Rahul Gandhi's Delhi residence over Sajjan Kumar 'role model' remark, seek apology|work=Deccan Herald|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> [[हरियाणा]]मधील इतर काँग्रेस नेत्यांनीही त्यांना श्रद्धांजली वाहून शोक व्यक्त केला, तर पंजाबमधील काँग्रेस नेत्यांनी शीखविरोधी दंगलीतील त्यांच्या भूमिकेबद्दल त्यांच्यावर टीका केली.<ref>{{cite web|first=Aman Singh Cheena|last=Man|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/charanjit-singh-channi-sajjan-kumar-1984-anti-sikh-riots-deepender-hooda-congress-10845229/|title=After Deepender Hooda called Sajjan Kumar 'role model', Channi: 'traitor, deserved to be shot in public square'|work=The Indian Express|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> thd4321auvz8um94ct05as0ye642t22 2705015 2705014 2026-08-24T02:17:57Z संतोष गोरे 135680 2705015 wikitext text/x-wiki '''सज्जन कुमार''' (२३ सप्टेंबर, १९४५ – २० ऑगस्ट, २०२६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि दोषी ठरवले गेलेले गुन्हेगार होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे एक प्रमुख नेते होते. ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|'बाह्य दिल्ली' लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून आले होते. मात्र, [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी संहारातील]] सहभागाबद्दल आणि हत्येप्रकरणी दोषी सिद्ध झाल्यानंतर व त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावल्यानंतर त्यांनी पक्षाच्या प्राथमिक सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला होता.<ref name="Times_Resign">{{cite news |title=Sajjan Kumar writes to Rahul Gandhi, resigns from Congress |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sajjan-kumar-writes-to-rahul-gandhi-resigns-from-congress/articleshow/67140343.cms |accessdate=18 December 2018 |publisher=The Economic Times |date=18 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/why-gujarat-2002-finds-mention-in-1984-genocide-court-order-on-sajjan-kumar-1963730|title = Why Gujarat 2002 Finds Mention in 1984 genocide Court Order on Sajjan Kumar}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == * १९७७: सज्जन कुमार यांनी प्रसिद्ध समाजसेवक गुरू राधा किसन यांच्या हस्ते दिल्लीचे नगरसेवक म्हणून शपथ घेतली. ते प्रथम दिल्ली नगर निगम अर्थात दिल्ली महानगरपालिकेत निवडून आले आणि नंतर त्यांची दिल्ली प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे सरचिटणीस म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. * १९८०: ते ७ व्या लोकसभा निवडणुकीत निवडून आले आणि लोकसभेत 'काम आणि आवास मंत्रालयाच्या' सल्लागार समितीचे सदस्य बनले. या काळात ते [[संजय गांधी]] यांचे निकटवर्तीय आणि बेकरीचे मालक होते.<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19800131-sanjay-gandhi-and-his-young-loyalists-sweep-lok-sabha-elections-821700-2014-12-19 | title=Sanjay Gandhi and his young loyalists sweep Lok Sabha elections | publisher=[[India Today]] | work=.Prabhu Chawla | date=31 January 1980 | accessdate=20 December 2018}}</ref> * १९९१: ते पुन्हा लोकसभेत निवडून आले आणि त्यानंतर २००४ मध्ये त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे प्रतिनिधित्व करताना 'आऊटर दिल्ली' मतदारसंघातून विजय मिळवला. या निवडणुकीत त्यांना ८,५५,५४३ मते मिळाली होती. * २००५ नंतर: २००५ मधील विजयानंतर त्यांनी शहरी विकास समिती आणि खासदार स्थानिक क्षेत्र विकास योजना (MPLADS) समितीचे सदस्य म्हणून काम पाहिले. == वैयक्तिक जीवन == सज्जन कुमार यांचा जन्म २३ सप्टेंबर १९४५ रोजी दिल्ली येथे रघुनाथ सिंह आणि मी कौर यांच्या घरी झाला. कुमार हे [[जाट]] जातीचे होते.<ref>{{cite web| url=https://www.ndtv.com/india-news/sajjan-kumar-dies-who-was-sajjan-kumar-ex-congress-mp-and-1984-riots-convict-11934992/ | title=Who Was Sajjan Kumar, Ex-Congress MP And 1984 Riots Convict | work=[[NDTV]] | first=Mukesh |last=Singh Sengar | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref><ref>{{cite web| url=https://theprint.in/politics/sajjan-kumar-the-powerful-jat-leader-who-remained-untouched-by-1984-riots-for-25-years/165030/ | title=Sajjan Kumar, the powerful Jat leader who remained untouched by 1984 riots for 25 years | work=ThePrint | first1=Ananya |last1=Bharadwaj |first2=Neelam |last2=Pandey | date=17 December 2018 | accessdate=22 August 2026}}</ref> त्यांचा विवाह राम कौर यांच्याशी झाला होता आणि या दंपतीला एक मुलगा व दोन मुली आहेत.<ref>{{cite web| url=https://sundayguardianlive.com/india/who-was-sajjan-kumar-former-congress-mp-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-at-80-cause-of-death-career-wife-children-nanavati-findings-charges-controversies-and-more-265672/ | title=Who Was Sajjan Kumar? Former Congress MP Convicted in 1984 Anti-Sikh Riots Case Dies at 80; Cause Of Death, Career, Wife, Children, Nanavati Findings, Charges, Controversies And More | work=The Sunday Guardian | first=Nisha |last=Srivastava | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref> ते राजकारणी असलेले रमेश कुमार यांचे बंधू देखील होते.<ref>{{cite web| url=https://indianexpress.com/article/india/regional/sajjan-kumar-smiles-as-brother-gets-his-ticket/lite/ | title=Sajjan Kumar smiles as brother gets his ticket | work=The Indian Express | date=17 April 2009 | accessdate=22 August 2026}}</ref> === मृत्यू === कुमार यांचे २० ऑगस्ट २०२६ रोजी दिल्लीच्या [[सफदरजंग हॉस्पिटल]] मध्ये उपचारादरम्यान वयाच्या ८० व्या वर्षी निधन झाले. त्यांना [[उच्च रक्तदाब]] आणि [[कंपवात|कंपवाताचा]] (पार्किन्सन आजाराचा) त्रास होता.<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/ex-congress-mp-sajjan-kumar-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-11934869|title=Ex-Congress MP Sajjan Kumar, Convicted In 1984 Anti-Sikh Riots Case, Dies|work=NDTV|date=20 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> २१ ऑगस्ट रोजी निगमबोध घाटावर त्यांच्या पार्थिव शरीरावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले, ज्यामध्ये मोठ्या संख्येने लोक उपस्थित होते.<ref>{{cite web|url=https://www.ptinews.com/detail/east/Ex-Congress-MP-anti-Sikh-riots-convict-Sajjan-Kumar-cremated/3990929|title=Ex-Congress MP, anti-Sikh riots convict Sajjan Kumar cremated|work=Press Trust of India|date=21 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> कुमार यांच्या निधनानंतर काँग्रेसचे खासदार [[दीपेंदर सिंह हूडा]] यांनी त्यांच्या निधनाबद्दल शोक व्यक्त करत त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीची प्रशंसा केली. यामुळे दिल्ली शिख गुरुद्वारा व्यवस्थापन समितीचे प्रमुख हरमीत सिंग कालका यांच्या नेतृत्वाखाली तीव्र निदर्शने झाली आणि शिख निदर्शकांनी काँग्रेस नेते [[राहुल गांधी]] यांच्या घराबाहेर त्यांच्या पुतळ्याचे दहन केले.<ref>{{cite web|first=Shemin|last=Joy|url=https://www.deccanherald.com/india/delhi/sikh-leaders-protest-outside-rahul-gandhis-delhi-residence-over-sajjan-kumar-role-model-remark-seek-apology-4120647|title=Sikh leaders protest outside Rahul Gandhi's Delhi residence over Sajjan Kumar 'role model' remark, seek apology|work=Deccan Herald|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> [[हरियाणा]]मधील इतर काँग्रेस नेत्यांनीही त्यांना श्रद्धांजली वाहून शोक व्यक्त केला, तर पंजाबमधील काँग्रेस नेत्यांनी शीखविरोधी दंगलीतील त्यांच्या भूमिकेबद्दल त्यांच्यावर टीका केली.<ref>{{cite web|first=Aman Singh Cheena|last=Man|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/charanjit-singh-channi-sajjan-kumar-1984-anti-sikh-riots-deepender-hooda-congress-10845229/|title=After Deepender Hooda called Sajjan Kumar 'role model', Channi: 'traitor, deserved to be shot in public square'|work=The Indian Express|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कुमार, सज्जन }} terwiag591ti9b937fxc4fyfpw47jfv 2705017 2705015 2026-08-24T02:18:58Z संतोष गोरे 135680 2705017 wikitext text/x-wiki '''सज्जन कुमार''' (२३ सप्टेंबर, १९४५ – २० ऑगस्ट, २०२६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि दोषी ठरवले गेलेले गुन्हेगार होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे एक प्रमुख नेते होते. ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|'बाह्य दिल्ली' लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून आले होते. मात्र, [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी संहारातील]] सहभागाबद्दल आणि हत्येप्रकरणी दोषी सिद्ध झाल्यानंतर व त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावल्यानंतर त्यांनी पक्षाच्या प्राथमिक सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला होता.<ref name="Times_Resign">{{cite news |title=Sajjan Kumar writes to Rahul Gandhi, resigns from Congress |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sajjan-kumar-writes-to-rahul-gandhi-resigns-from-congress/articleshow/67140343.cms |accessdate=18 December 2018 |publisher=The Economic Times |date=18 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/why-gujarat-2002-finds-mention-in-1984-genocide-court-order-on-sajjan-kumar-1963730|title = Why Gujarat 2002 Finds Mention in 1984 genocide Court Order on Sajjan Kumar}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == * १९७७: सज्जन कुमार यांनी प्रसिद्ध समाजसेवक गुरू राधा किसन यांच्या हस्ते दिल्लीचे नगरसेवक म्हणून शपथ घेतली. ते प्रथम दिल्ली नगर निगम अर्थात दिल्ली महानगरपालिकेत निवडून आले आणि नंतर त्यांची दिल्ली प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे सरचिटणीस म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. * १९८०: ते ७ व्या लोकसभा निवडणुकीत निवडून आले आणि लोकसभेत 'काम आणि आवास मंत्रालयाच्या' सल्लागार समितीचे सदस्य बनले. या काळात ते [[संजय गांधी]] यांचे निकटवर्तीय आणि बेकरीचे मालक होते.<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19800131-sanjay-gandhi-and-his-young-loyalists-sweep-lok-sabha-elections-821700-2014-12-19 | title=Sanjay Gandhi and his young loyalists sweep Lok Sabha elections | publisher=इंडिया टुडे | work=.Prabhu Chawla | date=31 January 1980 | accessdate=20 December 2018}}</ref> * १९९१: ते पुन्हा लोकसभेत निवडून आले आणि त्यानंतर २००४ मध्ये त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे प्रतिनिधित्व करताना 'आऊटर दिल्ली' मतदारसंघातून विजय मिळवला. या निवडणुकीत त्यांना ८,५५,५४३ मते मिळाली होती. * २००५ नंतर: २००५ मधील विजयानंतर त्यांनी शहरी विकास समिती आणि खासदार स्थानिक क्षेत्र विकास योजना (MPLADS) समितीचे सदस्य म्हणून काम पाहिले. == वैयक्तिक जीवन == सज्जन कुमार यांचा जन्म २३ सप्टेंबर १९४५ रोजी दिल्ली येथे रघुनाथ सिंह आणि मी कौर यांच्या घरी झाला. कुमार हे [[जाट]] जातीचे होते.<ref>{{cite web| url=https://www.ndtv.com/india-news/sajjan-kumar-dies-who-was-sajjan-kumar-ex-congress-mp-and-1984-riots-convict-11934992/ | title=Who Was Sajjan Kumar, Ex-Congress MP And 1984 Riots Convict | work=[[NDTV]] | first=Mukesh |last=Singh Sengar | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref><ref>{{cite web| url=https://theprint.in/politics/sajjan-kumar-the-powerful-jat-leader-who-remained-untouched-by-1984-riots-for-25-years/165030/ | title=Sajjan Kumar, the powerful Jat leader who remained untouched by 1984 riots for 25 years | work=ThePrint | first1=Ananya |last1=Bharadwaj |first2=Neelam |last2=Pandey | date=17 December 2018 | accessdate=22 August 2026}}</ref> त्यांचा विवाह राम कौर यांच्याशी झाला होता आणि या दंपतीला एक मुलगा व दोन मुली आहेत.<ref>{{cite web| url=https://sundayguardianlive.com/india/who-was-sajjan-kumar-former-congress-mp-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-at-80-cause-of-death-career-wife-children-nanavati-findings-charges-controversies-and-more-265672/ | title=Who Was Sajjan Kumar? Former Congress MP Convicted in 1984 Anti-Sikh Riots Case Dies at 80; Cause Of Death, Career, Wife, Children, Nanavati Findings, Charges, Controversies And More | work=The Sunday Guardian | first=Nisha |last=Srivastava | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref> ते राजकारणी असलेले रमेश कुमार यांचे बंधू देखील होते.<ref>{{cite web| url=https://indianexpress.com/article/india/regional/sajjan-kumar-smiles-as-brother-gets-his-ticket/lite/ | title=Sajjan Kumar smiles as brother gets his ticket | work=The Indian Express | date=17 April 2009 | accessdate=22 August 2026}}</ref> === मृत्यू === कुमार यांचे २० ऑगस्ट २०२६ रोजी दिल्लीच्या [[सफदरजंग हॉस्पिटल]] मध्ये उपचारादरम्यान वयाच्या ८० व्या वर्षी निधन झाले. त्यांना [[उच्च रक्तदाब]] आणि [[कंपवात|कंपवाताचा]] (पार्किन्सन आजाराचा) त्रास होता.<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/ex-congress-mp-sajjan-kumar-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-11934869|title=Ex-Congress MP Sajjan Kumar, Convicted In 1984 Anti-Sikh Riots Case, Dies|work=NDTV|date=20 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> २१ ऑगस्ट रोजी निगमबोध घाटावर त्यांच्या पार्थिव शरीरावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले, ज्यामध्ये मोठ्या संख्येने लोक उपस्थित होते.<ref>{{cite web|url=https://www.ptinews.com/detail/east/Ex-Congress-MP-anti-Sikh-riots-convict-Sajjan-Kumar-cremated/3990929|title=Ex-Congress MP, anti-Sikh riots convict Sajjan Kumar cremated|work=Press Trust of India|date=21 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> कुमार यांच्या निधनानंतर काँग्रेसचे खासदार [[दीपेंदर सिंह हूडा]] यांनी त्यांच्या निधनाबद्दल शोक व्यक्त करत त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीची प्रशंसा केली. यामुळे दिल्ली शिख गुरुद्वारा व्यवस्थापन समितीचे प्रमुख हरमीत सिंग कालका यांच्या नेतृत्वाखाली तीव्र निदर्शने झाली आणि शिख निदर्शकांनी काँग्रेस नेते [[राहुल गांधी]] यांच्या घराबाहेर त्यांच्या पुतळ्याचे दहन केले.<ref>{{cite web|first=Shemin|last=Joy|url=https://www.deccanherald.com/india/delhi/sikh-leaders-protest-outside-rahul-gandhis-delhi-residence-over-sajjan-kumar-role-model-remark-seek-apology-4120647|title=Sikh leaders protest outside Rahul Gandhi's Delhi residence over Sajjan Kumar 'role model' remark, seek apology|work=Deccan Herald|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> [[हरियाणा]]मधील इतर काँग्रेस नेत्यांनीही त्यांना श्रद्धांजली वाहून शोक व्यक्त केला, तर पंजाबमधील काँग्रेस नेत्यांनी शीखविरोधी दंगलीतील त्यांच्या भूमिकेबद्दल त्यांच्यावर टीका केली.<ref>{{cite web|first=Aman Singh Cheena|last=Man|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/charanjit-singh-channi-sajjan-kumar-1984-anti-sikh-riots-deepender-hooda-congress-10845229/|title=After Deepender Hooda called Sajjan Kumar 'role model', Channi: 'traitor, deserved to be shot in public square'|work=The Indian Express|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कुमार, सज्जन }} a59lfz2mnz97l2ajx8dr3od9b4hg6ab 2705018 2705017 2026-08-24T02:19:31Z संतोष गोरे 135680 2705018 wikitext text/x-wiki '''सज्जन कुमार''' (२३ सप्टेंबर, १९४५ – २० ऑगस्ट, २०२६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि दोषी ठरवले गेलेले गुन्हेगार होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे एक प्रमुख नेते होते. ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|'बाह्य दिल्ली' लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून आले होते. मात्र, [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी संहारातील]] सहभागाबद्दल आणि हत्येप्रकरणी दोषी सिद्ध झाल्यानंतर व त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावल्यानंतर त्यांनी पक्षाच्या प्राथमिक सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला होता.<ref name="Times_Resign">{{cite news |title=Sajjan Kumar writes to Rahul Gandhi, resigns from Congress |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sajjan-kumar-writes-to-rahul-gandhi-resigns-from-congress/articleshow/67140343.cms |accessdate=18 December 2018 |publisher=The Economic Times |date=18 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/why-gujarat-2002-finds-mention-in-1984-genocide-court-order-on-sajjan-kumar-1963730|title = Why Gujarat 2002 Finds Mention in 1984 genocide Court Order on Sajjan Kumar}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == * १९७७: सज्जन कुमार यांनी प्रसिद्ध समाजसेवक गुरू राधा किसन यांच्या हस्ते दिल्लीचे नगरसेवक म्हणून शपथ घेतली. ते प्रथम दिल्ली नगर निगम अर्थात दिल्ली महानगरपालिकेत निवडून आले आणि नंतर त्यांची दिल्ली प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे सरचिटणीस म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. * १९८०: ते ७ व्या लोकसभा निवडणुकीत निवडून आले आणि लोकसभेत 'काम आणि आवास मंत्रालयाच्या' सल्लागार समितीचे सदस्य बनले. या काळात ते [[संजय गांधी]] यांचे निकटवर्तीय आणि बेकरीचे मालक होते.<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19800131-sanjay-gandhi-and-his-young-loyalists-sweep-lok-sabha-elections-821700-2014-12-19 | title=Sanjay Gandhi and his young loyalists sweep Lok Sabha elections | publisher=इंडिया टुडे | work=.Prabhu Chawla | date=31 January 1980 | accessdate=20 December 2018}}</ref> * १९९१: ते पुन्हा लोकसभेत निवडून आले आणि त्यानंतर २००४ मध्ये त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे प्रतिनिधित्व करताना 'आऊटर दिल्ली' मतदारसंघातून विजय मिळवला. या निवडणुकीत त्यांना ८,५५,५४३ मते मिळाली होती. * २००५ नंतर: २००५ मधील विजयानंतर त्यांनी शहरी विकास समिती आणि खासदार स्थानिक क्षेत्र विकास योजना (MPLADS) समितीचे सदस्य म्हणून काम पाहिले. == वैयक्तिक जीवन == सज्जन कुमार यांचा जन्म २३ सप्टेंबर १९४५ रोजी दिल्ली येथे रघुनाथ सिंह आणि मी कौर यांच्या घरी झाला. कुमार हे [[जाट]] जातीचे होते.<ref>{{cite web| url=https://www.ndtv.com/india-news/sajjan-kumar-dies-who-was-sajjan-kumar-ex-congress-mp-and-1984-riots-convict-11934992/ | title=Who Was Sajjan Kumar, Ex-Congress MP And 1984 Riots Convict | work=एन.डी. टीव्ही | first=Mukesh |last=Singh Sengar | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref><ref>{{cite web| url=https://theprint.in/politics/sajjan-kumar-the-powerful-jat-leader-who-remained-untouched-by-1984-riots-for-25-years/165030/ | title=Sajjan Kumar, the powerful Jat leader who remained untouched by 1984 riots for 25 years | work=ThePrint | first1=Ananya |last1=Bharadwaj |first2=Neelam |last2=Pandey | date=17 December 2018 | accessdate=22 August 2026}}</ref> त्यांचा विवाह राम कौर यांच्याशी झाला होता आणि या दंपतीला एक मुलगा व दोन मुली आहेत.<ref>{{cite web| url=https://sundayguardianlive.com/india/who-was-sajjan-kumar-former-congress-mp-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-at-80-cause-of-death-career-wife-children-nanavati-findings-charges-controversies-and-more-265672/ | title=Who Was Sajjan Kumar? Former Congress MP Convicted in 1984 Anti-Sikh Riots Case Dies at 80; Cause Of Death, Career, Wife, Children, Nanavati Findings, Charges, Controversies And More | work=The Sunday Guardian | first=Nisha |last=Srivastava | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref> ते राजकारणी असलेले रमेश कुमार यांचे बंधू देखील होते.<ref>{{cite web| url=https://indianexpress.com/article/india/regional/sajjan-kumar-smiles-as-brother-gets-his-ticket/lite/ | title=Sajjan Kumar smiles as brother gets his ticket | work=The Indian Express | date=17 April 2009 | accessdate=22 August 2026}}</ref> === मृत्यू === कुमार यांचे २० ऑगस्ट २०२६ रोजी दिल्लीच्या [[सफदरजंग हॉस्पिटल]] मध्ये उपचारादरम्यान वयाच्या ८० व्या वर्षी निधन झाले. त्यांना [[उच्च रक्तदाब]] आणि [[कंपवात|कंपवाताचा]] (पार्किन्सन आजाराचा) त्रास होता.<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/ex-congress-mp-sajjan-kumar-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-11934869|title=Ex-Congress MP Sajjan Kumar, Convicted In 1984 Anti-Sikh Riots Case, Dies|work=NDTV|date=20 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> २१ ऑगस्ट रोजी निगमबोध घाटावर त्यांच्या पार्थिव शरीरावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले, ज्यामध्ये मोठ्या संख्येने लोक उपस्थित होते.<ref>{{cite web|url=https://www.ptinews.com/detail/east/Ex-Congress-MP-anti-Sikh-riots-convict-Sajjan-Kumar-cremated/3990929|title=Ex-Congress MP, anti-Sikh riots convict Sajjan Kumar cremated|work=Press Trust of India|date=21 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> कुमार यांच्या निधनानंतर काँग्रेसचे खासदार [[दीपेंदर सिंह हूडा]] यांनी त्यांच्या निधनाबद्दल शोक व्यक्त करत त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीची प्रशंसा केली. यामुळे दिल्ली शिख गुरुद्वारा व्यवस्थापन समितीचे प्रमुख हरमीत सिंग कालका यांच्या नेतृत्वाखाली तीव्र निदर्शने झाली आणि शिख निदर्शकांनी काँग्रेस नेते [[राहुल गांधी]] यांच्या घराबाहेर त्यांच्या पुतळ्याचे दहन केले.<ref>{{cite web|first=Shemin|last=Joy|url=https://www.deccanherald.com/india/delhi/sikh-leaders-protest-outside-rahul-gandhis-delhi-residence-over-sajjan-kumar-role-model-remark-seek-apology-4120647|title=Sikh leaders protest outside Rahul Gandhi's Delhi residence over Sajjan Kumar 'role model' remark, seek apology|work=Deccan Herald|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> [[हरियाणा]]मधील इतर काँग्रेस नेत्यांनीही त्यांना श्रद्धांजली वाहून शोक व्यक्त केला, तर पंजाबमधील काँग्रेस नेत्यांनी शीखविरोधी दंगलीतील त्यांच्या भूमिकेबद्दल त्यांच्यावर टीका केली.<ref>{{cite web|first=Aman Singh Cheena|last=Man|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/charanjit-singh-channi-sajjan-kumar-1984-anti-sikh-riots-deepender-hooda-congress-10845229/|title=After Deepender Hooda called Sajjan Kumar 'role model', Channi: 'traitor, deserved to be shot in public square'|work=The Indian Express|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कुमार, सज्जन }} g0u36n2crmrppatputv9uv5cwio8j9s 2705019 2705018 2026-08-24T02:20:27Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2705019 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''सज्जन कुमार''' (२३ सप्टेंबर, १९४५ – २० ऑगस्ट, २०२६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि दोषी ठरवले गेलेले गुन्हेगार होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे एक प्रमुख नेते होते. ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|'बाह्य दिल्ली' लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून आले होते. मात्र, [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी संहारातील]] सहभागाबद्दल आणि हत्येप्रकरणी दोषी सिद्ध झाल्यानंतर व त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावल्यानंतर त्यांनी पक्षाच्या प्राथमिक सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला होता.<ref name="Times_Resign">{{cite news |title=Sajjan Kumar writes to Rahul Gandhi, resigns from Congress |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sajjan-kumar-writes-to-rahul-gandhi-resigns-from-congress/articleshow/67140343.cms |accessdate=18 December 2018 |publisher=The Economic Times |date=18 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/why-gujarat-2002-finds-mention-in-1984-genocide-court-order-on-sajjan-kumar-1963730|title = Why Gujarat 2002 Finds Mention in 1984 genocide Court Order on Sajjan Kumar}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == * १९७७: सज्जन कुमार यांनी प्रसिद्ध समाजसेवक गुरू राधा किसन यांच्या हस्ते दिल्लीचे नगरसेवक म्हणून शपथ घेतली. ते प्रथम दिल्ली नगर निगम अर्थात दिल्ली महानगरपालिकेत निवडून आले आणि नंतर त्यांची दिल्ली प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे सरचिटणीस म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. * १९८०: ते ७ व्या लोकसभा निवडणुकीत निवडून आले आणि लोकसभेत 'काम आणि आवास मंत्रालयाच्या' सल्लागार समितीचे सदस्य बनले. या काळात ते [[संजय गांधी]] यांचे निकटवर्तीय आणि बेकरीचे मालक होते.<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19800131-sanjay-gandhi-and-his-young-loyalists-sweep-lok-sabha-elections-821700-2014-12-19 | title=Sanjay Gandhi and his young loyalists sweep Lok Sabha elections | publisher=इंडिया टुडे | work=.Prabhu Chawla | date=31 January 1980 | accessdate=20 December 2018}}</ref> * १९९१: ते पुन्हा लोकसभेत निवडून आले आणि त्यानंतर २००४ मध्ये त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे प्रतिनिधित्व करताना 'आऊटर दिल्ली' मतदारसंघातून विजय मिळवला. या निवडणुकीत त्यांना ८,५५,५४३ मते मिळाली होती. * २००५ नंतर: २००५ मधील विजयानंतर त्यांनी शहरी विकास समिती आणि खासदार स्थानिक क्षेत्र विकास योजना (MPLADS) समितीचे सदस्य म्हणून काम पाहिले. == वैयक्तिक जीवन == सज्जन कुमार यांचा जन्म २३ सप्टेंबर १९४५ रोजी दिल्ली येथे रघुनाथ सिंह आणि मी कौर यांच्या घरी झाला. कुमार हे [[जाट]] जातीचे होते.<ref>{{cite web| url=https://www.ndtv.com/india-news/sajjan-kumar-dies-who-was-sajjan-kumar-ex-congress-mp-and-1984-riots-convict-11934992/ | title=Who Was Sajjan Kumar, Ex-Congress MP And 1984 Riots Convict | work=एन.डी. टीव्ही | first=Mukesh |last=Singh Sengar | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref><ref>{{cite web| url=https://theprint.in/politics/sajjan-kumar-the-powerful-jat-leader-who-remained-untouched-by-1984-riots-for-25-years/165030/ | title=Sajjan Kumar, the powerful Jat leader who remained untouched by 1984 riots for 25 years | work=ThePrint | first1=Ananya |last1=Bharadwaj |first2=Neelam |last2=Pandey | date=17 December 2018 | accessdate=22 August 2026}}</ref> त्यांचा विवाह राम कौर यांच्याशी झाला होता आणि या दंपतीला एक मुलगा व दोन मुली आहेत.<ref>{{cite web| url=https://sundayguardianlive.com/india/who-was-sajjan-kumar-former-congress-mp-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-at-80-cause-of-death-career-wife-children-nanavati-findings-charges-controversies-and-more-265672/ | title=Who Was Sajjan Kumar? Former Congress MP Convicted in 1984 Anti-Sikh Riots Case Dies at 80; Cause Of Death, Career, Wife, Children, Nanavati Findings, Charges, Controversies And More | work=The Sunday Guardian | first=Nisha |last=Srivastava | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref> ते राजकारणी असलेले रमेश कुमार यांचे बंधू देखील होते.<ref>{{cite web| url=https://indianexpress.com/article/india/regional/sajjan-kumar-smiles-as-brother-gets-his-ticket/lite/ | title=Sajjan Kumar smiles as brother gets his ticket | work=The Indian Express | date=17 April 2009 | accessdate=22 August 2026}}</ref> === मृत्यू === कुमार यांचे २० ऑगस्ट २०२६ रोजी दिल्लीच्या [[सफदरजंग हॉस्पिटल]] मध्ये उपचारादरम्यान वयाच्या ८० व्या वर्षी निधन झाले. त्यांना [[उच्च रक्तदाब]] आणि [[कंपवात|कंपवाताचा]] (पार्किन्सन आजाराचा) त्रास होता.<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/ex-congress-mp-sajjan-kumar-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-11934869|title=Ex-Congress MP Sajjan Kumar, Convicted In 1984 Anti-Sikh Riots Case, Dies|work=NDTV|date=20 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> २१ ऑगस्ट रोजी निगमबोध घाटावर त्यांच्या पार्थिव शरीरावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले, ज्यामध्ये मोठ्या संख्येने लोक उपस्थित होते.<ref>{{cite web|url=https://www.ptinews.com/detail/east/Ex-Congress-MP-anti-Sikh-riots-convict-Sajjan-Kumar-cremated/3990929|title=Ex-Congress MP, anti-Sikh riots convict Sajjan Kumar cremated|work=Press Trust of India|date=21 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> कुमार यांच्या निधनानंतर काँग्रेसचे खासदार [[दीपेंदर सिंह हूडा]] यांनी त्यांच्या निधनाबद्दल शोक व्यक्त करत त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीची प्रशंसा केली. यामुळे दिल्ली शिख गुरुद्वारा व्यवस्थापन समितीचे प्रमुख हरमीत सिंग कालका यांच्या नेतृत्वाखाली तीव्र निदर्शने झाली आणि शिख निदर्शकांनी काँग्रेस नेते [[राहुल गांधी]] यांच्या घराबाहेर त्यांच्या पुतळ्याचे दहन केले.<ref>{{cite web|first=Shemin|last=Joy|url=https://www.deccanherald.com/india/delhi/sikh-leaders-protest-outside-rahul-gandhis-delhi-residence-over-sajjan-kumar-role-model-remark-seek-apology-4120647|title=Sikh leaders protest outside Rahul Gandhi's Delhi residence over Sajjan Kumar 'role model' remark, seek apology|work=Deccan Herald|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> [[हरियाणा]]मधील इतर काँग्रेस नेत्यांनीही त्यांना श्रद्धांजली वाहून शोक व्यक्त केला, तर पंजाबमधील काँग्रेस नेत्यांनी शीखविरोधी दंगलीतील त्यांच्या भूमिकेबद्दल त्यांच्यावर टीका केली.<ref>{{cite web|first=Aman Singh Cheena|last=Man|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/charanjit-singh-channi-sajjan-kumar-1984-anti-sikh-riots-deepender-hooda-congress-10845229/|title=After Deepender Hooda called Sajjan Kumar 'role model', Channi: 'traitor, deserved to be shot in public square'|work=The Indian Express|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कुमार, सज्जन }} 7lg4ot99gjchmph83fvp8ihxjgieniy 2705021 2705019 2026-08-24T02:24:11Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705021 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''सज्जन कुमार''' (२३ सप्टेंबर, १९४५ – २० ऑगस्ट, २०२६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि दोषी ठरवले गेलेले गुन्हेगार होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे एक प्रमुख नेते होते. ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|'बाह्य दिल्ली' लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून आले होते. मात्र, [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी संहारातील]] सहभागाबद्दल आणि हत्येप्रकरणी दोषी सिद्ध झाल्यानंतर व त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावल्यानंतर त्यांनी पक्षाच्या प्राथमिक सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला होता.<ref name="Times_Resign">{{cite news |title=Sajjan Kumar writes to Rahul Gandhi, resigns from Congress |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sajjan-kumar-writes-to-rahul-gandhi-resigns-from-congress/articleshow/67140343.cms |accessdate=18 December 2018 |publisher=The Economic Times |date=18 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/why-gujarat-2002-finds-mention-in-1984-genocide-court-order-on-sajjan-kumar-1963730|title = Why Gujarat 2002 Finds Mention in 1984 genocide Court Order on Sajjan Kumar}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == * १९७७: सज्जन कुमार यांनी प्रसिद्ध समाजसेवक गुरू राधा किसन यांच्या हस्ते दिल्लीचे नगरसेवक म्हणून शपथ घेतली. ते प्रथम दिल्ली नगर निगम अर्थात दिल्ली महानगरपालिकेत निवडून आले आणि नंतर त्यांची दिल्ली प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे सरचिटणीस म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. * १९८०: ते ७ व्या लोकसभा निवडणुकीत निवडून आले आणि लोकसभेत 'काम आणि आवास मंत्रालयाच्या' सल्लागार समितीचे सदस्य बनले. या काळात ते [[संजय गांधी]] यांचे निकटवर्तीय आणि बेकरीचे मालक होते.<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19800131-sanjay-gandhi-and-his-young-loyalists-sweep-lok-sabha-elections-821700-2014-12-19 | title=Sanjay Gandhi and his young loyalists sweep Lok Sabha elections | publisher=इंडिया टुडे | work=.Prabhu Chawla | date=31 January 1980 | accessdate=20 December 2018}}</ref> * १९९१: ते पुन्हा लोकसभेत निवडून आले आणि त्यानंतर २००४ मध्ये त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे प्रतिनिधित्व करताना 'आऊटर दिल्ली' मतदारसंघातून विजय मिळवला. या निवडणुकीत त्यांना ८,५५,५४३ मते मिळाली होती. * २००५ नंतर: २००५ मधील विजयानंतर त्यांनी शहरी विकास समिती आणि खासदार स्थानिक क्षेत्र विकास योजना (MPLADS) समितीचे सदस्य म्हणून काम पाहिले. == वैयक्तिक जीवन == सज्जन कुमार यांचा जन्म २३ सप्टेंबर १९४५ रोजी दिल्ली येथे रघुनाथ सिंह आणि मी कौर यांच्या घरी झाला. कुमार हे [[जाट]] जातीचे होते.<ref>{{cite web| url=https://www.ndtv.com/india-news/sajjan-kumar-dies-who-was-sajjan-kumar-ex-congress-mp-and-1984-riots-convict-11934992/ | title=Who Was Sajjan Kumar, Ex-Congress MP And 1984 Riots Convict | work=एन.डी. टीव्ही | first=Mukesh |last=Singh Sengar | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref><ref>{{cite web| url=https://theprint.in/politics/sajjan-kumar-the-powerful-jat-leader-who-remained-untouched-by-1984-riots-for-25-years/165030/ | title=Sajjan Kumar, the powerful Jat leader who remained untouched by 1984 riots for 25 years | work=ThePrint | first1=Ananya |last1=Bharadwaj |first2=Neelam |last2=Pandey | date=17 December 2018 | accessdate=22 August 2026}}</ref> त्यांचा विवाह राम कौर यांच्याशी झाला होता आणि या दंपतीला एक मुलगा व दोन मुली आहेत.<ref>{{cite web| url=https://sundayguardianlive.com/india/who-was-sajjan-kumar-former-congress-mp-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-at-80-cause-of-death-career-wife-children-nanavati-findings-charges-controversies-and-more-265672/ | title=Who Was Sajjan Kumar? Former Congress MP Convicted in 1984 Anti-Sikh Riots Case Dies at 80; Cause Of Death, Career, Wife, Children, Nanavati Findings, Charges, Controversies And More | work=The Sunday Guardian | first=Nisha |last=Srivastava | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref> ते राजकारणी असलेले रमेश कुमार यांचे बंधू देखील होते.<ref>{{cite web| url=https://indianexpress.com/article/india/regional/sajjan-kumar-smiles-as-brother-gets-his-ticket/lite/ | title=Sajjan Kumar smiles as brother gets his ticket | work=The Indian Express | date=17 April 2009 | accessdate=22 August 2026}}</ref> === मृत्यू === कुमार यांचे २० ऑगस्ट २०२६ रोजी दिल्लीच्या [[सफदरजंग हॉस्पिटल]] मध्ये उपचारादरम्यान वयाच्या ८० व्या वर्षी निधन झाले. त्यांना [[उच्च रक्तदाब]] आणि [[कंपवात|कंपवाताचा]] (पार्किन्सन आजाराचा) त्रास होता.<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/ex-congress-mp-sajjan-kumar-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-11934869|title=Ex-Congress MP Sajjan Kumar, Convicted In 1984 Anti-Sikh Riots Case, Dies|work=NDTV|date=20 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> २१ ऑगस्ट रोजी निगमबोध घाटावर त्यांच्या पार्थिव शरीरावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले, ज्यामध्ये मोठ्या संख्येने लोक उपस्थित होते.<ref>{{cite web|url=https://www.ptinews.com/detail/east/Ex-Congress-MP-anti-Sikh-riots-convict-Sajjan-Kumar-cremated/3990929|title=Ex-Congress MP, anti-Sikh riots convict Sajjan Kumar cremated|work=Press Trust of India|date=21 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> कुमार यांच्या निधनानंतर काँग्रेसचे खासदार [[दीपेंदर सिंह हूडा]] यांनी त्यांच्या निधनाबद्दल शोक व्यक्त करत त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीची प्रशंसा केली. यामुळे दिल्ली शिख गुरुद्वारा व्यवस्थापन समितीचे प्रमुख हरमीत सिंग कालका यांच्या नेतृत्वाखाली तीव्र निदर्शने झाली आणि शिख निदर्शकांनी काँग्रेस नेते [[राहुल गांधी]] यांच्या घराबाहेर त्यांच्या पुतळ्याचे दहन केले.<ref>{{cite web|first=Shemin|last=Joy|url=https://www.deccanherald.com/india/delhi/sikh-leaders-protest-outside-rahul-gandhis-delhi-residence-over-sajjan-kumar-role-model-remark-seek-apology-4120647|title=Sikh leaders protest outside Rahul Gandhi's Delhi residence over Sajjan Kumar 'role model' remark, seek apology|work=Deccan Herald|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> [[हरियाणा]]मधील इतर काँग्रेस नेत्यांनीही त्यांना श्रद्धांजली वाहून शोक व्यक्त केला, तर पंजाबमधील काँग्रेस नेत्यांनी शीखविरोधी दंगलीतील त्यांच्या भूमिकेबद्दल त्यांच्यावर टीका केली.<ref>{{cite web|first=Aman Singh Cheena|last=Man|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/charanjit-singh-channi-sajjan-kumar-1984-anti-sikh-riots-deepender-hooda-congress-10845229/|title=After Deepender Hooda called Sajjan Kumar 'role model', Channi: 'traitor, deserved to be shot in public square'|work=The Indian Express|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कुमार, सज्जन }} [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] hnigt3p2ertmpgbfmrkr7rxlo2b3qns 2705022 2705021 2026-08-24T02:24:44Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705022 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''सज्जन कुमार''' (२३ सप्टेंबर, १९४५ – २० ऑगस्ट, २०२६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि दोषी ठरवले गेलेले गुन्हेगार होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे एक प्रमुख नेते होते. ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|'बाह्य दिल्ली' लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून आले होते. मात्र, [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी संहारातील]] सहभागाबद्दल आणि हत्येप्रकरणी दोषी सिद्ध झाल्यानंतर व त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावल्यानंतर त्यांनी पक्षाच्या प्राथमिक सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला होता.<ref name="Times_Resign">{{cite news |title=Sajjan Kumar writes to Rahul Gandhi, resigns from Congress |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sajjan-kumar-writes-to-rahul-gandhi-resigns-from-congress/articleshow/67140343.cms |accessdate=18 December 2018 |publisher=The Economic Times |date=18 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/why-gujarat-2002-finds-mention-in-1984-genocide-court-order-on-sajjan-kumar-1963730|title = Why Gujarat 2002 Finds Mention in 1984 genocide Court Order on Sajjan Kumar}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == * १९७७: सज्जन कुमार यांनी प्रसिद्ध समाजसेवक गुरू राधा किसन यांच्या हस्ते दिल्लीचे नगरसेवक म्हणून शपथ घेतली. ते प्रथम दिल्ली नगर निगम अर्थात दिल्ली महानगरपालिकेत निवडून आले आणि नंतर त्यांची दिल्ली प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे सरचिटणीस म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. * १९८०: ते ७ व्या लोकसभा निवडणुकीत निवडून आले आणि लोकसभेत 'काम आणि आवास मंत्रालयाच्या' सल्लागार समितीचे सदस्य बनले. या काळात ते [[संजय गांधी]] यांचे निकटवर्तीय आणि बेकरीचे मालक होते.<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19800131-sanjay-gandhi-and-his-young-loyalists-sweep-lok-sabha-elections-821700-2014-12-19 | title=Sanjay Gandhi and his young loyalists sweep Lok Sabha elections | publisher=इंडिया टुडे | work=.Prabhu Chawla | date=31 January 1980 | accessdate=20 December 2018}}</ref> * १९९१: ते पुन्हा लोकसभेत निवडून आले आणि त्यानंतर २००४ मध्ये त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे प्रतिनिधित्व करताना 'आऊटर दिल्ली' मतदारसंघातून विजय मिळवला. या निवडणुकीत त्यांना ८,५५,५४३ मते मिळाली होती. * २००५ नंतर: २००५ मधील विजयानंतर त्यांनी शहरी विकास समिती आणि खासदार स्थानिक क्षेत्र विकास योजना (MPLADS) समितीचे सदस्य म्हणून काम पाहिले. == वैयक्तिक जीवन == सज्जन कुमार यांचा जन्म २३ सप्टेंबर १९४५ रोजी दिल्ली येथे रघुनाथ सिंह आणि मी कौर यांच्या घरी झाला. कुमार हे [[जाट]] जातीचे होते.<ref>{{cite web| url=https://www.ndtv.com/india-news/sajjan-kumar-dies-who-was-sajjan-kumar-ex-congress-mp-and-1984-riots-convict-11934992/ | title=Who Was Sajjan Kumar, Ex-Congress MP And 1984 Riots Convict | work=एन.डी. टीव्ही | first=Mukesh |last=Singh Sengar | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref><ref>{{cite web| url=https://theprint.in/politics/sajjan-kumar-the-powerful-jat-leader-who-remained-untouched-by-1984-riots-for-25-years/165030/ | title=Sajjan Kumar, the powerful Jat leader who remained untouched by 1984 riots for 25 years | work=ThePrint | first1=Ananya |last1=Bharadwaj |first2=Neelam |last2=Pandey | date=17 December 2018 | accessdate=22 August 2026}}</ref> त्यांचा विवाह राम कौर यांच्याशी झाला होता आणि या दंपतीला एक मुलगा व दोन मुली आहेत.<ref>{{cite web| url=https://sundayguardianlive.com/india/who-was-sajjan-kumar-former-congress-mp-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-at-80-cause-of-death-career-wife-children-nanavati-findings-charges-controversies-and-more-265672/ | title=Who Was Sajjan Kumar? Former Congress MP Convicted in 1984 Anti-Sikh Riots Case Dies at 80; Cause Of Death, Career, Wife, Children, Nanavati Findings, Charges, Controversies And More | work=The Sunday Guardian | first=Nisha |last=Srivastava | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref> ते राजकारणी असलेले रमेश कुमार यांचे बंधू देखील होते.<ref>{{cite web| url=https://indianexpress.com/article/india/regional/sajjan-kumar-smiles-as-brother-gets-his-ticket/lite/ | title=Sajjan Kumar smiles as brother gets his ticket | work=The Indian Express | date=17 April 2009 | accessdate=22 August 2026}}</ref> === मृत्यू === कुमार यांचे २० ऑगस्ट २०२६ रोजी दिल्लीच्या [[सफदरजंग हॉस्पिटल]] मध्ये उपचारादरम्यान वयाच्या ८० व्या वर्षी निधन झाले. त्यांना [[उच्च रक्तदाब]] आणि [[कंपवात|कंपवाताचा]] (पार्किन्सन आजाराचा) त्रास होता.<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/ex-congress-mp-sajjan-kumar-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-11934869|title=Ex-Congress MP Sajjan Kumar, Convicted In 1984 Anti-Sikh Riots Case, Dies|work=NDTV|date=20 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> २१ ऑगस्ट रोजी निगमबोध घाटावर त्यांच्या पार्थिव शरीरावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले, ज्यामध्ये मोठ्या संख्येने लोक उपस्थित होते.<ref>{{cite web|url=https://www.ptinews.com/detail/east/Ex-Congress-MP-anti-Sikh-riots-convict-Sajjan-Kumar-cremated/3990929|title=Ex-Congress MP, anti-Sikh riots convict Sajjan Kumar cremated|work=Press Trust of India|date=21 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> कुमार यांच्या निधनानंतर काँग्रेसचे खासदार [[दीपेंदर सिंह हूडा]] यांनी त्यांच्या निधनाबद्दल शोक व्यक्त करत त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीची प्रशंसा केली. यामुळे दिल्ली शिख गुरुद्वारा व्यवस्थापन समितीचे प्रमुख हरमीत सिंग कालका यांच्या नेतृत्वाखाली तीव्र निदर्शने झाली आणि शिख निदर्शकांनी काँग्रेस नेते [[राहुल गांधी]] यांच्या घराबाहेर त्यांच्या पुतळ्याचे दहन केले.<ref>{{cite web|first=Shemin|last=Joy|url=https://www.deccanherald.com/india/delhi/sikh-leaders-protest-outside-rahul-gandhis-delhi-residence-over-sajjan-kumar-role-model-remark-seek-apology-4120647|title=Sikh leaders protest outside Rahul Gandhi's Delhi residence over Sajjan Kumar 'role model' remark, seek apology|work=Deccan Herald|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> [[हरियाणा]]मधील इतर काँग्रेस नेत्यांनीही त्यांना श्रद्धांजली वाहून शोक व्यक्त केला, तर पंजाबमधील काँग्रेस नेत्यांनी शीखविरोधी दंगलीतील त्यांच्या भूमिकेबद्दल त्यांच्यावर टीका केली.<ref>{{cite web|first=Aman Singh Cheena|last=Man|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/charanjit-singh-channi-sajjan-kumar-1984-anti-sikh-riots-deepender-hooda-congress-10845229/|title=After Deepender Hooda called Sajjan Kumar 'role model', Channi: 'traitor, deserved to be shot in public square'|work=The Indian Express|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कुमार, सज्जन }} [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] ce8siffwjn77g1wzflpt3fwdb52lhtt 2705023 2705022 2026-08-24T02:26:58Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705023 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''सज्जन कुमार''' (२३ सप्टेंबर, १९४५ – २० ऑगस्ट, २०२६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि दोषी ठरवले गेलेले गुन्हेगार होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे एक प्रमुख नेते होते. ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|'बाह्य दिल्ली' लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून आले होते. मात्र, [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी संहारातील]] सहभागाबद्दल आणि हत्येप्रकरणी दोषी सिद्ध झाल्यानंतर व त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावल्यानंतर त्यांनी पक्षाच्या प्राथमिक सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला होता.<ref name="Times_Resign">{{cite news |title=Sajjan Kumar writes to Rahul Gandhi, resigns from Congress |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sajjan-kumar-writes-to-rahul-gandhi-resigns-from-congress/articleshow/67140343.cms |accessdate=18 December 2018 |publisher=The Economic Times |date=18 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/why-gujarat-2002-finds-mention-in-1984-genocide-court-order-on-sajjan-kumar-1963730|title = Why Gujarat 2002 Finds Mention in 1984 genocide Court Order on Sajjan Kumar}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == * १९७७: सज्जन कुमार यांनी प्रसिद्ध समाजसेवक गुरू राधा किसन यांच्या हस्ते दिल्लीचे नगरसेवक म्हणून शपथ घेतली. ते प्रथम दिल्ली नगर निगम अर्थात दिल्ली महानगरपालिकेत निवडून आले आणि नंतर त्यांची दिल्ली प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे सरचिटणीस म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. * १९८०: ते ७ व्या लोकसभा निवडणुकीत निवडून आले आणि लोकसभेत 'काम आणि आवास मंत्रालयाच्या' सल्लागार समितीचे सदस्य बनले. या काळात ते [[संजय गांधी]] यांचे निकटवर्तीय आणि बेकरीचे मालक होते.<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19800131-sanjay-gandhi-and-his-young-loyalists-sweep-lok-sabha-elections-821700-2014-12-19 | title=Sanjay Gandhi and his young loyalists sweep Lok Sabha elections | publisher=इंडिया टुडे | work=.Prabhu Chawla | date=31 January 1980 | accessdate=20 December 2018}}</ref> * १९९१: ते पुन्हा लोकसभेत निवडून आले आणि त्यानंतर २००४ मध्ये त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे प्रतिनिधित्व करताना 'आऊटर दिल्ली' मतदारसंघातून विजय मिळवला. या निवडणुकीत त्यांना ८,५५,५४३ मते मिळाली होती. * २००५ नंतर: २००५ मधील विजयानंतर त्यांनी शहरी विकास समिती आणि खासदार स्थानिक क्षेत्र विकास योजना (MPLADS) समितीचे सदस्य म्हणून काम पाहिले. == वैयक्तिक जीवन == सज्जन कुमार यांचा जन्म २३ सप्टेंबर १९४५ रोजी दिल्ली येथे रघुनाथ सिंह आणि मी कौर यांच्या घरी झाला. कुमार हे [[जाट]] जातीचे होते.<ref>{{cite web| url=https://www.ndtv.com/india-news/sajjan-kumar-dies-who-was-sajjan-kumar-ex-congress-mp-and-1984-riots-convict-11934992/ | title=Who Was Sajjan Kumar, Ex-Congress MP And 1984 Riots Convict | work=एन.डी. टीव्ही | first=Mukesh |last=Singh Sengar | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref><ref>{{cite web| url=https://theprint.in/politics/sajjan-kumar-the-powerful-jat-leader-who-remained-untouched-by-1984-riots-for-25-years/165030/ | title=Sajjan Kumar, the powerful Jat leader who remained untouched by 1984 riots for 25 years | work=ThePrint | first1=Ananya |last1=Bharadwaj |first2=Neelam |last2=Pandey | date=17 December 2018 | accessdate=22 August 2026}}</ref> त्यांचा विवाह राम कौर यांच्याशी झाला होता आणि या दंपतीला एक मुलगा व दोन मुली आहेत.<ref>{{cite web| url=https://sundayguardianlive.com/india/who-was-sajjan-kumar-former-congress-mp-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-at-80-cause-of-death-career-wife-children-nanavati-findings-charges-controversies-and-more-265672/ | title=Who Was Sajjan Kumar? Former Congress MP Convicted in 1984 Anti-Sikh Riots Case Dies at 80; Cause Of Death, Career, Wife, Children, Nanavati Findings, Charges, Controversies And More | work=The Sunday Guardian | first=Nisha |last=Srivastava | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref> ते राजकारणी असलेले रमेश कुमार यांचे बंधू देखील होते.<ref>{{cite web| url=https://indianexpress.com/article/india/regional/sajjan-kumar-smiles-as-brother-gets-his-ticket/lite/ | title=Sajjan Kumar smiles as brother gets his ticket | work=The Indian Express | date=17 April 2009 | accessdate=22 August 2026}}</ref> === मृत्यू === कुमार यांचे २० ऑगस्ट २०२६ रोजी दिल्लीच्या [[सफदरजंग हॉस्पिटल]] मध्ये उपचारादरम्यान वयाच्या ८० व्या वर्षी निधन झाले. त्यांना [[उच्च रक्तदाब]] आणि [[कंपवात|कंपवाताचा]] (पार्किन्सन आजाराचा) त्रास होता.<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/ex-congress-mp-sajjan-kumar-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-11934869|title=Ex-Congress MP Sajjan Kumar, Convicted In 1984 Anti-Sikh Riots Case, Dies|work=NDTV|date=20 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> २१ ऑगस्ट रोजी निगमबोध घाटावर त्यांच्या पार्थिव शरीरावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले, ज्यामध्ये मोठ्या संख्येने लोक उपस्थित होते.<ref>{{cite web|url=https://www.ptinews.com/detail/east/Ex-Congress-MP-anti-Sikh-riots-convict-Sajjan-Kumar-cremated/3990929|title=Ex-Congress MP, anti-Sikh riots convict Sajjan Kumar cremated|work=Press Trust of India|date=21 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> कुमार यांच्या निधनानंतर काँग्रेसचे खासदार [[दीपेंदर सिंह हूडा]] यांनी त्यांच्या निधनाबद्दल शोक व्यक्त करत त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीची प्रशंसा केली. यामुळे दिल्ली शिख गुरुद्वारा व्यवस्थापन समितीचे प्रमुख हरमीत सिंग कालका यांच्या नेतृत्वाखाली तीव्र निदर्शने झाली आणि शिख निदर्शकांनी काँग्रेस नेते [[राहुल गांधी]] यांच्या घराबाहेर त्यांच्या पुतळ्याचे दहन केले.<ref>{{cite web|first=Shemin|last=Joy|url=https://www.deccanherald.com/india/delhi/sikh-leaders-protest-outside-rahul-gandhis-delhi-residence-over-sajjan-kumar-role-model-remark-seek-apology-4120647|title=Sikh leaders protest outside Rahul Gandhi's Delhi residence over Sajjan Kumar 'role model' remark, seek apology|work=Deccan Herald|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> [[हरियाणा]]मधील इतर काँग्रेस नेत्यांनीही त्यांना श्रद्धांजली वाहून शोक व्यक्त केला, तर पंजाबमधील काँग्रेस नेत्यांनी शीखविरोधी दंगलीतील त्यांच्या भूमिकेबद्दल त्यांच्यावर टीका केली.<ref>{{cite web|first=Aman Singh Cheena|last=Man|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/charanjit-singh-channi-sajjan-kumar-1984-anti-sikh-riots-deepender-hooda-congress-10845229/|title=After Deepender Hooda called Sajjan Kumar 'role model', Channi: 'traitor, deserved to be shot in public square'|work=The Indian Express|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कुमार, सज्जन }} [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] 2oe63jee1ctn6xvmye5ualczsucoij7 2705024 2705023 2026-08-24T02:27:20Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705024 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''सज्जन कुमार''' (२३ सप्टेंबर, १९४५ – २० ऑगस्ट, २०२६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि दोषी ठरवले गेलेले गुन्हेगार होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे एक प्रमुख नेते होते. ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|'बाह्य दिल्ली' लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून आले होते. मात्र, [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी संहारातील]] सहभागाबद्दल आणि हत्येप्रकरणी दोषी सिद्ध झाल्यानंतर व त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावल्यानंतर त्यांनी पक्षाच्या प्राथमिक सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला होता.<ref name="Times_Resign">{{cite news |title=Sajjan Kumar writes to Rahul Gandhi, resigns from Congress |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sajjan-kumar-writes-to-rahul-gandhi-resigns-from-congress/articleshow/67140343.cms |accessdate=18 December 2018 |publisher=The Economic Times |date=18 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/why-gujarat-2002-finds-mention-in-1984-genocide-court-order-on-sajjan-kumar-1963730|title = Why Gujarat 2002 Finds Mention in 1984 genocide Court Order on Sajjan Kumar}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == * १९७७: सज्जन कुमार यांनी प्रसिद्ध समाजसेवक गुरू राधा किसन यांच्या हस्ते दिल्लीचे नगरसेवक म्हणून शपथ घेतली. ते प्रथम दिल्ली नगर निगम अर्थात दिल्ली महानगरपालिकेत निवडून आले आणि नंतर त्यांची दिल्ली प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे सरचिटणीस म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. * १९८०: ते ७ व्या लोकसभा निवडणुकीत निवडून आले आणि लोकसभेत 'काम आणि आवास मंत्रालयाच्या' सल्लागार समितीचे सदस्य बनले. या काळात ते [[संजय गांधी]] यांचे निकटवर्तीय आणि बेकरीचे मालक होते.<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19800131-sanjay-gandhi-and-his-young-loyalists-sweep-lok-sabha-elections-821700-2014-12-19 | title=Sanjay Gandhi and his young loyalists sweep Lok Sabha elections | publisher=इंडिया टुडे | work=.Prabhu Chawla | date=31 January 1980 | accessdate=20 December 2018}}</ref> * १९९१: ते पुन्हा लोकसभेत निवडून आले आणि त्यानंतर २००४ मध्ये त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे प्रतिनिधित्व करताना 'आऊटर दिल्ली' मतदारसंघातून विजय मिळवला. या निवडणुकीत त्यांना ८,५५,५४३ मते मिळाली होती. * २००५ नंतर: २००५ मधील विजयानंतर त्यांनी शहरी विकास समिती आणि खासदार स्थानिक क्षेत्र विकास योजना (MPLADS) समितीचे सदस्य म्हणून काम पाहिले. == वैयक्तिक जीवन == सज्जन कुमार यांचा जन्म २३ सप्टेंबर १९४५ रोजी दिल्ली येथे रघुनाथ सिंह आणि मी कौर यांच्या घरी झाला. कुमार हे [[जाट]] जातीचे होते.<ref>{{cite web| url=https://www.ndtv.com/india-news/sajjan-kumar-dies-who-was-sajjan-kumar-ex-congress-mp-and-1984-riots-convict-11934992/ | title=Who Was Sajjan Kumar, Ex-Congress MP And 1984 Riots Convict | work=एन.डी. टीव्ही | first=Mukesh |last=Singh Sengar | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref><ref>{{cite web| url=https://theprint.in/politics/sajjan-kumar-the-powerful-jat-leader-who-remained-untouched-by-1984-riots-for-25-years/165030/ | title=Sajjan Kumar, the powerful Jat leader who remained untouched by 1984 riots for 25 years | work=ThePrint | first1=Ananya |last1=Bharadwaj |first2=Neelam |last2=Pandey | date=17 December 2018 | accessdate=22 August 2026}}</ref> त्यांचा विवाह राम कौर यांच्याशी झाला होता आणि या दंपतीला एक मुलगा व दोन मुली आहेत.<ref>{{cite web| url=https://sundayguardianlive.com/india/who-was-sajjan-kumar-former-congress-mp-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-at-80-cause-of-death-career-wife-children-nanavati-findings-charges-controversies-and-more-265672/ | title=Who Was Sajjan Kumar? Former Congress MP Convicted in 1984 Anti-Sikh Riots Case Dies at 80; Cause Of Death, Career, Wife, Children, Nanavati Findings, Charges, Controversies And More | work=The Sunday Guardian | first=Nisha |last=Srivastava | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref> ते राजकारणी असलेले रमेश कुमार यांचे बंधू देखील होते.<ref>{{cite web| url=https://indianexpress.com/article/india/regional/sajjan-kumar-smiles-as-brother-gets-his-ticket/lite/ | title=Sajjan Kumar smiles as brother gets his ticket | work=The Indian Express | date=17 April 2009 | accessdate=22 August 2026}}</ref> === मृत्यू === कुमार यांचे २० ऑगस्ट २०२६ रोजी दिल्लीच्या [[सफदरजंग हॉस्पिटल]] मध्ये उपचारादरम्यान वयाच्या ८० व्या वर्षी निधन झाले. त्यांना [[उच्च रक्तदाब]] आणि [[कंपवात|कंपवाताचा]] (पार्किन्सन आजाराचा) त्रास होता.<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/ex-congress-mp-sajjan-kumar-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-11934869|title=Ex-Congress MP Sajjan Kumar, Convicted In 1984 Anti-Sikh Riots Case, Dies|work=NDTV|date=20 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> २१ ऑगस्ट रोजी निगमबोध घाटावर त्यांच्या पार्थिव शरीरावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले, ज्यामध्ये मोठ्या संख्येने लोक उपस्थित होते.<ref>{{cite web|url=https://www.ptinews.com/detail/east/Ex-Congress-MP-anti-Sikh-riots-convict-Sajjan-Kumar-cremated/3990929|title=Ex-Congress MP, anti-Sikh riots convict Sajjan Kumar cremated|work=Press Trust of India|date=21 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> कुमार यांच्या निधनानंतर काँग्रेसचे खासदार [[दीपेंदर सिंह हूडा]] यांनी त्यांच्या निधनाबद्दल शोक व्यक्त करत त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीची प्रशंसा केली. यामुळे दिल्ली शिख गुरुद्वारा व्यवस्थापन समितीचे प्रमुख हरमीत सिंग कालका यांच्या नेतृत्वाखाली तीव्र निदर्शने झाली आणि शिख निदर्शकांनी काँग्रेस नेते [[राहुल गांधी]] यांच्या घराबाहेर त्यांच्या पुतळ्याचे दहन केले.<ref>{{cite web|first=Shemin|last=Joy|url=https://www.deccanherald.com/india/delhi/sikh-leaders-protest-outside-rahul-gandhis-delhi-residence-over-sajjan-kumar-role-model-remark-seek-apology-4120647|title=Sikh leaders protest outside Rahul Gandhi's Delhi residence over Sajjan Kumar 'role model' remark, seek apology|work=Deccan Herald|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> [[हरियाणा]]मधील इतर काँग्रेस नेत्यांनीही त्यांना श्रद्धांजली वाहून शोक व्यक्त केला, तर पंजाबमधील काँग्रेस नेत्यांनी शीखविरोधी दंगलीतील त्यांच्या भूमिकेबद्दल त्यांच्यावर टीका केली.<ref>{{cite web|first=Aman Singh Cheena|last=Man|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/charanjit-singh-channi-sajjan-kumar-1984-anti-sikh-riots-deepender-hooda-congress-10845229/|title=After Deepender Hooda called Sajjan Kumar 'role model', Channi: 'traitor, deserved to be shot in public square'|work=The Indian Express|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कुमार, सज्जन }} [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:गुन्हेगार]] nbl1h9v5k4sud516xrnbng8frzxkah4 2705025 2705024 2026-08-24T02:27:48Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705025 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''सज्जन कुमार''' (२३ सप्टेंबर, १९४५ – २० ऑगस्ट, २०२६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि दोषी ठरवले गेलेले गुन्हेगार होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे एक प्रमुख नेते होते. ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|'बाह्य दिल्ली' लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून आले होते. मात्र, [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी संहारातील]] सहभागाबद्दल आणि हत्येप्रकरणी दोषी सिद्ध झाल्यानंतर व त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावल्यानंतर त्यांनी पक्षाच्या प्राथमिक सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला होता.<ref name="Times_Resign">{{cite news |title=Sajjan Kumar writes to Rahul Gandhi, resigns from Congress |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sajjan-kumar-writes-to-rahul-gandhi-resigns-from-congress/articleshow/67140343.cms |accessdate=18 December 2018 |publisher=The Economic Times |date=18 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/why-gujarat-2002-finds-mention-in-1984-genocide-court-order-on-sajjan-kumar-1963730|title = Why Gujarat 2002 Finds Mention in 1984 genocide Court Order on Sajjan Kumar}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == * १९७७: सज्जन कुमार यांनी प्रसिद्ध समाजसेवक गुरू राधा किसन यांच्या हस्ते दिल्लीचे नगरसेवक म्हणून शपथ घेतली. ते प्रथम दिल्ली नगर निगम अर्थात दिल्ली महानगरपालिकेत निवडून आले आणि नंतर त्यांची दिल्ली प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे सरचिटणीस म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. * १९८०: ते ७ व्या लोकसभा निवडणुकीत निवडून आले आणि लोकसभेत 'काम आणि आवास मंत्रालयाच्या' सल्लागार समितीचे सदस्य बनले. या काळात ते [[संजय गांधी]] यांचे निकटवर्तीय आणि बेकरीचे मालक होते.<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19800131-sanjay-gandhi-and-his-young-loyalists-sweep-lok-sabha-elections-821700-2014-12-19 | title=Sanjay Gandhi and his young loyalists sweep Lok Sabha elections | publisher=इंडिया टुडे | work=.Prabhu Chawla | date=31 January 1980 | accessdate=20 December 2018}}</ref> * १९९१: ते पुन्हा लोकसभेत निवडून आले आणि त्यानंतर २००४ मध्ये त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे प्रतिनिधित्व करताना 'आऊटर दिल्ली' मतदारसंघातून विजय मिळवला. या निवडणुकीत त्यांना ८,५५,५४३ मते मिळाली होती. * २००५ नंतर: २००५ मधील विजयानंतर त्यांनी शहरी विकास समिती आणि खासदार स्थानिक क्षेत्र विकास योजना (MPLADS) समितीचे सदस्य म्हणून काम पाहिले. == वैयक्तिक जीवन == सज्जन कुमार यांचा जन्म २३ सप्टेंबर १९४५ रोजी दिल्ली येथे रघुनाथ सिंह आणि मी कौर यांच्या घरी झाला. कुमार हे [[जाट]] जातीचे होते.<ref>{{cite web| url=https://www.ndtv.com/india-news/sajjan-kumar-dies-who-was-sajjan-kumar-ex-congress-mp-and-1984-riots-convict-11934992/ | title=Who Was Sajjan Kumar, Ex-Congress MP And 1984 Riots Convict | work=एन.डी. टीव्ही | first=Mukesh |last=Singh Sengar | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref><ref>{{cite web| url=https://theprint.in/politics/sajjan-kumar-the-powerful-jat-leader-who-remained-untouched-by-1984-riots-for-25-years/165030/ | title=Sajjan Kumar, the powerful Jat leader who remained untouched by 1984 riots for 25 years | work=ThePrint | first1=Ananya |last1=Bharadwaj |first2=Neelam |last2=Pandey | date=17 December 2018 | accessdate=22 August 2026}}</ref> त्यांचा विवाह राम कौर यांच्याशी झाला होता आणि या दंपतीला एक मुलगा व दोन मुली आहेत.<ref>{{cite web| url=https://sundayguardianlive.com/india/who-was-sajjan-kumar-former-congress-mp-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-at-80-cause-of-death-career-wife-children-nanavati-findings-charges-controversies-and-more-265672/ | title=Who Was Sajjan Kumar? Former Congress MP Convicted in 1984 Anti-Sikh Riots Case Dies at 80; Cause Of Death, Career, Wife, Children, Nanavati Findings, Charges, Controversies And More | work=The Sunday Guardian | first=Nisha |last=Srivastava | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref> ते राजकारणी असलेले रमेश कुमार यांचे बंधू देखील होते.<ref>{{cite web| url=https://indianexpress.com/article/india/regional/sajjan-kumar-smiles-as-brother-gets-his-ticket/lite/ | title=Sajjan Kumar smiles as brother gets his ticket | work=The Indian Express | date=17 April 2009 | accessdate=22 August 2026}}</ref> === मृत्यू === कुमार यांचे २० ऑगस्ट २०२६ रोजी दिल्लीच्या [[सफदरजंग हॉस्पिटल]] मध्ये उपचारादरम्यान वयाच्या ८० व्या वर्षी निधन झाले. त्यांना [[उच्च रक्तदाब]] आणि [[कंपवात|कंपवाताचा]] (पार्किन्सन आजाराचा) त्रास होता.<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/ex-congress-mp-sajjan-kumar-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-11934869|title=Ex-Congress MP Sajjan Kumar, Convicted In 1984 Anti-Sikh Riots Case, Dies|work=NDTV|date=20 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> २१ ऑगस्ट रोजी निगमबोध घाटावर त्यांच्या पार्थिव शरीरावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले, ज्यामध्ये मोठ्या संख्येने लोक उपस्थित होते.<ref>{{cite web|url=https://www.ptinews.com/detail/east/Ex-Congress-MP-anti-Sikh-riots-convict-Sajjan-Kumar-cremated/3990929|title=Ex-Congress MP, anti-Sikh riots convict Sajjan Kumar cremated|work=Press Trust of India|date=21 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> कुमार यांच्या निधनानंतर काँग्रेसचे खासदार [[दीपेंदर सिंह हूडा]] यांनी त्यांच्या निधनाबद्दल शोक व्यक्त करत त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीची प्रशंसा केली. यामुळे दिल्ली शिख गुरुद्वारा व्यवस्थापन समितीचे प्रमुख हरमीत सिंग कालका यांच्या नेतृत्वाखाली तीव्र निदर्शने झाली आणि शिख निदर्शकांनी काँग्रेस नेते [[राहुल गांधी]] यांच्या घराबाहेर त्यांच्या पुतळ्याचे दहन केले.<ref>{{cite web|first=Shemin|last=Joy|url=https://www.deccanherald.com/india/delhi/sikh-leaders-protest-outside-rahul-gandhis-delhi-residence-over-sajjan-kumar-role-model-remark-seek-apology-4120647|title=Sikh leaders protest outside Rahul Gandhi's Delhi residence over Sajjan Kumar 'role model' remark, seek apology|work=Deccan Herald|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> [[हरियाणा]]मधील इतर काँग्रेस नेत्यांनीही त्यांना श्रद्धांजली वाहून शोक व्यक्त केला, तर पंजाबमधील काँग्रेस नेत्यांनी शीखविरोधी दंगलीतील त्यांच्या भूमिकेबद्दल त्यांच्यावर टीका केली.<ref>{{cite web|first=Aman Singh Cheena|last=Man|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/charanjit-singh-channi-sajjan-kumar-1984-anti-sikh-riots-deepender-hooda-congress-10845229/|title=After Deepender Hooda called Sajjan Kumar 'role model', Channi: 'traitor, deserved to be shot in public square'|work=The Indian Express|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कुमार, सज्जन }} [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:गुन्हेगार]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] sem0uebrrtsp15lb18ogaq8u6eyz3lo 2705026 2705025 2026-08-24T02:28:12Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705026 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''सज्जन कुमार''' (२३ सप्टेंबर, १९४५ – २० ऑगस्ट, २०२६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि दोषी ठरवले गेलेले गुन्हेगार होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे एक प्रमुख नेते होते. ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|'बाह्य दिल्ली' लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून आले होते. मात्र, [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी संहारातील]] सहभागाबद्दल आणि हत्येप्रकरणी दोषी सिद्ध झाल्यानंतर व त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावल्यानंतर त्यांनी पक्षाच्या प्राथमिक सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला होता.<ref name="Times_Resign">{{cite news |title=Sajjan Kumar writes to Rahul Gandhi, resigns from Congress |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sajjan-kumar-writes-to-rahul-gandhi-resigns-from-congress/articleshow/67140343.cms |accessdate=18 December 2018 |publisher=The Economic Times |date=18 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/why-gujarat-2002-finds-mention-in-1984-genocide-court-order-on-sajjan-kumar-1963730|title = Why Gujarat 2002 Finds Mention in 1984 genocide Court Order on Sajjan Kumar}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == * १९७७: सज्जन कुमार यांनी प्रसिद्ध समाजसेवक गुरू राधा किसन यांच्या हस्ते दिल्लीचे नगरसेवक म्हणून शपथ घेतली. ते प्रथम दिल्ली नगर निगम अर्थात दिल्ली महानगरपालिकेत निवडून आले आणि नंतर त्यांची दिल्ली प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे सरचिटणीस म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. * १९८०: ते ७ व्या लोकसभा निवडणुकीत निवडून आले आणि लोकसभेत 'काम आणि आवास मंत्रालयाच्या' सल्लागार समितीचे सदस्य बनले. या काळात ते [[संजय गांधी]] यांचे निकटवर्तीय आणि बेकरीचे मालक होते.<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19800131-sanjay-gandhi-and-his-young-loyalists-sweep-lok-sabha-elections-821700-2014-12-19 | title=Sanjay Gandhi and his young loyalists sweep Lok Sabha elections | publisher=इंडिया टुडे | work=.Prabhu Chawla | date=31 January 1980 | accessdate=20 December 2018}}</ref> * १९९१: ते पुन्हा लोकसभेत निवडून आले आणि त्यानंतर २००४ मध्ये त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे प्रतिनिधित्व करताना 'आऊटर दिल्ली' मतदारसंघातून विजय मिळवला. या निवडणुकीत त्यांना ८,५५,५४३ मते मिळाली होती. * २००५ नंतर: २००५ मधील विजयानंतर त्यांनी शहरी विकास समिती आणि खासदार स्थानिक क्षेत्र विकास योजना (MPLADS) समितीचे सदस्य म्हणून काम पाहिले. == वैयक्तिक जीवन == सज्जन कुमार यांचा जन्म २३ सप्टेंबर १९४५ रोजी दिल्ली येथे रघुनाथ सिंह आणि मी कौर यांच्या घरी झाला. कुमार हे [[जाट]] जातीचे होते.<ref>{{cite web| url=https://www.ndtv.com/india-news/sajjan-kumar-dies-who-was-sajjan-kumar-ex-congress-mp-and-1984-riots-convict-11934992/ | title=Who Was Sajjan Kumar, Ex-Congress MP And 1984 Riots Convict | work=एन.डी. टीव्ही | first=Mukesh |last=Singh Sengar | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref><ref>{{cite web| url=https://theprint.in/politics/sajjan-kumar-the-powerful-jat-leader-who-remained-untouched-by-1984-riots-for-25-years/165030/ | title=Sajjan Kumar, the powerful Jat leader who remained untouched by 1984 riots for 25 years | work=ThePrint | first1=Ananya |last1=Bharadwaj |first2=Neelam |last2=Pandey | date=17 December 2018 | accessdate=22 August 2026}}</ref> त्यांचा विवाह राम कौर यांच्याशी झाला होता आणि या दंपतीला एक मुलगा व दोन मुली आहेत.<ref>{{cite web| url=https://sundayguardianlive.com/india/who-was-sajjan-kumar-former-congress-mp-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-at-80-cause-of-death-career-wife-children-nanavati-findings-charges-controversies-and-more-265672/ | title=Who Was Sajjan Kumar? Former Congress MP Convicted in 1984 Anti-Sikh Riots Case Dies at 80; Cause Of Death, Career, Wife, Children, Nanavati Findings, Charges, Controversies And More | work=The Sunday Guardian | first=Nisha |last=Srivastava | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref> ते राजकारणी असलेले रमेश कुमार यांचे बंधू देखील होते.<ref>{{cite web| url=https://indianexpress.com/article/india/regional/sajjan-kumar-smiles-as-brother-gets-his-ticket/lite/ | title=Sajjan Kumar smiles as brother gets his ticket | work=The Indian Express | date=17 April 2009 | accessdate=22 August 2026}}</ref> === मृत्यू === कुमार यांचे २० ऑगस्ट २०२६ रोजी दिल्लीच्या [[सफदरजंग हॉस्पिटल]] मध्ये उपचारादरम्यान वयाच्या ८० व्या वर्षी निधन झाले. त्यांना [[उच्च रक्तदाब]] आणि [[कंपवात|कंपवाताचा]] (पार्किन्सन आजाराचा) त्रास होता.<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/ex-congress-mp-sajjan-kumar-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-11934869|title=Ex-Congress MP Sajjan Kumar, Convicted In 1984 Anti-Sikh Riots Case, Dies|work=NDTV|date=20 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> २१ ऑगस्ट रोजी निगमबोध घाटावर त्यांच्या पार्थिव शरीरावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले, ज्यामध्ये मोठ्या संख्येने लोक उपस्थित होते.<ref>{{cite web|url=https://www.ptinews.com/detail/east/Ex-Congress-MP-anti-Sikh-riots-convict-Sajjan-Kumar-cremated/3990929|title=Ex-Congress MP, anti-Sikh riots convict Sajjan Kumar cremated|work=Press Trust of India|date=21 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> कुमार यांच्या निधनानंतर काँग्रेसचे खासदार [[दीपेंदर सिंह हूडा]] यांनी त्यांच्या निधनाबद्दल शोक व्यक्त करत त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीची प्रशंसा केली. यामुळे दिल्ली शिख गुरुद्वारा व्यवस्थापन समितीचे प्रमुख हरमीत सिंग कालका यांच्या नेतृत्वाखाली तीव्र निदर्शने झाली आणि शिख निदर्शकांनी काँग्रेस नेते [[राहुल गांधी]] यांच्या घराबाहेर त्यांच्या पुतळ्याचे दहन केले.<ref>{{cite web|first=Shemin|last=Joy|url=https://www.deccanherald.com/india/delhi/sikh-leaders-protest-outside-rahul-gandhis-delhi-residence-over-sajjan-kumar-role-model-remark-seek-apology-4120647|title=Sikh leaders protest outside Rahul Gandhi's Delhi residence over Sajjan Kumar 'role model' remark, seek apology|work=Deccan Herald|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> [[हरियाणा]]मधील इतर काँग्रेस नेत्यांनीही त्यांना श्रद्धांजली वाहून शोक व्यक्त केला, तर पंजाबमधील काँग्रेस नेत्यांनी शीखविरोधी दंगलीतील त्यांच्या भूमिकेबद्दल त्यांच्यावर टीका केली.<ref>{{cite web|first=Aman Singh Cheena|last=Man|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/charanjit-singh-channi-sajjan-kumar-1984-anti-sikh-riots-deepender-hooda-congress-10845229/|title=After Deepender Hooda called Sajjan Kumar 'role model', Channi: 'traitor, deserved to be shot in public square'|work=The Indian Express|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कुमार, सज्जन }} [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:गुन्हेगार]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:७ वी लोकसभा सदस्य]] sgurjcl9xl52n3ikvntih3l0cbw6raf 2705027 2705026 2026-08-24T02:28:33Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705027 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''सज्जन कुमार''' (२३ सप्टेंबर, १९४५ – २० ऑगस्ट, २०२६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि दोषी ठरवले गेलेले गुन्हेगार होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे एक प्रमुख नेते होते. ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|'बाह्य दिल्ली' लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून आले होते. मात्र, [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी संहारातील]] सहभागाबद्दल आणि हत्येप्रकरणी दोषी सिद्ध झाल्यानंतर व त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावल्यानंतर त्यांनी पक्षाच्या प्राथमिक सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला होता.<ref name="Times_Resign">{{cite news |title=Sajjan Kumar writes to Rahul Gandhi, resigns from Congress |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sajjan-kumar-writes-to-rahul-gandhi-resigns-from-congress/articleshow/67140343.cms |accessdate=18 December 2018 |publisher=The Economic Times |date=18 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/why-gujarat-2002-finds-mention-in-1984-genocide-court-order-on-sajjan-kumar-1963730|title = Why Gujarat 2002 Finds Mention in 1984 genocide Court Order on Sajjan Kumar}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == * १९७७: सज्जन कुमार यांनी प्रसिद्ध समाजसेवक गुरू राधा किसन यांच्या हस्ते दिल्लीचे नगरसेवक म्हणून शपथ घेतली. ते प्रथम दिल्ली नगर निगम अर्थात दिल्ली महानगरपालिकेत निवडून आले आणि नंतर त्यांची दिल्ली प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे सरचिटणीस म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. * १९८०: ते ७ व्या लोकसभा निवडणुकीत निवडून आले आणि लोकसभेत 'काम आणि आवास मंत्रालयाच्या' सल्लागार समितीचे सदस्य बनले. या काळात ते [[संजय गांधी]] यांचे निकटवर्तीय आणि बेकरीचे मालक होते.<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19800131-sanjay-gandhi-and-his-young-loyalists-sweep-lok-sabha-elections-821700-2014-12-19 | title=Sanjay Gandhi and his young loyalists sweep Lok Sabha elections | publisher=इंडिया टुडे | work=.Prabhu Chawla | date=31 January 1980 | accessdate=20 December 2018}}</ref> * १९९१: ते पुन्हा लोकसभेत निवडून आले आणि त्यानंतर २००४ मध्ये त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे प्रतिनिधित्व करताना 'आऊटर दिल्ली' मतदारसंघातून विजय मिळवला. या निवडणुकीत त्यांना ८,५५,५४३ मते मिळाली होती. * २००५ नंतर: २००५ मधील विजयानंतर त्यांनी शहरी विकास समिती आणि खासदार स्थानिक क्षेत्र विकास योजना (MPLADS) समितीचे सदस्य म्हणून काम पाहिले. == वैयक्तिक जीवन == सज्जन कुमार यांचा जन्म २३ सप्टेंबर १९४५ रोजी दिल्ली येथे रघुनाथ सिंह आणि मी कौर यांच्या घरी झाला. कुमार हे [[जाट]] जातीचे होते.<ref>{{cite web| url=https://www.ndtv.com/india-news/sajjan-kumar-dies-who-was-sajjan-kumar-ex-congress-mp-and-1984-riots-convict-11934992/ | title=Who Was Sajjan Kumar, Ex-Congress MP And 1984 Riots Convict | work=एन.डी. टीव्ही | first=Mukesh |last=Singh Sengar | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref><ref>{{cite web| url=https://theprint.in/politics/sajjan-kumar-the-powerful-jat-leader-who-remained-untouched-by-1984-riots-for-25-years/165030/ | title=Sajjan Kumar, the powerful Jat leader who remained untouched by 1984 riots for 25 years | work=ThePrint | first1=Ananya |last1=Bharadwaj |first2=Neelam |last2=Pandey | date=17 December 2018 | accessdate=22 August 2026}}</ref> त्यांचा विवाह राम कौर यांच्याशी झाला होता आणि या दंपतीला एक मुलगा व दोन मुली आहेत.<ref>{{cite web| url=https://sundayguardianlive.com/india/who-was-sajjan-kumar-former-congress-mp-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-at-80-cause-of-death-career-wife-children-nanavati-findings-charges-controversies-and-more-265672/ | title=Who Was Sajjan Kumar? Former Congress MP Convicted in 1984 Anti-Sikh Riots Case Dies at 80; Cause Of Death, Career, Wife, Children, Nanavati Findings, Charges, Controversies And More | work=The Sunday Guardian | first=Nisha |last=Srivastava | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref> ते राजकारणी असलेले रमेश कुमार यांचे बंधू देखील होते.<ref>{{cite web| url=https://indianexpress.com/article/india/regional/sajjan-kumar-smiles-as-brother-gets-his-ticket/lite/ | title=Sajjan Kumar smiles as brother gets his ticket | work=The Indian Express | date=17 April 2009 | accessdate=22 August 2026}}</ref> === मृत्यू === कुमार यांचे २० ऑगस्ट २०२६ रोजी दिल्लीच्या [[सफदरजंग हॉस्पिटल]] मध्ये उपचारादरम्यान वयाच्या ८० व्या वर्षी निधन झाले. त्यांना [[उच्च रक्तदाब]] आणि [[कंपवात|कंपवाताचा]] (पार्किन्सन आजाराचा) त्रास होता.<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/ex-congress-mp-sajjan-kumar-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-11934869|title=Ex-Congress MP Sajjan Kumar, Convicted In 1984 Anti-Sikh Riots Case, Dies|work=NDTV|date=20 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> २१ ऑगस्ट रोजी निगमबोध घाटावर त्यांच्या पार्थिव शरीरावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले, ज्यामध्ये मोठ्या संख्येने लोक उपस्थित होते.<ref>{{cite web|url=https://www.ptinews.com/detail/east/Ex-Congress-MP-anti-Sikh-riots-convict-Sajjan-Kumar-cremated/3990929|title=Ex-Congress MP, anti-Sikh riots convict Sajjan Kumar cremated|work=Press Trust of India|date=21 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> कुमार यांच्या निधनानंतर काँग्रेसचे खासदार [[दीपेंदर सिंह हूडा]] यांनी त्यांच्या निधनाबद्दल शोक व्यक्त करत त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीची प्रशंसा केली. यामुळे दिल्ली शिख गुरुद्वारा व्यवस्थापन समितीचे प्रमुख हरमीत सिंग कालका यांच्या नेतृत्वाखाली तीव्र निदर्शने झाली आणि शिख निदर्शकांनी काँग्रेस नेते [[राहुल गांधी]] यांच्या घराबाहेर त्यांच्या पुतळ्याचे दहन केले.<ref>{{cite web|first=Shemin|last=Joy|url=https://www.deccanherald.com/india/delhi/sikh-leaders-protest-outside-rahul-gandhis-delhi-residence-over-sajjan-kumar-role-model-remark-seek-apology-4120647|title=Sikh leaders protest outside Rahul Gandhi's Delhi residence over Sajjan Kumar 'role model' remark, seek apology|work=Deccan Herald|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> [[हरियाणा]]मधील इतर काँग्रेस नेत्यांनीही त्यांना श्रद्धांजली वाहून शोक व्यक्त केला, तर पंजाबमधील काँग्रेस नेत्यांनी शीखविरोधी दंगलीतील त्यांच्या भूमिकेबद्दल त्यांच्यावर टीका केली.<ref>{{cite web|first=Aman Singh Cheena|last=Man|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/charanjit-singh-channi-sajjan-kumar-1984-anti-sikh-riots-deepender-hooda-congress-10845229/|title=After Deepender Hooda called Sajjan Kumar 'role model', Channi: 'traitor, deserved to be shot in public square'|work=The Indian Express|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कुमार, सज्जन }} [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:गुन्हेगार]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]] m0x26gp8ykk203jmtbhr7h0bkx3i4xa 2705028 2705027 2026-08-24T02:32:45Z संतोष गोरे 135680 removed [[Category:गुन्हेगार]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705028 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''सज्जन कुमार''' (२३ सप्टेंबर, १९४५ – २० ऑगस्ट, २०२६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि दोषी ठरवले गेलेले गुन्हेगार होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे एक प्रमुख नेते होते. ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|'बाह्य दिल्ली' लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून आले होते. मात्र, [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी संहारातील]] सहभागाबद्दल आणि हत्येप्रकरणी दोषी सिद्ध झाल्यानंतर व त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावल्यानंतर त्यांनी पक्षाच्या प्राथमिक सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला होता.<ref name="Times_Resign">{{cite news |title=Sajjan Kumar writes to Rahul Gandhi, resigns from Congress |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sajjan-kumar-writes-to-rahul-gandhi-resigns-from-congress/articleshow/67140343.cms |accessdate=18 December 2018 |publisher=The Economic Times |date=18 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/why-gujarat-2002-finds-mention-in-1984-genocide-court-order-on-sajjan-kumar-1963730|title = Why Gujarat 2002 Finds Mention in 1984 genocide Court Order on Sajjan Kumar}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == * १९७७: सज्जन कुमार यांनी प्रसिद्ध समाजसेवक गुरू राधा किसन यांच्या हस्ते दिल्लीचे नगरसेवक म्हणून शपथ घेतली. ते प्रथम दिल्ली नगर निगम अर्थात दिल्ली महानगरपालिकेत निवडून आले आणि नंतर त्यांची दिल्ली प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे सरचिटणीस म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. * १९८०: ते ७ व्या लोकसभा निवडणुकीत निवडून आले आणि लोकसभेत 'काम आणि आवास मंत्रालयाच्या' सल्लागार समितीचे सदस्य बनले. या काळात ते [[संजय गांधी]] यांचे निकटवर्तीय आणि बेकरीचे मालक होते.<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19800131-sanjay-gandhi-and-his-young-loyalists-sweep-lok-sabha-elections-821700-2014-12-19 | title=Sanjay Gandhi and his young loyalists sweep Lok Sabha elections | publisher=इंडिया टुडे | work=.Prabhu Chawla | date=31 January 1980 | accessdate=20 December 2018}}</ref> * १९९१: ते पुन्हा लोकसभेत निवडून आले आणि त्यानंतर २००४ मध्ये त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे प्रतिनिधित्व करताना 'आऊटर दिल्ली' मतदारसंघातून विजय मिळवला. या निवडणुकीत त्यांना ८,५५,५४३ मते मिळाली होती. * २००५ नंतर: २००५ मधील विजयानंतर त्यांनी शहरी विकास समिती आणि खासदार स्थानिक क्षेत्र विकास योजना (MPLADS) समितीचे सदस्य म्हणून काम पाहिले. == वैयक्तिक जीवन == सज्जन कुमार यांचा जन्म २३ सप्टेंबर १९४५ रोजी दिल्ली येथे रघुनाथ सिंह आणि मी कौर यांच्या घरी झाला. कुमार हे [[जाट]] जातीचे होते.<ref>{{cite web| url=https://www.ndtv.com/india-news/sajjan-kumar-dies-who-was-sajjan-kumar-ex-congress-mp-and-1984-riots-convict-11934992/ | title=Who Was Sajjan Kumar, Ex-Congress MP And 1984 Riots Convict | work=एन.डी. टीव्ही | first=Mukesh |last=Singh Sengar | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref><ref>{{cite web| url=https://theprint.in/politics/sajjan-kumar-the-powerful-jat-leader-who-remained-untouched-by-1984-riots-for-25-years/165030/ | title=Sajjan Kumar, the powerful Jat leader who remained untouched by 1984 riots for 25 years | work=ThePrint | first1=Ananya |last1=Bharadwaj |first2=Neelam |last2=Pandey | date=17 December 2018 | accessdate=22 August 2026}}</ref> त्यांचा विवाह राम कौर यांच्याशी झाला होता आणि या दंपतीला एक मुलगा व दोन मुली आहेत.<ref>{{cite web| url=https://sundayguardianlive.com/india/who-was-sajjan-kumar-former-congress-mp-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-at-80-cause-of-death-career-wife-children-nanavati-findings-charges-controversies-and-more-265672/ | title=Who Was Sajjan Kumar? Former Congress MP Convicted in 1984 Anti-Sikh Riots Case Dies at 80; Cause Of Death, Career, Wife, Children, Nanavati Findings, Charges, Controversies And More | work=The Sunday Guardian | first=Nisha |last=Srivastava | date=20 August 2026 | accessdate=22 August 2026}}</ref> ते राजकारणी असलेले रमेश कुमार यांचे बंधू देखील होते.<ref>{{cite web| url=https://indianexpress.com/article/india/regional/sajjan-kumar-smiles-as-brother-gets-his-ticket/lite/ | title=Sajjan Kumar smiles as brother gets his ticket | work=The Indian Express | date=17 April 2009 | accessdate=22 August 2026}}</ref> === मृत्यू === कुमार यांचे २० ऑगस्ट २०२६ रोजी दिल्लीच्या [[सफदरजंग हॉस्पिटल]] मध्ये उपचारादरम्यान वयाच्या ८० व्या वर्षी निधन झाले. त्यांना [[उच्च रक्तदाब]] आणि [[कंपवात|कंपवाताचा]] (पार्किन्सन आजाराचा) त्रास होता.<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/ex-congress-mp-sajjan-kumar-convicted-in-1984-anti-sikh-riots-case-dies-11934869|title=Ex-Congress MP Sajjan Kumar, Convicted In 1984 Anti-Sikh Riots Case, Dies|work=NDTV|date=20 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> २१ ऑगस्ट रोजी निगमबोध घाटावर त्यांच्या पार्थिव शरीरावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले, ज्यामध्ये मोठ्या संख्येने लोक उपस्थित होते.<ref>{{cite web|url=https://www.ptinews.com/detail/east/Ex-Congress-MP-anti-Sikh-riots-convict-Sajjan-Kumar-cremated/3990929|title=Ex-Congress MP, anti-Sikh riots convict Sajjan Kumar cremated|work=Press Trust of India|date=21 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> कुमार यांच्या निधनानंतर काँग्रेसचे खासदार [[दीपेंदर सिंह हूडा]] यांनी त्यांच्या निधनाबद्दल शोक व्यक्त करत त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीची प्रशंसा केली. यामुळे दिल्ली शिख गुरुद्वारा व्यवस्थापन समितीचे प्रमुख हरमीत सिंग कालका यांच्या नेतृत्वाखाली तीव्र निदर्शने झाली आणि शिख निदर्शकांनी काँग्रेस नेते [[राहुल गांधी]] यांच्या घराबाहेर त्यांच्या पुतळ्याचे दहन केले.<ref>{{cite web|first=Shemin|last=Joy|url=https://www.deccanherald.com/india/delhi/sikh-leaders-protest-outside-rahul-gandhis-delhi-residence-over-sajjan-kumar-role-model-remark-seek-apology-4120647|title=Sikh leaders protest outside Rahul Gandhi's Delhi residence over Sajjan Kumar 'role model' remark, seek apology|work=Deccan Herald|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> [[हरियाणा]]मधील इतर काँग्रेस नेत्यांनीही त्यांना श्रद्धांजली वाहून शोक व्यक्त केला, तर पंजाबमधील काँग्रेस नेत्यांनी शीखविरोधी दंगलीतील त्यांच्या भूमिकेबद्दल त्यांच्यावर टीका केली.<ref>{{cite web|first=Aman Singh Cheena|last=Man|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/charanjit-singh-channi-sajjan-kumar-1984-anti-sikh-riots-deepender-hooda-congress-10845229/|title=After Deepender Hooda called Sajjan Kumar 'role model', Channi: 'traitor, deserved to be shot in public square'|work=The Indian Express|date=22 August 2026|access-date=22 August 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कुमार, सज्जन }} [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:गुन्हेगार राजकारणी]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]] ob23jjgd0syk8w25sgczh6a0mmzka6i 14 383168 2705029 2026-08-24T02:33:06Z संतोष गोरे 135680 न 2705029 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:राजकारणी]] lwsfjszovh2t86l2ge3at61antggbah 3 383169 2705033 2026-08-24T04:04:52Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2705033 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=1990jadhavg}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०९:३४, २४ ऑगस्ट २०२६ (IST) qa57ij5g53nblx1sa7yiuhvhmr92exi 0 383170 2705035 2026-08-24T04:41:11Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1370551340|Niuland district]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2705035 wikitext text/x-wiki '''निउलँड जिल्हा''' हा भारतीय राज्य [[नागालँड|नागालँडचा]] एक [[नागालँडमधील जिल्हे|जिल्हा]] आहे. त्याची निर्मिती १८ डिसेंबर २०२१ रोजी करण्यात आली. जिल्ह्याचे मुख्यालय निउलँड शहरात वसलेले आहे. राज्यातील सर्व जमातींचे निवासस्थान असल्याने आणि आसामच्या [[चुमौकेडिमा जिल्हा|चुमौकेडिमा]], [[दिमापूर जिल्हा|दिमापूर]], [[कोहिमा जिल्हा|कोहिमा]], [[वोखा जिल्हा|वोखा]] आणि त्सेमिन्यू जिल्हे आणि गोलाघाट जिल्ह्याशी जोडलेले असल्याने या जिल्ह्याला व्यावसायिकदृष्ट्या संभाव्य जिल्हा म्हणून ओळखले जाते, त्यामुळे याला "विविधतेची भूमी" म्हटले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://easternmirrornagaland.com/niuland-district-formally-inaugurated/|title=Niuland District Formally Inaugurated - Eastern Mirror|date=2022-06-29|website=easternmirrornagaland.com|language=en-US|access-date=2024-03-11}}</ref><ref>{{cite news|url=https://assamtribune.com/north-east/nagaland-creates-3-more-districts-1344462|title=Nagaland creates 3 more districts|date=December 18, 2021|newspaper=[[The Assam Tribune]]|access-date=December 18, 2021}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ख्रिश्चन बहुल भारतीय जिल्हे]] [[वर्ग:नागालँडमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील निर्मिती]] dg7jkdgqve77swezii5s5r6lmi8sqpe 2705037 2705035 2026-08-24T04:42:01Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} {{नागालँड - जिल्हे}} 2705037 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''निउलँड जिल्हा''' हा भारतीय राज्य [[नागालँड|नागालँडचा]] एक [[नागालँडमधील जिल्हे|जिल्हा]] आहे. त्याची निर्मिती १८ डिसेंबर २०२१ रोजी करण्यात आली. जिल्ह्याचे मुख्यालय निउलँड शहरात वसलेले आहे. राज्यातील सर्व जमातींचे निवासस्थान असल्याने आणि आसामच्या [[चुमौकेडिमा जिल्हा|चुमौकेडिमा]], [[दिमापूर जिल्हा|दिमापूर]], [[कोहिमा जिल्हा|कोहिमा]], [[वोखा जिल्हा|वोखा]] आणि त्सेमिन्यू जिल्हे आणि गोलाघाट जिल्ह्याशी जोडलेले असल्याने या जिल्ह्याला व्यावसायिकदृष्ट्या संभाव्य जिल्हा म्हणून ओळखले जाते, त्यामुळे याला "विविधतेची भूमी" म्हटले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://easternmirrornagaland.com/niuland-district-formally-inaugurated/|title=Niuland District Formally Inaugurated - Eastern Mirror|date=2022-06-29|website=easternmirrornagaland.com|language=en-US|access-date=2024-03-11}}</ref><ref>{{cite news|url=https://assamtribune.com/north-east/nagaland-creates-3-more-districts-1344462|title=Nagaland creates 3 more districts|date=December 18, 2021|newspaper=[[The Assam Tribune]]|access-date=December 18, 2021}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नागालँड - जिल्हे}} [[वर्ग:ख्रिश्चन बहुल भारतीय जिल्हे]] [[वर्ग:नागालँडमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील निर्मिती]] l8cyybr70ytrma27bq6b2kuf3fntvoa 0 383171 2705042 2026-08-24T04:48:45Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1369427892|Noklak district]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2705042 wikitext text/x-wiki '''नोक्लाक जिल्हा''' हा भारतीय राज्य [[नागालँड|नागालँडचा]] एक [[नागालँडमधील जिल्हे|जिल्हा]] आहे. त्याची स्थापना २० जानेवारी २०२१ रोजी झाली. नोक्लाक शहर हे ह्या जिल्ह्याचे मुख्यालय आहे.<ref name="dchb2014">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/906/download/36492/DH_2011_1307_PART_A_DCHB_TUENSANG.pdf|title=District Census Hand Book – Tuensang|website=[[Census of India]]|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> हा आधि [[तुएनसांग जिल्हा|तुएनसांग जिल्ह्याचा]] भाग होता.<ref>{{cite news|url=http://www.easternmirrornagaland.com/noklak-is-nagalands-youngest-district/|title=Noklak is Nagaland’s youngest district|date=21 December 2017|work=Eastern Mirror}}</ref> [[भारताची जनगणना २०११|भारताच्या २०११ च्या जनगणनेनुसार]], नोक्लाक जिल्ह्याची लोकसंख्या ५९,३०० आहे. नोखू, नोक्लाक, पानसो, चिंगमेई आणि थोनोक्न्यू उपविभाग हे नोक्लाक जिल्ह्याचे भाग आहेत. नोक्लाक जिल्ह्यात दर १००० पुरुषांमागे ९२२ स्त्रिया असे लिंग गुणोत्तर आहे. लोकसंख्येच्या ५७,८६८ (९७.५९%) [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमाती]] आहेत.<ref name="dchb2014" /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ख्रिश्चन बहुल भारतीय जिल्हे]] [[वर्ग:नागालँडमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०१७ मधील निर्मिती]] gziws2wkudlhc1viiw7eh0jdrpbb2vi 2705044 2705042 2026-08-24T04:49:03Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2705044 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''नोक्लाक जिल्हा''' हा भारतीय राज्य [[नागालँड|नागालँडचा]] एक [[नागालँडमधील जिल्हे|जिल्हा]] आहे. त्याची स्थापना २० जानेवारी २०२१ रोजी झाली. नोक्लाक शहर हे ह्या जिल्ह्याचे मुख्यालय आहे.<ref name="dchb2014">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/906/download/36492/DH_2011_1307_PART_A_DCHB_TUENSANG.pdf|title=District Census Hand Book – Tuensang|website=[[Census of India]]|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> हा आधि [[तुएनसांग जिल्हा|तुएनसांग जिल्ह्याचा]] भाग होता.<ref>{{cite news|url=http://www.easternmirrornagaland.com/noklak-is-nagalands-youngest-district/|title=Noklak is Nagaland’s youngest district|date=21 December 2017|work=Eastern Mirror}}</ref> [[भारताची जनगणना २०११|भारताच्या २०११ च्या जनगणनेनुसार]], नोक्लाक जिल्ह्याची लोकसंख्या ५९,३०० आहे. नोखू, नोक्लाक, पानसो, चिंगमेई आणि थोनोक्न्यू उपविभाग हे नोक्लाक जिल्ह्याचे भाग आहेत. नोक्लाक जिल्ह्यात दर १००० पुरुषांमागे ९२२ स्त्रिया असे लिंग गुणोत्तर आहे. लोकसंख्येच्या ५७,८६८ (९७.५९%) [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमाती]] आहेत.<ref name="dchb2014" /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ख्रिश्चन बहुल भारतीय जिल्हे]] [[वर्ग:नागालँडमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०१७ मधील निर्मिती]] gvod9urdparubv8zxt9ymzuszpqqea1 2705086 2705044 2026-08-24T06:04:54Z Dharmadhyaksha 28394 2705086 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''नोक्लाक जिल्हा''' हा भारतीय राज्य [[नागालँड|नागालँडचा]] एक [[नागालँडमधील जिल्हे|जिल्हा]] आहे. त्याची स्थापना २० जानेवारी २०२१ रोजी झाली. नोक्लाक शहर हे ह्या जिल्ह्याचे मुख्यालय आहे.<ref name="dchb2014">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/906/download/36492/DH_2011_1307_PART_A_DCHB_TUENSANG.pdf|title=District Census Hand Book – Tuensang|website=[[Census of India]]|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> हा आधि [[तुएनसांग जिल्हा|तुएनसांग जिल्ह्याचा]] भाग होता.<ref>{{cite news|url=http://www.easternmirrornagaland.com/noklak-is-nagalands-youngest-district/|title=Noklak is Nagaland’s youngest district|date=21 December 2017|work=Eastern Mirror}}</ref> [[भारताची जनगणना २०११|भारताच्या २०११ च्या जनगणनेनुसार]], नोक्लाक जिल्ह्याची लोकसंख्या ५९,३०० आहे. नोखू, नोक्लाक, पानसो, चिंगमेई आणि थोनोक्न्यू उपविभाग हे नोक्लाक जिल्ह्याचे भाग आहेत. नोक्लाक जिल्ह्यात दर १००० पुरुषांमागे ९२२ स्त्रिया असे लिंग गुणोत्तर आहे. लोकसंख्येच्या ५७,८६८ (९७.५९%) [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमाती]] आहेत.<ref name="dchb2014" /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नागालँड - जिल्हे}} [[वर्ग:ख्रिश्चन बहुल भारतीय जिल्हे]] [[वर्ग:नागालँडमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०१७ मधील निर्मिती]] ca4p21t56lz0ul3cvn4dshuyvmfzkwc 3 383172 2705048 2026-08-24T05:03:26Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2705048 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=AMORE KNOWLEDGE}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १०:३३, २४ ऑगस्ट २०२६ (IST) qxii1fahc6yr0mz5ew59phyq2nc7x3d 0 383173 2705081 2026-08-24T06:01:13Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[ककली घोष दस्तीदार]] वरुन [[काकोली घोष दस्तीदार]] ला हलविला 2705081 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[काकोली घोष दस्तीदार]] tueg6vk6twtllteq9y9p2tsrolwqlhy 0 383174 2705083 2026-08-24T06:03:08Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1370318021|Shamator district]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2705083 wikitext text/x-wiki '''शामाटोर जिल्हा''' हा भारतीय राज्य [[नागालँड|नागालँडचा]] एक [[नागालँडमधील जिल्हे|जिल्हा]] आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://theprint.in/india/nagaland-govt-grants-district-status-to-shamator/807811/|title=Nagaland govt grants district status to Shamator|date=19 January 2022|work=[[ThePrint]]|access-date=19 January 2022}}</ref> त्याची निर्मिती १९ जानेवारी २०२२ रोजी झाली आणि ४ मार्च २०२२ रोजी त्याचे अधिकृत उद्घाटन झाले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.nagalandpost.com/index.php/rio-inaugurates-shamator-district/|title=Rio inaugurates Shamator district|date=5 March 2022|work=[[Nagaland Post]]|access-date=5 March 2022}}</ref> जिल्ह्याचे मुख्यालय शामाटोर शहरात वसलेले आहे. [[भारताची जनगणना २०११|भारताच्या २०११ च्या जनगणनेनुसार]], शामाटोर जिल्ह्याची लोकसंख्या ३४,२२३ असून, येथील लिंग गुणोत्तर दर १००० पुरुषांमागे ९८४ स्त्रिया असे आहे आणि साक्षरता दर ५२.८३% आहे. लोकसंख्येच्या ९९.०३% अनुसूचित जमाती आहेत. येथील बहुसंख्य रहिवासी यिमखिउंग नागा आणि तिखिर नागा आहेत.<ref name="demographics">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/906/download/36492/DH_2011_1307_PART_A_DCHB_TUENSANG.pdf|title=District Census Hand Book – Tuensang|website=[[Census of India]]|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> [[चित्र:Yimkhiung_Naga_Cultural_Troupe.jpg|डावे|इवलेसे|180x180अंश| यिमखिउंग नागा सांस्कृतिक मंडळ]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ख्रिश्चन बहुल भारतीय जिल्हे]] [[वर्ग:नागालँडमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०२२ मधील निर्मिती]] khxe27vo5izq5105o9i508kur9oufjy 2705084 2705083 2026-08-24T06:04:02Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} {{नागालँड - जिल्हे}} 2705084 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''शामाटोर जिल्हा''' हा भारतीय राज्य [[नागालँड|नागालँडचा]] एक [[नागालँडमधील जिल्हे|जिल्हा]] आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://theprint.in/india/nagaland-govt-grants-district-status-to-shamator/807811/|title=Nagaland govt grants district status to Shamator|date=19 January 2022|work=[[ThePrint]]|access-date=19 January 2022}}</ref> त्याची निर्मिती १९ जानेवारी २०२२ रोजी झाली आणि ४ मार्च २०२२ रोजी त्याचे अधिकृत उद्घाटन झाले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.nagalandpost.com/index.php/rio-inaugurates-shamator-district/|title=Rio inaugurates Shamator district|date=5 March 2022|work=[[Nagaland Post]]|access-date=5 March 2022}}</ref> जिल्ह्याचे मुख्यालय शामाटोर शहरात वसलेले आहे. [[चित्र:Yimkhiung_Naga_Cultural_Troupe.jpg|इवलेसे|180x180अंश| यिमखिउंग नागा सांस्कृतिक मंडळ]] [[भारताची जनगणना २०११|भारताच्या २०११ च्या जनगणनेनुसार]], शामाटोर जिल्ह्याची लोकसंख्या ३४,२२३ असून, येथील लिंग गुणोत्तर दर १००० पुरुषांमागे ९८४ स्त्रिया असे आहे आणि साक्षरता दर ५२.८३% आहे. लोकसंख्येच्या ९९.०३% अनुसूचित जमाती आहेत. येथील बहुसंख्य रहिवासी यिमखिउंग नागा आणि तिखिर नागा आहेत.<ref name="demographics">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/906/download/36492/DH_2011_1307_PART_A_DCHB_TUENSANG.pdf|title=District Census Hand Book – Tuensang|website=[[Census of India]]|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नागालँड - जिल्हे}} [[वर्ग:ख्रिश्चन बहुल भारतीय जिल्हे]] [[वर्ग:नागालँडमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०२२ मधील निर्मिती]] 9rthkkkeesw81us6b3neob3u31bflut 0 383175 2705129 2026-08-24T06:49:13Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1370318210|Tseminyü district]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2705129 wikitext text/x-wiki '''त्सेमिन्यु जिल्हा''' भारताच्या [[नागालँड]] राज्यात वसलेला आहे. १८ डिसेंबर २०२१ रोजी त्याची नागालँडचा १३ वा [[नागालँडमधील जिल्हे|जिल्हा]] म्हणून निर्मिती करण्यात आली. जिल्ह्याचे मुख्यालय त्सेमिन्यू शहरात वसलेले आहे. हे रेंगमा नागांचे निवासस्थान असून, येथील लोकसंख्या ६३,२६९ (२०११) आणि क्षेत्रफळ २५६ चौरस किलोमीटर आहे. आधी हा [[कोहिमा जिल्हा|कोहिमा जिल्ह्याचा]] भाग होता.<ref>{{cite news|url=https://assamtribune.com/north-east/nagaland-creates-3-more-districts-1344462|title=Nagaland creates 3 more districts|date=December 18, 2021|newspaper=[[The Assam Tribune]]|access-date=December 18, 2021}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ख्रिश्चन बहुल भारतीय जिल्हे]] [[वर्ग:नागालँडमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील निर्मिती]] j2xxneygdmljgaxsr4jl6oc69vs035y 2705130 2705129 2026-08-24T06:49:35Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} {{नागालँड - जिल्हे}} 2705130 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''त्सेमिन्यु जिल्हा''' भारताच्या [[नागालँड]] राज्यात वसलेला आहे. १८ डिसेंबर २०२१ रोजी त्याची नागालँडचा १३ वा [[नागालँडमधील जिल्हे|जिल्हा]] म्हणून निर्मिती करण्यात आली. जिल्ह्याचे मुख्यालय त्सेमिन्यू शहरात वसलेले आहे. हे रेंगमा नागांचे निवासस्थान असून, येथील लोकसंख्या ६३,२६९ (२०११) आणि क्षेत्रफळ २५६ चौरस किलोमीटर आहे. आधी हा [[कोहिमा जिल्हा|कोहिमा जिल्ह्याचा]] भाग होता.<ref>{{cite news|url=https://assamtribune.com/north-east/nagaland-creates-3-more-districts-1344462|title=Nagaland creates 3 more districts|date=December 18, 2021|newspaper=[[The Assam Tribune]]|access-date=December 18, 2021}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नागालँड - जिल्हे}} [[वर्ग:ख्रिश्चन बहुल भारतीय जिल्हे]] [[वर्ग:नागालँडमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील निर्मिती]] 2e8sd811b1gty5mlwlm34zryohc98ja 3 383176 2705134 2026-08-24T07:05:49Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2705134 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Sandesh Baban Gudhekar}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १२:३५, २४ ऑगस्ट २०२६ (IST) jai7of367kzyfrdq9ebdz8xdz0bomto 0 383177 2705137 2026-08-24T07:09:19Z Abhijitsathe 4193 [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] कडे पुनर्निर्देशित 2705137 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] 7j8kh8ac31p9p6mxfonwuidhp3yyzlw 3 383178 2705152 2026-08-24T08:12:05Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2705152 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=SALIM MUSA SHAIKH}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १३:४२, २४ ऑगस्ट २०२६ (IST) s92pap6hj7khj8yrz0ptg75qiurbfch 0 383179 2705168 2026-08-24T09:02:34Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1369407343|Hnahthial district]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2705168 wikitext text/x-wiki '''ह्नाहथिआल जिल्हा''' हा भारतातील [[मिझोरम|मिझोराम]] राज्यातील अकरा जिल्ह्यांपैकी एक आहे. ह्नाहथिआल जिल्ह्याच्या निर्मितीची अधिसूचना सर्वप्रथम १२ सप्टेंबर २००८ रोजी जारी करण्यात आली होती, परंतु काही राजकीय नेत्यांनी अनेक आश्वासने देऊनही आणि राज्य सरकारने तो कार्यान्वित करावा यासाठी ह्नाहथिआल जिल्हा कार्य मागणी समितीने सर्वतोपरी प्रयत्न करूनही, २०२० पर्यंत तो अकार्यान्वित राहिला. उपायुक्तांच्या कार्यालयाच्या निर्मितीनंतर, ह्नाहथिआल जिल्हा १२ वर्षांनंतर ३ जून २०१९ रोजी कार्यान्वित झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dipr.mizoram.gov.in/post/hnahthial-district-celebrates-formation|title=HNAHTHIAL DISTRICT CELEBRATES FORMATION|website=DIPR Mizoram|access-date=12 March 2020}}</ref> [[भारताची जनगणना २०११|भारताच्या २०११ च्या जनगणनेनुसार]], ह्नाहथिआलची लोकसंख्या ७,१८७ असून, त्यामध्ये ३,५७३ पुरुष आणि ३,६१४ महिला आहेत. ह्नाहथिआलचा सरासरी साक्षरता दर ९७.२४% आहे. जिल्ह्यामध्ये, १३.१८% लोकसंख्या ६ वर्षांपेक्षा कमी वयाची आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.censusindia2011.com/mizoram/lunglei/hnahthial-population.html|title=Hnahthial Taluk Population - Lunglei, Mizoram|publisher=Censusindia.com|access-date=7 January 2022}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}{{मिझोरम - जिल्हे}}{{Mizoram}} [[वर्ग:ख्रिश्चन बहुल भारतीय जिल्हे]] [[वर्ग:मिझोरममधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०१९ मधील निर्मिती]] onflt4jysjck8cn0mznc03swmb41pr2 2705169 2705168 2026-08-24T09:03:02Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2705169 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''ह्नाहथिआल जिल्हा''' हा भारतातील [[मिझोरम]] राज्यातील अकरा जिल्ह्यांपैकी एक आहे. ह्नाहथिआल जिल्ह्याच्या निर्मितीची अधिसूचना सर्वप्रथम १२ सप्टेंबर २००८ रोजी जारी करण्यात आली होती, परंतु काही राजकीय नेत्यांनी अनेक आश्वासने देऊनही आणि राज्य सरकारने तो कार्यान्वित करावा यासाठी ह्नाहथिआल जिल्हा कार्य मागणी समितीने सर्वतोपरी प्रयत्न करूनही, २०२० पर्यंत तो अकार्यान्वित राहिला. उपायुक्तांच्या कार्यालयाच्या निर्मितीनंतर, ह्नाहथिआल जिल्हा १२ वर्षांनंतर ३ जून २०१९ रोजी कार्यान्वित झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dipr.mizoram.gov.in/post/hnahthial-district-celebrates-formation|title=HNAHTHIAL DISTRICT CELEBRATES FORMATION|website=DIPR Mizoram|access-date=12 March 2020}}</ref> [[भारताची जनगणना २०११|भारताच्या २०११ च्या जनगणनेनुसार]], ह्नाहथिआलची लोकसंख्या ७,१८७ असून, त्यामध्ये ३,५७३ पुरुष आणि ३,६१४ महिला आहेत. ह्नाहथिआलचा सरासरी साक्षरता दर ९७.२४% आहे. जिल्ह्यामध्ये, १३.१८% लोकसंख्या ६ वर्षांपेक्षा कमी वयाची आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.censusindia2011.com/mizoram/lunglei/hnahthial-population.html|title=Hnahthial Taluk Population - Lunglei, Mizoram|publisher=Censusindia.com|access-date=7 January 2022}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{मिझोरम - जिल्हे}} [[वर्ग:ख्रिश्चन बहुल भारतीय जिल्हे]] [[वर्ग:मिझोरममधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०१९ मधील निर्मिती]] rckd4izzlehch94jx9cnkoye0tewlaa 0 383180 2705173 2026-08-24T09:13:06Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1365306267|Eastern West Khasi Hills district]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2705173 wikitext text/x-wiki '''पूर्वीय पश्चिम खासी हिल्स जिल्हा''' हा भारतीय राज्य [[मेघालय|मेघालयमधील]] एक [[भारतातील जिल्ह्यांची यादी|जिल्हा]] आहे. तो राज्याची राजधानी [[शिलाँग|शिलाँगच्या]] पश्चिमेला अंदाजे {{Convert|25|km}} अंतरावर वसलेला आहे. विद्यमान [[पश्चिम खासी हिल्स जिल्हा|पश्चिम खासी हिल्स जिल्ह्याच्या]] विभाजनानंतर २०२१ मध्ये याची निर्मिती करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/shillong/eastern-west-khasi-hills-is-meghalayas-12th-district/articleshow/87642724.cms|title=Eastern West Khasi Hills is Meghalaya's 12th district {{!}} Shillong News - Times of India|last=Das|first=Manosh|website=The Times of India|language=en|access-date=2022-11-21}}</ref> [[भारताची जनगणना २०११|२०११ च्या जनगणनेनुसार]], जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १,३१,४५१ नोंदवली गेली. जिल्ह्याचे मुख्यालय मैरांग शहर आहे.<ref name="inauguration2"><cite class="citation web cs1" id="CITEREFRashir2021"><span class="cx-segment" data-segmentid="206">Rashir, Princess Giri (10 November 2021). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="207">[https://www.eastmojo.com/meghalaya/2021/11/10/meghalaya-mairang-civil-sub-division-announced-as-eastern-west-khasi-hills-district/ "Meghalaya Mairang Civil Sub-Division announced as Eastern West Khasi Hills District"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="208">''EastMojo''<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="209"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">28 December</span> 2021</span>.</span></cite></ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} [[वर्ग:ख्रिश्चन बहुल भारतीय जिल्हे]] [[वर्ग:मेघालयमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील निर्मिती]] 5hip5p40eelx0lec5p3z8waswwiehk5 2705174 2705173 2026-08-24T09:13:25Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2705174 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''पूर्वीय पश्चिम खासी हिल्स जिल्हा''' हा भारतीय राज्य [[मेघालय|मेघालयमधील]] एक [[भारतातील जिल्ह्यांची यादी|जिल्हा]] आहे. तो राज्याची राजधानी [[शिलाँग|शिलाँगच्या]] पश्चिमेला अंदाजे {{Convert|25|km}} अंतरावर वसलेला आहे. विद्यमान [[पश्चिम खासी हिल्स जिल्हा|पश्चिम खासी हिल्स जिल्ह्याच्या]] विभाजनानंतर २०२१ मध्ये याची निर्मिती करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/shillong/eastern-west-khasi-hills-is-meghalayas-12th-district/articleshow/87642724.cms|title=Eastern West Khasi Hills is Meghalaya's 12th district {{!}} Shillong News - Times of India|last=Das|first=Manosh|website=The Times of India|language=en|access-date=2022-11-21}}</ref> [[भारताची जनगणना २०११|२०११ च्या जनगणनेनुसार]], जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १,३१,४५१ नोंदवली गेली. जिल्ह्याचे मुख्यालय मैरांग शहर आहे.<ref name="inauguration2"><cite class="citation web cs1" id="CITEREFRashir2021"><span class="cx-segment" data-segmentid="206">Rashir, Princess Giri (10 November 2021). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="207">[https://www.eastmojo.com/meghalaya/2021/11/10/meghalaya-mairang-civil-sub-division-announced-as-eastern-west-khasi-hills-district/ "Meghalaya Mairang Civil Sub-Division announced as Eastern West Khasi Hills District"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="208">''EastMojo''<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="209"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">28 December</span> 2021</span>.</span></cite></ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} [[वर्ग:ख्रिश्चन बहुल भारतीय जिल्हे]] [[वर्ग:मेघालयमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील निर्मिती]] f2cj1oi0u8l2e82hs2fwkxlbm0irnj0 0 383181 2705175 2026-08-24T09:25:24Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1371035494|Noney district]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2705175 wikitext text/x-wiki '''नोने जिल्हा''' हा भारतातील [[मणिपूर|मणिपूर राज्यातील]] एक जिल्हा आहे. हा २०१६ मध्ये पूर्वीच्या [[तामेंगलाँग जिल्हा|तामेंगलाँग जिल्ह्याचे]] विभाजन करून तयार करण्यात आला आहे.<ref name="langoff2"><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="156">[https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf "Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010)"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="157">Commissioner for Linguistic Minorities, [[Ministry of Minority Affairs]], [[Government of India]]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="160">p.&nbsp;78. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="161">Archived from [http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 13 May 2012<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="162"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">16 February</span> 2012</span>.</span></cite></ref> जिल्ह्याचे मुख्यालय लोंगमाई येथे आहे. == संदर्भ == [[वर्ग:ख्रिश्चन बहुल भारतीय जिल्हे]] [[वर्ग:मणिपूरमधील जिल्हे]] ps263m3k120m1qklkpx2wk1c2peftmk 2705176 2705175 2026-08-24T09:29:40Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2705176 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''नोने जिल्हा''' हा भारतातील [[मणिपूर|मणिपूर राज्यातील]] एक जिल्हा आहे. हा २०१६ मध्ये पूर्वीच्या [[तामेंगलाँग जिल्हा|तामेंगलाँग जिल्ह्याचे]] विभाजन करून तयार करण्यात आला आहे.<ref name=langoff>{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010) |pages=78 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[Ministry of Minority Affairs]], [[Government of India]] |access-date=16 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |archive-date=13 May 2012 }}</ref><ref>{{cite web |title=House ownership status of SC Households: District Noney |work=Socio Economic and Caste Census |publisher=Ministry of Rural Development, Government of India |url=https://secc.gov.in/getSCCategoryHouseOwnershipStatusDistrictLgdReport.htm/14/714 |access-date=2023-01-10}}</ref> जिल्ह्याचे मुख्यालय लोंगमाई येथे आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ख्रिश्चन बहुल भारतीय जिल्हे]] [[वर्ग:मणिपूरमधील जिल्हे]] svi7801irnd2seghghew3e2drlzs5tw 0 383182 2705179 2026-08-24T09:38:09Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1368513753|Pherzawl district]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2705179 wikitext text/x-wiki '''फेरझॉल जिल्हा''' [[मणिपूर]] राज्याच्या दक्षिण भागात वसलेला आहे.<ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pherzawl.nic.in/history/|title=History {{!}} Pherzawl District {{!}} India|language=en-US|access-date=2024-05-07}}</ref> त्याच्या पूर्वेला [[चुराचांदपूर जिल्हा]]; उत्तरेला [[तामेंगलाँग जिल्हा]], [[नोने जिल्हा]] आणि [[जिरिबाम जिल्हा]]; पश्चिमेला [[आसाम|आसामचा]] [[काछाड जिल्हा]] आणि दक्षिणेला [[मिझोरम|मिझोरमच्या]] सिनलुंग टेकड्या आहेत. फेरझॉल जिल्ह्यात अंदाजे २०० गावे आहेत.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pherzawl.nic.in/about-district/|title=About District {{!}} Pherzawl District {{!}} India|language=en-US|access-date=2024-05-07}}</ref><ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pherzawl.nic.in/demography/|title=Demography {{!}} Pherzawl District {{!}} India|language=en-US|access-date=2024-05-07}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pherzawldistrict.com/pherzawl-district-profile/|title=Pherzawl District Profile|website=Pherzawl District Website|language=en-US|access-date=2024-05-07}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ख्रिश्चन बहुल भारतीय जिल्हे]] [[वर्ग:मणिपूरमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील निर्मिती]] n63cqchogm4p3q0qof0dx7ap9vcqohw 2705180 2705179 2026-08-24T09:38:24Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2705180 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''फेरझॉल जिल्हा''' [[मणिपूर]] राज्याच्या दक्षिण भागात वसलेला आहे.<ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pherzawl.nic.in/history/|title=History {{!}} Pherzawl District {{!}} India|language=en-US|access-date=2024-05-07}}</ref> त्याच्या पूर्वेला [[चुराचांदपूर जिल्हा]]; उत्तरेला [[तामेंगलाँग जिल्हा]], [[नोने जिल्हा]] आणि [[जिरिबाम जिल्हा]]; पश्चिमेला [[आसाम|आसामचा]] [[काछाड जिल्हा]] आणि दक्षिणेला [[मिझोरम|मिझोरमच्या]] सिनलुंग टेकड्या आहेत. फेरझॉल जिल्ह्यात अंदाजे २०० गावे आहेत.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pherzawl.nic.in/about-district/|title=About District {{!}} Pherzawl District {{!}} India|language=en-US|access-date=2024-05-07}}</ref><ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pherzawl.nic.in/demography/|title=Demography {{!}} Pherzawl District {{!}} India|language=en-US|access-date=2024-05-07}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pherzawldistrict.com/pherzawl-district-profile/|title=Pherzawl District Profile|website=Pherzawl District Website|language=en-US|access-date=2024-05-07}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ख्रिश्चन बहुल भारतीय जिल्हे]] [[वर्ग:मणिपूरमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील निर्मिती]] bq3khn23tjlm4mbi4i7q3b6bce58vk1 0 383183 2705206 2026-08-24T11:03:16Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1368651216|Tengnoupal district]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2705206 wikitext text/x-wiki '''तेंगनौपाल जिल्हा''' हा भारतातील [[मणिपूर|मणिपूरमधील]] एक जिल्हा आहे. हा जिल्हा डिसेंबर २०१६ मध्ये [[चंदेल जिल्हा|चंडेल जिल्ह्याचे]] विभाजन करून तयार करण्यात आला.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Esha Roy|url=https://indianexpress.com/article/explained/manipur-violence-new-districts-okram-ibobi-united-naga-council-4436039/|title=Simply put: Seven new districts that set Manipur ablaze|date=2016-12-06|work=Indian Express|access-date=2022-12-22}}</ref><ref name="langoff"><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="250">[https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf "Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010)"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="251">Commissioner for Linguistic Minorities, [[Ministry of Minority Affairs]], [[Government of India]]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="254">p.&nbsp;78. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="255">Archived from [http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 13 May 2012<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="256"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">16 February</span> 2012</span>.</span></cite></ref> २०११ च्या जनगणनेनुसार, तेंगनौपाल जिल्ह्याची लोकसंख्या ५९,११० होती. तेंगनौपालमध्ये दर १००० पुरुषांमागे ९५१ स्त्रिया असे लिंग गुणोत्तर होते. लोकसंख्येच्या २८.५०% लोक शहरी भागात राहत होते. अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या अनुक्रमे ०.७८% आणि ८३.८१% होती.<ref name="districtcensus">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/844/download/36244/DH_2011_1409_PART_A_DCHB_CHANDEL.pdf|title=District Census Hand Book - Chandel|website=[[Census of India]]|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ख्रिश्चन बहुल भारतीय जिल्हे]] [[वर्ग:मणिपूरमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील निर्मिती]] c08f9uoqezorb7m4z08cmixd8hi6sj8 2705207 2705206 2026-08-24T11:03:40Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2705207 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''तेंगनौपाल जिल्हा''' हा भारतातील [[मणिपूर|मणिपूरमधील]] एक जिल्हा आहे. हा जिल्हा डिसेंबर २०१६ मध्ये [[चंदेल जिल्हा|चंडेल जिल्ह्याचे]] विभाजन करून तयार करण्यात आला.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Esha Roy|url=https://indianexpress.com/article/explained/manipur-violence-new-districts-okram-ibobi-united-naga-council-4436039/|title=Simply put: Seven new districts that set Manipur ablaze|date=2016-12-06|work=Indian Express|access-date=2022-12-22}}</ref><ref name="langoff"><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="250">[https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf "Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010)"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="251">Commissioner for Linguistic Minorities, [[Ministry of Minority Affairs]], [[Government of India]]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="254">p.&nbsp;78. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="255">Archived from [http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 13 May 2012<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="256"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">16 February</span> 2012</span>.</span></cite></ref> २०११ च्या जनगणनेनुसार, तेंगनौपाल जिल्ह्याची लोकसंख्या ५९,११० होती. तेंगनौपालमध्ये दर १००० पुरुषांमागे ९५१ स्त्रिया असे लिंग गुणोत्तर होते. लोकसंख्येच्या २८.५०% लोक शहरी भागात राहत होते. अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या अनुक्रमे ०.७८% आणि ८३.८१% होती.<ref name="districtcensus">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/844/download/36244/DH_2011_1409_PART_A_DCHB_CHANDEL.pdf|title=District Census Hand Book - Chandel|website=[[Census of India]]|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ख्रिश्चन बहुल भारतीय जिल्हे]] [[वर्ग:मणिपूरमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील निर्मिती]] 2me0y952tnsd7w0bwxyh7855ucfj5dn 0 383184 2705221 2026-08-24T11:53:09Z संतोष गोरे 135680 संतोष गोरे ने लेख [[दादासाहेब बेलसरे]] वरुन [[मसुदा:दादासाहेब बेलसरे]] ला हलविला: कच्चा मसुदा, पहा : [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]] 2705221 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मसुदा:दादासाहेब बेलसरे]] q441tikkwyxb43evzj0zq4mhpftekr5 0 383185 2705222 2026-08-24T11:55:59Z Nitin.kunjir 4684 नवीन पान: {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब | image = | fromdate = ८ | todate = १८ ऑगस्ट २०२६ | caption = | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[लिस्ट अ]] | tournament format = [[साखळी सामने]] | host = Tanzania | part... 2705222 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब | image = | fromdate = ८ | todate = १८ ऑगस्ट २०२६ | caption = | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[लिस्ट अ]] | tournament format = [[साखळी सामने]] | host = Tanzania | participants = ६ | matches = १५ | player of the series = | most runs = {{cricon|UGA}} [[राघव धवन]] (२०४) | most wickets = {{cricon|ITA}} [[क्रिशन कलुगामागे]] (१४) | previous_year = 2025 | previous_tournament = २०२५ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (हाँग काँग) | next_year = | next_tournament = }} टांझानिया येथे '''२०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब''' ही [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]च्या 'गट ब' मधील सामन्यांची तिसरी फेरी होती; ही स्पर्धा [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२७]] स्पर्धेसाठीच्या पात्रता प्रक्रियेचा एक भाग होती. या स्पर्धेचे आयोजन [[टांझानिया क्रिकेट असोसिएशन]]ने केले होते आणि यातील सर्व सामन्यांना [[लिस्ट अ]] दर्जा प्राप्त होता.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2027-cwc-challenge-league-group-b-2026/ |trans-title=टांझानिया क्रिकेट ऑगस्ट २०२६ मध्ये क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीगच्या 'गट ब' मधील अंतिम फेरीचे यजमानपद भूषवणार.|title=Tanzania Cricket to host final round of CWC Challenge League Group B in August 2026 |work=Czarsports |date=२२ जानेवारी २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-b-2024-2026-1451884 क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} fnqkt3eqyg55nlfuksg81cjlrlo1xrb